Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 6 верасня 0 1079 5170722 4959288 2026-07-25T07:57:41Z JerzyKundrat 174 5170722 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на верасень}}</noinclude> __NOTOC__ '''6 верасня''' — дзвесце сорак дзевяты (дзвесце пяцідзесяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Magellan's voyage PT.svg|thumb|150px|Экспедыцыя Магелана]] * 3761 да н.э.: Першы дзень яўрэйскага календара. * [[1492]]: [[Хрыстафор Калумб]] пачаў з [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] сваю першую экспедыцыю. * [[1522]]: 17 удзельнікаў экспедыцыі [[Фернан Магелан|Магелана]] скончылі кругасветнае падарожжа. * [[1689]]: Падпісаны [[Нерчынскі дагавор]], які вызначыў адносіны і мяжу паміж [[Маскоўская дзяржава|Рускім царствам]] і [[Імперыя Цын|Імперыяй Цын]]. * [[1928]]: [[СССР]] далучыўся да пакта Брыяна—Келога пра вырашэнне міжнародных спрэчак мірным шляхам. * [[1933]]: Абмен вязнямі ў [[Коласава (Стаўбцоўскі раён)|Коласаве]], на савецка-польскай мяжы: [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]] абмянялі на [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. * [[1952]]: У [[Жэнева|Жэневе]] падпісаная Сусветная канвенцыя аб аўтарскім праве. * [[1991]]: [[СССР]] прызнаў незалежнасць [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літвы]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. * [[1997]]: Адбыўся I з’езд [[Малады Фронт|«Маладога Фронту»]]. * [[2021]]: Кіраўніцу штаба [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]] на мінулых [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах]] у [[Беларусь|Беларусі]] [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыю Калеснікаву]] і юрыста [[Максім Аляксандравіч Знак|Максіма Знака]] прысудзілі да пазбаўлення волі. == Нарадзіліся == [[Image:Michaëlle Jean 1 11072007.jpg|thumb|120px|Мікаэль Жан]] * [[1656]]: [[Гіём Дзюбуа]], французскі дзяржаўны дзеяч * [[1666]]: [[Іван Аляксеевіч|Іван V]], цар рускі * [[1732]]: [[Іаган Карл Вільке]], шведскі фізік * [[1766]]: [[Джон Дальтан]], англійскі фізік і хімік (пам. 27.07.1844) * [[1808]]: [[Абд аль-Кадзір]], военачальнік і палітычны дзеяч [[Алжыр]]а (пам. 26.5.1883) * [[1869]]: [[Фелікс Зальтэн]], аўстрыйскі [[пісьменнік]], [[журналіст]], крытык (пам. 08.10.1945) * [[1892]]: [[Эдуард Віктар Эплтан]], англійскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1903]]: [[Мікола Дварэцкі]], беларускі хадэцкі дзеяч, [[паэт]] (пам. 15.8.1988) * [[1915]]: [[Франц Ёзэф Штраус]], нямецкі дзяржаўны дзеяч * [[1928]]: [[Фуміхіка Макі]], японскі архітэктар * [[1929]]: [[Эдвардас Гудавічус]], літоўскі [[гісторык]] * [[1933]]: [[Янез Бернік]], славенскі мастак * [[1937]]: [[Ежы Бінчыцкі]], польскі акцёр * [[1946]]: [[Вячаслаў Дзмітрыевіч Селяменеў|Вячаслаў Селяменеў]], беларускі навуковец-гісторык, архівіст * [[1957]]: [[Жазэ Сакратэш]], партугальскі палітычны і дзяржаўны дзеяч * [[1957]]: [[Мікаэль Жан]], генерал-губернатар [[Канада|Канады]] * [[1962]]: [[Марына Кальюранд]], эстонскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат * [[1972]]: [[Ідрыс Эльба]], брытанскі акцёр * [[1980]]: [[Алесь Пікула]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч з Баранавічаў * [[1986]]: [[Іна Жукава]], беларуская гімнастка == Памерлі == * [[972]]: [[Ян XIII (Папа Рымскі)|Ян XIII, Папа Рымскі]] * [[1092]]: [[Конрад I Брненскі]], князь Брненскі, князь чэшскі (нар. каля 1036) * [[1585]]: [[Лука Камбіяза]], італьянскі мастак * [[1656]]: [[Піліп Абуховіч]], [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] вайсковы і дзяржаўны дзеяч, мемуарыст * [[1683]]: [[Жан-Батыст Кальбер]], французскі дзяржаўны дзеяч * [[1829]]: [[Джузэпэ Радзі]], італьянскі батанік і ўрач * [[1921]]: [[Кандрат Лейка]], беларускі пісьменнік і [[педагог]] (нар. 5.9.1860) * [[1954]]: [[Уладзімір Марзон]], беларускі хірург (нар. 19.11.1881) * [[1998]]: [[Акіра Курасава]], японскі кінарэжысёр * [[2005]]: [[Юджынія Чарлз]], прэм'ер-міністр Дамінікі * [[2007]]: [[Лучана Павароці]], італьянскі спявак (нар. 1935) * [[2018]]: [[Бёрт Рэйнальдс]], амерыканскі акцёр * [[2020]]: [[Вон Джонс]], амерыканскі матэматык == Святкуюць == <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|906]] {{Вонкавыя спасылкі}} </noinclude> [[Катэгорыя:6 верасня| ]] jodyfreg4d69jgys9bcmk6s1pk88l6g 5170724 5170722 2026-07-25T08:01:13Z JerzyKundrat 174 /* Памерлі */ 5170724 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на верасень}}</noinclude> __NOTOC__ '''6 верасня''' — дзвесце сорак дзевяты (дзвесце пяцідзесяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Magellan's voyage PT.svg|thumb|150px|Экспедыцыя Магелана]] * 3761 да н.э.: Першы дзень яўрэйскага календара. * [[1492]]: [[Хрыстафор Калумб]] пачаў з [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] сваю першую экспедыцыю. * [[1522]]: 17 удзельнікаў экспедыцыі [[Фернан Магелан|Магелана]] скончылі кругасветнае падарожжа. * [[1689]]: Падпісаны [[Нерчынскі дагавор]], які вызначыў адносіны і мяжу паміж [[Маскоўская дзяржава|Рускім царствам]] і [[Імперыя Цын|Імперыяй Цын]]. * [[1928]]: [[СССР]] далучыўся да пакта Брыяна—Келога пра вырашэнне міжнародных спрэчак мірным шляхам. * [[1933]]: Абмен вязнямі ў [[Коласава (Стаўбцоўскі раён)|Коласаве]], на савецка-польскай мяжы: [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]] абмянялі на [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. * [[1952]]: У [[Жэнева|Жэневе]] падпісаная Сусветная канвенцыя аб аўтарскім праве. * [[1991]]: [[СССР]] прызнаў незалежнасць [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літвы]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. * [[1997]]: Адбыўся I з’езд [[Малады Фронт|«Маладога Фронту»]]. * [[2021]]: Кіраўніцу штаба [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]] на мінулых [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах]] у [[Беларусь|Беларусі]] [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыю Калеснікаву]] і юрыста [[Максім Аляксандравіч Знак|Максіма Знака]] прысудзілі да пазбаўлення волі. == Нарадзіліся == [[Image:Michaëlle Jean 1 11072007.jpg|thumb|120px|Мікаэль Жан]] * [[1656]]: [[Гіём Дзюбуа]], французскі дзяржаўны дзеяч * [[1666]]: [[Іван Аляксеевіч|Іван V]], цар рускі * [[1732]]: [[Іаган Карл Вільке]], шведскі фізік * [[1766]]: [[Джон Дальтан]], англійскі фізік і хімік (пам. 27.07.1844) * [[1808]]: [[Абд аль-Кадзір]], военачальнік і палітычны дзеяч [[Алжыр]]а (пам. 26.5.1883) * [[1869]]: [[Фелікс Зальтэн]], аўстрыйскі [[пісьменнік]], [[журналіст]], крытык (пам. 08.10.1945) * [[1892]]: [[Эдуард Віктар Эплтан]], англійскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1903]]: [[Мікола Дварэцкі]], беларускі хадэцкі дзеяч, [[паэт]] (пам. 15.8.1988) * [[1915]]: [[Франц Ёзэф Штраус]], нямецкі дзяржаўны дзеяч * [[1928]]: [[Фуміхіка Макі]], японскі архітэктар * [[1929]]: [[Эдвардас Гудавічус]], літоўскі [[гісторык]] * [[1933]]: [[Янез Бернік]], славенскі мастак * [[1937]]: [[Ежы Бінчыцкі]], польскі акцёр * [[1946]]: [[Вячаслаў Дзмітрыевіч Селяменеў|Вячаслаў Селяменеў]], беларускі навуковец-гісторык, архівіст * [[1957]]: [[Жазэ Сакратэш]], партугальскі палітычны і дзяржаўны дзеяч * [[1957]]: [[Мікаэль Жан]], генерал-губернатар [[Канада|Канады]] * [[1962]]: [[Марына Кальюранд]], эстонскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат * [[1972]]: [[Ідрыс Эльба]], брытанскі акцёр * [[1980]]: [[Алесь Пікула]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч з Баранавічаў * [[1986]]: [[Іна Жукава]], беларуская гімнастка == Памерлі == [[Файл:Luciano Pavarotti 2004.jpg|left|120px|thumb|Лучана Павароці]] * [[972]]: [[Ян XIII (Папа Рымскі)|Ян XIII, Папа Рымскі]] * [[1092]]: [[Конрад I Брненскі]], князь Брненскі, князь чэшскі (нар. каля 1036) * [[1585]]: [[Лука Камбіяза]], італьянскі мастак * [[1656]]: [[Піліп Абуховіч]], [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] вайсковы і дзяржаўны дзеяч, мемуарыст * [[1683]]: [[Жан-Батыст Кальбер]], французскі дзяржаўны дзеяч * [[1829]]: [[Джузэпэ Радзі]], італьянскі батанік і ўрач * [[1921]]: [[Кандрат Лейка]], беларускі пісьменнік і [[педагог]] (нар. 5.9.1860) * [[1954]]: [[Уладзімір Марзон]], беларускі хірург (нар. 19.11.1881) * [[1998]]: [[Акіра Курасава]], японскі кінарэжысёр * [[2005]]: [[Юджынія Чарлз]], прэм'ер-міністр Дамінікі * [[2007]]: [[Лучана Павароці]], італьянскі спявак (нар. 1935) * [[2018]]: [[Бёрт Рэйнальдс]], амерыканскі акцёр * [[2020]]: [[Вон Джонс]], амерыканскі матэматык == Святкуюць == <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|906]] {{Вонкавыя спасылкі}} </noinclude> [[Катэгорыя:6 верасня| ]] lw9n1yosd40gukss7rxsuf1iq4poit8 8 лістапада 0 1132 5170728 5044733 2026-07-25T08:18:09Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5170728 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}}</noinclude> '''8 лістапада''' — трыста дванаццаты (трыста трынаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Image:Louvre at night centered.jpg|thumb|right|150px|Луўр]] * [[324]]: Рымскі імператар [[Канстанцін Вялікі]] на месцы грэчаскага горада [[Візантый]] заснаваў [[Канстанцінопаль]]. * [[1519]]: Іспанцы ўвайшлі ў [[Тэначтытлан]], адбылася сустрэча [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] з [[тлатаані]] ацтэкаў [[Мантэсума II|Мантэсумам II]]. * [[1620]]: У час [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] адбылася [[бітва на Белай Гары]]. * [[1648]]: Заснаванне першай [[Францыя|французскай]] калоніі на востраве [[Мары-Галан]]. * [[1772]]: Патраская бітва паміж флатамі [[Расійская імперыя|Расійскай]] і [[Асманская імперыя|Асманскай]] імперый, у якой перамагла Расія. * [[1793]]: Адкрыццё [[Луўр]]а (Францыя). * [[1923]]: [[Піўны путч]] у [[Мюнхен]]е, спроба захопу ўлады нацыстамі ў Германіі. * [[1948]]: Зарэгістраваны [[Злучаны беларуска-амерыканскі дапамаговы камітэт]] — першая паваенная арганізацыя беларусаў у [[ЗША]]. * [[1956]]: Адкрыццё [[Музей абароны Брэсцкай крэпасці-героя|Музея абароны Брэсцкай крэпасці]]. * [[1961]]: Першы выпуск праграмы «КВЗ» на савецкім тэлебачанні. * [[1968]]: Прынята [[Венская канвенцыя аб дарожных знаках і сігналах]]. * [[1984]]: Заснаванне расійскай групы «[[Гражданская оборона]]» == Нарадзіліся == [[File:Edmund Halley.gif|thumb|120px|[[Эдмунд Галей]]]] * [[1656]]: [[Эдмунд Галей]], англійскі [[астраном]] і дэмограф * [[1719]]: [[Франц Марцін Кюн]], нямецкі мастак * [[1784]]: [[Тэадор Нарбут]], гісторык, [[археолаг]], інжынер (пам. 14(26).11.1864) * [[1858]]: [[Тадэвуш Урублеўскі]], адвакат, грамадскі дзеяч (пам. 7.7.1925) * [[1867]]: [[Ільмары Крон]], фінскі кампазітар, музыказнавец * [[1874]]: [[Яўген Тарле]], рускі гісторык * [[1877]]: [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій I]], [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі]] (пам. 17.4.1970) * [[1883]]: [[Чарлз Дэмут]], амерыканскі мастак * [[1883]]: [[Вацлаў Ластоўскі]], беларускі пісьменнік, грамадскі і палітычны дзеяч, гісторык, філолаг, літаратуразнавец (пам. 23.1.1938) * [[1900]]: [[Маргарэт Мітчэл]], амерыканская пісьменніца (пам. 16.8.1949) * [[1908]]: [[Міхась Багун]], беларускі [[паэт]], перакладчык (пам. 17.2.1938) * [[1936]]: [[Вірна Лізі]], італьянская актрыса * [[1946]]: [[Аляксандр Якаўлевіч Варшаўскі]], амерыканскі біяхімік * [[1958]]: [[Ёаў Галант]], ізраільскі дзяржаўны дзеяч * [[1960]]: [[Алег Яўгенавіч Меньшыкаў|Алег Меньшыкаў]], расійскі акцёр тэатра і кіно * [[1968]]: [[Паркер Поўзі]], амерыканская кінаактрыса * [[1980]]: [[Канстанцін Аляксандравіч Касцючэнка|Канстанцін Касцючэнка]], сучасны беларускі скульптар == Памерлі == [[Выява:Buninturzhansky.jpg|thumb|right|120px|[[Іван Аляксеевіч Бунін]]]] * [[397]]: [[Марцін Турскі]], хрысціянскі святы * [[1226]]: [[Людовік VIII Леў]], кароль Францыі * [[1308]]: [[Іаан Дунс Скот]], англійскі тэолаг, філосаф * [[1628]]: [[Бальдасарэ Крочэ]], італьянскі мастак * [[1828]]: [[Томас Б'юік]], англійскі мастак * [[1953]]: [[Іван Аляксеевіч Бунін|Іван Бунін]], рускі пісьменнік і паэт * [[1986]]: [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаслаў Молатаў]], савецкі палітычны дзеяч, дыпламат * [[1998]]: [[Жан Марэ]], французскі акцёр, каскадзёр, пастаноўшчык, мастак * [[2010]]: [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіл Савіцкі]], народны мастак Беларусі * [[2010]]: [[Джэк Левін]], амерыканскі мастак == Святкуюць == * [[Дзень піяніста]] {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л08]] </noinclude> [[Катэгорыя:8 лістапада| ]] q8s2q23cnjsp12tq8tgyd1fqe89kfuu 5170733 5170728 2026-07-25T08:27:49Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5170733 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}}</noinclude> '''8 лістапада''' — трыста дванаццаты (трыста трынаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Image:Louvre at night centered.jpg|thumb|right|150px|Луўр]] * [[324]]: Рымскі імператар [[Канстанцін Вялікі]] на месцы грэчаскага горада [[Візантый]] заснаваў [[Канстанцінопаль]]. * [[1519]]: Іспанцы ўвайшлі ў [[Тэначтытлан]], адбылася сустрэча [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] з [[тлатаані]] ацтэкаў [[Мантэсума II|Мантэсумам II]]. * [[1620]]: У час [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] адбылася [[бітва на Белай Гары]]. * [[1648]]: Заснаванне першай [[Францыя|французскай]] калоніі на востраве [[Мары-Галан]]. * [[1772]]: Патраская бітва паміж флатамі [[Расійская імперыя|Расійскай]] і [[Асманская імперыя|Асманскай]] імперыямі, у якой перамагла Расія. * [[1793]]: Адкрыццё [[Луўр]]а (Францыя). * [[1923]]: [[Піўны путч]] у [[Мюнхен]]е, спроба захопу ўлады нацыстамі ў Германіі. * [[1948]]: Зарэгістраваны [[Злучаны беларуска-амерыканскі дапамаговы камітэт]] — першая паваенная арганізацыя беларусаў у [[ЗША]]. * [[1956]]: Адкрыццё [[Музей абароны Брэсцкай крэпасці-героя|Музея абароны Брэсцкай крэпасці]]. * [[1961]]: Першы выпуск праграмы «КВЗ» на савецкім тэлебачанні. * [[1968]]: Прынята [[Венская канвенцыя аб дарожных знаках і сігналах]]. * [[1984]]: Заснаванне расійскай групы «[[Гражданская оборона]]» == Нарадзіліся == [[File:Edmund Halley.gif|thumb|120px|[[Эдмунд Галей]]]] * [[1656]]: [[Эдмунд Галей]], англійскі [[астраном]] і дэмограф * [[1719]]: [[Франц Марцін Кюн]], нямецкі мастак * [[1784]]: [[Тэадор Нарбут]], гісторык, [[археолаг]], інжынер (пам. 14(26).11.1864) * [[1858]]: [[Тадэвуш Урублеўскі]], адвакат, грамадскі дзеяч (пам. 7.7.1925) * [[1867]]: [[Ільмары Крон]], фінскі кампазітар, музыказнавец * [[1874]]: [[Яўген Тарле]], рускі гісторык * [[1877]]: [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій I]], [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі]] (пам. 17.4.1970) * [[1883]]: [[Чарлз Дэмут]], амерыканскі мастак * [[1883]]: [[Вацлаў Ластоўскі]], беларускі пісьменнік, грамадскі і палітычны дзеяч, гісторык, філолаг, літаратуразнавец (пам. 23.1.1938) * [[1900]]: [[Маргарэт Мітчэл]], амерыканская пісьменніца (пам. 16.8.1949) * [[1908]]: [[Міхась Багун]], беларускі [[паэт]], перакладчык (пам. 17.2.1938) * [[1936]]: [[Вірна Лізі]], італьянская актрыса * [[1946]]: [[Аляксандр Якаўлевіч Варшаўскі]], амерыканскі біяхімік * [[1958]]: [[Ёаў Галант]], ізраільскі дзяржаўны дзеяч * [[1960]]: [[Алег Яўгенавіч Меньшыкаў|Алег Меньшыкаў]], расійскі акцёр тэатра і кіно * [[1968]]: [[Паркер Поўзі]], амерыканская кінаактрыса * [[1980]]: [[Канстанцін Аляксандравіч Касцючэнка|Канстанцін Касцючэнка]], сучасны беларускі скульптар == Памерлі == [[Выява:Buninturzhansky.jpg|thumb|right|120px|[[Іван Аляксеевіч Бунін]]]] * [[397]]: [[Марцін Турскі]], хрысціянскі святы * [[1226]]: [[Людовік VIII Леў]], кароль Францыі * [[1308]]: [[Іаан Дунс Скот]], англійскі тэолаг, філосаф * [[1628]]: [[Бальдасарэ Крочэ]], італьянскі мастак * [[1828]]: [[Томас Б'юік]], англійскі мастак * [[1953]]: [[Іван Аляксеевіч Бунін|Іван Бунін]], рускі пісьменнік і паэт * [[1986]]: [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаслаў Молатаў]], савецкі палітычны дзеяч, дыпламат * [[1998]]: [[Жан Марэ]], французскі акцёр, каскадзёр, пастаноўшчык, мастак * [[2010]]: [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіл Савіцкі]], народны мастак Беларусі * [[2010]]: [[Джэк Левін]], амерыканскі мастак == Святкуюць == * [[Дзень піяніста]] {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л08]] </noinclude> [[Катэгорыя:8 лістапада| ]] kwje5na81ccs441zsebaytlgao21vre Талачынскі раён 0 2763 5170305 5027866 2026-07-24T12:18:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170305 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Талачынскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coat of Arms of Tałačyn, Belarus.svg |Сцяг = Flag of Talačyn and Talačyn Rajon.svg |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Талачын]] |Датаўтварэння = [[17 ліпеня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 77,01 %, [[руская мова|руская]] 20,21 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 43,11 %, руская 48,38 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 28&nbsp;565 чал.<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 8 |Шчыльнасць = 19,06 |Месца па шчыльнасці = 4 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 92,05 %, <br /> [[рускія]] — 5,46 %, <br /> іншыя — 2,49 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;498,56<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 15 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://tolochin.vitebsk-region.gov.by |Заўвагі = }} '''Талачы́нскі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Размешчаны на паўднёвым усходзе Віцебскай вобласці. Мяжуе на ўсходзе з [[Аршанскі раён|Аршанскім]], на поўначы з [[Сенненскі раён|Сенненскім]], на паўночным захадзе з [[Чашніцкі раён|Чашніцкім]] раёнамі Віцебскай вобласці, на захадзе з [[Крупскі раён|Крупскім раёнам]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на поўдні з [[Круглянскі раён|Круглянскім]] і [[Шклоўскі раён|Шклоўскім]] раёнамі [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. == Прырода == На 1 студзеня 1974 года плошча тэрыторыі раёна складала 1,5 тыс. км²<ref name="атд74" />. Тэрыторыя раёна знаходзіцца ў межах [[Аршанскае ўзвышша|Аршанскага ўзвышша]]. Паверхня спадзістахвалістая і градава-ўзгорыстая, 70 % яе на вышыні 200—240 м, ніжэй за 200 м. Каля 20 % глыбіня расчлянення рэльефу да 25—30 м/км². Найвышэйшы пункт 255 м (каля аграгарадка [[Серкавіцы]]). У тэктанічных адносінах раён прымеркаваны да заходняга крыла [[Аршанская ўпадзіна|Аршанскай упадзіны]]. Сучасная паверхня складзена комплексам краявых і водналедавіковых утварэнняў сожскага ўзросту, ніжэй адклады дняпроўскага, бярэзінскага і беларускага зледзяненняў. Магутнасць антрапагенных адкладаў 80—100 м, у ледавіковых лагчынах да 176 м. Пераважаюць наступныя [[карысныя выкапні]]: [[торф]], [[пясок]], пясчана-жвіровы матэрыял, [[гліна]], суглінкі. Глебы сельскагаспадарчых угоддзяў: [[дзярнова-карбанатныя]], [[дзярнова-падзолістыя забалочаныя]], [[дзярнова-падзолістыя]], поймавыя забалочаныя, [[тарфяна-балотныя]]. Сустракаюцца сугліністыя, супясчаныя, [[Пясчаныя глебы|пясчаныя]], тарфяныя глебы. Па тэрыторыі раёна праходзіць водападзел паміж рэкамі [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] і [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў. Тут бяруць пачатак рэкі [[Друць]] з прытокам [[Бярозаўка (прыток Друці)|Бярозаўка]], [[Малінаўка (рака)|Малінаўка]] з [[Хвашчоўка (ручай)|Хвашчоўкай]] і [[Прудчанка]]й; [[Крывая (прыток Друці)|Крывая]] і [[Іржэўка]], [[Бобр (рака)|Бобр]], [[Усвейка]], [[Абалянка (рака)|Абалянка]]; на мяжы з Аршанскім раёнам працякае рака [[Адроў]] з прытокамі [[Дзярноўка]] і [[Сакалянка (рака)|Сакалянка]]. Вадасховішчы знаходзяцца на рэках Друць ([[Талачынскае вадасховішча]]<ref name="ep5">''Самончык Н. Ф.'' Талачынскае вадасховішча // {{кніга|загаловак=Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур |адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1986|том=5|старонкі=74|старонак=583|тыраж=10&nbsp;000}}</ref>), [[Рагачоўка]], [[Сакалянка (рака)|Сакалянка]], [[Пліса (прыток Бабра)|Пліса]]. Пад лясамі знаходзіцца 30,2 % тэрыторыі раёна. Найбольшыя масівы ў заходняй і паўднёва-заходняй частцы. Пераважаюць лясы [[Хваёвыя лясы|хваёвыя]], [[Яловыя лясы|яловыя]], [[Бярозавыя лясы|бярозавыя]]; трапляюцца [[Асінавыя лясы|асінавыя]], чорнаальховыя, [[Шэраальховыя лясы|шэраальховыя]], ясянёвыя, ліпавыя, дубровы. На тэрыторыі раёна ёсць верхавыя, мохавыя і нізінныя [[Балота|балоты]], якія займаюць 2,1 % плошчы. На іх растуць [[асака]], [[багун балотны|багун]], [[Імхі|мох]]. Найбольшыя балотныя масівы: Усвіж-Бук, Слаўнае. Жывёльны свет: зайцы, лісы, вавёркі, барсукі, дзікі, ласі, казулі, ваўкі, куніцы, чаплі, буслы, кнігаўкі, цецерукі, камышніцы. Помнікамі прыроды мясцовага значэння на Талачыншчыне з’яўляюцца паркі «[[Рацава (парк)|Рацава]]», «[[Юзафполле (парк)|Юзафполле]]» і «[[Забайкал (парк)|Забайкал]]». Створаны комплексны ландшафтна-гідралагічны заказнік «[[Скрыпуцёва, гідралагічны заказнік|Скрыпуцёва]]» плошчай 27 га. У межах раёна знаходзіцца батанічны мікразаказнік Лаўрэнавічы ([[цыбуля мядзведжая]]). == Гісторыя == Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — мястэчка [[Талачын]]. 20 жніўня 1924 года падзелены на 14 сельсаветаў: [[Абідаўскі сельсавет|Абідаўскі]], [[Азярэцкі сельсавет (Талачынскі раён)|Азярэцкі]], [[Воўкавіцкі сельсавет|Воўкавіцкі]], [[Высока-Гарадзецкі сельсавет|Высока-Гарадзецкі]], [[Друцкі сельсавет|Друцкі]], [[Еўлахоўскі сельсавет|Еўлахоўскі]], [[Навасельскі сельсавет (Талачынскі раён)|Навасельскі]], [[Няклюдаўскі сельсавет|Няклюдаўскі]], [[Плоскаўскі сельсавет (Талачынскі раён)|Плоскаўскі (Плоскі)]], [[Саколінскі сельсавет|Саколінскі]], [[Славенскі сельсавет (Талачынскі раён)|Славенскі]], [[Стуканоўскі сельсавет|Стуканоўскі]], [[Талачынскі сельсавет|Талачынскі]], [[Ульянаўскі сельсавет|Ульянаўскі]]. 21 жніўня 1925 года Абідаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Рыдамльскі сельсавет|Рыдамльскі]], Стуканоўскі — у [[Валосаўскі сельсавет|Валосаўскі]]. 24 верасня 1926 года ўтвораны [[Мархлеўскі нацыянальны польскі сельсавет]] і скасаваны Талачынскі сельсавет. У 1928 годзе Ульянаўскі сельсавет скасаваны і ўтвораны [[Слаўненскі сельсавет]]. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 8 ліпеня 1931 года да раёна далучаны: [[Старасельскі сельсавет (Талачынскі раён)|Старасельскі сельсавет]] скасаванага [[Копыскі раён|Копыскага раёна]]; [[Аболецкі сельсавет|Аболецкі]], [[Алёнавіцкі сельсавет|Алёнавіцкі]], [[Палюдаўскі сельсавет|Палюдаўскі (Новапалюдаўскі)]], [[Пярэвалачненскі сельсавет|Пярэвалачненскі (Перавалачнянскі)]], [[Сіманаўскі сельсавет|Сіманаўскі (Замасцянскі)]] сельсаветы і мястэчка [[Коханава]] скасаванага [[Коханаўскі раён|Коханаўскага раёна]]; [[Круглянскі сельсавет|Круглянскі]], [[Кручанскі сельсавет|Кручанскі]], [[Ляснянскі сельсавет (Талачынскі раён)|Ляснянскі]], [[Новапалескі сельсавет|Новапалескі]], [[Паўлавіцкі сельсавет (Талачынскі раён)|Паўлавіцкі]], [[Скуратоўскі сельсавет]]ы скасаванага [[Круглянскі раён|Круглянскага раёна]]. 8 снежня 1931 года Старасельскі сельсавет перададзены [[Шклоўскі раён|Шклоўскаму раёну]]. 12 лютага 1935 года Круглянскі, Кручанскі, Ляснянскі, Мархлеўскі нацыянальны польскі, Новапалескі, Паўлавіцкі, Скуратоўскі сельсаветы перададзены зноў утворанаму Круглянскаму раёну. З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. 27 верасня 1938 года Талачын атрымаў статус гарадскога пасёлка, мястэчка Коханава аднесена да катэгорыі вёсак і зноў утвораны [[Коханаўскі сельсавет]]. 9 верасня 1946 года Аболецкі, Алёнавіцкі, Коханаўскі, Палюдаўскі, Пярэвалачненскі, Сіманаўскі сельсаветы перададзены ў склад адноўленага [[Коханаўскі раён|Коханаўскага раёна]]. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Высокагарадзецкі, Друцкі, Рыдамльскі, Славенскі сельсаветы, Саколінскі сельсавет перайменаваны ў [[Анэлінскі сельсавет|Анэлінскі]]. 22 ліпеня 1955 года Талачын атрымаў статус горада. 17 снежня 1956 года да раёна далучаны Аболецкі, Алёнавіцкі, [[Жукнеўскі сельсавет|Жукнеўскі]], Коханаўскі, Пярэвалачненскі і Сіманаўскі сельсаветы і гарадскі пасёлак Коханава скасаванага Коханаўскага раёна. 15 кастрычніка 1960 года скасаваны Анэлінскі, Коханаўскі, Няклюдаўскі і Пярэвалачненскі сельсаветы, утвораны [[Рыдамльскі сельсавет]]. 29 снежня 1961 года скасаваны Навасельскі і Сіманаўскі сельсаветы, 17 жніўня 1962 года — Валосаўскі сельсавет. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны [[Малотынскі сельсавет|Малотынскі]], [[Сальніцкі сельсавет|Сальніцкі]], [[Смалянскі сельсавет (Талачынскі раён)|Смалянскі]] і [[Тумініцкі сельсавет]]ы [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]]. 18 сакавіка 1963 года скасаваны Тумініцкі сельсавет, Плоскаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Навасельскі сельсавет (Талачынскі раён)|Навасельскі]]. 12 лютага 1965 года Малотынскі, Сальніцкі і Смалянскі сельсаветы перададзены Аршанскаму раёну. 7 чэрвеня 1966 года ўтвораны [[Валосаўскі сельсавет|Валосаўскі]] і [[Плоскаўскі сельсавет (Талачынскі раён)|Плоскаўскі]] сельсаветы, Еўлахоўскі сельсавет перайменаваны ў [[Маціёўскі сельсавет|Маціёўскі]], скасаваны Навасельскі сельсавет. На 1 студзеня 1974 года ў складзе раёна горад Талачын, гарадскі пасёлак Коханава, 10 сельсаветаў, 303 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|61}}</ref>. 2 лютага 1982 года Маціёўскі сельсавет перайменаваны ў [[Талачынскі сельсавет|Талачынскі]], Рыдамльскі — у [[Серкавіцкі сельсавет|Серкавіцкі]]. 20 кастрычніка 1995 года Талачынскі раён і горад Талачын аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 8 красавіка 2004 года скасаваны Алёнавіцкі, Жукнеўскі і Плоскаўскі сельсаветы<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. 20 чэрвеня 2013 года Коханаўскі пассавет рэарганізаваны ў сельсавет<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0059409&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 20 июня 2013 г. № 278 О некоторых вопросах административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211204112304/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0059409&p1=1 |date=4 снежня 2021 }}</ref>. 10 кастрычніка 2013 года скасаваны Азярэцкі сельсавет<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210717094751/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 |date=17 ліпеня 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == У раёне 266 населеных пунктаў (станам на 2022 г.), з іх буйныя: [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]], [[Варанцэвічы (аграгарадок)|Варанцэвічы]], [[Высокі Гарадзец]], [[Коханава]], [[Серкавіцы]], [[Славені (Талачынскі раён)|Славені]], [[Слаўнае (Талачынскі раён)|Слаўнае]], [[Усвіж-Бук (пасёлак)|Усвіж-Бук]]. Насельніцтва 36,4 тыс. чал. (2000). На 1 студзеня 2025 года — 21 292 чал.<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/1fd/m8rjdl8603e7eza52sufglw21em8gdks.pdf|title=Wayback Machine|website=www.belstat.gov.by|access-date=2025-04-12|archive-date=30 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250330075701/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/1fd/m8rjdl8603e7eza52sufglw21em8gdks.pdf|url-status=dead}}</ref> == Гаспадарка == Агульная зямельная плошча раёна складае 150 тыс. га., у тым ліку 82 тыс. га сельгасугоддзяў. Раён спецыялізуецца на вырошчванні буйнай рагатай жывёлы і свінагадоўлі. Вырошчваюцца: зерневыя (грачыха, пшаніца, жыта, авёс, ячмень, гарох, лубін); кармавыя (бульба, буракі, кукуруза, люцэрна) і тэхнічныя культуры (сурэпіца, [[рапс]], [[лён]]). На Талачыншчыне 10 прамысловых прадпрыемстваў, 4 з іх займаюцца перапрацоўкай сельскагаспадарчай прадукцыі. Наладжана вытворчасць жалезабетонных, сталярных вырабаў, экскаватараў, баваўняных тканін, тарфяных брыкетаў, ільновалакна, пладова-ягаднага віна, цэльнамалочнай прадукцыі, хлебабулачных і каўбасных вырабаў, безалкагольных напояў, крухмалу і інш. прадукцыі. Буйнейшымі прадпрыемствамі з’яўляюцца: Талачынскі і Коханаўскі льнозаводы, тэкстыльная фабрыка, масларобча-сыраробчы, кансервавы, торфабрыкетны заводы, Коханаўскі экскаватарны завод. Адно са старэйшых прадпрыемстваў горада Талачына — тэкстыльная фабрыка, яе вырабы: коўдры, дываны, рушнікі, сурвэткі. Талачынскі масларобча-сыраробчы завод спецыялізуецца на вырабе масла, сыру, смятаны, тварагу і іншай прадукцыі. Торфабрыкетны завод выпускае торфабрыкет на паліва і нарыхтоўвае яго на ўгнаенне. Кансервавы завод — адно з буйнейшых прадпрыемстваў Талачыншчыны. У 2002 да яго далучаюць крухмальны завод, а ў 2005 — Гарадоцкі харчовы камбінат. СП «Кірана» (г. п. Коханава) спецыялізуецца на распрацоўцы і вырабе труб для газа- і водазабеспячэння, каналізацыі, пракладкі кабелю, меліярацыі. Праз тэрыторыю раёна праходзяць аўтамагістраль {{таблічка-by|M|1}} [[Мінск]] — [[Масква]], газаправоды Ямал — Еўропа, Таржок — Мінск — Івацэвічы, а таксама прадуктаправод Унеча — Полацк. == Старшыні райвыканкама == * з 26 снежня 2019 — [[Алег Міхайлавіч Лындзін]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-razgledzeu-kadravyja-pytanni-84039-2019/ Лукашэнка разгледзеў кадравыя пытанні]</ref>. == Сацыяльная сфера == === Адукацыя === {{main|Адукацыя ў Талачынскім раёне}} Сетка ўстаноў адукацыі Талачынскага раёна прадстаўлена 29 установамі. З іх шэсць сярэдніх школ, адна базавая школа, чатыры вучэбна-педагагічныя комплексы «дзіцячы сад-базавая школа», 12 дашкольных устаноў, а таксама ўстановы спецыяльнай адукацыі і пазашкольнага навучання і выхавання: Цэнтр карэкцыйна-развіваючага навучання і рэабілітацыі, раённы Цэнтр дзяцей і моладзі, сацыяльна-педагагічны Цэнтр<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/talachynski-rajon/198-rajony-voblastsi/talachynski-rajon/4402-asveta-talachynski-rajon Асвета.]</ref>. === Ахова здароўя === Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ў Талачынскім раёне ажыццяўляе ўстанова аховы здароўя «[[Талачынская цэнтральная раённая бальніца]]». == Вядомыя асобы == * [[Ніна Міхайлаўна Літвінава]] — беларускі педагог і дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1947). * [[Іван Іванавіч Касцюшка]] — беларускі вучоны. * [[Фёдар Кузьміч Анташкевіч|Ф. К. Анташкевіч]] (1922—1945) — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Іван Міхайлавіч Барадаўка|І. М. Барадаўка]] (нар. 1925, в. [[Зялёная (Талачынскі раён)|Зялёная]]) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. * [[Лявон Цімафеевіч Баразна|Лявон Баразна]] (1929, в. [[Новае Сяло (Талачынскі раён)|Новае Сяло]] — 1972) — беларускі мастак і даследчык культуры, актывіст захавання гісторыка-культурнай спадчыны. * [[Фёдар Іванавіч Букштынаў]], адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Магілёўскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. * [[Мікалай Пятровіч Лугоўскі|М. П. Лугоўскі]] (1911, в. [[Равуча]] — 1944), камандзір стралковага батальёна, капітан. [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Алесь Петрашкевіч]] (1930, [[Пярэвалачня (вёска)|в. Пярэвалачня]] — 2012) — беларускі [[пісьменнік]], [[драматург]]. * [[Іосіф Іванавіч Рыжыкаў|І. І. Рыжыкаў]] (1893, в. [[Рацава]] — 1979), партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР, адзін з арганізатараў і кіраўнікоў партызанскага руху ў Другую сусветную вайну. * [[Яўген Міхайлавіч Целешаў|Я. М. Целешаў]] (1923—1997), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза. Нарадзіўся ў пасёлку [[Забайкал]]<ref>{{Крыніцы/БелЭн|17}}</ref>. * [[Міхась Зарэцкі]], сапр.: Міхаіл Касянкоў (1901, в. [[Высокі Гарадзец]] — 1937) — беларускі [[Проза|празаік]], [[драматург]], ахвяра камуністычных рэпрэсій. == Гл. таксама == * [[Наша Талачыншчына]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Талачынскі раён // Рэспубліка Беларусь: вобласці і раёны: энцыклапедычны даведнік / аўт.-склад. Л. В. Календа. — Мн., 2004. — С. 160—161. * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. * {{кніга|загаловак=Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Талачынскага раёна|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1988|старонак=654|isbn=5-85700-007-6|тыраж=20000}} * {{крыніцы/БелЭн|15|Талачы́нскі раён|Смалякоў Г. С., Шныркевіч А. Г.|399—400}} == Спасылкі == * [https://www.radzima.net/be/rayon/talachynski.html Спіс населенных пунктаў Талачынскага раёна па сельсаветах] * [https://radzima.org/be/rayon/talachynski.html Адметныя мясціны Талачынскага раёна на Radzima.org] * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/talachynski-rajon Рэсурс Віцебскай абласной бібліятэкі «Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць»] {{Талачынскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Віцебскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Талачынскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Аршанская акруга|child|загаловак=Талачынскі раён у [[Аршанская акруга|Аршанскай акрузе]] (1924—1930)}} |спіс2 = {{Віцебская вобласць БССР|child|загаловак=Талачынскі раён у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці БССР]] (з 1938)}} }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Талачынскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] 59xwkdd0plg9h0czo6us8z95bxytdem Турцыя 0 2806 5170710 5031999 2026-07-25T07:04:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170710 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва =Турцыя |Арыгінальная назва =Türkiye Cumhuriyeti |Родны склон =Турцыі |Дэвіз =Yurtta Barış, Dünyada Barış<br />({{lang-ru|«Мір у краіне, мір ва ўсім свеце»}}) |Назва гімна =İstiklâl Marşı |Форма праўлення =[[Прэзідэнцкая рэспубліка]] |lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = 3|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 34|lon_min = 57|lon_sec = 0 |CoordScale =8000000 |Заснавана =[[29 кастрычніка]] [[1923]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Стамбул]], [[Анкара]], [[Ізмір]], [[Бурса (горад)|Бурса]], [[Адана]], [[Анталья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Турцыі|Прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Рэджэп Таіп Эрдаган]] |Месца па плошчы =36 |Плошча =783&nbsp;580 |Працэнт вады =1,3 |Месца па насельніцтву =16 |Насельніцтва ={{рост}}78,743,053<ref name="Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2014">Türkiye İstatistik Kurumu: [http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=18616 Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2014] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170610005823/http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=18616 |date=10 чэрвеня 2017 }}{{oq|tr|...Türkiye nüfusu 31 Aralık 2014 tarihi itibarıyla 77 milyon 695 bin 904 kişi oldu. Türkiye’de ikamet eden nüfus 2014 yılında, bir önceki yıla göre 1 milyon 28 bin 40 kişi arttı. Erkek nüfusun oranı %50,2 (38 984 302 kişi), kadın nüfusun oranı ise %49,8 (38 711 602 kişi) olarak gerçekleşti.}}</ref> |Год ацэнкі =2014 |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =97 }} '''Ту́рцыя''' ({{Lang-tr|Türkiye}}), афіцыйна '''Турэ́цкая Рэспу́бліка''', а гутаркова: '''Турэ́ччына''' — краіна, якая знаходзіцца на паўвостраве [[Малая Азія]] ў заходняй [[Азія|Азіі]] і, часткова, ва ўсходняй частцы [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]] ў паўднёва-ўсходняй [[Еўропа|Еўропе]]. Па даных перапісу 2016 года насельніцтва Турцыі складае каля 80 млн. жыхароў. [[Стамбул]] — самы буйны горад у краіне з насельніцтвам каля 14 млн. чалавек, [[Анкара]] — другі па велічыні горад і сталіца дзяржавы. Турцыя мае стратэгічна важнае размяшчэнне паміж Еўропай і Азіяй. Краіна мае сухапутныя межы з [[Грузія]]й на паўночным усходзе, [[Арменія]]й, [[Азербайджан]]ам і [[Іран]]ам на ўсходзе, [[Ірак]]ам і [[Сірыя]]й на поўдні, [[Грэцыя]]й на захадзе і [[Балгарыя]]й на паўночным захадзе. Турцыя складаецца з сямі рэгіёнаў: [[Мармуроваморскі рэгіён|Мармуроваморскага]], [[Чарнаморскі рэгіён|Чарнаморскага]], [[Эгейскі рэгіён|Эгейскага]], [[Міжземнаморскі рэгіён|Міжземнаморскага]], [[Рэгіён Цэнтральная Анатолія|Цэнтральнай Анатоліі]], [[Рэгіён Усходняя Анатолія|Усходняй Анатоліі]] і [[Рэгіён Паўднёва-Усходняя Анатолія|Паўднёва-Усходняй Анатоліі]]. На поўначы краіна абмываецца [[Чорнае мора|Чорным морам]], на захадзе — [[Эгейскае мора|Эгейскім морам]], а на поўдні — [[Міжземнае мора|Міжземным морам]]. Сухапутная мяжа Турцыі мае даўжыню 2628 км, а берагавая лінія — 7168 км. [[Праліў Басфор]], [[Мармуровае мора]] і [[праліў Дарданэлы]], якія разам утвараюць [[Чарнаморскія пралівы|Турэцкія пралівы]] аддзяляюць [[Фракія|Фракію]] ад [[Анатолія|Анатоліі]], а таксама еўрапейскую частку краіны ад азіяцкай. Турцыя ёсць адным з арыгінальных членаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], член [[НАТА]] і адна з заснавальніц [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|АЭСР]], [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]], [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|АІС]] і [[Група дваццаці|Групы дваццаці]]. У 1949 годзе была адным з першых членаў [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]]. У 1963 годзе [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|стала асацыяваным членам]] [[Еўрапейская эканамічная супольнасць|ЕЭС]]. Мытны саюз паміж Еўрапейскім саюзам і Турцыяй створаны ў 1995 годзе. Турцыя прэтэндуе быць рэгіянальным лідэрам<ref>[https://book.ivran.ru/f/turkey90-block-f.pdf Турция на пути к региональному лидерству]{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Малая Азія была калыскай мноства культур і дзяржаў старажытнасці. Засяленне гэтай тэрыторыі адбылося каля 13 тысяч гадоў назад. Так званы [[Урадлівы паўмесяц|«ўрадлівы паўмесяц»]], у якім адбыўся пераход ад збіральніцтва да культурнага земляробства, часткова ляжыць у вобласці сёняшняй Турцыі. У тыя часы [[туркі]] яшчэ не жылі на гэтай тэрыторыі. Сельджукі былі першай турэцкай дынастыяй, арміі якой захапілі ў XI стагоддзі частку [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор’я]] і падпарадкавалі сабе ў далейшым большую частку [[Візантыйская імперыя|Візантыйскай імперыі]] і Арменіі. === Старажытнасць === З [[палеаліт]]у Турцыя была населена рознымі старажытнымі анаталійскімі цывілізацыямі: [[Эалійцы|эалійцамі]], [[Дарыйцы|дарыйцамі]], [[Іанійцы|іанічнымі грэкамі]], [[Фракійцы|фракійцамі]], [[Армяне|армянамі]] і [[Асірыйцы|асірыйцамі]]. === Грэка-Рымская эпоха === Пасля заваяванняў [[Аляксандр Вялікі|Аляксандра Вялікага]] рэгіён быў [[Элінізацыя|элінізіраваны]] ў складзе [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] і, пазней, у складзе [[Візантыйская імперыя|Візантыйскай імперыі]]. У XI стагоддзі ў рэгіён пачалі эміграваць [[туркі-сельджукі]], пачаўшы працэс [[Атурэчванне|атурэчвання]], які быў паскораны перамогай туркаў над візантыйцамі ў [[Бітва пад Манцыкертам (1071)|бітве пад Манцыкертам]] ў 1071 годзе — Анатолія апынулася ў [[Вялікая Сельджукская імперыя|Сельджукскай імперыі]], дзе і была да мангольскага нашэсця. У 1243 годзе пад уплывам заваёўных паходаў Чынгізхана, з Харасана на захад рушыла арда турак-агузаў колькасцю прыкладна 50 тысяч чалавек пад кіраўніцтвам хана [[Сулейман Шах|Сулеймана]]; пры яго сыне [[Эртагрул]]е заваёўны рух працягваўся, агузы далучыліся да ваенных аперацый сельджукаў супраць Візантыі і аселі на землях паміж [[Анкара|Ангорай]] і [[Бурса (горад)|Брусай]]. === Асманская імперыя === Сын Эртагрула [[Асман I|Асман]] стаў заснавальнікам [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] — магутнай дзяржавы. У 1350 годзе асманы аб’ядналі Анатолію і стварылі імперыю, якая ахапіла большую частку паўднёва-усходняй Еўропы, часткі заходняй Азіі і паўночнай Афрыкі, стаўшы моцнай дзяржавай Еўразіі і Афрыкі ў [[Ранні Новы час|раннім Новым часе]]. Імперыя дасягнула піку сваёй магутнасці ў XVI стагоддзі, асабліва падчас праўлення [[Сулейман Пышны|Сулеймана Пышнага]] з 1520 да 1566 года. Пасля [[Бітва пад Венай (1683)|другой Асманскай аблогі Вены]] 1683 года і канца [[Вялікая турэцкая вайна|Вялікай турэцкай вайны]] ў 1699 годзе Асманская імперыя ўступіла ў працяглы [[Заняпад і мадэрнізацыя асманскай імперыі|перыяд заняпаду]]. На пачатак XX стагоддзя адставанне Асманскай імперыі ў навуковым, тэхнічным і эканамічным развіцці ад еўрапейскіх краін стала катастрафічным. На ўскраінах імперыі ўзмацніліся сепаратысцкія памкненні і дзяржава пачала паступова [[Балканскія войны|страчваць свае тэрыторыі]]. Рэформы [[Танзімат]]а, накіраваныя на мадэрнізацыю, апынуліся недастатковымі ў большасці абласцей і не змаглі спыніць [[Распад Асманскай імперыі|распад імперыі]]. Лавіруючы паміж [[Германская імперыя|Германіяй]] і [[Велікабрытанія]]й імперыя ўцягнулася ў [[Асманская імперыя ў Першай сусветнай вайне|Першую сусветную вайну]] на баку [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаў]] і ў канчатковым выніку [[Мудраскае перамір’е|прайгралала]]. Падчас вайны асманскі ўрад здзейсніў [[этнічныя чысткі]] супраць сваіх [[Генацыд армян|армянскіх]], [[Генацыд асірыйцаў|асірыйскіх]] і [[Генацыд грэкаў|пантыйскіх грэчаскіх]] грамадзян. Пасля вайны ў выніку аддзялення тэрыторый і народаў, якія ўваходзілі ў склад Асманскай імперыі, дзяржава [[Падзел Асманскай імперыі|распалася на некалькі новых краін]]. === Турэцкая рэспубліка === Паводле мірнага пагаднення Асманская імперыя павінна была быць расчлененая, прычым адзін з буйнейшых гарадоў Малай Азіі [[Ізмір]] быў абяцаны [[Каралеўства Грэцыя|Грэцыі]]. [[Грэка-турэцкая вайна (1919—1922)|Захоп Ізміра грэчаскай арміяй у 1919 годзе]] паклаў пачатак Вайне за незалежнасць. [[Вайна за незалежнасць Турцыі]], ініцыяваная [[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафом Кемалем Атацюркам]] і яго паплечнікамі ў Анатоліі, прывяла да стварэння сучаснай Турэцкай рэспублікі ў 1923 годзе з Атацюркам ў якасці першага прэзідэнта. Турэцкія нацыяналісты на чале з [[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафой Кемалем]] адмовіліся прызнаць мірны дагавор і сілай выгналі грэкаў з краіны. Да 18 верасня 1922 Турцыя была вызваленая ад захопнікаў. Лазанскім мірным дагаворам 24 ліпеня 1923 былі прызнаныя новыя граніцы Турцыі. 29 кастрычніка 1923 была абвешчана Турэцкая рэспубліка. Перыяд з 1923 па 1946 адзначыўся вялікімі ўнутранымі пераўтварэннямі ў жыцці турэцкага грамадства. Пад кіраўніцтвам кемалісцкай [[Рэспубліканская народная партыя|Рэспубліканскай народнай партыі]] былі праведзеныя мадэрнізацыя, вестэрнізацыя і секулярызацыя. Гэты перыяд характарызуецца аднапартыйнай палітычнай сістэмай у краіне. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Турцыя падпісала мірны дагавор з [[Трэці рэйх|Германіяй]] і заставалася нейтральнай амаль да канца вайны. У лютым 1945 Турцыя абвясціла вайну Германіі і [[Японская імперыя|Японіі]], але гэта было ў значнай ступені сімвалічным актам. Тым не менш, за гэты крок Турцыя была дапушчана да падпісання Статута [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб'яднаных Нацый]] і стала членам ААН у якасці яе заснавальніка. З 1946 пачаўся сучасны перыяд гісторыі Турцыі. У краіне сфарміравалася дэмакратычная шматпартыйная палітычная сістэма. Асобнымі эксцэсамі былі ваенныя перавароты ў 1960 (сістэма вярнулася пад цывільны палітычны кантроль у 1961), 1971 (улада ваенных да 1973) і 1980 (фармальна дэмакратычныя выбары адбыліся ў 1983, але кіраўнік путча генерал Эўрэн заставаўся прэзідэнтам да 1989). 1980-я азнаменаваліся хуткім эканамічным ростам у краіне. У 1987 Турцыя падала заяўку на ўступленне ў [[Еўрапейскі саюз]]. У 1997 некаторыя ваенныя, заклапочаныя ісламскімі сімпатыямі ўрада Н.Эрбакана, накіравалі яму мемарандум з патрабаваннем адстаўкі, якую той і здзейсніў. Гэта сітуацыя атрымала назву постмадэрнісцкага путча. Разам з тым становішча з павышэннем уплыву прыхільнікаў пераменаў у палітычным жыцці Турцыі захоўваецца, дзяржаўныя органы і ўзброеныя сілы, закліканыя захоўваць традыцыі свецкай дзяржавы, што закладзеныя Атацюркам, з відавочнай цяжкасцю стрымліваюць працэс узмацнення значнай часткі турэцкага народа, якой не падабаецца такая палітычная сітуацыя, аб чым сведчаць выбранне праісламскіх палітыкаў на вышэйшыя пасады ў дзяржаве (Р. Т. Эрдаган — прэм'ер-міністрам у 2003, А.Гюль — прэзідэнтам у 2007). == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main2|Дзяржаўны лад і палітыка Турцыі}} === Выканаўчая ўлада === {{main2|Прэзідэнт Турцыі}} === Заканадаўчая ўлада === {{main2|Вялікі Нацыянальны Сход Турцыі|Прэм'ер-міністр Турцыі}} [[Файл:26th Parliament of Turkey.svg|міні|left|435px||Дыяграма, якая паказвае партыйны склад Вялікага Нацыянальнага Схода склікання 2015 года. Каляровыя часткі адлюстроўваюць прапорцыі прадстаўніцтва партый. Адпаведнасць колеру пэўнай партыі паказана ў табліцы справа.]] {| class="wikitable" |- ! Колер || Партыя || Месцаў |- | align="center" colspan="3"| '''<u>Урадавая партыя</u>''' |- | bgcolor="#FF9900"| | align=left| [[Партыя справядлівасці і развіцця]] | align="center"|316 |- | align="center" colspan="3"| '''<u>Апазіцыйныя партыі</u>''' |- | bgcolor="#e30000"| | align=left| [[Рэспубліканская народная партыя]] | align="center"|131 |- | bgcolor="#8904B1"| | align=left| [[Дэмакратычная партыя народаў, Турцыя|Дэмакратычная партыя народаў]] | align="center"|52 |- | bgcolor="#870000"| | align=left| [[Партыя нацыяналістычнага руху]] | align="center"|36 |- | bgcolor="#0099cc"| | align=left| [[Добрая партыя (Турцыя)|Добрая партыя]] | align="center"|5 |- | bgcolor="#DDDDDD"| | align=left| [[Незалежны палітык|Незалежныя]] | align="center"|1 |- | bgcolor="#000"| | align=left| Свабодна | align="center"|9 |- | align=center colspan="2"| '''Усяго месцаў''' | align="center"|550 |} == Знешняя палітыка == === Дачыненні з Беларуссю === Турцыя першай з замежных дзяржаў прызнала незалежнасць Рэспублікі Беларусь<ref>{{Cite web |url=http://turkey.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2016 |archive-date=13 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513145501/http://turkey.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |url-status=dead }}</ref>. Гэта адбылося [[16 снежня]] [[1991]]. Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі [[25 сакавіка]] [[1992]]<ref>[http://www.mfa.gov.by/print/ru/press/news/2002-03-25-1.html Аб 10-годдзі ўстанаўлення дыпламатычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і Турэцкай Рэспублікай]{{Недаступная спасылка}}// Сайт Міністэрства замежных спраў Беларусі. Дата доступу: [[27 мая]] [[2009]]</ref>. Пасольства Турцыі ў Беларусі ([[Мінск]]) адкрыта ў 1992. Пасольства Беларусі ў Турцыі ([[Анкара]]) адкрыта ў 1997. У гарадах [[Адана]], [[Анталья]], [[Бурса (горад)|Бурса]], [[Ізмір]] і [[Стамбул]] працуюць ганаровыя консулы Рэспублікі Беларусь. У ліпені [[1996]] адбыўся афіцыйны візіт у Турцыю Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнкі, падчас якога быў падпісаны Дагавор аб дружбе і супрацоўніцтве паміж Рэспублікай Беларусь і Турэцкай Рэспублікай (уступіў у сілу ў красавіку 2000). У лістападзе [[1999]] Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь прымаў удзел у саміце АБСЕ ў Стамбуле. Ажыццяўляецца міжпарламенцкае супрацоўніцтва, праходзяць рэгулярныя беларуска-турэцкія палітычныя кансультацыі на ўзроўні намеснікаў міністраў замежных спраў. Створаны двухбаковыя камісіі: * савет дзелавога супрацоўніцтва; * эканамічная міжурадавая камісія; * па турызму; * па навукова-тэхнічнаму супрацоўніцтву; * па міжнародных аўтамабільных зносінах; * па лініі МУС; * па консульскіх пытаннях; * па супрацоўніцтве ў галіне абароннай прамысловасці. Турцыя ўваходзіць у лік краін — значных гандлёва-эканамічных партнёраў Беларусі. Па аб’ёме тавараабароту яна займае 15-е месца ў агульным спісе краін, з якімі Беларусь ажыццяўляе знешнегандлёвыя аперацыі, і 11-е месца сярод краін, якія не ўваходзяць у СНД. Доля Турцыі ў агульным аб’ёме знешняга гандлю Беларусі склала 3,7 % (2008). Аснову беларускага экспарту ў Турцыю ў складаюць стальныя загатоўкі, калійныя і азотныя ўгнаенні, ільняныя тканіны, сінтэтычныя і штучныя ніткі, сінтэтычныя валокны, паўпрычэпы. З Турцыі ў Беларусь паступалі дубленая скура, легкавыя і грузавыя аўтамабілі, трыкатажнае палатно, станкі і абсталяванне, тканіны, літыя вырабы з чорных металаў, цытрусавыя плады, таматы. З пачатку 1990-х гадоў агульны аб'ём турэцкіх інвестыцый у эканоміку Беларусі перавысіў $720 млн. У нашай краіне дзейнічае звыш 30 прадпрыемстваў з удзелам турэцкага капіталу. === Турцыя і Еўрасаюз === У цяперашні час Турцыя вядзе з Еўрасаюзам перамовы аб уступленні ў гэта палітыка-эканамічнае ўтварэнне. У 1963 годзе Турцыя падпісала з папярэднікам ЕС — Еўрапейскай эканамічнай супольнасцю — дагавор, у якім прызнавалася права краіны ўступіць у саюз. У 1978—1979 гадах Турцыю запрашалі ўступіць у ЕЭС сумесна з Грэцыяй, але яна адмовілася. Пасля ваеннага перавароту 1980 года Еўропа спыніла адносіны з Анкарой, і перамовы аднавіліся толькі пасля 1983 года. Тым не менш, на саміце 1997 года ЕС адмовіўся прызнаць Турцыю кандыдатам на ўступленне ў ЕС — гэта права яна атрымала толькі ў 2000 годзе пры ўмове, што краіна, у прыватнасці, рэфармуе заканадаўства аб абароне правоў чалавека. У жніўні 2002 года праграму рэформаў зацвердзіў парламент Турцыі, і ў кастрычніку 2004 года Еўракамісія рэкамендавала пачаць перамовы аб уступленні Турцыі ў ЕС. Турэцка-еўрапейскія адносіны ўскладняе нежаданне Турцыі прызнаць Кіпр, які ў маі 2004 года уступіў у Еўрасаюз. Кіпрскі канфлікт, у прыватнасці, з’яўляючыся асноўнай прычынай, якая супрацьдзеіць Турэцкаму ўступленні ў ЕС, не можа знайсці свайго рашэння з 1974 года. У 1974 годзе [[Турэцкае ўварванне на Кіпр|Турцыя акупавала паўночную частку вострава]] для абароны турэцкага насельніцтва Кіпра пасля прыходу да ўлады ў Грэцыі радыкальнага рэжыму «[[Рэжым палкоўнікаў|чорных палкоўнікаў]]», і з тых часоў яе ўрад не прызнае легітымнасць ўрада паўднёвай — грэчаскай часткі. Курдскае пытанне таксама з’яўляецца адным з ключавых пры абмеркаванні наступнай еўраінтэграцыі Турцыі. Еўропа патрабуе большай рэгіяналізацыі і аўтанамізацыі курдаў, а таксама захаванне іх правоў у адпаведнасці з еўрапейскімі стандартамі. Таксама прычынай таго, што Еўрасаюз адмаўляецца прыняць Турцыю ў члены ЕС, з’яўляецца ўмова, пастаўленая Францыяй, якую турэцкі ўрад адмаўляецца выконваць: прызнанне генацыду армян 1915 года ў Асманскай Імперыі. З іншага боку, Турцыя пашырыць унутраны рынак ЕС і прадаставіць кваліфікаваную працоўную сілу еўрапейскім кампаніям, якія пакутуюць ад імклівага старэння карэннага насельніцтва. Паводле даных BBC да 2014 года доля насельніцтва маладзей 14 гадоў складзе каля 25% ад ўсяго насельніцтва краіны. == Адміністрацыйны падзел == {{main2|Адміністрацыйны падзел Турцыі|Рэгіёны Турцыі}} Турцыя падзяляецца на 81 іль (правінцыю, раней выкарыстоўваўся тэрмін вілает). Кожны іль падзяляецца на раёны (ільчэ, тур. ilçe), усяго па стане на 2007 года налічваецца 923 раёна. Адміністрацыйны цэнтр іля размешчаны ў яго цэнтральным раёне (merkez ilçe). Многія, але не ўсе, раёны падзяляюцца на воласці (буджакі). Неафіцыйна у статыстычных мэтах яны згрупаваныя ў 7 геаграфічных рэгіёнаў. <div align="center"> {| class="wikitable sortable" border="1" align="center" style="text-align:left; font-size: 85%;" |style="text-align:center" colspan="12"|[[Файл:Ілі Турцыі.png|700px]] |- |style="text-align:center" colspan="12"| {{colorbox|#87cdde}} [[Мармуроваморскі рэгіён]] {{colorbox|#cccccc}} [[Міжземнаморскі рэгіён]] {{colorbox|#de8787}} [[Рэгіён Паўднёва-Усходняя Анатолія|Паўднёва-Усходняя Анатолія]] {{colorbox|#aade87}} [[Рэгіён Усходняя Анатолія|Усходняя Анатолія]] {{colorbox|#ac93a7}} [[Рэгіён Цэнтральная Анатолія|Цэнтральная Анатолія]] {{colorbox|#decd87}} [[Чарнаморскі рэгіён]] {{colorbox|#ffb380}} [[Эгейскі рэгіён]] |- !width=25|№ ![[Ілі Турцыі|Іль]] !Плошча, км² !Насельніцтва !width=25|№ ![[Ілі Турцыі|Іль]] !Плошча, км² !Насельніцтва !width=25|№ ![[Ілі Турцыі|Іль]] !Плошча, км² !Насельніцтва |- |style="text-align:center; background: #aade87"|1<ref group="ап">Нумары абласцей адпавядаюць нумарам дадзеных перыферый на карце зверху.</ref> |[[Агры (правінцыя)|Агры]] |style="text-align:center"|11499 |style="text-align:center"|549,435 |style="text-align:center; background: #decd87"|28 |[[Дзюзджэ (правінцыя)|Дзюзджэ]] | style="text-align:center" |2593 | style="text-align:center" |355,549 |style="text-align:center; background: #decd87"|55 |[[Рызэ (правінцыя)|Рызэ]] | style="text-align:center" |3922 | style="text-align:center" |329,779 |- |style="text-align:center; background: #cccccc"|2 |[[Адана (правінцыя)|Адана]] |style="text-align:center"|14046 |style="text-align:center"|2,165,595 |style="text-align:center; background: #de8787"|29 |[[Дыярбакыр (правінцыя)|Дыярбакыр]] | style="text-align:center" |15204 | style="text-align:center" |1,635,048 |style="text-align:center; background: #87cdde"|56 |[[Сакар’я (правінцыя)|Сакар'я]] | style="text-align:center" |4880 | style="text-align:center" |932,706 |- |style="text-align:center; background: #de8787"|3 |[[Адыяман (правінцыя)|Адыяман]] |style="text-align:center"|7606 |style="text-align:center"|597,835 |style="text-align:center; background: #ffb380"|30 |[[Дэнізлі (правінцыя)|Дэнізлі]] | style="text-align:center" |11804 | style="text-align:center" |978,7 |style="text-align:center; background: #decd87"|57 |[[Самсун (правінцыя)|Самсун]] | style="text-align:center" |9364 | style="text-align:center" |1,269,989 |- |style="text-align:center; background: #ffb380"|4 |[[Айдын (правінцыя)|Айдын]] |style="text-align:center"|7904 |style="text-align:center"|1,041,979 |style="text-align:center; background: #ac93a7"|31 |[[Ёзгат (правінцыя)|Ёзгат]] | style="text-align:center" |14074 | style="text-align:center" |432,56 |style="text-align:center; background: #ac93a7"|58 |[[Сівас (правінцыя)|Сівас]] | style="text-align:center" |28567 | style="text-align:center" |623,116 |- |style="text-align:center; background: #ac93a7"|5 |[[Аксарай (правінцыя)|Аксарай]] |style="text-align:center"|7966 |style="text-align:center"|384,252 |style="text-align:center; background: #decd87"|32 |[[Зангулдак (правінцыя)|Зангулдак]] | style="text-align:center" |3310 | style="text-align:center" |598,796 |style="text-align:center; background: #de8787"|59 |[[Сіірт (правінцыя)|Сіірт]] | style="text-align:center" |5473 | style="text-align:center" |318,366 |- |style="text-align:center; background: #decd87"|6 |[[Амасья (правінцыя)|Амасья]] |style="text-align:center"|5704 |style="text-align:center"|321,913 |style="text-align:center; background: #ffb380"|33 |[[Ізмір (правінцыя)|Ізмір]] | style="text-align:center" |12016 | style="text-align:center" |4,113,072 |style="text-align:center; background: #decd87"|60 |[[Сіноп (правінцыя)|Сіноп]] | style="text-align:center" |5817 | style="text-align:center" |204,526 |- |style="text-align:center; background: #ac93a7"|7 |[[Анкара (правінцыя)|Анкара]] |style="text-align:center"|25402 |style="text-align:center"|5,150,072 |style="text-align:center; background: #87cdde"|34 |[[Каджаэлі (правінцыя)|Каджаэлі]] | style="text-align:center" |3625 | style="text-align:center" |1,722,795 |style="text-align:center; background: #87cdde"|61 |[[Стамбул (правінцыя)|Стамбул]] | style="text-align:center" |5315 | style="text-align:center" |14,377,018 |- |style="text-align:center; background: #cccccc"|8 |[[Анталья (правінцыя)|Анталья]] |style="text-align:center"|20791 |style="text-align:center"|2,222,562 |style="text-align:center; background: #ac93a7"|35 |[[Кайсеры (правінцыя)|Кайсеры]] | style="text-align:center" |17109 | style="text-align:center" |1,322,376 |style="text-align:center; background: #decd87"|62 |[[Такат (правінцыя)|Такат]] | style="text-align:center" |10073 | style="text-align:center" |597,920 |- |style="text-align:center; background: #aade87"|9 |[[Ардахан (правінцыя)|Ардахан]] |style="text-align:center"|4968 |style="text-align:center"|100,809 |style="text-align:center; background: #decd87"|36 |[[Карабюк (правінцыя)|Карабюк]] | style="text-align:center" |4109 | style="text-align:center" |231,333 |style="text-align:center; background: #decd87"|63 |[[Трабзон (правінцыя)|Трабзон]] | style="text-align:center" |4664 | style="text-align:center" |766,782 |- |style="text-align:center; background: #decd87"|10 |[[Арду (правінцыя)|Арду]] |style="text-align:center"|5952 |style="text-align:center"|724,268 |style="text-align:center; background: #ac93a7"|37 |[[Караман (правінцыя)|Караман]] | style="text-align:center" |8869 | style="text-align:center" |240,362 |style="text-align:center; background: #aade87"|64 |[[Тунджэлі (правінцыя)|Тунджэлі]] | style="text-align:center" |7686 | style="text-align:center" |86,527 |- |style="text-align:center; background: #decd87"|11 |[[Артвін (правінцыя)|Артвін]] |style="text-align:center"|7367 |style="text-align:center"|169,674 |style="text-align:center; background: #aade87"|38 |[[Карс (правінцыя)|Карс]] | style="text-align:center" |10139 | style="text-align:center" |296,466 |style="text-align:center; background: #87cdde"|65 |[[Тэкірдаг (правінцыя)|Тэкірдаг]] | style="text-align:center" |6342 | style="text-align:center" |906,732 |- |style="text-align:center; background: #cccccc"|12 |[[Асманіе (правінцыя)|Асманіе]] |style="text-align:center"|3196 |style="text-align:center"|506,807 |style="text-align:center; background: #decd87"|39 |[[Кастаману (правінцыя)|Кастаману]] | style="text-align:center" |13158 | style="text-align:center" |368,907 |style="text-align:center; background: #ffb380"|66 |[[Ушак (правінцыя)|Ушак]] | style="text-align:center" |5363 | style="text-align:center" |349,459 |- |style="text-align:center; background: #ffb380"|13 |[[Аф’ёнкарахісар (правінцыя)|Аф'ёнкарахісар]] |style="text-align:center"|14719 |style="text-align:center"|706,371 |style="text-align:center; background: #cccccc"|40 |[[Кахраманмараш (правінцыя)|Кахраманмараш]] | style="text-align:center" |14457 | style="text-align:center" |1,089,038 |style="text-align:center; background: #aade87"|67 |[[Хакары (правінцыя)|Хаккары]] | style="text-align:center" |7179 | style="text-align:center" |276,287 |- |style="text-align:center; background: #decd87"|14 |[[Байбурт (правінцыя)|Байбурт]] | style="text-align:center" |3739 | style="text-align:center" |80,607 |style="text-align:center; background: #de8787"|41 |[[Кіліс (правінцыя)|Кіліс]] | style="text-align:center" |1428 | style="text-align:center" |128,781 |style="text-align:center; background: #cccccc"|68 |[[Хатай (правінцыя)|Хатай]] | style="text-align:center" |5831 | style="text-align:center" |1,519,836 |- |style="text-align:center; background: #decd87"|15 |[[Балу (правінцыя)|Балу]] | style="text-align:center" |8323 | style="text-align:center" |284,789 |style="text-align:center; background: #ac93a7"|42 |[[Конья (правінцыя)|Конья]] | style="text-align:center" |40814 | style="text-align:center" |2,108,808 |style="text-align:center; background: #87cdde"|69 |[[Чанакале (правінцыя)|Чанакале]] | style="text-align:center" |9950 | style="text-align:center" |511,790 |- |style="text-align:center; background: #87cdde"|16 |[[Балыкесір (правінцыя)|Балыкесір]] | style="text-align:center" |14473 | style="text-align:center" |1,189,057 |style="text-align:center; background: #87cdde"|43 |[[Кыркларэлі (правінцыя)|Кыркларэлі]] | style="text-align:center" |6300 | style="text-align:center" |343,723 |style="text-align:center; background: #ac93a7"|70 |[[Чанкыры (правінцыя)|Чанкыры]] | style="text-align:center" |7492 | style="text-align:center" |183,550 |- |style="text-align:center; background: #decd87"|17 |[[Бартын (правінцыя)|Бартын]] | style="text-align:center" |2080 | style="text-align:center" |189,405 |style="text-align:center; background: #ac93a7"|44 |[[Кыршэхір (правінцыя)|Кыршэхір]] | style="text-align:center" |6530 | style="text-align:center" |222,707 |style="text-align:center; background: #decd87"|71 |[[Чарум (правінцыя)|Чарум]] | style="text-align:center" |12796 | style="text-align:center" |527,220 |- |style="text-align:center; background: #de8787"|18 |[[Батман (правінцыя)|Батман]] | style="text-align:center" |4659 | style="text-align:center" |557,593 |style="text-align:center; background: #ac93a7"|45 |[[Кырыкале (правінцыя)|Кырыкале]] | style="text-align:center" |4570 | style="text-align:center" |271,092 |style="text-align:center; background: #de8787"|72 |[[Шанлыўрфа (правінцыя)|Шанлыўрфа]] | style="text-align:center" |19336 | style="text-align:center" |1,845,667 |- |style="text-align:center; background: #87cdde"|19 |[[Біледжык (правінцыя)|Біледжык]] | style="text-align:center" |4307 | style="text-align:center" |209,925 |style="text-align:center; background: #ffb380"|46 |[[Кютах’я (правінцыя)|Кютах'я]] | style="text-align:center" |12014 | style="text-align:center" |571,554 |style="text-align:center; background: #de8787"|73 |[[Шырнак (правінцыя)|Шырнак]] | style="text-align:center" |7152 | style="text-align:center" |488,966 |- |style="text-align:center; background: #aade87"|20 |[[Бінгёль (правінцыя)|Бінгёль]] | style="text-align:center" |8254 | style="text-align:center" |266,019 |style="text-align:center; background: #aade87"|47 |[[Малат’я (правінцыя)|Малат'я]] | style="text-align:center" |12103 | style="text-align:center" |769,544 |style="text-align:center; background: #aade87"|74 |[[Ыйдыр (правінцыя)|Ыйдыр]] | style="text-align:center" |3588 | style="text-align:center" |192,056 |- |style="text-align:center; background: #aade87"|21 |[[Бітліс (правінцыя)|Бітліс]] | style="text-align:center" |7095 | style="text-align:center" |338,023 |style="text-align:center; background: #ffb380"|48 |[[Маніса (правінцыя)|Маніса]] | style="text-align:center" |13229 | style="text-align:center" |1,367,905 |style="text-align:center; background: #cccccc"|75 |[[Ыспарта (правінцыя)|Ыспарта]] | style="text-align:center" |8871 | style="text-align:center" |418,780 |- |style="text-align:center; background: #cccccc"|22 |[[Бурдур (правінцыя)|Бурдур]] | style="text-align:center" |7135 | style="text-align:center" |256,898 |style="text-align:center; background: #de8787"|49 |[[Мардзін (правінцыя)|Мардзін]] | style="text-align:center" |8806 | style="text-align:center" |788,996 |style="text-align:center; background: #87cdde"|76 |[[Эдырнэ (правінцыя)|Эдырнэ]] | style="text-align:center" |6098 | style="text-align:center" |400,280 |- |style="text-align:center; background: #87cdde"|23 |[[Бурса (правінцыя)|Бурса]] | style="text-align:center" |10886 | style="text-align:center" |2,787,539 |style="text-align:center; background: #cccccc"|50 |[[Мерсін (правінцыя)|Мерсін]] | style="text-align:center" |15512 | style="text-align:center" |1,727,255 |style="text-align:center; background: #aade87"|77 |[[Элязыг (правінцыя)|Элязыг]] | style="text-align:center" |9281 | style="text-align:center" |568,753 |- |style="text-align:center; background: #aade87"|24 |[[Ван (правінцыя)|Ван]] | style="text-align:center" |19414 | style="text-align:center" |1,085,542 |style="text-align:center; background: #ffb380"|51 |[[Мугла (правінцыя)|Мугла]] | style="text-align:center" |12949 | style="text-align:center" |894,509 |style="text-align:center; background: #aade87"|78 |[[Эрзінджан (правінцыя)|Эрзінджан]] | style="text-align:center" |11728 | style="text-align:center" |223,633 |- |style="text-align:center; background: #de8787"|25 |[[Газіянтэп (правінцыя)|Газіянтэп]] | style="text-align:center" |6845 | style="text-align:center" |1,889,466 |style="text-align:center; background: #aade87"|52 |[[Муш (правінцыя)|Муш]] | style="text-align:center" |8067 | style="text-align:center" |411,216 |style="text-align:center; background: #aade87"|79 |[[Эрзурум (правінцыя)|Эрзурум]] | style="text-align:center" |25331 | style="text-align:center" |763,320 |- |style="text-align:center; background: #decd87"|26 |[[Гірэсун (правінцыя)|Гірэсун]] | style="text-align:center" |6832 | style="text-align:center" |429,984 |style="text-align:center; background: #ac93a7"|53 |[[Неўшэхір (правінцыя)|Неўшэхір]] | style="text-align:center" |5392 | style="text-align:center" |286,250 |style="text-align:center; background: #ac93a7"|80 |[[Эскішэхір (правінцыя)|Эскішэхір]] | style="text-align:center" |13902 | style="text-align:center" |812,320 |- |style="text-align:center; background: #decd87"|27 |[[Гюмюшханэ (правінцыя)|Гюмюшханэ]] | style="text-align:center" |6437 | style="text-align:center" |146,353 |style="text-align:center; background: #ac93a7"|54 |[[Нійдэ (правінцыя)|Нійдэ]] | style="text-align:center" |7365 | style="text-align:center" |343,898 |style="text-align:center; background: #87cdde"|81 |[[Ялава (правінцыя)|Ялава]] | style="text-align:center" |850 | style="text-align:center" |226,514 |} </div> {{reflist|group="ап"}} Палітычнае кіраванне іля ажыццяўляецца губернатарам — vali, якога прызначае ўрад. Рэзідэнцыя губернатара называецца вілает (vilayet), адсюль і ранейшы тэрмін, які пазначае правінцыю. Гаспадаркай загадвае кіраўнік муніцыпалітэта — büyükşehir belediyesi başkanı, які выбіраецца ўсенародным галасаваннем. Раёны таксама ўтвараюць свае муніцыпалітэты — belediye — на чале з мэрамі — belediye başkanı. Раёны, як правіла, носяць тую ж назву, што і іх адміністрацыйныя цэнтры, таксама званыя цэнтрам або цэнтральным раёнам (merkez). Але з гэтага правіла ёсць выключэнні: Хатай (адміністрацыйны цэнтр — горад Антак’я), Каджаелі (адміністрацыйны цэнтр — горад Ізміт) і Сакар’я (адміністрацыйны цэнтр — горад Адапазары). У 1926 годзе Турцыя падзелена на 57 іляў, у 1939 года далучаны Хатай, у 1947 годзе створаныя Артвін, Тунджэли, Каракюз (цяпер Бінгёль), Бітліс і Хакяры, у 1953 годзе — Ушак, у 1954 годзе — Сакар’я і Адыяман, у 1957 годзе — Неўшэхір. З 1957 па 1989 гады лік іляў заставаўся пастаянным — 67. У 1989 годзе створаныя ілі Кырыкале, Караман, Байбурт і Аксарай, у 1990 годзе — Батман і Ширнак, у 1991 годзе — Бартын, у 1994 годзе — Ігдыр і Ардахан, у 1995 годзе — Ялавены, Карабюк і Кілісе, у 1997 годзе — Асманіе, у 1999 годзе — Дзюзджэ. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфічнае становішча === {{Карта Турцыі}} {{main|Геаграфія Турцыі}} Турцыя размешчана ва ўсходнім паўшар’і. Яе плошча (уключаючы ўнутраныя вадаёмы) складае 779 452 км². Частка тэрыторыі Турцыі — 97 % — размешчана ў Азіі і 3% — у Еўропе. Геаграфічная асаблівасць Турцыі — размяшчэнне на скрыжаванні важных шляхоў, якія са старажытнасці вядуць у Еўропу з Азіяй, спалучаюць чарнаморскія краіны і народы — з міжземнаморскім. Цяпер праз тэрыторыю Турцыі пралягаюць шашэйныя і чыгуначныя магістралі, якія злучаюць Еўропу з многімі краінамі Азіі. Максімальная працягласць турэцкай тэрыторыі з захаду на ўсход — 1600 км, з поўначы на поўдзень — 600 км. З трох бакоў яна абмываецца морамі: на поўначы — Чорным морам, на захадзе — Эгейскім, на поўдні — Міжземным. Еўрапейская і азіяцкая часткі Турцыі аддзеленыя адзін ад аднаго воднай сістэмай, якая ўтварае марскі праход з Чорнага мора ў Эгейскае і ўключае Мармуровае мора, пралівы Басфор і Дарданелы. У паўднёвай частцы Басфора і бухты Залатога Рога (Мармуровае мора) размешчаны адзін з найпрыгажэйшых гарадоў свету і самы вялікі горад Турцыі — Стамбул (былы Канстанцінопаль). === Межы === Турцыя мяжуе (па гадзіннікавай стрэлцы): * З поўначы: Балгарыя, Грузія, марская мяжа з Украінай. * З усходу: Арменія, Азербайджан (Нахічэвань), Іран, марская мяжа з Расіяй. * З поўдня: Ірак, Сірыя, марская мяжа з Кіпрам. * З захаду: марская і сухапутная мяжа з Грэцыяй. === Карысныя выкапні === На тэрыторыі Турцыі налічваецца больш за 100 відаў карысных выкапняў. У краіне ёсць многа відаў руднай, горна-хімічнай, паліўна-энергетычнай сыравіны. У першую чаргу варта назваць хромавыя, вальфрамавай, медныя руды, бараты, мармур, каменны вугаль і інш. На долю Турцыі прыпадае 25% агульнасусветнага запасу ртуці. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Турцыі}} === Колькасць, рассяленне === Асноўнае насельніцтва краіны — туркі. У часы Асманскай імперыі гэты народ выкарыстаў саманазву асманы ({{lang-tr|Osmanlı}}). У момант утварэння Турэцкай рэспублікі колькасць яе насельніцтва складала 12 532 000 чалавек. Усяго ў краіне праведзена 12 перапісаў. З 1927 года насельніцтва Турцыі вырасла ў 4,4 разы, прычым толькі з 1950 па 1985 гады — у 2,5 раза. Хуткі рост насельніцтва, якое перавысіла ў 2005 годзе 70 мільёнаў чалавек, застаецца важнай праблемай краіны. На 2009 год колькасць насельніцтва Турцыі склала 72 600 000 чал., шчыльнасць насельніцтва 88 чал./км², доля гарадскога насельніцтва 75,5%, доля пісьменнага насельніцтва старэйшых за 15 гадоў 88,1%. Узрастае канцэнтрацыя насельніцтва краіны ў галоўных гарадах: у 1990 годзе ілі (губерні) Стамбул і Анкара засяроджваюць 18,4%, у 2010 — 24,4%. Адначасова з гэтым адбываецца скарачэнне колькасці насельніцтва на ўсходзе краіны, асабліва на паўночным усходзе. Колькасць насельніцтва Паўночна-Усходняй Анатолі ў 1990 годзе складала 235 тыс. чал., у 2009 — 220 тыс. чал<ref>[http://lwowich.ucoz.ru/statja_pro_turcija.pdf Турция между западом и Востоком] В. Л. Мартынов, И. Е. Сазонова, 2011</ref>. Размеркаванне жыхароў па тэрыторыі Турцыі вельмі нераўнамерна. Найбольш густа заселеныя ўзбярэжжа Мармуровага і Чорнага мораў, а таксама раёны, прылеглыя да Эгейскага мора. Самы густанаселены горад — Стамбул, самы маланаселены раён — Хакяры. === Гарады === {{main|Гарады Турцыі}} {{Найбуйнейшыя гарады | title = Найбуйнейшыя гарады Турцыі | stat_ref = Перапіс 2014 г.<ref name="2014census">{{cite web |publisher=http://citypopulation.de/ |url=http://citypopulation.de/Turkey-C20.html |title=TURKEY: Provinces and Major Cities }}</ref> | list_by_pop = | class = nav | div_name = | name_link = Спіс гарадоў Турцыі | div_link = Правінцыі Турцыі{{!}}Правінцыя | city_1 = Горад Стамбул{{!}}Стамбул| div_1 = Правінцыя Стамбул{{!}}Стамбул| pop_1 = 14,025,646| img_1 = Istanbul panorama (16293921746).jpg | city_2 = Горад Анкара{{!}}Анкара| div_2 = Правінцыя Анкара{{!}}Анкара| pop_2 = 4,587,558| img_2 = Ankara and mosque wza.jpg | city_3 = Горад Ізмір{{!}}Ізмір| div_3 = Правінцыя Ізмір{{!}}Ізмір| pop_3 = 2,847,691| img_3 = Izmir Turkey.jpg | city_4 = Горад Бурса{{!}}Бурса| div_4 = Правінцыя Бурса{{!}}Бурса| pop_4 = 1,800,278| img_4 = Горад Бурса.jpg | city_5 = Горад Адана{{!}}Адана| div_5 = Правінцыя Адана{{!}}Адана| pop_5 = 1,663,485 | city_6 = Горад Газіянтэп{{!}}Газіянтэп| div_6 = Правінцыя Газіянтэп{{!}}Газіянтэп| pop_6 = 1,510,270 | city_7 = Горад Конья{{!}}Конья| div_7 = Правінцыя Конья{{!}}Конья| pop_7 = 1,174,536 | city_8 = Горад Анталья{{!}}Анталья| div_8 = Правінцыя Анталья{{!}}Анталья| pop_8 = 1,068,099 | city_9 = Горад Дыярбакыр{{!}}Дыярбакыр| div_9 = Правінцыя Дыярбакыр{{!}}Дыярбакыр| pop_9 = 930,266 | city_10 = Горад Мерсін{{!}}Мерсін| div_10 = Правінцыя Мерсін{{!}}Мерсін| pop_10 = 915,703 | city_11 = Горад Кайсеры{{!}}Кайсеры| div_11 = Правінцыя Кайсеры{{!}}Кайсеры| pop_11 = 904,699 | city_12 = Горад Эскішэхір{{!}}Эскішэхір| div_12 = Правінцыя Эскішэхір{{!}}Эскішэхір| pop_12 = 685,135 | city_13 = Горад Гебзе{{!}}Гебзе| div_13 = Правінцыя Каджаэлі{{!}}Каджаэлі| pop_13 = 606,429 | city_14 = Горад Шанлыўрфа{{!}}Шанлыўрфа| div_14 = Правінцыя Шанлыўрфа{{!}}Шанлыўрфа| pop_14 = 561,465 | city_15 = Горад Дэнізлі{{!}}Дэнізлі| div_15 = Правінцыя Дэнізлі{{!}}Дэнізлі| pop_15 = 557,300 | city_16 = Горад Самсун{{!}}Самсун| div_16 = Правінцыя Самсун{{!}}Самсун| pop_16 = 541,330 | city_17 = Горад Кахраманмараш{{!}}Кахраманмараш| div_17 = Правінцыя Кахраманмараш{{!}}Кахраманмараш| pop_17 = 475,793 | city_18 = Горад Адапазары{{!}}Адапазары| div_18 = Правінцыя Сакар'я{{!}}Сакар'я| pop_18 = 462,087 | city_19 = Горад Малат'я{{!}}Малат'я| div_19 = Правінцыя Малат'я{{!}}Малат'я| pop_19 = 438,000 | city_20 = Горад Ван{{!}}Ван| div_20 = Правінцыя Ван{{!}}Ван| pop_20 = 387,766 }} === Нацыянальны склад === [[Файл:Whirlingdervishes.JPG|thumb|right|Дэрвішы]] Трэба адзначыць, што ў Турцыі многія дзесяцігоддзі праводзілася палітыка атурэчвання насельніцтва. Таму падлічыць колькасць этнасаў, нават прыблізна, бывае вельмі цяжка. Паводле розных ацэнак курдаў у Турцыі ад 20 мільёнаў (даныя Джонстоуна на 2009 год<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kmr Ethnologue report for language code: kmr]</ref>) да 30-35% (даныя ЦРУ на 2014 год<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html CIA. The world factbook] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |date=20 верасня 2017 }}</ref>), і пражываюць яны ў вялікіх колькасцях па ўсёй тэрыторыі краіны, а ў абсалютнай большасці на ўсходзе. У краіне пражывае вялікая колькасць крымскіх татараў (ацэначна ад 500 000 да 5 мільёнаў), асноўная маса якіх бегла ў Турцыю пасля далучэння Крыму да Расійскай імперыі, і якія працягвалі перасяляцца ў гэтую краіну на ўсім працягу XVIII, XIX і XX стагоддзяў. Вялікая ў краіне колькасць выхадцаў з Паўночнага Каўказа (у асноўным, нашчадкі перасяленцаў-мухаджіраў XIX стагоддзя) — іх называюць агульнай назвай «чаркесы», каля паловы якіх адыгі, а таксама абхазы, карачаеўцы, дагестанцы, інгушы, асеціны, чачэнцы, абазіны. Іх агульная колькасць складае паводле розных ацэнак 4 мільёны чалавек. Акрамя таго, на паўднёвым усходзе Турцыі кампактна пражывае больш за мільён арабаў. У буйных гарадах, асабліва ў Стамбуле, шматлікія асірыйцы. Лазы і хемшылы (ісламізаваныя армяне), якія пражываюць у асноўным на ўсходнім узбярэжжы Чорнага мора, цяпер з'яўляюцца этнаграфічнымі групамі туркаў разам з ёрукамі і тахтаджамі. Яўрэі Турцыі, якіх у Турцыі прыкладна 0,1% насельніцтва, пражываюць у буйных гарадах. Грэкі, армяне, албанцы, грузіны, азербайджанцы і прадстаўнікі мноства іншых народаў жывуць па ўсёй краіне, у асноўным у Стамбуле, Ізміры, Анкары і іншых буйных гарадах. У Турцыі пастаянна пражывае некалькі тысяч рускіх. === Мовы === === Рэлігійны склад === {{main|Рэлігія ў Турцыі}} Па веравызнанні туркі — мусульмане (больша частка — суніты ханафіцкага мазхаба, меншая — алявіты). == Эканоміка == Турцыя — эканамічна развітая краіна. Займае 15 месца ў свеце па памеры ВУП (пералічанаму па ППЗ) і 17-е — па памеру намінальнага ВУП. Краіна ёсць адной з заснавальніц Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця, уваходзіць у групу вядучых краін G-20. На працягу першых шасці дзесяцігоддзяў існавання рэспублікі, паміж [[1923]] і [[1983]], Турцыя ў асноўным прытрымлівалася квазі-[[Этатызм|этатысцкага]] падыходу са строгім дзяржаўным планаваннем, пэўнымі абмежаваннямі прыватнага сектара, дзяржаўным кантролем знешняга гандлю, прытоку замежнай валюты, замежных інвестыцый. Пачынаючы з 1983 Турцыя прыступіла да серыі рэформ, ініцыяваных прэм’ер-міністр Тургутам Азалам і накіраваных на пераход ад планавай сістэмы да больш рыначнай мадэлі. Рэформы выклікалі хуткі рост, які перарываўся з-за рэзкага эканамічнага спаду і фінансавага крызісу ў [[1994]], [[1999]] (пасля землетрасення ў гэтым годзе) і ў [[2001]], у сярэднім рост ВУП у 1981—2003 быў на ўзроўні 4 % росту ВУП. Адсутнасць падатковых рэформ у спалучэнні з вялікім дэфіцытам грамадскага сектара і карупцыяй прывялі да высокай інфляцыі, слабасці банкаўскага сектара і павышэння макраэканамічнай нестабільнасці. Пасля крызісу 2001 інфляцыя знізілася да адназначных лікаў, Турцыя паступова прыадкрыла свой рынак для замежных кампаній праз паслабленне дзяржаўнага кантролю знешняга гандлю. Многія сектары эканомікі былі лібералізаваныя, прайшла прыватызацыя дзяржаўных кампаній. Рост ВУП у [[2002]]—[[2007]] склаў у сярэднім 7,4 %, адзін з самых высокіх паказчыкаў у свеце. У [[2008]] рост запаволіўся, а ў [[2009]] [[Сусветны эканамічны крызіс (2008—2013)|сусветны эканамічны крызіс]] прывёў да рэцэсіі (3,6—5 %). Турэцкая эканоміка пераважна індустрыяльная (30,8 % ВУП у 2007) з канцэнтрацыяй прамысловых прадпрыемстваў у вялікіх гарадах у заходняй частцы краіны. Сельская гаспадарка (8,9 %) застаецца істотнай апорай турэцкай эканомікі і грамадства (27 % працоўных краіны). Сектар паслуг дае 59,3 % ВУП. Узровень жыцця дастаткова высокі. Паводле Еўрастату, у 2008 ВУП Турцыі па ППЗ складаў 45 % ад сярэдняга па ЕС. Важнай часткай эканомікі Турцыі з'яўляецца турыстычны сектар. У 2008 больш за 30 млн замежных турыстаў прынеслі ў нацыянальны даход краны 21,9 млрд долараў ЗША. Іншыя важныя сектары эканомікі Турцыі — банкаўскі, будаўнічы, вытворчасць электронікі, тэкстылю, нафтапрадуктаў, прадуктаў харчавання, машынабудаванне. Турцыя мае вялікую аўтамабілебудаўнічую галіну, якая вырабляе больш за 1,2 млн машын у год (2008) і займае шостае месца ў Еўропе (пасля Вялікабрытаніі і перад Італіяй) і пятнаццатае ў свеце. Турцыя — вялікая суднабудаўнічая краіна: чацвёртае месца ў свеце (пасля Кітая, Паўднёвай Карэі і Японіі). == Вядомыя асобы == * [[Мустафа Кемаль Атацюрк]] * [[Яшар Кемаль]] == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://traveling.by/country/turkey/details Турцыя на Партале падарожжаў Traveling.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090615065646/http://traveling.by/country/turkey/details |date=15 чэрвеня 2009 }}{{Ref-ru}} {{Краіна ў тэмах |краіна = Турцыя |краіны = Турцыі |краіне = Турцыі |выява = {{Сцяг Турцыі|35px}} }} {{Адміністрацыйны падзел Турцыі}} {{Краіны Еўропы}} {{Краіны Азіі}} {{Краіны Балканскага паўвострава}} {{Краіны ля Міжземнага мора}} {{Краіны ля Чорнага мора}} {{НАТА}} {{АІС}} {{Міжземнаморскі Саюз}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Турцыя| ]] [[Катэгорыя:Краіны Еўропы]] [[Катэгорыя:Краіны Азіі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] fdofoscc5ocy9yqj3kdccwymy36sh3e Тыгр 0 2808 5170726 5026280 2026-07-25T08:13:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170726 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Таксон | name = Тыгр | regnum = Жывёлы | image file =Panthera_tigris_tigris.jpg | image title = | image descr = {{bt-bellat|Каралеўскі тыгр|Panthera tigris tigris}} | parent = | rang = Від | latin = Panthera tigris | author = [[Linnaeus]], [[1758]] | syn = *''Felis tigris'' <br /> *''Felis virgata'' (1815)<br />* ''Tigris regalis'' (1867)<br /> *''Tigris striatus'' (1858) | typus = | children name = [[Падвід]]ы | children =гл. тэкст | range map = Tiger distribution3.PNG | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = EN | wikispecies = Panthera tigris | commons = Panthera tigris | iucn = 15955 | itis = 183805 | ncbi = 9694 | eol = 328674 }} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|Відэа пра тыгра]] '''Тыгр''' (''Panthera tigris'') — драпежная жывёла з сямейства кашачых. Тыгр займае ганаровае месца сярод буйных драпежнікаў. == Апісанне == Два асноўныя і самыя буйныя падвіды тыгра — індыйскі (бенгальскі) і амурскі (сібірскі) — маса самцоў складае 180—275 кг, але ў асобных выпадках маса можа перавышаць 300 кг. Даўжыня цела тыгра без хваста ў залежнасці ад падвіду вагаецца ад 1,4 да 2,8 м, хваста ад 60 да 110 см. Вышыня ў карку да 1,15 м. Звычайны дарослы самец у прыродзе важыць у сярэднім 200—240 кг (бенгальскі каля 220 кг, амурскі каля 225 кг, бенгальскі ў паўночнай Індыі і Непале каля 240 кг) пры даўжыні цела 2,9 — 3 м разам з хвастом і ў карку 95 — 102 см. Маса самак складае 100—180 кг, у асобных выпадках да 200 кг. Сярэдняя — 130—150 кг пры даўжыні цела карацей чым у самца на 30 — 45 см. [[Файл:Sib-007.gif|left|thumb|140px|[[Амурскі тыгр]] у параўнанні з чалавекам ростам 183 см.]] [[Файл:Ben-007.gif|left|thumb|140px| [[Паўднёва-кітайскі тыгр]] у параўнанні з чалавекам ростам 183 см.]] Самкі ў сярэднім меншыя за самцоў, прадстаўнікі паўночных відаў тыграў буйнейшыя за паўднёвых. == Распаўсюджанне == Тыгр — [[Біялагічны від|від]] выключна азіяцкі. Яшчэ некалькі стагоддзяў назад вобласць яго рассялення дасягала [[Казахстан]]а і Паўночнага [[Іран]]а. Цяпер на большай частцы ранейшага арэала тыгры знішчаныя; найбольшыя папуляцыі захаваліся ў [[Індыя|Індыі]] і [[Індакітай|Індакітаі]]. У межах Расіі невялікая папуляцыя тыграў жыве толькі на Далёкім Усходзе, у [[Прыморскі край|Прыморскім краі]]. Сёння сустрэць тыгра ў яго натуральным жыццёвым асяроддзі — вялікая рэдкасць. Агульнае пагалоўе віду ў прыродзе ацэньваюць у 4000-6500 асобін. == Экалогія == Тыгры насяляюць розныя мясціны, уключаючы [[мангравыя балоты]] і [[бамбукавыя]] гушчары ў [[Тропікі|тропіках]], густыя лясы ў халаднейшых абласцях, голыя камяністыя [[Сопка|сопкі]] і [[Тайга|тайгу]] на поўначы. У гарах яны падымаюцца вышэй 3000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]]. У залежнасці ад дастатку мясцовай фаўны, індывідуальная паляўнічая тэрыторыя аднаго дарослага тыгра займае ад 200 да 3000 км2. Здабычай тыгру служаць капытныя (дзікі, алені, казулі) і шмат якія іншыя жывёлы, уключаючы [[малпы|малпаў]], [[чарапахі|чарапах]], неядавітых [[змеі|змей]], рыбу, крабаў, [[жабы|жаб]] і [[насякомыя|насякомых]]. == Размнажэнне == Калі не лічыць [[Шлюбны сезон|шлюбнага сезона]] і перыяду матчынага догляду патомства, у тыграў адзіночны спосаб жыцця. [[Спараванне]] адбываецца без асобай сезоннасці, але часцей за ўсё зімою. [[Цяжарнасць]] працягваецца 102—106 дзён. Тыгрыца нараджае, звычайна, раз на 2 гады. У адным кодле звычайна па 2-4 тыграня. Дзіцяняты жывуць з маці першыя 2-3 гады. Палавая сталасць надыходзіць у 3-4 гады ў самак і ў 4-5 гадоў у самцоў, хаця ў [[Заалагічны парк|заапарках]] дапускаюць да размнажэння і двухгадовых. За ўсё сваё жыццё самка прыносіць 10-20 тыгранят, з якіх выжывае меншая частка. [[Працягласць жыцця|Пражыць]] тыгр можа да 26 гадоў. == Спосаб жыцця == Тыгры маюць спосаб жыцця адзіночак, яны трымаюцца пэўнай тэрыторыі лесу, якую пільна ахоўваюць ад тыграў-суседзяў. Гэта актыўныя драпежнікі, якія не ядуць трупаў. Тыгр аддае перавагу свежаму мясу і палюе звычайна на капытных сярэдняга памеру — [[Алені|аленяў]], [[Казулі|казуль]], [[Дзікі|дзікоў]]. Галоўны вораг тыгра — голад. Кожная асобіна патрабуе вялікіх паляўнічых угоддзяў. Многія тыгры гінуць праз недахопу ежы ці праз вострую канкурэнцыю за паляўнічыя ўчасткі. Звычайна тыгры пазбягаюць людных месцаў і не спакушаюцца лёгкай здабычай накшталт свойскай жывёлы. І толькі там, дзе людзі выцясняюць тыграў з іх тэрыторыі, яны могуць нападаць на [[Буйвалы|буйвалаў]], нават [[Каза свойская|коз]] і [[Сабака свойскі|сабак]] у будках. == Тыгры-людаеды == Параненыя і старыя звяры, няздольныя паляваць на хуткіх аленяў, могуць зрабіцца людаедамі. У мінулыя стагоддзі, калі колькасць тыграў была вялікай, у [[Індыя|Індыі]] выпадкі людаедства фіксавалі нярэдка. Сёння людаеды толькі каля 3 тыграў з 1000. == Тыгр у культуры == У міфаэпічных уяўленнях жыхароў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] і [[Індакітай|Індакітая]] тыгр часта выступае як цар звяроў і гаспадар лесу. У [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] вядомы як дух гор і пячор. У Кітаі тыгр шанаваўсяся не толькі як цар звяроў, але і як пострах [[дэман]]аў (у прыватнасці тых, якія прыносілі хваробы). Вялікія чараўнікі, якія застрашвалі дэманаў, часта маляваліся седзячы на тыгры. [[Каракалпакі|Каракалпакскія]] жанчыны лічылі, што пазбавіцца бясплоднасці можна смакаваннем кавалачка тыгрынага мяса, ушаноўваннем яго слядоў, скокамі праз яго скуру. [[Узбекістан|Узбекскія]] жанчыны акружалі асабістай пашанай паляўнічага, які забіў тыгра. У міфалогіях распаўсюджаны вобраз тыгра-пярэваратня. Ад шлюбу жанчыны з тыграм вядуць свой радавод многія плямёны. «Тыгрыныя» назвы некаторых індыйскіх народаў, эпітэты ўзору «чалавек-тыгр» дазваляюць казаць пра старажытнае ўшанаванне тыгра як [[Татэмізм|татэмнай]] жывёлы. У [[Кітай|Кітаі]] вобраз белага тыгра суадносіўся з захадам, восенню і зямной стыхіяй, часам з тыграм суадносіўся пэўны месяц года. У [[Хрысціянства|хрысціянстве]] тыгр разглядваўся як эмблема [[Хрыстос|Хрыста]]. Тыгр у бамбукавым гаі сімвалізуе ў [[Японія|японскай]] традыцыі чалавецтва, апантанае злом. == Падвіды == [[Выява:Sibirischer tiger de edit02.jpg|220px|thumb|left|Сібірскі тыгр (''Panthera tigris altaica'')]] Вылучаюць дзевяць падвідаў тыграў, тры з якіх ужо вымерлі: * '''[[Сібірскі тыгр|Сібірскі]], Амурскі, Усурыйскі''', або '''Маньчжурскі тыгр'''<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20201130/1606716519-manchzhurski-tygr-u-heylunczyane |title=zviazda.by |access-date=4 снежня 2020 |archive-date=21 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121043115/http://zviazda.by/be/news/20201130/1606716519-manchzhurski-tygr-u-heylunczyane |url-status=dead }}</ref> (''Panthera tigris altaica'') * '''[[Паўднёвакітайскі тыгр]]''' (''Panthera tigris amoyensis'') * {{вымер}}'''[[Балійскі тыгр]]''' (''Panthera tigris balica'') * '''[[Індакітайскі тыгр]]''' (''Panthera tigris corbetti'') * '''[[Малайскі тыгр]]''' (''Panthera tigris jacksoni'') * '''[[Суматрыйскі тыгр]]''' (''Panthera tigris sumatrae'') * {{вымер}}'''[[Яванскі тыгр]]''' (''Panthera tigris sondaica'') * '''[[Бенгальскі тыгр]], Індыйскі тыгр''', або '''Каралеўскі тыгр''' (''Panthera tigris tigris'') * {{вымер}}'''[[Каспійскі тыгр]], Персідскі тыгр''', '''Туранскі тыгр''' (''Panthera tigris virgata'') == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.animalsglobe.ru/tigr/ Энцыклапедыя жывёл. Тыгр (русск)] * [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/TIGR.html Энцыклапедыя Кругасвет. Тыгр (русск)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150901090656/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/TIGR.html |date=1 верасня 2015 }} * [http://myfhology.info/myth-animals/tiger.html Міфалагічная энцыклапедыя. Тыгр (русск)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150831024238/http://myfhology.info/myth-animals/tiger.html |date=31 жніўня 2015 }} [[Катэгорыя:Каціныя]] jp6og5i454d5mz4c3l813yydvusucop Трасянка 0 7932 5170655 5141788 2026-07-25T00:48:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170655 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Беларуская разнавіднасць рускай мовы}} {{Мова |імя = Трасянка |краіны = [[Беларусь]], [[Расія]], [[Украіна]], [[Латвія]] (памежныя з Беларуссю рэгіёны) |колькасць носьбітаў = некалькі мільёнаў |катэгорыя = Змяшаная мова |класіфікацыя = кантактная мова на аснове [[Беларуская мова|беларускай]] і [[руская мова|рускай]]. |пісьменнасць = [[кірыліца]] <br />([[беларускі алфавіт]]) }} '''Трасянка''' — форма змешанага маўлення, у якім чаргуюцца элементы і структуры [[беларуская мова|беларускай]] і [[руская мова|рускай]] моў.<ref name="Congruence">Hentschel, G. (2014): Belarusian and Russian in the Mixed Speech of Belarus. In: Besters-Dilger, J. et al. (eds.): Congruence in Contact-Induced Language Change: Language Families, Typological Resemblance, and Perceived Similarity. Berlin/Boston, 93-121.</ref> Выяўляецца ў кантамінацыі беларускай мовы рускай лексікай, а часам і [[сінтаксіс]]ам. Трасянка — падобная да такіх моўных з'яў як [[крэольскія мовы]] і [[піджын]]. Ва [[Украіна|Украіне]] падобная з'ява — [[украінская мова|украінска]]-рускае змешанае маўленне, называецца [[суржык|«суржык»]]. == Этымалогія назвы == Змешанае маўленне называлася раней па-рознаму: ''«моўная жвачка», «моўны гібрыд», «моўны сурагат», «моўная хімера», «мешаніна», «ламаніна», «тарабаршчына».'' У 1920-я гады [[Вацлаў Ластоўскі]] называў гэту з'яву «чаўня» (магчыма ад слова «чаўпсці» — казаць лухту, плявузгаць). Прыжылося слова «трасянка»; адно з тлумачэнняў яго [[Этымалогія|этымалогіі]]: <blockquote>''Тэрмін «трасянка» пайшоў ад назвы корму для буйной рагатай жывёлы, то бок [[Карова|каровы]]. Калі ў гаспадара не хапае добрага [[Сена (корм)|сена]] — ён дабаўляе [[Салома|салому]], старанна растрасаючы яе. Карова не заўважае падману — і з'ядае трасянку.<ref>«Круг» (часопіс). 4 красавіка 1996.</ref>''</blockquote> Сваё новае значэнне («сумесь беларускай і рускай моў») слова атрымала адносна нядаўна — у другой палове 1980-х гадоў, калі цэлы шэраг публікацый на старонках літаратурнай газеты «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]» раскрытыкаваў стан беларускай мовы ў савецкі перыяд.<ref name="Zaprudski Terminus">Zaprudski, S. (2014): Zur öffentlichen Diskussion der weißrussischen Sprachkultur, zum Aufkommen des Terminus Trasjanka und zur modernen Trasjankaforschung. In: Hentschel, G. et al. (Hrsg.): Trasjanka und Suržyk — gemischte weißrussisch-russische und ukrainisch-russische Rede. Sprachlicher Inzest in Weißrussland und der Ukraine? Frankfurt/M., 119—142.</ref> Лічыцца, што значную ролю ў папулярызацыі тэрміна «трасянка» ў адносінах да беларуска-рускага змешанага маўлення адыграў беларускі палітык і публіцыст [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянон Пазняк]]. == Гісторыя == === Змешанае маўленне ў дасавецкі і ранні савецкі перыяд === Змешванне беларускай і рускай моў на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] мае працяглую гісторыю. Прычына ў тым, што беларускія (а таксама [[Украіна|украінскія]]) землі цягам доўгага часу ўяўлялі сабой памежныя рэгіёны, у якіх мясцовыя [[дыялект]]ы знаходзіліся ў кантакце з блізкароднаснымі і ў той жа час сацыяльна дамінантнымі мовамі: [[польская мова|польскай]] і [[руская мова|рускай]]. Паводле некаторых даследчыкаў, да трасянкі трэба залічваць таксама «просту мову», на якой пісалі [[І. Вышанскі]], [[З. Капысценскі]], [[М. Сматрыцкі]], [[Памва Бярында|П. Бярында]], [[І. Ужэвіч]] і іншыя беларуска-ўкраінскія пісьменнікі [[Сярэдневякоўе|сярэднявечча]]. [[У. Свяжынскі|Уладзімір Свяжынскі]] нават сцвярджае, што мова твораў [[Францішак Скарына|Францішака Скарыны]] ўяўляе прыклад ранняй беларуска-[[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] трасянкі. Аднак пытанне пра тое, ці можна называць «трасянкай» гэтыя старыя формы змешвання беларускай і рускай моў, з'яўляецца спрэчным, бо ў той час змешанае маўленне не перадавалася ад аднаго пакалення да другога. Аб'ектам [[Публіцыстыка|публіцыстычных]] дэбатаў беларуска-рускае маўленне стала не раней за 1920-я гады.<ref name="Zaprudski Terminus" /> Паводле [[Генадзь Цыхун|Генадзя Цыхуна]], вялікую ролю ў пашырэнні трасянкі адыгралі сталінскія рэпрэсіі 1920—1930-х гадоў, скіраваныя супраць гэтак званых «[[нацдэм]]аў», калі фактычна пад уздзеяннем пануючай тады атмасферы тэрору адбываўся масавы пераход на рускую мову беларускамоўнай часткі жыхароў гарадоў і [[Мястэчка|мястэчак]]. Міграцыя беларусаў у гарады пашырыла гэтую з'яву і ў гарадах, але трасянка не стала асноўным сродкам камунікацыі, бо ўспрымалася як «некультурная мова». === Пасля Другой сусветнай вайны === Зараджэнне феномена, які ў [[1980-я]] гады атрымаў назву «трасянка», звязана з фундаментальнымі сацыя-[[Дэмаграфія|дэмаграфічнымі]] зменамі, што адбываліся ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Беларусі]] пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], а на тэрыторыі ўсходніх беларускіх абласцей, магчыма, яшчэ і да вайны.<ref name="Congruence"/> [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|Індустрыялізацыя]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] (БССР) выклікала масавую міграцыю працоўнага насельніцтва з [[Вёска|вёсак]] у гарады. Так, калі ў 1959 годзе ў гарадах пражывала толькі каля 31 % насельніцтва рэспублікі, то ў 1990 годзе доля гарадскога насельніцтва павялічылася да 66 %.<ref name="Marples Soviet">Marples D. A. (1996): Belarus. From Soviet Rule to Nuclear Catastrophe. Basingstoke/London.</ref> У той жа час назіраецца наплыў этнічных рускіх з іншых рэгіёнаў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]] ў БССР, дзе яны часта займалі кіруючыя пасады ў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|Камуністычнай партыі Беларусі]], у сферы дзяржаўнага кіравання і на дзяржаўных прадпрыемствах. У такіх умовах былыя вяскоўцы, носьбіты беларускай (пераважна [[Дыялектная мова|дыялектнай]]) мовы былі вымушаны падладкоўвацца пад рускамоўнае асяроддзе, што, аднак, атрымлівалася не заўсёды.<ref name="Zaprudski Grip">Zaprudski, S. (2007): In the grip of replacive bilingualism: the Belarusian language in contact with Russian. International Journal of the Sociology of Language 183, 97-118.</ref> У выніку падобнага прыстасавання да рускай мовы ўзнікла так званая «трасянка» ў яе сённяшняй форме. Апрача таго, дзеці дадзенага пакалення засвойвалі беларуска-рускае змешанае маўленне ў якасці першай мовы.<ref name="Hentschel rech">Хентшель, Г. (2013): Белорусский, русский и белорусско-русская смешанная речь. Вопросы языкознания 1, 53-76.</ref> == Лінгвістычны статус трасянкі == Па прычыне негатыўнай [[канатацыя|канатацыі]] тэрміна «трасянка» — было прапанавана не ўжываць яго ў [[Мовазнаўства|лінгвістычнай]] дыскусіі і выкарыстоўваць замест яго тэрмін «беларуска-рускае змешанае маўленне».<ref name="Diskurs HZ">Hentschel, G. & Zeller, J. P. (2012): Gemischte Rede, gemischter Diskurs, Sprechertypen: Weißrussisch, Russisch und gemischte Rede in der Kommunikation weißrussischer Familien. Wiener Slawistischer Almanach 70, 127—155.</ref> Пачатак лінгвістычнай дыскусіі пра беларуска-рускае змешанае маўленне адносіцца да першай паловы 1990-х гадоў.<ref name="Bieder Forschungsproblem">Bieder, H. (2014): Die weißrussisch-russische Mischsprache (Trasjanka) als Forschungsproblem. In: Hentschel, G. et al. (Hrsg.): Trasjanka und Suržyk — gemischte weißrussisch-russische und ukrainisch-russische Rede. Sprachlicher Inzest in Weißrussland und der Ukraine? Frankfurt/M., 91-118.</ref> Вядомыя беларускія даследчыкі неаднаразова адзначалі спантанны, індывідуальны, бессістэмны і нават «[[Хаос (міфалогія)|хаатычны]]» характар змешвання беларускай і рускай моў.<ref name="Мечковская 1994">Мечковская, Н. Б. (1994): Языковая ситуация в Беларуси: Этические коллизии двуязычия. Russian Linguistics 18/3, 299—322.</ref><ref name="Cychun inprint">Cychun, H. A. Soziolinguistische, soziokulturelle und psychologische Grundlagen gemischten Sprechens. In: Hentschel, G. et al. (Hrsg.): Trasjanka und Suržyk — gemischte weißrussisch-russische und ukrainisch-russische Rede. Sprachlicher Inzest in Weißrussland und der Ukraine? Frankfurt/M., 163—172.</ref> Аднак па прычыне адсутнасці корпуса змешанага маўлення — «раннія» дэбаты пра яе грунтаваліся пераважна на неафіцыйных назіраннях. Першае [[Эмпірызм|эмпірычнае]] даследаванне з'явы было праведзена толькі ў [[2000-я|2000-х]] гадах у сталіцы — горадзе [[Мінск]]у.<ref name="Liskovets code">Liskovets, I. (2009): Trasjanka: A code of rural migrants in Minsk. International Journal of Bilingualism 13, 396—412.</ref> У 2008-2013 гады у межах навуковага праекта, праведзенага [[Мовазнаўства|лінгвістамі]] і [[Сацыялогія|сацыёлагамі]] з [[Ольдэнбургскі ўніверсітэт|Альдэнбургскага ўніверсітэта]] (у супрацоўніцтве з [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]] у горадзе [[Мінск]]у) былі створаны два корпусы спантаннага змешанага маўлення.<ref name="Korpus">[http://www.uni-oldenburg.de/ok-wrgr/ Oldenburger Korpus zur weißrussisch-russischen gemischten Rede — Universität Oldenburg — Institut für Slavistik :: Carl von Ossietzky Universität Oldenburg]</ref> Атрыманыя ў межах гэтага праекта вынікі пацвярджаюць меркаванне, што беларуска-рускае змешанае маўленне на сённяшні дзень не можа быць ахарактарызавана як адносна стабільны на ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] «[[fused lect]]».<ref name="Congruence"/> З іншага боку, у змешаным маўленні на ўсіх моўных узроўнях назіраюцца пэўныя стабільныя мадэлі, характэрныя для ўсёй тэрыторыі Беларусі, якія з'яўляюцца або агульнымі для змешанага маўлення і адной з «моў-донараў» (беларускай ці рускай) або, наадварот, адрознымі ад абедзвюх «моў-донараў». У слоўнікавым складзе і [[марфасінтаксіс]]е змешанага маўлення адназначна пераважаюць рускія элементы і структуры. Словазмяненне з'яўляецца змешаным, і нават у вымаўленні заўважаецца ўплыў рускай мовы. Увогуле беларуска-рускае змешанае маўленне на этапе работы праекта класіфікавалася як сукупнасць рэгіянальных [[сацыялект]]аў.<ref name="Hentschel rech"/> Іншыя працы працягваюць апісваць змешанае маўленне як «[[Хаос (міфалогія)|хаатычную]]» і «спантанную» форму змешвання моў.<ref name="Miachkouskaya BDU">[[Ніна Барысаўна Мячкоўская|Мячкоўская, Н. Б.]] (2014): Трасянка ў кантынууме беларуска-рускіх ідыялектаў: хто і калі размаўляе на трасянцы? Веснік БДУ 1 серыя 4.</ref> == Сацыялагічныя характарыстыкі змешанага маўлення == У сацыялагічнай і сацыялінгвістычнай частцы альдэнбургскага навуковага праекта па вывучэнні ўжывання змешанага маўлення ў Беларусі былі, сярод іншых, атрыманыя наступныя вынікі: на пытанне пра «[[Родная мова|родную мову]]» прыкладна 38 % з 1200 апытаных выбралі адказ «беларуска-рускае змешанае маўленне», 49 % назвалі [[Беларуская мова|беларускую мову]] і 30 % — [[Руская мова|рускую мову]] (было дазволена выбраць некалькі адказаў).<ref name="Dreisprachigkeit">Hentschel, G. & Kittel, B. (2011): Weißrussische Dreisprachigkeit? Zur sprachlichen Situation in Weißrussland auf der Basis von Urteilen von Weißrussen über die Verbreitung ihrer Sprachen im Lande. Wiener Slawistischer Almanach 67, 107—135.</ref> Аднак у якасці іх «першай мовы» каля 50 % рэспандэнтаў назвалі змешанае маўленне, 42 % выбралі [[Руская мова|рускую мову]] і 18 % — [[Беларуская мова|беларускую]] (тут таксама дазвалялася выбраць некалькі адказаў). А ў якасці «асноўнай мовы» (гэта значыць той, якую рэспандэнт пераважна выкарыстоўвае ў штодзённым жыцці) каля 55 % апытаных назвалі [[Руская мова|рускую мову]], 41 % — змешанае маўленне і толькі 4 % — [[Беларуская мова|беларускую мову]]. Акрамя таго, вынікі дадзенага праекта пярэчаць распаўсюджанаму меркаванню, што ўжыванне беларуска-рускага змешанага маўлення з'яўляецца паказчыкам нізкага ўзроўню [[Адукацыя|адукацыі]] і недастатковага валодання [[Беларуская літаратура|беларускай]] або [[Руская літаратура|рускай]] [[Літаратурная мова|літаратурнай мовай]].<ref name="Dreisprachigkeit"/> Змешанае маўленне распаўсюджана сярод [[Беларусы|беларусаў]] з розным узроўнем [[Адукацыя|адукацыі]] і сярод прадстаўнікоў розных узроставых груп; яно ўжываецца паралельна з літаратурнай мовай, у большасці выпадкаў з рускай.<ref name="Diskurs HZ"/> Ступень прыбліжанасці змешанага маўлення да рускай або беларускай літаратурнай мовы залежыць ад такіх фактараў, як суразмоўца, месца і тэма размовы і г.д. Сярод маладога пакалення беларусаў доля ўжывання змешанага маўлення зніжаецца на карысць рускай мовы. == Ацэнкі == Як адзначае беларускі [[Мовазнаўства|мовазнавец]] [[Генадзь Апанасавіч Цыхун|Генадзь Цыхун]]: «няма падстаў поўнасцю атаясамліваць трасянку з [[піджын]]амі ці нават [[Крэольскія мовы|крэольскімі мовамі]], найперш таму, што тут ідзе гутарка аб узаемадзеянні блізкароднасных моваў, у той час як пры ўтварэнні апошніх узаемадзейнічалі звычайна далёкія ў [[Генезіс, мовазнаўства|генетычным]] і [[Тыпалогія моў|тыпалагічным]] плане мовы. Яе можна вызначыць хутчэй як [[Крэолы|крэалізаваную]] мову ці, дакладней, «крэалізаваны варыянт беларускай мовы»<ref>Цыхун Г. Крэалізаваны прадукт — Трасянка як аб'ект лінгвістычнага даследавання // ARCHE. № 6(11), 2000.</ref>. Большасць даследчыкаў лічаць яе аснову беларускай. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Каліта І. У. [http://mowaznaustwa.ru/2012/07/08/kalita-i-u-trasyanka-yak-mo%D1%9Eny-i-kulturny-nigilizm Трасянка як моўны і культурны нігілізм] // Личность — слово — социум: материалы VIII Международной науч.-практ. конф. 28-29 апреля 2008 г., Минск: в 2 ч./отв. ред. Т. А. Фалалеева. — Минск : Паркус-Плюс, 2008, ч. 1., 256 с., ISSN 2076-4588, c. 105—110. * Калита И. Несколько заметок о беларусской трасянке. In: ''Культура в языке и литературе – язык и литература в культуре. Вестник Кыргызского национального университета'' ''имени Жусупа Баласагына''. Бишкек: КНУ, 2008, 252 s., s. 167-170. * Калита И. В. [http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html Современная Беларусь: языки и национальная идентичность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200924220713/http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |date=24 верасня 2020 }} — Ústí nad Labem, 2010. — 300 с. — ISBN 978-80-7414-324-3 — С. 112—190. * Клімаў І. [https://web.archive.org/web/20090406133453/http://arche.by/by/12/20/476/ Беларуская трасянка і ўкраінскі суржык вачыма навукоўцаў] // Бюлетэнь Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў. № 3, 2009. * Цыхун Г. [https://web.archive.org/web/20020719001015/http://arche.home.by/6-2000/cychu600.html Крэалізаваны прадукт — Трасянка як аб'ект лінгвістычнага даследавання] // ARCHE. № 6(11), 2000. == Спасылкі == * [http://www.pravapis.org/art_trasianka1.asp Вазьму ўрокі трасянкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041213050149/http://pravapis.org/art_trasianka1.asp |date=13 снежня 2004 }} * [http://svaboda.org/articlesfeatures/society/2006/1/A28D74F6-5343-465C-A271-2B9C9D42354E.html Трасянка як нацыянальны брэнд і крыніца натхнення]{{Недаступная спасылка}} * [https://seveleu.com/drafts/trasianka Два прыклады трасянкі] {{Славянскія мовы}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Кантактныя мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі]] [[Катэгорыя:Піджыны і крэольскія мовы]] q1mvgzn15oqifj0s5pvjlec2l5rxgn7 1519 0 8769 5170727 4713295 2026-07-25T08:15:53Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5170727 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Cortez & La Malinche.jpg|thumb|Сустрэча Картэса і Мантэсумы. Тласкаланскі малюнак XVI ст.]] * [[18 лютага]]: [[Эрнан Картэс]] рушыў з [[Куба|Кубы]] на заваяванне [[Мексіка|Мексікі]]. * [[22 красавіка]]: [[Эрнан Картэс]] заснаваў горад [[Веракрус (горад)|Веракрус]]. * [[20 верасня]]: Флатылія на чале з [[Фернан Магелан|Фернанам Магеланам]] выйшла ў плаванне з порта [[Санлукар-дэ-Барамеда]]. * [[8 лістапада]]: Іспанцы ўвайшлі У [[Тэначтытлан]], адбылася сустрэча Эрнана Картэса з [[тлатаані]] ацтэкаў [[Мантэсума II|Мантэсумам II]]. * [[26 снежня]]: Экспедыцыя Магелана дасягнула [[Ла-Плата (эстуарый)|Ла-Платы]], дзе праводзіліся пошукі меркаванага праліва. == Нарадзіліся == * [[31 сакавіка]]: [[Генрых II Валуа]], кароль Францыі * [[13 красавіка]]: [[Кацярына дэ Медычы|Кацярына Медычы]], каралева Францыі (пам. 5.1.[[1589]]) * [[6 чэрвеня]]: [[Андрэа Чэзальпіна]], італьянскі медык * [[20 ліпеня]]: [[Інакенцій IX|Інакенцій IX, Папа Рымскі]] == Памерлі == * [[30 лістапада]]: [[Міхаэль Вольгемут]], нямецкі мастак {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1519| ]] kd3xomliyfid5pxsgujhp3sxy6besle 5170729 5170727 2026-07-25T08:18:26Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5170729 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Cortez & La Malinche.jpg|thumb|Сустрэча Картэса і Мантэсумы. Тласкаланскі малюнак XVI ст.]] * [[18 лютага]]: [[Эрнан Картэс]] рушыў з [[Куба|Кубы]] на заваяванне [[Мексіка|Мексікі]]. * [[22 красавіка]]: [[Эрнан Картэс]] заснаваў горад [[Веракрус (горад)|Веракрус]]. * [[20 верасня]]: Флатылія на чале з [[Фернан Магелан|Фернанам Магеланам]] выйшла ў плаванне з порта [[Санлукар-дэ-Барамеда]]. * [[8 лістапада]]: Іспанцы ўвайшлі ў [[Тэначтытлан]], адбылася сустрэча Эрнана Картэса з [[тлатаані]] ацтэкаў [[Мантэсума II|Мантэсумам II]]. * [[26 снежня]]: Экспедыцыя Магелана дасягнула [[Ла-Плата (эстуарый)|Ла-Платы]], дзе праводзіліся пошукі меркаванага праліва. == Нарадзіліся == * [[31 сакавіка]]: [[Генрых II Валуа]], кароль Францыі * [[13 красавіка]]: [[Кацярына дэ Медычы|Кацярына Медычы]], каралева Францыі (пам. 5.1.[[1589]]) * [[6 чэрвеня]]: [[Андрэа Чэзальпіна]], італьянскі медык * [[20 ліпеня]]: [[Інакенцій IX|Інакенцій IX, Папа Рымскі]] == Памерлі == * [[30 лістапада]]: [[Міхаэль Вольгемут]], нямецкі мастак {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1519| ]] mzcpa94ylovp29or5n95h6geb8d5243 1522 0 8772 5170725 5051042 2026-07-25T08:04:51Z JerzyKundrat 174 5170725 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Magellan's voyage PT.svg|thumb|Экспедыцыя Магелана]] * [[9 студзеня]]: Пачатак пантыфікату [[Адрыян VI|Адрыяна VI]] (Адрыян Флорэнс), 218-га [[Папа Рымскі|Папы рымскага]]. * [[8 верасня]]: [[Хуан Себасцьян Элькана]] прывёў карабель «Вікторыя» ў [[Іспанія|Іспанію]], завяршыўшы першае кругасветнае плаванне экспедыці [[Магелан]]а. * [[14 верасня]]: У [[Масква|Маскве]] [[Вялікае княства Літоўскае]] і [[Маскоўскае княства]] падпісалі перамір’е на пяць год. Заканчэнне вайны 1512—1522 гадоў. * [[20 снежня]]: Захоп [[Асманская імперыя|туркамі]] вострава [[Востраў Родас|Родас]]. == Нарадзіліся == * [[28 снежня]]: [[Маргарыта Пармская]], [[Герцагі Пармскія|герцагіня Пармская]] і [[штатгальтар]] [[Іспанскія Нідэрланды|Іспанскіх Нідэрландаў]] (пам. [[18.1]].[[1586]]) == Памерлі == * [[30 чэрвеня]]: [[Іаган Рэйхлін]], нямецкі [[філосаф]] і гуманіст (нар. [[22.2]].[[1455]]) * [[9 верасня]]: [[Эразм Цёлак]], дзяржаўны дзеяч Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага, дыпламат (нар. [[1474]]) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1522| ]] cwyjj7lu73cz3rl6sp3mgv43xi3ipip 1689 0 8919 5170721 5109211 2026-07-25T07:55:11Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5170721 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[11 красавіка]]: [[Вільгельм III Аранскі|Вільгельм III]] і [[Марыя II (каралева Англіі)|Марыя II]] каранаваны як суправіцелі [[Каралеўства Англія|Англіі]] на цырымоніі ў [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскім абацтве]]. * [[6 верасня]]: Падпісаны [[Нерчынскі дагавор]], які вызначыў адносіны і мяжу паміж [[Маскоўская дзяржава|Рускім царствам]] і [[Імперыя Цын|Імперыяй Цын]]. * [[6 кастрычніка]]: [[Папа Рымскі]] [[Аляксандр VIII]] заняў сталец. * [[16 снежня]]: Парламентам Англіі прыняты [[Біль аб правах 1689 года]]. == Нарадзіліся == * [[18 студзеня]]: [[Шарль Луі дэ Мантэск'ё]], французскі пісьменнік, філосаф (пам. [[10 лютага|10.2]].[[1755]]) * [[22 кастрычніка]]: [[Жуан V]], кароль Партугаліі == Памерлі == * [[3 студзеня]]: [[Ежы Юзаф Радзівіл]], дзяржаўны дзеяч [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] (нар. [[10.3]].[[1668]]) * [[30 сакавіка]]: [[Казімір Лышчынскі]], філосаф * [[19 красавіка]]: [[Крысціна (каралева Швецыі)|Крысціна, каралева Швецыі]] (нар. [[8.12]].[[1626]]) * [[12 жніўня]]: [[Інакенцій XI|Інакенцій XI, Папа Рымскі]] {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1689| ]] c3etii974hbohasfn1g5todfdwtdvlw Трубяцкія 0 9999 5170663 4879603 2026-07-25T02:15:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170663 wikitext text/x-wiki [[Image:Troubetskoy COA.jpg|thumb|right|140px|[[Герб]] Трубяцкіх.]] '''Трубяцкі́я''' ({{lang-ru|Трубецкие}}) — [[Князь|княскі]] род, лінія [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]]. Родапачынальнікам Трубецкіх Ю. Вольф называе Дзмітрыя Альгердавіча (?—1399), які валодаў Трубецкам у Северскай зямлі ў канцы [[14 стагоддзе|XIV ст.]] Ад назвы горада пайшло прозвішча князёў. Дзмітрый Альгердавіч пакінуў пасля сябе сыноў Міхаіла і Івана. Галіна працягвалася па першаму сыну, які меў сыноў Сямёна і Юрыя, па якіх пайшло разгалінаванне Трубецкіх. Тытулаваліся князямі ад горада [[Трубчэўск]], часткі былога [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскага княства]]. У 1499 Трубецк занялі войскі Маскоўскага княства, і Андрэй Іванавіч служыў у Івана IV. [[Трубчэўскае княства]] захоплена ў [[1566]] годзе [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікім княствам Маскоўскім]], тады ж князі Трубяцкія падпарадкаваліся вял. кн. маскоўскаму. Трубчэўскае княства вернутае ў склад [[ВКЛ]] паводле [[Дэулінскае перамір’е|Дэулінскага перамір'я 1618 г.]], страчана ў выніку [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654-67 гг.]] Кн. [[Юры Мікітавіч Трубяцкі]] атрымаў частку Трубчэўска ў [[1621]] годзе, ягоны ўнук кн. [[Юрый Пятровіч Трубяцкі]] выехаў у [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]] ў [[1657]], ад яго працягваецца род Трубяцкіх. == Пачатковы радавод == [[Гедзімін]] (~[[1275]] - [[1341]]), [[Вялікія князі літоўскія|вял. кн. літоўскі]] └─>[[Альгерд]] (~[[1295]] - [[1341]]), вял. кн. літоўскі └─>[[Дзмітрый Альгердавіч]] (? - [[1399]]) кн. бранскі, трубчэўскі і старадубскі └─>[[Міхаіл Дзмітрыевіч Трубяцкі]] └─>[[Сямён Міхайлавіч Трубяцкі]] | └─>[[Іван Сямёнавіч Трубяцкі]] | └─>[[Андрэй Іванавіч Трубяцкі]] (?—1546) | | └─>[[Міхаіл Андрэевіч Трубяцкі]] (?—1577) + Ксенія | | └─>[[Фёдар Міхайлавіч Трубяцкі]] (?—1602) | | └─>Анастасія{{заўвага|Апошняя прадстаўніца гэтай галіны роду}} | └─>[[Іван Іванавіч Трубяцкі]] (?—1513) | | └─>[[Сямён Трубяцкі]] (?—1566){{заўвага|Магчымы сын Івана}} | └─>[[Фёдар Іванавіч Трубяцкі]] └─>[[Юры Міхайлавіч Трубяцкі]] └─>[[Іван Юр'евіч Трубяцкі]] | └─>[[Сямён Пярсідскі]] (?—1533) | └─>[[Раман Сямёнавіч]] | | └─>[[Мікіта Раманавіч]] (?—1608) | | └─>[[Цімафей Раманавіч]] | | └─>[[Аляксандр Мяркуры]] (?—1610){{заўвага|Памёр бяздзетным}} | └─>[[Васіль Сямёнавіч]]{{заўвага|Не пакінуў нашчадкаў}} └─>[[Аляксандр Юр'евіч Трубяцкі]] └─>[[Багдан Аляксандравіч Трубяцкі]] └─>[[Сямён Багданавіч Трубяцкі]] (?—1533) + дачка Васіля Бардзіна └─>[[Багдан Аляксандравіч Трубяцкі]] (?—1565) == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Спасылкі == * [http://genealogy.euweb.cz/russia/trubets1.html Генеалогія князёў Трубяцкіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211104220448/http://genealogy.euweb.cz/russia/trubets1.html |date=4 лістапада 2021 }} (на англійскай мове) * [http://goroda.novozybkov.ru/trubchevsk/ Photographies of Trubeck 1] * [http://goroda.novozybkov.ru/trubchevsk/?page=2 Photographies of Trubeck 2] * [http://www.republika.pl/borysgodunow/index6.htm Rozmowy, które ze strony cara prowadzili bojarzy: książę Fiodor Mstisławski, książę Fiodor Trubecki…] * [http://www.gosiewski.pl/scylla_pl.htm Scylla Trubecka] * [http://rzecz-pospolita.com/trubczewsk0.php3 Trubeck] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927192807/http://rzecz-pospolita.com/trubczewsk0.php3 |date=27 верасня 2007 }} * [http://www.prescriptiondrug-info.com/drug_information_online.asp?title=Trubetsk Trubeck] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927190643/http://www.prescriptiondrug-info.com/drug_information_online.asp?title=Trubetsk |date=27 верасня 2007 }} * [http://rzecz-pospolita.com/smol/trubczewsk-sobor-troitsky.jpg Trubeck, Sobór Troicki]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927192456/http://rzecz-pospolita.com/smol/trubczewsk-sobor-troitsky.jpg |date=27 верасня 2007 }} * [http://www.algebra.com/algebra/about/history/Trubetsky-Coat-of-Arms.wikipedia Trubetsky Coat of Arms] * [http://www.search.com/reference/Wigund-Jeronym_Trubecki Wigund-Jeronym Trubecki] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930155051/http://www.search.com/reference/Wigund-Jeronym_Trubecki |date=30 верасня 2007 }} {{Гедзімінавічы}} [[Катэгорыя:Трубяцкія| ]] [[Катэгорыя:Княжацкія роды (Гедзімінавічы)]] 0avmu537pbn3be9yx22gi2pqt6lafph Высокае 0 16205 5170379 5016201 2026-07-24T13:46:39Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя асобы */ +1 5170379 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Высокае |выява = Высокае Vysokaje (2021) 01.jpg |подпіс = Палац Патоцкіх |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 22|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 22|lon_sec = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |першае згадванне = [[14 стагоддзе|XIV ст.]] |плошча = 7 |часавы пояс = +2 |тэлефонны код = +375 1643 |паштовы індэкс = 225217 |катэгорыя ў Commons = Vysokaje |OpenStreetMap = 242978995 }} {{Значэнні}} '''Высо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Vysokaje}}; да 1939 г. — '''Высо́ка-Літо́ўск''') — горад раённага падпарадкавання ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], на рацэ [[Пульва]]. Месціцца за 40 км ад [[Каменец|Камянца]], за 3 км ад чыгуначнай [[Высока-Літоўск (станцыя)|станцыі Высока-Літоўск]] на лініі [[Брэст]] — [[Беласток]]. Аўтамабільныя дарогі на Брэст, [[Пружаны]]. Самы заходні горад у [[Беларусь|Беларусі]]. == Гісторыя == Першыя пісьмовыя згадкі пра паселішча пад назвай ''Высокі [[замак|Горад]]'' з’яўляюцца ў [[14 стагоддзе|XIV ст.]], у сувязі з тым, што яго наведваў [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Гедзімін]]. У [[1494]] [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] надаў Высокаму [[Магдэбургскае права]] і герб «''у блакітным полі срэбная двухпавярховая, крытая дахоўкай вежа, з двума акенцамі і трыма брамамі''»<ref name="knihi"/>. У [[15 стагоддзе|XV ст.]] вялікі князь [[Вітаўт]] фундаваў тут касцёл<ref name="evkl-1">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=469|артыкул=Высокае|аўтар=[[Валерый Грынявецкі|Грынявецкі В.]]}}</ref>. У [[1511]] вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] перадаў Высокае ў пажыццёвае валоданне [[Іван Храптовіч|Івану Храптовічу]]. Цягам [[16 стагоддзе|XVІ ст.]] мясцовасць знаходзілася ва ўладанні Пяткевічаў, Ёдкавічаў, Хлявіцкіх. У гэты час яна зрабілася цэнтрам дывановага і палатнянага ткацтва. У [[1603]] новы ўладальнік Высокага Андрэй Война-Грычынавіч заснаваў тут касцёл Найсв. Тройцы, які меў 44 аршыны даўжыні і 12 — шырыні. Найбольшы касцёльны звон насіў імя святых Пятра і Паўла. З [[1647]] Высокім валодалі [[Сапегі]], якія збудавалі тут [[Высокаўскі замак|замак]]. Фартэцыя значна пацярпела ў [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовую]] ([[1654]]—[[1667]]) і [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] ([[1700]]—[[1721]]). [[16 снежня]] [[1671]] горада атрымала прывілей на правядзенне [[год|рэгулярных]] кірмашоў, якія цягнуліся 4 тыдні. У [[1748]] замак і палац згарэлі, па чым Сапегі перанеслі сваю рэзідэнцыю ў [[Слонім]]. У [[1772]] у Высокім на месцы касцёла [[15 стагоддзе|XV ст.]] збудавалі капліцу Св. Барбары. У [[1773]]—[[1785]] на паўднёва-ўсходняй ускраіне горада, у мясцовасці Марыямпаль, [[Аляксандр Міхал Сапега]] фундаваў кляштар баніфратаў (добрых братоў). Пры кляштары дзейнічаў шпіталь на 40 ложкаў<ref name="evkl-2"/>. Станам на [[1788]] цагельня, што працавала ў Высокім, давала 22 тыс. цэглы і 8 тыс. дахоўкі ў адзін абпал. Цягам [[1794]]—[[1797]] з ініцыятывы [[Францішак Сапега (1772—1829)|Францішка Сапегі]] дзейнічаў водны шлях у [[Гданьск]]. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1795]]) Высокае апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref name="evkl-2"/>, у [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Берасцейскім павеце]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] (паводле іншых звестак да [[1807]] уваходзіла ў склад [[Каралеўская Прусія|Прусіі]]<ref name="ehb"/>). Статус паселішча панізілі да мястэчка. У [[1816]] поруч з руінамі [[Высокаўскі замак|замка]] ўладальнікі Высокага [[Патоцкія]] ўзвялі палац і пашырылі парк за межы былога замкавага вала (яго плошча вырасла з 30 да больш за 50 га). <center><gallery caption="Даўнія графічныя выявы Высокага" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Vysokaje-banifraty.jpg|Кляштар баніфратаў, [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Выява:Vysokaje, Pulva. Высокае, Пульва (N. Orda, 23.04.1876).jpg|Палац і касцёл. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[1876]] Выява:Vysokаŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1876).jpg|Замак Сапегаў. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 2-я пал. [[19 стагоддзе|XIX ст.]] Выява:Sapieha Castle in Vysokaje, N. Orda.jpg|Замак Сапегаў. Літаграфія з акварэлі Н. Орды </gallery></center> [[24 студзеня]] [[1863]] у часы [[паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] аддзел Рамана Рагінскага на пэўны час вызваліў Высокае з-пад расійскай улады. У [[1869]] царскія ўлады збудавалі ў мястэчку мураваную царкву-[[Мураўёўкі|мураўёўку]] Узвышэння Св. Крыжа коштам сродкаў, канфіскаваных у паўстанцаў. Станам на [[1886]] у Высокім меліся аптэка, бальніца, паштовая станцыя, 2 гарбарныя заводы, 3 вадзяныя млыны, 102 крамы і 4 тракціры; [[год|рэгулярна]] праводзілася 15 кірмашоў і 2 базары. На [[1889]] у мястэчку дзейнічалі праваслаўная царква і касцёл, працавалі суконная фабрыка і 4 гарбарні. Паводле вынікаў перапісу ([[1897]]) — 256 двароў, валасная ўправа, царква, касцёл, капліца, сінагога, 4 малітоўныя дамы, мужчынская і жаночая народныя вучэльні, яўрэйская школа, паштовае аддзяленне, лазня, канатны і знічкавы заводы, 4 ветракі, 8 кузняў, 14 абутковых, 13 кравецкіх, 8 сталярных, 4 шорныя майстэрні, 2 маслабойні, 108 дробных крамаў у гандлёвых радах і 13 пры дамах, 2 заезныя двары, 14 піцейных устаноў; кожны чацвер праводзіліся базары, 9 разоў на год кірмашы. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Высокае апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Статус паселішча павысілі да горада. [[20 красавіка]] [[1934]] да яго далучылі населеныя пункты з аднайменнай гміны — 3 прадмесці і двор маёнтку ''Высокае Літоўскае''<ref name="sejm"/>. У [[1939]] Высокае ўвайшло ў [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] зрабілася цэнтрам [[Высокаўскі раён|раёна]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[23 чэрвеня]] [[1941]] да [[28 ліпеня]] [[1944]] горада знаходзіла пад нямецкай акупацыяй. [[17 красавіка]] [[1962]] паселішча ўвайшло ў склад [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]]. 17 верасня 1973 года ў склад горада увайшоў хутар [[Пеначка]] [[Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён)|Агародніцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 верасня 1973 г. // Зборнік законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>. <center><gallery caption="Места на старых здымках" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Vysokaje, pałac Patockich.jpg|Краявід палаца і парку Выява:Catholic Church in Vysoka-Litoǔsk.jpg|Касцёл Найсв. Тройцы Выява:Vysokаje Litoǔskaje. Высокае Літоўскае (XX).jpg|Замкавая брама Выява:Vysokaje, Patocki. Высокае, Патоцкі (1880-86).jpg|Палац Патоцкіх </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1886 from:0 till:2729 bar:1897 from:0 till:3434 bar:1914 from:0 till:3800 bar:1939 from:0 till:6100 bar:1959 from:0 till:2600 bar:1969 from:0 till:3800 bar:1991 from:0 till:5100 bar:2006 from:0 till:5200 bar:2008 from:0 till:5200 bar:2016 from:0 till:5164 bar:2017 from:0 till:5113 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text: </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1830 год — 929 муж., з іх шляхты 3, духоўнага саслоўя 5, мяшчан-іўдзеяў 767, мяшчан-хрысціян і сялян 148, жабракоў 6<ref name="miastečki"/>; 1886 год — 2&nbsp;729 мяшчан і 284 іншыя жыхары<ref name="ehb"/>; 1889 год — 3&nbsp;422 чал.<ref name="academic-1"/>; 1897 год — 3&nbsp;434 чал. * '''XX стагоддзе''': 1914 год — 3,8 тыс. чал.<ref name="gerb"/>; 1931 год — 2,8 тыс. чал.<ref name="narod"/>; 1939 год — 6,1 тыс. чал.; 1959 год — 2,6 тыс. чал.; 1969 год — 3,8 тыс. чал.<ref name="academic-2"/>; 1991 год — 5,1 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 5,2 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 5,2 тыс. чал.; 2016 год — 5&nbsp;164 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 5&nbsp;113 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. {| class="wikitable standard collapsible collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !Пералік прамысловых прадпрыемстваў Высокага |- | * ААТ «Высокаўскі вытворча-гандлёвы камбінат» * Замежнае прадпрыемства «Завод фруктовых напояў ВДХ» (распачала працу ў маі [[2008]]; спецыялізуецца на вытворчасці дзіцячага харчавання) * ААТ «Высокаўскі сыраробны завод» * ААТ «Высокаўскі кансервавы завод» * Гандлёвае ўнітарнае прадпрыемства «Высокаўскае» |} == Інфраструктура == У 1950 годзе заснавана Высокаўская метэаралагічная станцыя. У Высокім працуюць каледж ПТК СП, сярэдняя і санаторная школы, навучальна-вытворчы камбінат, дашкольная ўстанова. Медыцынскыя паслугі надае гарадская бальніца. Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі. == Славутасці == [[Файл:Высокае Vysokaje (2021) 04.jpg|міні|Сінагога, 2021 г.]] * [[Троіцкі касцёл (Высокае)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]], збудаваны на сродкі [[Андрэй Война|Андрэя Войны]]. У касцёле захоўваліся труны з пахаваннямі роду Сапегаў. Будынак атрымаў пашкоджанні ў [[Другая Сусветная вайна|Другую Сусветную вайну]], а пазней яго перабудавалі на спартыўную залю. Касцёл вярнулі каталіцкай царкве ў [[1990]] годзе. * Каталіцкая [[Капліца Святой Барбары (Высокае)|капліца Святой Барбары]], збудаваная ў [[1772]] годзе на высокім беразе ракі [[Пульва|Пульвы]]. У Другую Сусветную вайну выкарыстоўвалася ў якасці крамы. Унутры капліцы роспісы расліннымі арнаментамі і мілітарнымі матывамі. * [[Палацава-паркавы комплекс Патоцкіх (Высокае)|Палацавы комплекс]] [[Патоцкія|Патоцкіх]], збудаваны ў [[1816]]—[[1820]] гадах. Захаваўся ўнутраны інтэр’ер і рэшткі мастацкага аздаблення. Каля палаца знаходзяцца дзве прыбудовы і комплекс гаспадарчых пабудоў. У Другую Сусветную вайну палацавы комплекс выкарыстоўваўся ў якасці сядзібы пагранічнікаў, пазней — у якасці школы і інтэрнату. Цяпер палац пусты і закінуты. * Пейзажны парк, закладзены ў [[18 стагоддзе|XVIIІ ст.]] На тэрыторыі парку захаваліся рэшткі падмуркаў і земляныя ўмацаванні старога замка Сапегаў (XVII ст.). На прылеглай тэрыторыі збудаваны спартыўны стадыён. Іншыя выдатныя мясціны: яўрэйская школа (XVII—XVIII стст.); капліца прыдарожная (1909); кляштар баніфратаў (1785); могілкі старыя каталіцкія; сінагога; [[Свята-Крыжаўзвіжанская царква (Высокае)|Свята-Крыжаўзвіжанская царква]] (1869). == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Высокага" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Vysokaje, brama (4.08.2008).jpg|Замак Сапегаў Выява:Vysokaje, kaścioł (4.08.2008).jpg|Касцёл Найсв. Тройцы Выява:Vysokaje, kaplica (4.08.2008).jpg|Капліца Св. Барбары Выява:Vysokaje, fligiel (4.08.2008).jpg|Палац, флігель Выява:Vysokaje, carkva (4.08.2008).jpg|Царква Выява:Vysokaje. Высокае (08.2008).jpg|Даўняя камяніца Выява:Vysokaje. Высокае (4.08.2008).jpg|У цэнтры горада Выява:Высокае Vysokaje (2021) 02.jpg|Палац, 2021 г. </gallery></center> == Вядомыя асобы == * [[Вадзім Іванавіч Альшэўскі]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Леанід Ціханавіч Левін]] (1869—1944) — [[отарыналарынголаг]]. Доктар медыцыны (1902), Заслужаны дзеяч навукі РСФСР (1935). * [[Трафім Назаравіч Ляшук]] (1902—1962) — дзеяч беларускай дыяспары ў Аргенціне. * [[Павел Канстанцінавіч Лыжын]] (нар. 1981) — беларускі лёгкаатлет. * [[Яўген Станіслававіч Окалакулак]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатом. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005). * [[Аляксандр Міхал Сапега]] (1730—1793) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. * [[Уладзіслаў Юрый Халецкі]] (1606—1668) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Нарадзіўся ў фальварку [[Ваганаў]], які ўвайшоў у межы Высокага. * [[Юзаф Харытон]] (1912—1975) — мастак. == Гл. таксама == * [[Гарады Брэсцкай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> <ref name="knihi">[http://knihi.com/hierb/vysok.html Высокае] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}</ref> <ref name="evkl-1">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=469|артыкул=Высокае|аўтар=[[Валерый Грынявецкі|Грынявецкі В.]]}}</ref> <ref name="evkl-2">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=470|артыкул=Высокае|аўтар=[[Валерый Грынявецкі|Грынявецкі В.]]}}</ref> <ref name="ehb">А. С. Барысавец, В. А. Міронаў. Высокае // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 373.</ref> <ref name="sejm">[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19340340318 Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 18 kwietnia 1934 r. o zmianie granic miasta Wysokiego Litewskiego w powiecie brzeskim, województwie poleskiem, Dz. U. Nr 34, poz. 318]{{ref-pl}}</ref> <ref name="miastečki">{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 412.</ref> <ref name="academic-1">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/25024/Высоко Высоко-Литовск] // {{Крыніцы/ЭСБЕ}}</ref> <ref name="gerb">[http://gerb.brestobl.com/wysok0.html Высокое (Высокае, Vysokoe)] на [http://gerb.brestobl.com/wysok0.html Гербы Брестской области]</ref> <ref name="narod">[http://horyzont.narod.ru/encyklopedia_01w.htm Високе] // {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства|1}}</ref> <ref name="academic-2">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/76697/Высокое Высокое] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="TEB">Высокое // {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Высокае|181}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * {{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Берестейщины}} * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 2. Województwa brzesko-litewskie, nowogródzkie. — 474 s. * Wysokie Litewskie // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/134 134]—137. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Vysokaje|Высокае}} {{OSM relation|5603385|Высокае}} * [http://www.radzima.org/be/pub/227_m/ Мястэчка Высокае] на [[Radzima.org]] * [http://catholic.by/2/belarus/dioceses/pinsk/101242.html Высокае — парафія Найсвяцейшай Тройцы] на [[Catholic.by]]* [http://kamenets.by/index.php?nma=rn_vysokoe&fla=index Высокае на сайце «Каменец и окрестности»] {{ref-ru}} {{Камянецкі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Высокае| ]] ad20uvbb7l5u8x946fwhk2tsb1u13bz Тарашкевіца 0 17164 5170488 5149600 2026-07-24T16:22:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170488 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Беларуская граматыка Тарашкевіча}} '''Тарашке́віца''' ({{lang-be-latin|taraškievica|1}}) — назва літаратурнай [[літаратурная мова|нормы]] [[беларуская мова|беларускай мовы]], заснаванай на непрыманні змен, уведзеных [[Беларуская граматыка (1934)|моўнаю рэформаю 1933 года]] і далейшых змен на аснове прац [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і іншых мовазнаўцаў беларускай эміграцыі. Назва адсылае да прозвішча [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], аўтара [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|першай агульнапрынятай граматыкі беларускай мовы]] (1918). Таксама гэтай назвай могуць азначаць толькі альтэрнатыўную арфаграфію або граматыку. Назва ацэначная, пераважна ўжываецца і распаўсюджваецца прыхільнікамі альтэрнатыўнай нормы; сустракаецца таксама ў іншых крыніцах. У акадэмічнай тэрміналогіі няма (гл. таксама: [[наркамаўка]], [[дзве нормы беларускай мовы]]). Назва выражае блізкасць, пераемнасць альтэрнатыўнай моўнай нормы з [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|працай Тарашкевіча 1918 года]] (гл. таксама [[беларуская граматыка Тарашкевіча 1929|граматыка Тарашкевіча, 1929]], [[беларуская граматыка Лёсіка, 1943|граматыка Лёсіка, 1943]]). Недзе з 1994 года пачала ўжывацца сінанімічная назва «''класічны (правапіс)''» (саманазва: «клясычны правапіс»)<ref name=viac1994c>Напрыклад, ужо ёсць у артыкуле В. Вячоркі ў часопісе «Спадчына», 1994.</ref>. Назва найчасцей ужываецца ў грамадскіх і палітычных колах, якія карыстаюцца альтэрнатыўнай моўнай нормай. Сустракаецца ў аўтараў, не ўвязаных непасрэдна ў процістаянне дзвюх літаратурных норм, прытым часам як умоўная, узятая ў двукоссі або з агаворкай ''«так званая „тарашкевіца“»''<ref name="zapr1999-nn7">С. Запрудскі. Праблемы толькі пачынаюцца // Наша ніва № 7 (128), 12.4.1999.</ref><ref name="bider1995-ns35">Герман Бідэр. Моўная сітуацыя ў Беларусі // Наша слова № 33-34, 35, 1995.</ref>. У 2005 годзе быў апублікаваны перапрацаваны («нармалізаваны») звод правілаў арфаграфіі альтэрнатыўнай моўнай нормы (гл. [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|беларуская альтэрнатыўная арфаграфія, 2005]]), распрацаваны групай беларускіх мовазнаўцаў. 27 красавіка 2007 года [[IANA]] надала «тарашкевіцы» ўласнае азначэнне «tarask» (поўнае азначэнне: ''be-tarask'').<ref>[http://www.iana.org/assignments/language-subtag-registry IANA registry of language subtags]</ref> Беларуская літаратурная мова азначана ў рэестры IANA як ''be-1959acad''. У беларускім мовазнаўстве пакуль няма выразнага ўсведамлення наяўнасці ў беларускай літаратурнай мове двух стандартаў, хоць адрозненні паміж «тарашкевіцкім» i «падсавецкім» стандартамі і ахопліваюць амаль усе моўныя ўзроўні за выключэннем фаналагічнага<ref name=klimaw>Клімаў…</ref>. [[Арфаэпія|Арфаэпічна]]-пісьмовая практыка беларускай літаратурнай мовы пачатку XX стагоддзя развівалася пад моцным польскім уплывам. Так, у вымаўленні іншамоўных слоў тады была прынятая польская арфаэпія; гэтая рыса захаваная ў «тарашкевіцы». Аднак з прычыны слабага распаўсюджання польскай мовы ў Беларусі канца XX — пач. XXI стагоддзя паланістычныя арыентацыі тарашкевіцы амаль не ўсведамляюцца яе карыстальнікамі. Наадварот, польскі кампанент у тарашкевіцы ўспрымаецца як адзнака «прыналежнасці да Еўропы» і/ці праява самабытнасці гэтага стандарту<ref name=klimaw/>. Пры гэтым рэфарматары альтэрнатыўнага правапісу, такія як [[Ян Станкевіч]], наадварот, пазбаўлялі мову паланізмаў, якія сёння існуюць у акадэмічным правапісе. Вынікі адначасовага суіснавання ў беларускай мове дзвюх норм ацэньваюцца па-рознаму: і як наогул станоўчыя<ref>Напр., у Клімава.</ref>, і як адмоўныя<ref>Напр., Жураўскі, Падлужны.</ref>. == Гісторыя == Рэформу 1933 года не прызнала частка беларускіх палітычных арганізацый [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якія палічылі яе русіфікацыйнай, [[Заходнебеларускі друк|перыядычныя і кніжныя выданні Заходняй Беларусі]] працягнулі выдавацца выключна дарэформенным правапісам. Не прызналі рэформу 1933 г. і беларускія дыяспары Амерыкі, Аўстраліі і Заходняй Еўропы. Аднак, адкідаючы ўсё акадэмічнае развіццё правапісу пасля 1933 г. і працягваючы карыстацца ''дарэформенным'', супольнасць беларусаў замежжа захавала і ўсе праблемы той граматыкі, што існавала да 1933 года. У другой палове XX ст., сутыкнуўшыся з аб’ектыўнымі цяжкасцямі пры вырашэнні тагачасных моўных праблем (адной з якіх была адсутнасць агульнапрызнанай арганізацыі ці цэнтра па выпрацоўцы моўных норм), праціўнікі рэформы 1933 г. так і не здолелі інтэграваць розныя падварыянты тарашкевіцы ды ўзгадніць правілы альтэрнатыўнага правапісу ({{таксама}}: дзейнасць таварыства «[[Зборкі чысціні беларускай мовы]]»). Да цяперашняга часу беларускія эмігранцкія арганізацыі і друкаваныя выданні карыстаюцца рознымі варыянтамі тарашкевіцы (дыскусія [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Сяднёў|Майсея Сяднёва]] ў пач. 1950-х гадоў, палітыка выдавецтва «[[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]]» і інш.). Пасля канчатковага закрыцця беларускіх школ у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] (1937) адзіным маштабным школьным выкарыстаннем граматыкі ў яе дарэформенным выглядзе былі школы акупацыйнай [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі «Беларусь»]], на працягу двух з невялікім гадоў. Пры гэтым беларускі друк Заходняй Беларусі працягваў выкарыстоўваць граматыку да далучэння да БССР у 1939 годзе, а аднаўленне выданняў тарашкевіцай адбылося адразу пасля пачатку нямецкай акупацыі Беларусі. ==== Канец 1980-х — 2000-я гады ==== У часы [[Перабудова|перабудовы]], у канцы 1980-х гадоў, быў ініцыяваны рух за вяртанне «сапраўднай» мовы разам з пераглядам вынікаў рэформы 1933 года. У пачатку 1990-х гадоў некаторыя перыядычныя выданні, прыхільныя да [[Партыя БНФ|Беларускага Народнага Фронту]], пачалі выкарыстоўваць «дзікую тарашкевіцу» (правапіс, у якім частка пытанняў беларускай арфаграфіі і граматыкі развязваліся паводле правапісу Браніслава Тарашкевіча, найперш «пытаньне мяккага знаку», «[[Лацінская мова|лацінізмы]]», «[[грэцызм]]ы на заходні лад») — напрыклад, газеты «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» (з заснавання газеты ў 1990), «[[Пагоня (газета, 1992)|Пагоня]]» і «[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]» (з адраджэння газеты ў траўні 1991), часопісы «[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]» (з чэрвеня 1993?) і «[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]» (з 1992 года побач з матэрыяламі афіцыйным правапісам з’яўляюцца матэрыялы і на тарашкевіцы)<ref>''Налівайка Л.'' Гарыць цяпельца паўночнага сябра // ''Мастацтва''. — 1992. — № 1. — С. 27.</ref>. [[Рымска-каталіцкі касцёл]] у Беларусі ў 1990-х гадах таксама прытрымліваўся тарашкевіцы пры выданні рэлігійнай літаратуры. Асноўныя выданні беларусаў ва [[Усходняя Беласточчына|ўсходняй Беласточчыне]], напрыклад газета «[[Ніва (1956)|Ніва]]», не займалі выразнай пазіцыі ў гэтым пытанні і працягвалі карыстацца беларускай літаратурнай мовай. У канцы 1990-х гадоў некаторыя выданні, прызначаныя для масавага чытача, такія як «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» (з 1996) і «[[Пагоня (газета, 1992)|Пагоня]]», перайшлі на выпуск у афіцыйным варыянце арфаграфіі. У 2000-я гады адбываецца працяг пераходу выданняў, якія раней карысталіся «тарашкевіцай», на беларускую літаратурную мову<ref>[http://www.svaboda.org/forum/13235.html Форум. Барыс Пятровіч. 18 снежня 2007]// [[Беларуская служба Радыё "Свабода"|Радыё «Свабода»]]. Дата доступу: [[14 чэрвеня]] [[2009]]</ref><ref>Зьміцер Панкавец. [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=9657 Пазьняк перавёў Радыё Рацыя на «наркамаўку»]// Наша Ніва. [[20 чэрвеня]] [[2007]]</ref>. У той самы час у 2008 годзе [[Руская мова|рускамоўная]] газета Адміністрацыі прэзідэнта адзначылася падачаю беларускамоўных адказаў у адным з інтэрв’ю тарашкевіцаю<ref>{{ref-ru}}Виктория Попова. [http://www.sb.by/print/post/63691/ Наследный принц богемы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111050727/http://www.sb.by/print/post/63691/ |date=11 студзеня 2012 }}// Совецкая Белоруссія. [[2 лютага]] 2008</ref><ref>Вадзім Доўнар. [http://www.racyja.by/news/materyyaly/kultura/748.html «Тарашкевіца» ў «СБ»: Вольскі здзіўлены. Здановіч дазваляе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230108192423/http://www.racyja.by/news/materyyaly/kultura/748.html |date=8 студзеня 2023 }}// [[Радыё Рацыя]]. [[4 лютага]] 2008</ref>. ==== Спробы ўнармавання тарашкевіцы ==== Сярод рэдактараў выданняў, якія друкаваліся тарашкевіцай, не існавала адзінага падыходу да таго, якім канкрэтна зборам ранейшых якасцей граматыкі і лексікі карыстацца, хоць і рабіліся заклікі да ўніфікацыі, найперш [[Вінцук Вячорка|Вінцуком Вячоркам]] (публікацыі ў часопісе «Спадчына» ў 1991 і 1994, праект «мадэрнізацыі» ў 1995 тамсама). Наогул, пытанне выклікала раскол у беларускамоўнай супольнасці — з думкамі, якія вагаліся ад безумоўнай падтрымкі да такога самага адкідання, з вядомымі выражэннямі розніцы ў дыскусіях на старонках газеты «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», тады выдаванай у [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыстве беларускай мовы]] (1992—1993), або ў апытанні часопіса «[[ARCHE Пачатак]]» (2003)<ref>Алесь Пяткевіч. [http://arche.bymedia.net/2003-3/apyt303.html Ці добра ўчынілі адраджэнцы канца 80-х зрабіўшы выбар на карысьць «тарашкевіцы»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090108145927/http://arche.bymedia.net/2003-3/apyt303.html |date=8 студзеня 2009 }}// [[ARCHE Пачатак]]. 3 (26) — 2003. Старонкі 72-80.</ref>. У 1992—1993 гг. ажыццяўляўся палітычны ціск дзеля заканадаўчага ўвядзення тарашкевіцы як нарматыўнай граматыкі. У выніку была склікана [[Дзяржаўная камісія па арфаграфіі]], перад якой была пастаўлена задача выпрацаваць рэкамендацыі ў гэтым пытанні. Выніковыя рэкамендацыі апублікавалі 13 верасня 1994 года. У іх прызнавалася пажаданасць вяртання некаторых дарэформенных норм. У той самы час такі крок тады палічылі дачасным. Пасля 1994 г. прапагандысты граматыкі Браніслава Тарашкевіча працягвалі сваю выдавецкую дзейнасць і працавалі над яе кадыфікацыяй на аснове праекта В. Вячоркі. У 2005 годзе была выдадзена кніга «[[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|Беларускі клясычны правапіс. Сучасная нармалізацыя]]» (БКП-2005), дзе была зроблена спроба нармалізацыі тарашкевіцы. Нармалізацыя беларускага класічнага правапісу была прынята асноўнымі выданнямі, якія на той час прытрымліваліся тарашкевіцы — газетай «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», часопісам «[[ARCHE Пачатак|Arche Пачатак]]», беларускімі рэдакцыямі [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]] і [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]] і некаторымі іншымі медыямі. Таксама гэты правапіс выкарыстоўвае адпаведны раздзел [[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)|беларускай Вікіпедыі]]. == Тарашкевіца сёння == Прафесар [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Ніна Баршчэўская]] лічыць, што многія беларусы, пераважна прадстаўнікі інтэлігенцыі, асуджаюць [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформу беларускага правапісу 1933 года]] і крытычна ставяцца да замацаваных ёю арфаграфічных норм, якія негатыўна ўплываюць на [[беларуская фанетыка|беларускае вымаўленне]], што асабліва выразна заўважна падчас працы з дзецьмі ў пачатковай школе<ref>Суіснаваньне ў Беларусі двух правапісаў [[Ніна Баршчэўская]]. Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы. — Варшава: Катэдра Беларускай Філялёгіі Факультэт Прыкладной Лінгвістыкі і Ўсходнеславянскіх Філялёгіяў Варшаўскі Ўніверсітэт, 2004. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=482] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305104114/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=482 |date=5 сакавіка 2012 }}</ref>. === Літаратура === На тарашкевіцы выдаецца частка беларускамоўных мастацкіх твораў, публікуецца навуковая і дзіцячая літаратура, выдаюцца пераклады замежнай літаратуры, аздабляюцца музычныя творы і пераклады на беларускую мову замежных мастацкіх фільмаў і мультфільмаў. У прыватнасці, на тарашкевіцы былі выдадзеныя пераклады твораў [[Курт Вонегут|Курта Вонегута]], [[Юрый Ігаравіч Андруховіч|Юрыя Андруховіча]] і іншых. У 2008—2009 гадах выйшла трылогія [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона Толкіна]] «[[Уладар пярсцёнкаў]]» (неафіцыйнае выданне)<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=21412 «Уладар Пярсьцёнкаў» па-беларуску] // «Наша Ніва», 11 лістапада 2008 г.</ref>. У 2002 годзе ў перакладзе [[Васіль Сяргеевіч Сёмуха|Васіля Сёмухі]] ў Мінску была выдадзеная [[Біблія]]<ref>[http://old.knihi.com/biblija/ Біблія. Кнігі Святога Пісаньня Старога і Новага Запавету. Кананічныя ў беларускім перакладзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110227020934/http://old.knihi.com/biblija/|date=27 лютага 2011}} / Пер. Васіль Сёмуха. — Duncanville, USA: World Wide Printing, 2002. — 1536 с. ISBN 1-58712-085-2.</ref>. У 1993 годзе ў [[Беласток]]у была выдадзена першая частка перакладу рамана [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Уліс (раман)|Уліс]]». Поўны пераклад рамана на беларускую мову быў скончаны праз паўтара дзесяцігоддзя і быў выкананы на тарашкевіцы. Як зазначае перакладчык рамана [[Ян Максімюк]], калі ён з галавой акунуўся ў пераклад «Уліса», ён шукаў адэкватную «моўную прастору», якая б дазволіла выразіць лінгвістыка-стылістычныя асаблівасці рамана. Як адзначае Максімюк, тарашкевіца аказалася разняволенай моўнай сістэмай, якая дала шырокую прастору і моцны імпульс для перакладчыцкіх пошукаў новага слова і фразы<ref>[http://www.pravapis.org/art_orthography_opinion.asp Апытаньне часапіса Arche: Ці добра ўчынілі адраджэнцы канца 80-х, зрабіўшы выбар на карысьць «тарашкевіцы»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100805090948/http://www.pravapis.org/art_orthography_opinion.asp |date=5 жніўня 2010 }} // ARCHE Пачатак, 2003.</ref>. === Сеціва === На думку кандыдата філалагічных навук [[Сяргей Важнік|Сяргея Важніка]], у 2006 годзе найбольш істотнай асаблівасцю беларускамоўных інтэрнэт-рэсурсаў было пераважнае выкарыстанне ў іх тарашкевіцы<ref name="vaznik">Сяргей Важнік. Беларуская мова ў Інтэрнэце // Acta Neophilologica VIII, Olsztyn 2006</ref>. Ён лічыў, што афіцыйная арфаграфія беларускай мовы ўспрымаецца карыстальнікамі [[байнэт]]у як старая, нягнуткая, ненатуральная сістэма, а тарашкевіца — наадварот: як гнуткі, адкрыты, свабодны ад «умоўнасцяў» асяродак<ref name="vaznik" />. === Слоўнікі === У 1966 годзе [[Язэп Адамавіч Гладкі|Язэп Гладкі]] ў [[Нью-Ёрк]]у/[[Мюнхен]]е выдаў зборнік прыказак [[Лагойск|Лагойшчыны]] на аснове тарашкевіцы. У 1989 годзе ў Нью-Ёрку быў выдадзены Беларуска-рускі («Вялікалітоўска-расійскі») слоўнік (складальнік — [[Ян Станкевіч]]), даступны ў бібліятэцы [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэсу ЗША]]<ref>[http://slounik.org/stanbr/ Белорусско-русский (Великолитовско-русский) словарь / Беларуска-расійскі (Вялікалітоўска-расійскі) слоўнік / Byelorussian-russian (Greatlitvan-Russian) Dictionary.] — New York: Lew Sapieha Greatlitvan (Byelorussian) Foundation, 1989. Library of Congress catalog card No. 89-092248.</ref>. У 1993 годзе ў Мінску было апублікаванае факсімільнае выданне беларуска-рускага слоўніка, складзенага мовазнаўцамі [[Мікола Байкоў|Байковым]] і [[Сцяпан Некрашэвіч|Некрашэвічам]] у 1925 годзе<ref>[http://slounik.org/bn/ Беларуска-расійскі слоўнік. — Менск: Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, 1925.] — Факсімільнае выданьне: Менск: Народная асвета, 1993. ISBN 5-341-00918-5.</ref>. Таксама ў 1993 годзе выйшаў Кароткі руска-беларускі фізіялагічны слоўнік на аснове тарашкевіцы<ref>[http://slounik.org/fizyjarb/ Кароткі расійска-беларускі фізіялягічны слоўнік.] — Менск: Тэхналогія, 1993.</ref>. У 2006 годзе быў выдадзены англійска-беларускі слоўнік на аснове тарашкевіцы. Англійска-беларускі слоўнік (складальнік — [[Валянціна Мікалаеўна Пашкевіч|Валянціна Пашкевіч]]) ёсць першым англійска-беларускім слоўнікам сярэдняга памеру і ўключае ў сябе каля 30 тысяч слоў; у англійскай частцы слоўніка выкарыстоўваецца амерыканскі, а не брытанскі варыянт [[англійская мова|англійскай мовы]]<ref>[http://knihi.by/node/306 Пашкевіч Валентына. Англійска-беларускі слоўнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150227175213/http://knihi.by/node/306 |date=27 лютага 2015 }}</ref>. На думку [[Зміцер Саўка|Змітра Саўкі]], факт таго, што беларускія дзяржаўныя інстытуты не змаглі выдаць слоўнік падобнага аб’ёму, сведчыць пра тое, што культура, якая мае ў сваёй аснове тарашкевіцу, у тым ліку лінгвістычная навука, не толькі існуе, але і мае дасягненні, якімі яна можа сапернічаць з акадэмічнай навукай<ref>[http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=105 1991-2006. Вынікі ад Зьмітра Саўкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810194514/http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=105 |date=10 жніўня 2010 }} // «Завтра твоей страны»</ref>. == [[Фанетыка]] і [[арфаграфія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; border-collapse:collapse;" |- | width=50% style="border:1px solid silver;" | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Алфавіт''' |- | style="border:1px solid silver;" | Нарматыўны варыянт (1918). | | У варыянце мадэрнізацыі тарашкевіцы 2005 года — дадатковая літара «ґ». |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Азначэнне асіміляцыйнай мяккасці [[зычны]]х''' |- | style="border:1px solid silver;" | [[арфаэпія|Арфаэпічная]] норма, дадаткова не азначаецца. {{таксама|*}}: [[Беларускі правапіс 1930 (праект)]], [[Беларускі правапіс Тарашкевіча 1929]]. | | Дадаткова азначаецца з дапамогай [[мяккі знак|мяккага знаку]]. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Фанетычны прынцып у арфаграфіі''' |- | style="border:1px solid silver;" | У асноўным абмежаваны безнаціскнымі галоснымі. | | Значна распаўсюджаны, у тым ліку, на зычныя і на стыках марфем. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Транслітарацыя іншаземных слоў''' |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Склады [ла], [ло], [лу]'' |- | style="border:1px solid silver;" | Транслітаруюцца у асноўным з цвёрдым [л]. {{ацэнка+}}: У беларускай мове мяккі [л'] сустракаецца толькі перад галоснымі пярэдняга рада: ''ліс'', ''лес'' і пад. | | Заўсёды з мяккім [л']. {{ацэнка+}}: Фанетычная традыцыя асяродка, які склаўся вакол газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]»<ref>Гапоненка…</ref>. {{ацэнка-}}: Характэрная асаблівасць польскай мовы<ref name="pa">[[Алена Пацехіна|Пацехіна…]]</ref>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Зубныя зычныя [д], [т], [з], [с] перад галоснымі пярэдняга рада [е], [і]'' |- | style="border:1px solid silver;" | Захоўваецца цвёрдасць [д], [т], а [з], [с] вымаўляюцца мякка. | | Заўсёды цвёрдыя [д], [т], [з], [с]. {{ацэнка-}}: Наогул сама з’ява ацвярдзення [д], [т] перад галоснымі пярэдняга рада ў словах іншамоўнага паходжання з’яўляецца яркім прыкладам польскага ўплыву на беларускую пісьмовую мову, часам вельмі даўняга (14 ст.). Часткова гэта захоўваецца і ў сучаснай літаратурнай норме. У народна-дыялектнай мове такая асаблівасць не замацавалася<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.134—136.</ref>. {{таксама|*}}: [[Беларускі правапіс, 1951, праект|Беларускі правапіс]], праект 1951. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Зычныя [п], [м], [б], [в], [н] перад галоснымі пярэдняга рада [е], [і]'' |- | style="border:1px solid silver;" | У асноўным мяккія варыянты. | | У асноўным цвёрдыя варыянты. {{ацэнка-}}: У беларускіх дыялектах такога вымаўлення не зафіксавана<ref name="pa"/>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | {{ацэнка0}}: Хоць наогул і вядома, што ў асноўным у дыялектах у запазычаных словах цвёрдыя зубныя перад галоснымі пярэдняга рада змякчаюцца, але дастатковай колькасці дыялекталагічных звестак пра вымаўленне ў такіх пазіцыях [з], [с], [н] няма, што ўскладняе выпрацоўванне несупярэчлівых сістэме мовы нарматыўных правілаў<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.137—139.</ref>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Транслітарацыя літар β («бета») і θ («фіта») у грэцызмах'' |- | style="border:1px solid silver;" | Паводле візантыйскай традыцыі, «бета» як [в] (таксама ў новагрэчаскай традыцыі), «фіта» як [ф]. | | Паводле лацінскай традыцыі, «бета» як [б], «фіта» як [т]. {{ацэнка-}}: З аднаго боку, гук [ф] у беларускай мове з’явіўся хоць і з запазычанымі словамі, але даўно і ўжо значна распаўсюджаны ў дыялектах. З іншага боку, нельга ўпэўнена казаць пра тое ці іншае вымаўленне ў мёртвых мовах; і наогул, сутнасць праблемы не ў канкрэтным чытанні, а ў рэальнай традыцыі пісьменства, якая ў Беларусі складвалася пад моцным уплывам візантыйска-грэчаскай моўнай традыцыі<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.132—134.</ref>. |} == [[Лексікалогія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Лексемы іншамоўнага паходжання''' |- | | | | У мэтах «вызвалення беларускай мовы ад русізмаў» актывізуецца займанне з польскай мовы, прычым неабавязкова польскіх лексем. Таксама замена існуючых займанняў на займанні з польскай<ref name="pa"/>. |- | colspan=2 | '''Лексемы гістарычна беларускага паходжання''' |- | | | | Замена лексем, ацэненых як русізмы, на польскія: ''адбывацца''→''тачыцца'', ''умова''→''варунак'', ''намаганні''→''высілкі'', ''іменна''→''менавіта''''<ref>У гэтым выпадку абедзве лексемы — калькі з {{lang-de|nämlich}}.</ref>''. |} == [[Марфалогія мовы|Марфалогія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Выкарыстанне словаўтваральнага фарманта -ір-/-ыр- у дзеясловах з запазычанай асновай''' |- | | Захоўваецца ў занятых праз рускую мову словах. | | Актыўна замяняецца. {{ацэнка-}}: Узнікненне дадатковай [[аманімія|аманіміі]]<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне бязафікснай мадэлі ўтварэння назоўнікаў: ''выступленне''→''выступ'', ''наступленне''→''наступ'', ''спадзяванне''→''спадзеў.'' |- | colspan=2 | '''Сістэма словазмянення''' Агульныя змены ў сістэме дэклінацыі субстантываў — актыўная ліквідацыя граматычных чаргаванняў і іх спецыялізацыя як працяг працэсу ўніфікацыі тыпаў скланення паводле прыкметы роду. Маюць месца асобныя факты змянення парадыгм асобных лексем. Падставай для гэтага служыць пераарыентацыя норм літаратурнай мовы з гаворак цэнтральнай паласы на заходнебеларускія, у меншай ступені русіфікаваныя, а таму «у большай ступені беларускія». {{ацэнка-}}: Не бярэцца пад увагу фактар моўных кантактаў на паграніччы (т. ч., [[паланізацыя]])<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне флексіі -оў роднага склону множнага ліку: ''словы—слоў''→''словаў, мовы—моў→моваў''. |- | | | | Флексія -ах меснага склону множнага ліку мяняецца на -ох: ''у лясох, палёх.'' |- | | | | Выкарыстанне ў творным склоне адзіночнага ліку ў парадыгме 3-га скланення флексіі 2-га скланення: ''Беларусь—з Беларуссю→з Беларусяй, пераконанасць—з пераконанасцю→з пераконанасцяй, маці—з маці→з мацерай.'' |- | | | | Распаўсюджванне ў формах меснага склону адзіночнага ліку 1-га скланення флексіі -у: ''у ценю, у Фаўстусу.'' |- | | | | Змяненне прынцыпаў выкарыстання флексій -а/-у роднага склону адзіночнага ліку 1-га скланення. |- | | | | [[Аказіяналізм (мовазнаўства)|Аказіяналізмы]], напр., змяненне лексемы ''галава'' паводле парадыгмы 3-га скланення: ''голаў''. |- | | | | Адсутнасць поўнай парадыгмы дзеяслоўных неалагізмаў: ''апавядаць'', ''распавядаць'' (у пар. з літ. ''расказваць'')<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне сінтэтычнай формы будучага часу, характэрнай для паўднёва-заходніх гаворак: ''рабіцьму'', ''рабіцьмем''. |} == [[Сінтаксіс]] == У асноўным прапаноўваюцца змяненні ў прыназоўнікавым кіраванні. {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Змяненне кіравання ў канструкцыях з прыназоўнікам ''па''''' |- | | Варыянтнае (па + давальны або месны склон). {{ацэнка-}}: Выкарыстанне давальнага склону прыхільнікамі тарашкевіцы лічыцца русізмам. | | Уніфікаванае (па + месны). |- | | | | Замена канструкцыі «''у мяне ёсць…''» (лічыцца русізмам) з заменай на «''я маю…''» |} == Крытыка == [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], вядомы сваімі [[Заходнерусізм|заходнерусісцкімі]] поглядамі, адзначаў, што графіка новай літаратурнай беларускай мовы сфарміраваная пад польскім уплывам, прычым і ў [[Кірыліца|кірылаўскім]], і ў [[Лацінскі алфавіт|лацінскім]] варыянтах. У кірылаўскім варыянце Карскі бачыў такі ўплыў, найперш, ва ўжыванні «і» і «шч» замест «и» і «щ» (як у старабеларускай графіцы), а таксама ў «празмерным» (для не-польскай пісьмовай традыцыі) выкарыстанні мяккага знака між зычнымі<ref name="fnpol1by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.379.</ref>. Узнікненне практыкі азначэння мяккім знакам для азначэння <u>ўсіх</u> выпадкаў мяккасці зычных менавіта пад уплывам польскай графікі адзначалася таксама, напрыклад, гісторыкам [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] (1920-я гг.) і мовазнаўцам [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|Аляксандрам Падлужным]] (1990-я гг.)<ref name="fnpol5by">Падлужны. Абазначэнне на пісьме мяккасці зычных па прыпадабненню // Беларуская лінгвістыка. Вып. 41. Мн. : Навука і тэхніка, 1993. С.79-84.</ref>. На думку Карскага, «крайнія» дзеячы беларускага нацыянальнага руху 1910-х-1920-х гадоў імкнуліся, асабліва ў 1919—1920, як мага хутчэй «прылучыць беларускі народ да культуры заходніх суседзяў [палякаў]», у тым ліку праз новую літаратурную мову<ref name="fnpol3by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.400.</ref>. Карскі адзначаў, што фарміраванне беларускай тэрміналогіі і іншых частак лексікі, аб’ектыўна не развітых у народных гаворках, вялося ў сучасныя яму гады (1900-1920-я гады) або шляхам прыдумвання цалкам новых слоў, што стварала значныя цяжкасці для навукі, або наогул шляхам узяцця тэрмінаў з польскай мовы і далучэння да іх беларускіх канчаткаў. Карскі адзначаў, што «крайнія» дзеячы беларускага нацыянальнага руху 1910-х-1920-х звычайна ішлі менавіта шляхам займання з польскай мовы, таму што намерана стараліся аддаліць беларускую літаратурную мову ад рускай<ref name="fnpol3by"/>. Карскі лічыў яўнымі паланізмамі ў займаннях: палаталізаванае (мяккае) «л», цвёрдыя губныя, адмову ад дзекання і цекання (склады «ды», «ты» і інш.). Такой практыцы, якая працягвалася і ў 1920-я гады ў БССР, Карскі проціпастаўляў старабеларускую практыку гукавога афармлення запазычанняў<ref name="fnpol4by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.409.</ref>. Практыку пашырэння ўжывання цвёрдых зычных перад галоснымі пярэдняга рада «і» і «е», мяккага [ль] у запазычанай лексіцы (напрыклад, «пэнсыя», «парлямэнт» і пад.) лічыў узніклай пад польскім уплывам і мовазнавец Падлужны. Адносна цвёрдых зычных Падлужны адзначаў, што нават актуальная літаратурная норма, у якой цвёрдымі застаюцца толькі «д», «т», можа не адпавядаць рэальнаму народнаму маўленню з больш частым дзеканнем-цеканнем ([парцізан], [дзірэктар] і пад.)<ref name="fnpol45by">Падлужны. Мяккія зычныя ў беларускай мове // Беларуская лінгвістыка. Вып. 45. Мн. : Навука і тэхніка, 1996. С.3-9.</ref>. На думку мовазнаўца Падлужнага, аднаўленне дарэформенных норм у 1990-х гг. магло б фактычна прывесці да ператварэння ў непісьменных вялікай масы беларускамоўных і да ўтварэння своеасаблівай «элітарнай» пісьменнасці, якой валодала б невялікая колькасць людзей. Таксама Падлужны адзначаў, што вяртанне дарэформенных арфаэпічных норм у запазычаннях прывяло б да ненатуральнага, неадпаведнага народнаму маўлення і таксама рэальна служыла б адзнакай групавой прыналежнасці<ref name="fnpol45by"/>. == Гл. таксама == * [[Арфаграфія беларускай мовы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Пацехіна 2003}} * Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі // {{крыніцы/тэрміналогія 1999}} С.128—170. * {{Крыніцы/Баршчэўская 2004}} * Клімаў І. Два стандарты беларускай літаратурнай мовы [2004?] // Мова і соцыум. (TERRA ALBA. Том III). Магілёў, ГА МТ «Брама». — [http://mab.org.by/materials/publ/klimau_standards.php На пляцоўцы Міжнар. асацыяцыі беларусістаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070303055057/http://mab.org.by/materials/publ/klimau_standards.php |date=3 сакавіка 2007 }} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Браніслава Тарашкевіча]] [[Катэгорыя:Тарашкевіца]] ovwkfv32qncr3kpub3vhtkun7d2apie Тураўская і Мазырская епархія 0 17655 5170702 4520317 2026-07-25T06:31:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170702 wikitext text/x-wiki {{Праваслаўная епархія | Епархія = Тураўская і Мазырская епархія | Памесная царква = [[Беларуская праваслаўная царква]] | Выява = Church of Saint Michael Archangel, Mazyr.jpg | Подпіс = [[Сабор у імя Архістратыга Міхаіла (Мазыр)|Сабор у імя Архістратыга Міхаіла]], г. Мазыр | Краіна = [[Беларусь]] | Плошча = | Колькасць насельніцтва = | Архіепіскапскі акруга = | Епархіяльны цэнтр = [[Выява:Coat of Arms of Mazyr, Belarus.svg|20px|Герб г. Мазыра.]] [[Мазыр]] | Заснавана = [[1005]] | Скасавана = | Колькасць благачынняў = 8 | Колькасць храмаў = | Кафедральны храм = [[Сабор у імя Архістратыга Міхаіла (Мазыр)]] | Другі кафедральны храм = [[Кафедральны сабор у імя свяціцеляў Кірылы і Лаўрэнція Тураўскіх (Тураў)|Сабор Свяціцеляў Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх]] (г. [[Тураў]], [[Жыткавіцкі раён]]) | Сан кіруючага архірэя = [[епіскап]] | Тытул кіруючага архірэя = Тураўскі і Мазырскі | Сайт = http://turov.by/ | Архіепіскап = | Кіруючы архірэй = [[Леанід (Філь)]] | Дата пачатку кіравання = [[7 чэрвеня]] [[2012]] | Вікарыі = | Карта = [[Выява:Тураўская і Мазырская епархія БПЦ.svg|250px]] }} [[Выява:2005. Stamp of Belarus 0625.jpg|250px|thumb|Паштовая марка Беларусі да 1000-годдзя епархіі]] '''Тураўская і Мазырская епархія''' — епархія [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Заснавана каля [[1005]] года, адноўлена [[18 кастрычніка]] [[1992]] года. Аб’ядноўвае прыходы і манастыры на тэрыторыі [[Акцябрскі раён|Акцябрскага]], [[Брагінскі раён|Брагінскага]], [[Ельскі раён|Ельскага]], [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага]], [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага]], [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага]], [[Мазырскі раён|Мазырскага]], [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага]], [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага]] і [[Хойніцкі раён|Хойніцкага]] раёнаў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. == Гісторыя == Тураўская епархія заснавана ў [[1005]] годзе. З’яўляецца адной з найстарэйшых епархій на Беларусі. Аб першых часах хрысціянства на Беларусі дагэтуль сведчаць тураўскія каменныя крыжы, даўжынёю больш за 2 метры. Двое з тураўскіх епіскапаў былі прылічаны Праваслаўнай Царквою да ліку святых — св. [[Кірыла Тураўскі]] і св. [[Лаўрэнцій Тураўскі]]. Яшчэ адзін святы, якога дала Царкве тураўская зямля, — Святы [[Марцін Тураўскі|Марцін]]. У жыцці ён быў звычайным ўладыкавым кухарам, але яму пашчасціла пабачыць з’яўленне Святых Барыса і Глеба. У XII стагоддзі жонка Святаполка II Ізяславіча Варвара заснавала ў Тураве першы на Беларусі жаночы Варварын манастыр. У 1241 годзе кафедра была перанесена ў [[Пінск]]. На 2005 год у епархіі налічвалася 58 прыходаў, 47 святароў, 5 дыяканаў. 30 студзеня 2005 года была здзейснена [[хіратонія]] архімандрыта Стэфана ў епіскапа Тураўскага і Мазырскага. 5 лістапада 2009 года Свяцейшы Патрыярх Кірыл благаславіў будаўніцтва кафедральнага сабора ў горадзе [[Тураў|Тураве]]. == Епіскапы == * Фама (згад. 1005, 1014) * Сімяон (з 1072) * Ігнацій * Іаакім І * Георгій * Кірыл І (1114—1120) * Ігнацій (? — 1144) * Іаакім І (I) (1144—1146/1147) * Іаан (1146) * Георгій (згад. 1167—1169) * [[Кірыла Тураўскі|Св. Кірыл II]] (1169—1181/1182) * [[Лаўрэнцій Тураўскі|Лаўрэнцій]] (1182 — 29 студзеня 1194) * ''1194 — 1328 — імёны не захаваліся'' * [[Іаан (Пашын)]] (1923—1926) * [[Пётр (Карпусюк)]] (ліпень 1992 — снежань 2004) * [[Сцяфан (Нешчарэт)]] (30 студзеня 2005 — 7 чэрвеня 2012) * [[Леанід (Філь)]] (з 7 чэрвеня]] 2012 па цяперашні час) == Благачынні == [[Файл:Turaŭ, Belarus - panoramio (1).jpg|міні|злева|Кафедральны сабор у імя свяціцеляў Кірылы і Лаўрэнція Тураўскіх]] * [[Калінкавіцкае благачынне|Калінкавіцкае]] * [[Лельчыцкае благачынне|Лельчыцкае]] * [[Мазырскае гарадское благачынне|Мазырскае гарадское]] * [[Мазырскае сельскае благачынне|Мазырскае сельскае]] * [[Петрыкаўскае благачынне|Петрыкаўскае]] * [[Тураўскае благачынне|Тураўскае]] * [[Хойніцкае благачынне|Хойніцкае]] == Манастыры == * [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|Нараджэння Прасвятой Багародзіцы, мужчынскі манастыр]] у в. [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічы]]. * [[Свята-Пакроўскі жаночы манастыр (Хойнікі)|Хойніцкі ў гонар Пакрова Прасвятой Богародзіцы, жаночы манастыр]] у горадзе [[Хойнікі]]. == Сучаснае становішча == Кафедральны сабор у імя Архістратыга Міхаіла знаходзіцца ў горадзе Мазыры. На працягу 2010—2012 гг. у Тураве быў пабудаваны новы кафедральны сабор у імя святых Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Тураўская праваслаўная епархія||542}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=434|артыкул=Пінска-Тураўская праваслаўная епархія|аўтар=}} * ''Стефан, епископ Туровский и Мозырский'' Туровская епархия в начале XXI столетия // Ступени. 2005. — № 2 (18). * ''Antoni Mironowicz''. Biskupstwo turowsko-pińskie w XI—XVI wieku. — Trans Humana, 2011. — 358 с. — ISBN 978-83-61209-55-3. == Спасылкі == * [http://turov.by/ Афіцыйная старонка Тураўскай епархіі] * [http://patriarhia.ru/db/text/77065.html Інфармацыя на сайце Маскоўскага Патрыярхата]{{Недаступная спасылка}} {{Благачынні Тураўскай і Мазырскай епархіі}} {{Епархіі БЭРПЦ}} [[Катэгорыя:Тураўская і Мазырская епархія| ]] 2nkwh0t97zlf10xb910n1xsiqqk78re Эпас 0 18676 5170603 4966955 2026-07-24T21:36:57Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170603 wikitext text/x-wiki '''Эпас народны (гераічны)''' ({{lang-el|έπος}} — слова, аповед) — [[фальклор]]ныя творы героіка-легендарнага зместу, што адлюстроўваюць важныя для народа гістарычныя падзеі або цікавыя выдуманыя сітуацыі. Сусветная народная творчасць пакінула багатую эпічную спадчыну: [[шумер]]скі «[[Эпас пра Гільгамеша]]», [[Старажытная Грэцыя|грэчаскія]] «[[Іліяда]]» і «[[Адысея]]», [[Індыя|індыйскія]] «[[Махабхарата]]» і «[[Рамаяна]]», [[Старажытны Рым|рымскі]] «[[Энеіда]]», [[Арменія|армянскі]] «[[Давід Сасунцы]]», [[іран]]скі «[[Шахнаме]]», [[Англа-саксы|англа-саксонскі]] «[[Беавульф|Бэўвульф]]», [[Францыя|французскі]] «[[Песня пра Роланда]]», [[скандынаўскія сагі]], [[Германія|нямецкі]] «[[Песня пра Нібелунгаў]]», [[Партугалія|партугальскі]] «[[Лузіяды]]», [[Кыргызстан|кыргызскі]] «[[Манас]]», [[Фінляндыя|фінскі]] «[[Калевала]]» і інш. Эпічныя творы вызначаюцца шырынёй ахопу жыццёвага матэрыялу, грунтоўнасцю пры стварэнні чалавечых характараў, паказе быту, абставін, малюнкаў прыроды, разнастайнасцю спосабаў і сродкаў мастацкага выяўлення (апісанне, маналогі, дыялогі, аўтарскія адступленні). Эпас выпрацаваў цэлую сістэму відаў і жанраў, такіх, як эпапея, раман, аповесць, апавяданне, навела, нарыс, фельетон, казка, легенда і інш. Ён, як правіла, карыстаецца празаічнай мовай, але часам звяртаецца і да вершаванай (вершаваныя раманы, аповесці, апавяданні, легенды, [[гумарэска (літаратура)|гумарэскі]], казкі і інш.). Беларускі эпас узнік у эпоху Сярэднявечча (летапісныя зводы, палемічныя і сатырычныя творы, перакладныя аповесці і раманы, аратарская проза, публіцыстыка і г.д.). У новай беларускай літаратуры спачатку карыстаўся вершаванай мовай (вершаваныя аповесці, быліцы В. Дуніна-Марцінкевіча — «Вечарніцы», «Купала», «Быліцы, расказы Навума»). У канцы XIX ст. звярнуўся і да празаічнай (апавяданні Ф. Багушэвіча «Тралялёначка», «Дзядзіна», «Палясоўшчык»). Росквіту дасягнуў у ХХ ст. == Літаратура == * Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі / пад рэд. В. П. Рагойшы. — Мінск: Нац. ін-т адукацыі, 2011. — 320 с. ISBN 978-985-465-898-8 {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эпасы| ]] ahddg6fvtqjhu40ql8fmp2udxgfiqms Англійская мова 0 18826 5170611 5097723 2026-07-24T21:41:10Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170611 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова | вымаўленне = {{IPAc-en|ˈ|ɪ|ŋ|ɡ|l|ᵻ|ʃ}}{{sfn|Oxford Learner's Dictionary|loc=Entry: [http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/pronunciation/english/english_1 English – Pronunciation]}} | краіны = [[Вялікабрытанія]], [[ЗША]], [[Канада]], [[Аўстралія]], [[Ірландыя]], [[Новая Зеландыя]] і інш. | рэгіёны = Галоўным чынам [[Заходняя Еўропа]], [[Паўночная Амерыка]], [[Аўстралія]], [[Азія]] | афіцыйная мова = 59 незалежных краін;<br/>31 залежная тэрыторыя;<br/>шматлікія міжнародныя арганізацыі | рэгулюецца = — | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | Код па SIL = ENG }} '''Англі́йская мо́ва''', радзей '''анге́льская мо́ва''' (саманазва: ''English language, English'') — мова [[Англа-фрызскія мовы|англа-фрызскай падгрупы]] [[Заходнегерманскія мовы|заходняй групы]] [[Германскія мовы|германскай галіны]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Дзяржаўная або афіцыйная мова [[Вялікабрытанія|Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі]], [[Ірландыя|Ірландыі]] (разам з [[Ірландская мова|ірландскай мовай]]), [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Канада|Канады]] (разам з [[Французская мова|французскай мовай]]), [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], а таксама больш за 70 дзяржаў Азіі, Афрыкі, Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыкі і Акіяніі. Адна з афіцыйных і працоўных [[Афіцыйныя мовы ААН|моў ААН]] і большасці іншых міжнародных арганізацый<ref name="БРЭ">[httpsold.bigenc.rulinguisticstext1821310 Английский язык]{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя англійскай мовы пачалася з трох [[Германцы|германскіх]] плямёнаў, якія ўварваліся ў Брытанію ў V стагоддзі нашай эры. Гэтыя плямёны – [[англы]], [[саксы]] і [[юты]] – прыйшлі з тэрыторый цяперашняй [[Данія|Даніі]] і [[Паўночная Германія|паўночнай часткі Германіі]] праз [[Паўночнае мора]]. У той час жыхары Брытаніі гаварылі на [[Кельцкія мовы|кельцкай мове]], аднак захопнікі адціснулі [[Кельты|кельтаў]] да заходніх і паўночных ускраін вострава – па сутнасці, туды, дзе цяпер размешчаны Уэльс, Шатландыя і Ірландыя. Англы называлі сваю краіну «Englaland», а іх мова называлася «Englisc» – адтуль і пайшлі словы «England» і «English». === Старажытнаанглійскі перыяд === {{Асноўны артыкул|Старажытнаанглійская мова}} [[Файл:Beowulf Cotton MS Vitellius A XV f. 132r.jpg|міні|Першая старонка самага вядомага твора на старажытнаанглійскай мове — эпічнай паэмы ''[[Беавульф|Бэўвульф]]'', напісанай паміж 975 і 1025 гадамі.]] Першапачаткова старажытнаанглійская мова была неаднароднай групай дыялектаў, што адлюстроўвала рознае паходжанне жыхароў {{нп4|Англасаксонскі перыяд|тагачаснай Англіі|ru|Англосаксонский период}}<ref>Graddol, David; Leith, Dick and Swann, Joan (1996) English: History, Diversity and Change, New York: Routledge, p. 101, ISBN 0415131189.</ref>. У старажытнаанглійскі перыяд мовы (гаворкі) старажытнагерманскіх плямён англаў, саксаў і ютаў сфарміравалі 4 тэрытарыяльныя дыялекты: нартумбрыйскі, мерсійскі, уэсекскі, кентскі. Заняпад паўночных і паўночна-ўсходніх зямель ад скандынаўскіх набегаў і палітычна-эканамічнае ўзмацненне [[Уэсекс|Уэсекскага каралеўства]] (IX—XI ст.) прывялі да таго, што {{нп4|уэсекскі дыялект старажытнаанглійскай мовы|уэсекскі (заходнесаксонскі) дыялект|en|West Saxon dialect (Old English)}} з часам пачаў пераважаць і стаў асновай для тагачаснай літаратурнай мовы, і іменна на гэтай гаворцы быў напісаны «[[Беавульф|Бэўвульф]]». Большасць помнікаў гэтага перыяду таксама захавалася ва ўэсекскай рэдакцыі. Мовы кельцкіх народаў захаваліся пераважна ў геаграфічных назвах. У старажытнаанглійскай мове пазней адбыліся змены, звязаныя з дзвюма хвалямі нашэсцяў. Першай хваляй сталі носьбіты [[паўночнагерманскія мовы|паўночнагерманскіх моў]], калі {{нп4|Хальфдан Рагнарсан||en|Halfdan Ragnarsson}} і {{нп4|Івар Бяскосты||ru|Ивар Бескостный}} пачалі заваяванне і каланізацыю паўночнай часткі Брытанскіх астравоў у VIII і IX стагоддзях (гл. [[Данелаг]]). Другой хваляй было [[Нармандскае заваяванне Англіі|нашэсце]] ў краіну ў XI стагоддзі [[нарманы|нарманаў]], носьбітаў [[раманскія мовы|раманскай]] {{нп4|старанармандская мова|старанармандскай мовы|ru|Старонормандский язык}}. Старанармандская мова развілася ў {{нп4|англанармандская мова|англанармандскую|ru|Англо-нормандский язык}}, а затым у {{нп4|французская законная мова|англа-французскую|ru|Французский законный язык}}, увёўшы ва ўжытак пласт слоў, звязаных з судоваю справай і дзяржаўным кіраваннем. Гэтыя дзве падзеі прывялі не толькі да пашырэння лексікону скандынаўскімі і нармандскімі словамі, але і да спрашчэння граматыкі стараанглійскай мовы, зрабіўшы яе такім чынам незвычайна адкрытаю для запазычання новых слоў з іншых моў. === Сярэднеанглійскі перыяд === {{Асноўны артыкул|Сярэднеанглійская мова}} Дадзены этап рахзвіцця англійская мовы ахоплівае перыяд 1066—1485 гг. У 1066 г. [[Англія|Англію]] [[Нармандскае заваяванне Англіі|заваявалі нарманы]], якія зрабілі сваю ([[Французская мова|французскую]]) мову моваю [[Эліта|эліты]]. Англійская існавала ў якасці народнай, маючы 3 асноўныя [[Дыялектная мова|дыялектныя]] зоны — паўночную, цэнтральную, паўднёвую. Таксама на ёй размаўлялі рэшткі [[Англасаксы|англа-саксонскай]] арыстакратыі. Але буйныя землеўладальнікі, якія належалі да англа-саксонскай большасці, патроху павялічвалі свой уплыў, нарманы ўсё болей асіміляваліся. Сярэднеанглійская мова ўзнікла на базе англа-саксонскай, з французскім уплывам. Творы [[Джэфры Чосер]]а «[[Кентэрберыйскія апавяданні]]» і «[[Смерць караля Артура]]» [[Томас Мэлары|Томаса Мэлары]] з’яўляецца самымі вядомымі ўзорамі мовы таго часу. Працэс пранікнення французскіх слоў у англійскую мову дасягае вяршыні ў 1250—1400 гг. Гэты перыяд характарызаваўся значнымі змяненнямі [[Фанетыка|фанетыкі]] і [[Граматыка|граматыкі]] пад уплывам французскай мовы. У прыватнасці старафранцузскае паходжанне мае большасць слоў, якое мае дачыненне да кіравання дзяржавай (акрамя германскіх king і queen — «[[кароль]]» і «[[каралева]]» адпаведна). * reign — караляваць, government — урад, crown — карона, state — дзяржава і г.д.; ''большасць [[Арыстакратыя (грамадскі стан)|арыстакратычных]] тытулаў'': * duke — [[герцаг]], * peer — [[Пэрства|пэр]]; ''словы, якія тычацца вайсковай справы'': * army — [[армія]], войска, * peace — [[мір]], * battle — [[бітва]], * soldier — [[салдат]], * general — [[генерал]], * captain — [[капітан]], * enemy — вораг; ''судовыя паняцці'': * judge — [[суддзя]], * court — [[суд]], * crime — [[злачынства]]; ''царкоўныя паняцці'': * service — [[набажэнства]] (царкоўнае), * parish — [[прыход]]. Цікава, што слова, якія маюць дачэненне да [[Гандаль|гандлю]] і [[Прамысловасць|прамысловасці]] — французскага паходжання, а назвы простых рамёстваў — германскага. Прыклад першых: commerce — гандаль, industry — прамысловасць, merchant — купец. Аднак назвы большасці жывёл — германскія, а назвы мяса гэтых жывёл запазачыная з французская мовы, што заўважыў яшчэ [[Вальтэр Скот]] у рамане «[[Айвенга (раман)|Айвенга]]»: ''прыклад першых'': * ox — бык, * cow — [[карова]], * calf — [[цяля]], * sheep — [[Авечка свойская|авечка]], * pig — [[Свінні|свіння]] ''прыклад другіх'': * beef (сучасн. фр. le bœuf) — [[ялавічына]], * veal (сучасн. фр. le veau) — [[цяляціна]], * mutton (сучасн. фр. le mouton) — [[бараніна]], * pork (сучасн. фр. le porc) — [[свініна]] : і г.д. Граматычная структура мовы мяняецца і далей: імянныя і дзеяслоўныя [[Канчатак|канчаткі]] спачатку змешваюцца, а потым, у канцы гэтага перыяду, амаль цалкам знікаюць. У [[Прыметнікі англійскай мовы|прыметніках]] акрамя канчаткаў, што раней утваралі параўнальныя ступені, з’яўляюцца дадатковыя словы ''more'' ‘болей’ і '' most'' ‘найболей’. У перыяд 1400—1483 гг. адбываецца перамога лонданскага дыялекту над іншымі. [[Лонданскі дыялект]] узнік на базе [[сінтэз]]у паўднёвых і цэнтральных дыялектаў. У фанетыцы адбываецца так званы Вялікі зрух галосных. У выніку міграцыі часткі брытанцаў на тэрыторыю [[Ірландыя|ірландскага]] [[графства]] [[Уэксфорд, графства|Уэксфорд]] у 1169 годзе сфарміравалася мова [[Ёла, мова|ёла]], якая знікла ў сярэдзіне XIX ст. === Новаанглійскі перыяд === У XVI—XVII ст. складваецца ранняя новаанглійская мова. Перыяд {{нп4|новаанглійская мова|сучаснай англійскай мовы|en|Modern English}}, да якога адносяцца творы [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]]<ref>Cercignani, Fausto (1981) ''Shakespeare’s Works and Elizabethan Pronunciation'', Oxford, Clarendon Press.</ref> і [[Біблія караля Якава]], звычайна адлічваюць прыблізна ад 1550. Пасля таго, як Злучанае Каралеўства стала каланіяльнай дзяржавай, англійская мова служыла «[[лінгва франка]]» для калоній [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]]. У паслякаланіяльны перыяд некаторыя з новаствораных нацый, у склад якіх уваходзілі носьбіты некалькіх розных {{нп4|аўтахтонныя мовы|аўтахтонных моў|ru|Автохтонные языки}}, выбралі англійскую мову ў якасці [[лінгва франка]], каб пазбегнуць палітычных складанасцей, звязаных з узвышэннем аднае аўтахтоннае мовы над астатнімі. У выніку разрастання Брытанскай імперыі, англійская мова была прынята ў Паўночнай Амерыцы, Індыі, Аўстраліі і многіх іншых рэгіёнах. Працэс распаўсюджвання англійскай мовы ўзмацніўся з ростам ролі ЗША ў міжнародных адносінах у сярэдзіне XX ст. На пачатак XXI стагоддзя, англійская мова з’яўляецца самай шырокаўжывальнай мовай за ўсю гісторыю<ref>{{Cite book |last1 = McCrum |first1 = Robert |last2 = MacNeil |first2 = Robert |last3 = Cran |first3 = William |year = 2011 |title = The Story of English |location = London |publisher = Faber and Faber; BBC Books |isbn = 978-0-571-27508-3 |pages = 9–10 |quote = English at the end of the twentieth century is more widely scattered, more widely spoken and written, than any other language has ever been. It has become ''the'' language of the planet, the first truly global language. }}</ref>. У сувязі з засваеннем вялікай колькасці слоў з многіх іншых моў цягам сваёй гісторыі, сучасная англійская мова змяшчае шырокі слоўнікавы запас, са складаным і нерэгулярным [[правапіс]]ам, асабліва датычна галосных. Сучасная англійская асімілюе не толькі словы з іншых еўрапейскіх моў, але й моў з усяго свету. [[Оксфардскі слоўнік англійскай мовы]] налічвае больш за 250 тысяч розных слоў, не лічачы шматлікіх тэхнічных, навуковых і слэнгавых паняццяў<ref>[http://www.oxforddictionaries.com/page/howmanywords «How many words are there in the English Language?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111130011051/http://oxforddictionaries.com/page/howmanywords |date=30 лістапада 2011 }}. Oxforddictionaries.com.</ref><ref>[http://www.vistawide.com/languages/language_statistics.htm «Vista Worldwide Language Statistics»]. Vistawide.com.</ref>. == Алфавіт == {{Асноўны артыкул|Англійскі алфавіт}} Алфавіт англійскай мовы заснаваны на [[лацінскі алфавіт|лацініцы]] і складаецца з 26 літар: з іх 6 галосных і 20 зычных. * [[Галосныя]]: A, E, I, O, U, Y * [[Зычныя]]: B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, W, X, Z Раней (да прыняцця англасаксамі [[хрысціянства]]) ужываліся [[англасаксонскія руны]]. == Граматыка == {{Асноўны артыкул|Граматыка англійскай мовы}} == Акцэнты і дыялекты ў англійскай мове == Англійская мова характарызуецца велізарнай разнастайнасцю акцэнтаў і дыялектаў. === Акцэнты === Акцэнт – асаблівае вымаўленне гукаў і інтанацыі, характэрнае для пэўнай геаграфічнай вобласці або культурнай групы. Адзінага брытанскага акцэнту няма, у самой Вялікабрытаніі існуе каля 40 тыпаў акцэнтаў (Accent Types). Найбольш папулярныя з іх: * Нарматыўнае вымаўленне (Received pronunciation) – з рэгіянальнага пункту гледжання гэта паўднёва-англійскі акцэнт. Менавіта нарматыўнае вымаўленне прынята лічыць стандартным для літаратурнай англійскай мовы. :«r» на канцы слоў практычна не вымаўляецца, а літара «a» у некаторых словах вымаўляецца крыху расцягнута («dance», «vase», «chance», «ask»). * Арыстакратычны акцэнт (Posh accent) – акцэнт [[Брытанская каралеўская сям’я|брытанскай каралеўскай сям’і]] і [[Пэрства Англіі|англійскай арыстакратыі]]. Гэтым акцэнтам карыстаюцца вядучыя і дыктары найбуйных брытанскіх СМІ і выкладчыкі ВНУ. Словы і ўсе [[зычныя]] тут вымаўляюцца павольна і выразна, таму такую ​​прамову лёгка ўспрымаць на слых. * [[Валійцы|Валійскі]] ([[Уэльс]]кі) акцэнт (Welsh accent) – гучыць вельмі меладычна і рытмічна, нагадвае песню, дзе інтанацыя то павышаецца, то паніжаецца. Стандартнае received pronunciation у параўнанні з уэльскім акцэнтам гучыць больш роўна. * Кокні (Cockney accent) – акцэнт працоўных ускраін Лондана. Адрозніваецца акругленнем дыфтонгаў, а таксама вельмі нязвыклым вымаўленнем міжзубных [ð] і [θ] (як «v» і «f»). Нярэдка знікаюць і пачатковыя літары некаторых слоў, а [[галосныя]] мяняюць сваё гучанне. З-за гэтых асаблівасцяў кокні часам называюць «лянівым» акцэнтам англійскай мовы (Lazy English). * [[Ёркшыр]]скі – гучыць даволі роўна і спакойна, тут няма рэзкіх скокаў. Цікавая асаблівасць у тым, што тут гук «ee» замяняецца на «eh» (калі ён размешчаны ў канцы слова). Да прыкладу, «windy» ёркшырцы прамаўляюць хутчэй як «win-deh». * [[Шатландыя|Шатландскі]] (Scottish accent) – працяглыя галосныя і дакладнае, працяглае «r». * [[Ірландыя (востраў)|Ірландскі]] (Irish accent) – тут заўсёды выразна вымаўляецца літара «r», замест гукаў [θ, ð] ірландцы прамаўляюць глухія [t] і [d], а літара «i» часта вымаўляецца як «о». Амерыканскіх акцэнтаў існуе не менш, чым брытанскіх. Практычна ў кожным штаце ЗША ёсць свой акцэнт. * Агульны амерыканскі (General American) – прынята лічыць стандартам амерыканскай англійскай мовы. У ім адсутнічаюць выяўленыя прыкметы вымаўлення, якія можна суаднесці з нейкім асобным рэгіёнам, этнічнай ці сацыяльнай супольнасцю. Па сваім гучанні General American бліжэй за ўсё да манеры гаворкі жыхароў заходніх і цэнтральных рэгіёнаў ЗША. :Галоўныя асаблівасці General American: выразна вымаўляюцца ўсе літары «r»; «а» у большасці слоў тыпу «class», «bath», «path», «ask» вымаўляецца як [æ]; «u» пасля «d», «n», «s», «t» чытаецца як [u:], а не [ju:]; часта «о» чытаецца як «а», да прыкладу, у словах «bother», «want», «hot». * [[Нью-Йорк]]скі – характэрна звычка працягла і доўга прамаўляць галосныя «о» і «а», так што на слых яны больш падобныя на «aww». :Іншы цікавы момант заключаецца ў тым, што ў складзе «re» (калі ён знаходзіцца ў самым пачатку слова), галосная вымаўляецца як «а». У выніку, напрыклад, «reward» гаворыцца як «ra-ward». * [[Поўдзень ЗША|Паўднёваамерыканскі]] – тэмп гаворкі больш павольны і спакойны, а ўся манера гаварэння больш паслабленая ў параўнанні з іншымі рэгіёнамі ЗША. Галосныя больш расцягнутыя і нярэдка ператвараюцца ў дыфтонгі. Гэта з’ява нават атрымала сваю адмысловую назву - Southern drawl. Менавіта адсюль прыйшлі такія папулярныя сёння гутарковыя скарачэнні накшталт «gonna», «wanna», «lemme». У канадскім дыялекце мудрагеліста змяшаліся рысы брытанскага і амерыканскага варыянтаў англійскай мовы. Але пераважаюць у ім усё ж рысы American English, а таксама заўважныя асобныя ноткі французскай мовы. Мабыць, самая вядомая рыса канадскага акцэнту – актыўнае выкарыстанне «eh». Гэтае літараспалучэнне можа служыць [[выклічнік]]ам або ўзмацняльнікам выказвання. Аўстралійскі дыялект лічыцца адной з самых складаных для вывучэння версій англійскай мовы, паколькі ў ёй аб'ядналася мноства акцэнтаў Злучанага Каралеўства. І, вядома, у кожным рэгіёне Аўстраліі сфармаваўся ўласны акцэнт. Тут шмат уласных унікальных слоў, скарачэнняў і выразаў<ref>[https://online-class.by/blog/kakie-est-akcenty-anglijskogo-yazyka/ Какие есть акценты английского языка?]{{ref-ru}}</ref>. === Дыялекты === Дыялекты – разнавіднасці мовы, якія адрозніваюцца не толькі вымаўленнем, але і лексікай, граматыкай і нават фразеалогіяй. На сёння існуе вялікая колькасць рэгіянальных дыялектаў англійскай мовы ([[Брытанская англійская мова|брытанская англійская]], [[Шатландская англійская мова|шатландская англійская]], [[Амерыканская англійская мова|амерыканская англійская]], [[Індыйская англійская мова|індыйская англійская]] і гэтак далей). Разнастайнасць дыялектаў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] значна большая, чым у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе асноўнай літаратурнай нормай да сярэдзіны XX ст. з’яўляўся [[Сярэднеатлантычны дыялект англійскай мовы|сярэднеатлантычны]] (Mid-Atlantic) дыялект. З 1950-х гг. галоўную ролю набыў сярэдне-заходні (Mid-Western) дыялект. Сучасныя даследчыкі вылучаюць значную варыятыўнасць англійскай мовы ў сучасным свеце. ==== Англія ==== [[Файл:Detailed_SVG_map_of_the_Anglophone_world.svg|міні|300x300пкс|{{legend|#045a8d|Англійская — родная мова большасці насельніцтва}}{{legend|#0674b6|Англійская — родная мова большасці насельніцтва і адна з афіцыйных}}{{legend|#439dd4|Англійская — афіцыйная, але родная для меншасці насельніцтва}}{{legend|#9bbae1|Краіны, дзе англійскую як другую мову ведае больш за 20% насельніцтва}}]] [[Файл:Map_of_English_native_speakers.png|міні|300x300пкс|Прыроджаныя носьбіты англійскай па краінах і рэгіёнах (2017)]] [[Файл:Knowledge of English EU map.svg|міні|Карта ведання англійскай мовы ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюзе]]|307x307пкс]] * [[Кокні]] (Cockney) — паняцце злучае шэраг гістарычных дыялектаў раёнаў і рамесных цэхаў Лондана * [[Скаўз]] (Scouse) — дыялект жыхароў [[Ліверпуль|Ліверпуля]] * [[Джорджы]] — дыялект жыхароў [[Нартумберлэнд]]а, у прыватнасці, [[Ньюкасл-апон-Тайн|Ньюкасла]] на Тайне * West Country * [[Усходнеанглійскія дыялекты англійскай мовы|East England]] ([[Усходняя Англія]]) * [[Брумі|Birmingham]] (Brummy, Brummie) ([[Бірмінгем]]) * Cheshire ([[Чэшыр]]) * Cornwall ([[Корнуол]]) * Cumberland ([[Камберлэнд (графства)|Камберлэнд]]) * Central Cumberland (Цэнтральны Камберлэнд) * Devonshire ([[Дэвоншыр]]) * East Devonshire (Усходні Дэвоншыр) * Dorset ([[Дорсэт]]) * Durham ([[Дарэм]]) * Bolton Lancashire (Болтон у Лэнкэшыр) * North Lancashire * Radcliffe Lancashire * Northumberland ([[Нартумберлэнд]]) * [[Норфалкскі дыялект англійскай мовы|Norfolk]] ([[Норфалк (графства)|Норфалк]]) * Tyneside Northumberland (Тайнсайд Нартумберлэнд) * Somerset ([[Самерсэт]]) * [[Сасэкскі дыялект|Sussex]] ([[Сасэкс]]) * Westmorland ([[Уэстморлэнд (графства, Англія)|Уэстморлэнд]]) * North Wiltshire ([[Паўночны Ўілтшыр]]) * Craven Yorkshire ([[Ёркшыр]]) * North Yorkshire (Паўночны Ёркшыр) * Sheffield Yorkshire ([[Шэфілд Ёркшыр]]) * West Yorkshire (Заходні Ёркшыр) ==== ЗША ==== {{Асноўны артыкул|Амерыканскі варыянт англійскай мовы}} == Беларусь == На лістапад 2011 г. у сярэдніх школах Беларусі англійская мова вывучалася ў якасці замежнай абсалютнай большасцю (76,3 %) вучняў<ref>{{Артыкул|аўтар=Надзея Нікалаева.|загаловак=Колькі моваў ты ведаеш, столькі разоў ты і чалавек|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=88536|выданне=[[Звязда]]|тып=[[газета]]|год=9 лістапада 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-11-09 213 (27077)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/88519/9lis-4.indd.pdf 4]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Садружнасць нацый]] * [[Англафоны]] * [[Бэйсік-інгліш]] * [[Эбанікс]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Васючэнка, М. П. Кароткая граматыка англійскай мовы / М. П. Васючэнка — Мінск: Радыёла-плюс, 2009. — 104 с. — (Серыя «Беларускія ЕўраГраматыкі»). ISBN 978-985-448-094-7 * {{крыніцы/Этналог/15}} == Спасылкі == * {{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Oxford Learner's Dictionaries |url=http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/ |publisher=Oxford |ref=Oxford Learner's Dictionary}} {{Афіцыйныя мовы ААН}} {{МовыЕС}} {{Сучасныя германскія мовы}} {{Граматыка англійскай мовы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Англійская мова| ]] [[Катэгорыя:Мовы Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] [[Катэгорыя:Мовы Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Мовы Багамскіх Астравоў]] [[Катэгорыя:Мовы Бангладэш]] [[Катэгорыя:Мовы Батсваны]] [[Катэгорыя:Мовы Барбадаса]] [[Катэгорыя:Мовы Беліза]] [[Катэгорыя:Мовы Вануату]] [[Катэгорыя:Мовы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Мовы Гамбіі]] [[Катэгорыя:Мовы Ганконга]] [[Катэгорыя:Мовы Ганы]] [[Катэгорыя:Мовы Гаяны]] [[Катэгорыя:Мовы ЗША]] [[Катэгорыя:Мовы Замбіі]] [[Катэгорыя:Мовы Зімбабвэ]] [[Катэгорыя:Мовы Індыі]] [[Катэгорыя:Мовы Ірландыі]] [[Катэгорыя:Мовы Ісландыі]] [[Катэгорыя:Мовы Камеруна]] [[Катэгорыя:Мовы Канады]] [[Катэгорыя:Мовы Кеніі]] [[Катэгорыя:Мовы Кіпра]] [[Катэгорыя:Мовы Лесота]] [[Катэгорыя:Мовы Ліберыі]] [[Катэгорыя:Мовы Малаві]] [[Катэгорыя:Мовы Малайзіі]] [[Катэгорыя:Мовы Мальты]] [[Катэгорыя:Мовы Маўрыкія]] [[Катэгорыя:Мовы М’янмы]] [[Катэгорыя:Мовы Намібіі]] [[Катэгорыя:Мовы Нігерыі]] [[Катэгорыя:Мовы Новай Зеландыі]] [[Катэгорыя:Мовы Пакістана]] [[Катэгорыя:Мовы Палау]] [[Катэгорыя:Мовы Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Мовы Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Мовы Паўднёвага Судана]] [[Катэгорыя:Мовы Пуэрта-Рыка]] [[Катэгорыя:Мовы Руанды]] [[Катэгорыя:Мовы Саламонавых Астравоў]] [[Катэгорыя:Мовы Самалі]] [[Катэгорыя:Мовы Самоа]] [[Катэгорыя:Мовы Сейшэльскіх Астравоў]] [[Катэгорыя:Мовы Судана]] [[Катэгорыя:Мовы Сінгапура]] [[Катэгорыя:Мовы Танзаніі]] [[Катэгорыя:Мовы Трынідада і Табага]] [[Катэгорыя:Мовы Уганды]] [[Катэгорыя:Мовы Фіджы]] [[Катэгорыя:Мовы Філіпінаў]] [[Катэгорыя:Мовы Шры-Ланкі]] [[Катэгорыя:Мовы Эсваціні]] [[Катэгорыя:Мовы Ямайкі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 624ikgh9xl5fdlq8nalkf2kp5n4uxqg Улан-Удэ 0 20444 5170419 5166406 2026-07-24T14:22:11Z Summershell67 159583 /* */ 5170419 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія |статус = Горад |беларуская назва = Улан-Удэ |арыгінальная назва = Улан-Удэ |падначаленне = |герб = |сцяг =Флаг города Улан-Удэ.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Центр Улан-Удэ.JPG |подпіс = |lat_deg =51 |lat_min =50 |lat_sec = |lon_deg =107 |lon_min =37 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Бурація |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1666 |ранейшыя імёны = |статус з = 1775 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 435 751<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Сhisl_MO_01-01-2024.xlsx Численность постоянного населения 1 января 2024]</ref> |год перапісу = 2024 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = 3012 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = 81 401 |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.ulan-ude-eg.ru/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Улан-Удэ''' ({{lang-ru|Улан-Удэ}}, да 1934 — '''Верхняу́дзінск''') — горад (з 1775) у [[Расія|Расіі]], сталіца [[Бурація|Бураціі]]. Насельніцтва - 436 тыс. чал. ([[2024]]). Заснаваны ў [[1666]] годзе. == Гісторыя == Паселішча Удзінскае на месцы зліцця ракі [[Уда (прыток Селенгі)|Уда]] і ракі [[Селенга|Селенгі]] было заснавана ў 1666 годзе як казацкае зімоўе; у 1678 годзе вядома як астрог, фарпост прасоўвання рускіх казакоў на ўсход. У 1775 годзе атрымаў герб. Герб быў падараваны паводле граматы вольнасцяў гарадам [[Кацярына II|Кацярыны II]], тады жа атрыманы статус горада Верхняудзінск. 27 ліпеня 1934 горад быў перайменаваны ва Улан-Удэ (у перакладзе з бурацкай мовы «Чырвоная Уда», «Чырвоная Рака»). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Улан-Удэ}} * [[Аляксандр Леанідавіч Асееў]] (нар. 1946) — фізік. * [[Ядвіга Іосіфаўна Бяганская]] ([[1908]]—[[1992]]) — беларускі [[празаік]], [[перакладчыца]]. * [[Анатоль Панцеляймонавіч Колесаў]] (1924—1987) — [[хірург]], [[генерал-маёр]] медыцынскай службы. * [[Уладзімір Андрэевіч Лытаў]] (нар. 1946) — беларускі [[архітэктар]] і [[пісьменнік]]. == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Бурація}} [[Катэгорыя:Гарады Бураціі]] [[Катэгорыя:Улан-Удэ| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1666 годзе]] lch3st5rfsesap8aeje2b7mx22l6aae Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка 0 23265 5170481 5096027 2026-07-24T16:12:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170481 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Шаўчэнка}} {{Пісьменнік | Імя = Тарас Шаўчэнка | Арыгінал імя = | Фота = Taras Shevchenko selfportrait oil 1840.jpg | Шырыня = 250px | Подпіс = Тарас Шаўчэнка. Аўтапартрэт (1840) | Імя пры нараджэнні = | Грамадзянства = {{Сцяг Расійскай імперыі}} [[Расійская імперыя]] | Род дзейнасці = {{паэт|Украіны|Расійскай імперыі}}, [[пісьменнік]], [[мастак]] | Гады актыўнасці = 1826–1861 | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = украінская, руская | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікітэка = Аўтар:Тарас Шаўчэнка }} '''Тара́с Рыго́равіч Шаўчэ́нка''' ({{lang-uk|Тарас Григорович Шевченко}}; {{ДН|9|3|1814}}, в. Мо́рынцы, цяпер Звянігародскі раён, [[Чаркаская вобласць|Чаркаскай вобласці]], [[Украіна]] — {{ДС|10|3|1861}}, [[Санкт-Пецярбург]]) — украінскі [[пісьменнік]], [[мастак]], грамадскі дзеяч; заснавальнік новай украінскай літаратуры і нацыянальнай [[украінская мова|літаратурнай мовы]]. Літаратурная спадчына Шаўчэнкі, цэнтральную ролю ў якой іграе паэзія, у прыватнасці зборнік «[[Кабзар (зборнік)|Кабзар]]», лічыцца асновай сучаснай украінскай літаратуры і шмат у чым літаратурнай украінскай мовы. Аб’яднаў у сваіх паэтычных творах жывую гутарковую мову са сродкамі мовы кніжнай, узнёс украінскую літаратурную мову на новы, якасна вышэйшы ўзровень. Шырока карыстаючыся лексікаю розных галін навукі і мастацтва, Шаўчэнка фактычна заклаў падмурак тэрміналагізацыі ўкраінскай лексікі. == Жыццяпіс == === Дзяцінства і юнацтва === [[Файл:Шевченко Т. Г. Хата батьків у Кирилівці (1843).jpg|міні|справа|240пкс|«Бацькоўская хата ў в.&nbsp;Кірылаўцы» (Шаўчэнка, 1843)]] Тарас Шаўчэнка нарадзіўся 9 сакавіка 1814 года<ref name="BIRTH:1"/><ref name="DOC 1814-1843"/> ў в. [[Морынцы (Звянігародскі раён, Украіна)|Морынцы]] [[Педзінаўская воласць|Педзінаўскай воласці]] [[Звэныгародскі павет|Звянігародскага павета]] [[Кіеўская губерня|Кіеўскай губерні]]. Быў трэцім дзіцем [[Прыгоннае права|прыгонных]] сялян Рыгора Іванавіча Шаўчэнкі і Кацярыны Акімаўны пасля сястры [[Кацярына Рыгораўна Красіцкая|Кацярыны]] (1804&nbsp;– каля 1848) і брата [[Мікіта Рыгоравіч Шаўчэнка|Мікіты]] (1811&nbsp;– каля 1870)<ref>Глядзі артыкулы «Шевченко Катерина Григорівна» і «Шевченко Микита Григорович» у [http://litopys.org.ua/shevchenko/slovn38.htm Шаўчэнкаўскім слоўніку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201201355/http://litopys.org.ua/shevchenko/slovn38.htm |date=1 лютага 2014 }}</ref>. Паводле роднасных паданняў, дзяды і прадзеды Тараса з бацькоўскага боку паходзілі ад казака Андрэя, які на пачатку XVIII стагоддзя прыйшоў з [[Запарожская Сеч|Запарожскай Сечы]]. Бацькі яго маці, Кацярыны Акімаўны Бойка, былі перасяленцамі з [[Прыкарпацця]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Іван Міхайлавіч Дзюба (Герой Украіны)|Іван Дзюба]] |загаловак=[[Тарас Шаўчэнка: Жыццё і творчасць]] |выдавецтва= |год=2008}}</ref>. У 1816 годзе сям'я Шаўчэнка пераехала ў в. [[Шэўчэнкава (Звянігародскі раён)|Кірылаўка]] Звянігародскага павета, адкуль паходзіў Рыгор Іванавіч<ref name="DOC 1814-1843"/>. Дзіцячыя гады Тараса мінулі ў гэтай вёсцы. У 1816 годзе нарадзілася Тарасава сястра [[Ярына Рыгораўна Бойка|Ярына]]<ref>Центральний Державний історичний архів УРСР.&nbsp;— Кіеў, ф. 127, спр. 1407, розд. 3.</ref>, у 1819 годзе&nbsp;— сястра Марыя<ref>Центральний Державний історичний архів УРСР.&nbsp;— Кіеў, ф. 127, спр. 1454, арк. 87.</ref>, а ў 1821 годзе нарадзіўся Тарасаў брат [[Ёсіп Рыгоравіч Шаўчэнка|Ёсіп]]<ref>Центральний Державний історичний архів УРСР.&nbsp;— Київ, ф. 127, спр. 1485, арк. 94.</ref>. Увосень 1822 года Тарас Шаўчэнка пачаў вучыцца грамаце ў [[дзяк]]а Саўгіра<ref>{{ref-uk}} [http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Kniahynia.html Тарас Шевченко. Княгиня.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727073700/http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Kniahynia.html |date=27 ліпеня 2020 }}&nbsp;— Переклад В.&nbsp;Сапіцький.&nbsp;— Електронна бібліотека української літератури.&nbsp;— Торонто.</ref>&nbsp;<ref>{{ref-uk}} [http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev306.htm Тарас Шевченко. Княгиня.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223221754/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev306.htm |date=23 лютага 2020 }}&nbsp;Зібрання творів у&nbsp;6&nbsp;т.&nbsp;— К.,&nbsp;2003.&nbsp;— Т.&nbsp;3: Драматичні твори. Повісті.</ref>. Тады ж азнаёміўся з творамі [[Рыгор Савіч Скаварада|Рыгора Скаварады]]. 10 лютага 1823 года яго старэйшая сястра Кацярына выйшла замуж за Антона Красіцкага&nbsp;— селяніна з [[Зялёная Дзіброва (Звенігародскі раён, Украіна)|Зялёнай Дзібровы]], а 1 верасня 1823 года ад цяжкай працы і беднасці памерла маці Кацярына<ref name="DOC 1814-1843">{{ref-uk}} [http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum02.htm Тарас Шевченко: Документи та матеріали до біографії.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017125323/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum02.htm |date=17 кастрычніка 2013 }}&nbsp; Документи 1-101 (1814—1843).&nbsp;— К., 1982.</ref>. 19 кастрычніка 1823 года бацька ажаніўся другі раз з удавой Аксанай Цярэшчанка<ref>Терещенко Оксана // Шевченківська енциклопедія: — Т. 6: Т—Я : у 6 т. / Гол. ред. М. Г. Жулинський. — Київ : Ін-т літератури ім. Т. Г. Шевченка, 2015. — С. 238—239.</ref>, у якой ужо было трое дзяцей<ref name="DOC 1814-1843"/><ref>«Основа», 1862, кн. III.&nbsp;— С. 5; Твори у десяти томах…&nbsp;— т. III.&nbsp;— С. 170</ref>. Яна жорстка абыходзілася з няроднымі дзецьмі, ў прыватнасці з малым Тарасам<ref>Див. статтю «Терещенко Оксана Антонівна» в Шевченківському словнику</ref>. У 1824 годзе нарадзілася сястра Тараса Марыя&nbsp;— ад другога шлюбу бацькі<ref>Центральний Державний історичний архів УРСР.&nbsp;— Київ, ф. 127, оп. 1012, спр. 1526.</ref>. Хлопец чумакаваў з бацькам. Бываў у [[Звэныгародка|Звэныгародку]], [[Умань|Умані]], Елісаветградзе (цяпер [[Крапыўныцкы]])<ref>''Твори у десяти томах'', т. III.&nbsp;— С. 129.</ref>. 2 красавіка 1825 года бацька памёр<ref name="DOC 1814-1843"/>, і неўзабаве мачыха вярнулася са сваімі трыма дзецьмі ў Марынцы. Урэшце Тарас вымушаны быў пакінуць дом. Некаторы час Тарас жыў у дзядзькі Паўла, які пасля смерці яго бацькі стаў апекуном сірот. У гутарцы з біёграфам паэта М. Чалым Ярына характарызавала Паўла як ''«вялікага кацюгу»'', Тарас працаваў у яго разам з парабкам у гаспадарцы, але ў выніку не вытрымаў цяжкіх умоў жыцця і пайшоў у арэнду да новага кірылаўскага дзяка [[Пятро Фёдаравіч Багорскі|Пятра Багорскага]]<ref>[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/vosp05.htm Петро Лебединцев. Тарас Григорович Шевченко. Деякі доповнення і поправки до його бографії.&nbsp;(рос.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123012626/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/vosp05.htm |date=23 студзеня 2021 }}&nbsp;— Киевская старина.&nbsp;— 1882.&nbsp;— кн. 9.&nbsp;— С.&nbsp;560–567. Підписано криптонімом Пр.&nbsp;П.&nbsp;Л–въ.</ref>. Як штурхач насіў ваду, ацяпляў школу, абслугоўваў дзяка, чытаў [[псалтыр]] над памерлымі і вучыўся. Не стрываўшы здзекаў Багорскага і адчуваючы вялікую цягу да жывапісу, Тарас уцёк ад дзяка і пачаў шукаць у навакольных сёлах настаўніка-маляра<ref>Твори у десяти томах…&nbsp;— т. V.&nbsp;— С. 225.</ref>. Некалькі дзён парабкаў і «вучыўся» жывапісу ў дыякана Яфрэма ([[Лысянка]] [[Звэныгародскі павет|Звэныгародскага павета]], цяпер [[Чаркаская вобласць|Чаркаскай вобласці]])<ref>[http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Mandrivka1.html Тарас Шевченко. Мандрівка з приємністю та й не без моралі. Частина перша.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808114815/http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Mandrivka1.html |date=8 жніўня 2020 }}&nbsp;Переклад Д.&nbsp;Дорошенко.&nbsp;— Електронна бібліотека української літератури.</ref><ref>Ймення, очевидно, переінакшені. [http://izbornyk.org.ua/shevchenko/kony03.htm Кониський&nbsp;О.&nbsp;Я. Тарас Шевченко-Грушівський: Хроніка його життя. Дитинний вік Тараса Шевченка.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123011701/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/kony03.htm |date=23 студзеня 2021 }}— К., 1991.</ref>. Таксама меў настаўнікаў-маляроў з вёскі [[Стэбліў]], [[Канеўскі павет|Канеўскага павета]]<ref>Основа.&nbsp;— 1862.&nbsp;— Кн. V.&nbsp;— С. 50.</ref> і з вёскі [[Тарасаўка (Звэныгародскі раён, Украіна)|Тарасаўкі]] Звенігародскага павета<ref>Основа.&nbsp;— 1862.&nbsp;— кн. III.&nbsp;— С. 10; Твори…&nbsp;— т. V.&nbsp;— С. 225.</ref>. Намытваючы ў кірылаўскага папа Рыгора Кошыца, Тарас пабываў у [[Багуслаў|Багуславе]], у мястэчках [[Бурты (Шполянскі раён, Украіна)|Бурты]] і [[Шпола]]<ref>Киевская старина.&nbsp;— 1882.&nbsp;— кн. 9.&nbsp;— С. 563.</ref>. У 1828 годзе Шаўчэнку ўзялі казаком (слугой) да панскага двара ў [[Вільшана]]й (Звэныгародскага павета Кіеўскай вобласці), калі ён звярнуўся па дазвол вучыцца ў [[Хліпноўка|хліпноўскага]] маляра<ref>Основа.&nbsp;— 1862.&nbsp;— Кн. III.&nbsp;— С. 10.</ref>. У тым жа годзе памёр [[Васіль Васільевіч Энгельгардт|Васіль Энгельгардт]], і сяло Кірылаўка стала ўласнасцю яго сына&nbsp;— [[Павел Васільевіч Энгельгардт|Паўла Энгельгардта]]<ref>Черкаський обласний архів.&nbsp;— Ф. 661.&nbsp;— Спр. 120.&nbsp;— Арк. 3—6.</ref>, які прызначыў Тараса ўласным дваровым слугой у вільшанскім маёнтку. Амаль два з паловай гады&nbsp;— з восені 1828 да пачатку 1831&nbsp;— Шаўчэнка прабыў са сваім панам у [[Вільнюс|Вільні]]<ref>Основа.&nbsp;— 1862.&nbsp;— кн. III.&nbsp;— С. 10; Твори…&nbsp;— т. V.&nbsp;— С. 188.</ref>. 18 снежня 1829 года той заспеў Тараса ноччу за маляваннем казака [[Мацвей Іванавіч Платаў|Платава]], героя [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], намяў яму вушы і загадаў выдраць на стайні<ref>Твори у десяти томах…&nbsp;— т. V.&nbsp;— С. 188; т. VII, кн. II, №&nbsp;349.</ref>. На наступны дзень загад быў выкананы фурманам Сідоркам<ref>Твори у десяти томах…&nbsp;— т. V.&nbsp;— С. 188.</ref>. Падрабязнасці Віленскага жыцця малавядомыя. Верагодна, Тарас наведваў лекцыі па маляванні прафесара [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] [[Ян Рустэм|Ёнаса Рустэмаса]]. Шаўчэнка мог быць відавочцам [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Польскага паўстання ў 1830 годзе]]. З тых часоў захаваўся Тарасаў малюнак «Жаночая галоўка», які сведчыць аб амаль прафесійным валоданні алоўкам<ref>[http://kobzar.ua/item/show/3011 Тарас Шевченко. Жіноча голівка.]&nbsp;— НМТШ. №&nbsp;г-275.</ref>. У горадзе Тарас пазнаёміўся са швачкай&nbsp;— полькай Дуняй Гусікоўскай. Польскую мову ён ведаў яшчэ з Украіны, дзе ў той час яна была дастаткова распаўсюджаная. З Гусікоўскай юнак удасканаліў сваё веданне польскай мовы, мог чытаць у арыгінале творы [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]]. === Першыя гады ў Пецярбургу. Выкуп з прыгону (1831–1838) === Пераехаўшы ў 1831 годзе з Вільні ў [[Пецярбург]], памешчык П.&nbsp;Энгельгардт узяў з сабой Шаўчэнку<ref>''Чалый М.'' Жизнь и произведения Т. Шевченко…&nbsp;— C. 22; Санкт-Петербургские ведомости.&nbsp;— 1831.&nbsp;— 9 февраля; ''Жур П.'' Шевченковский Петербург…&nbsp;— С. 30.</ref>, а каб пасля атрымаць выгаду на мастацкіх творах уласнага «пакаёвага мастака», падпісаў кантракт і аддаў яго ў навуку на чатыры гады да жывапісца [[Васіль Рыгоравіч Шыраеў|В.&nbsp;Шыраева]], у якога і пасяліўся Тарас да 1838 года<ref>Твори у десяти томах…&nbsp;— т. V.&nbsp;— С. 188;'' Жур П.'' Шевченковский Петербург…&nbsp;— С. 47.</ref>. У арцелі Шыраева Шаўчэнка акружалі такія ж, як і ён, здольныя маладыя людзі&nbsp;— выхадцы з нізкіх пластоў народа&nbsp;— прыгонныя сяляне або адпушчаныя з прыгону і [[мяшчане]], якія імкнуліся авалодаць мастацтвам жывапісу, стаць мастакамі<ref name="litopys8">[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio03.htm «Перші роки Шевченка в Петербурзі (1831—1838)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211213153233/http://litopys.org.ua/shevchenko/bio03.htm |date=13 снежня 2021 }} [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 29-51.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 15 сакавіка 2022</ref>. Шыраеў звяртаўся з вучнямі строга, у сваёй аўтабіяграфіі і аповесці «[[Мастак (аповесць)|Мастак]]» Шаўчэнка пісаў пра яго як ''«чалавека прагнага, грубага, суровага і дэспатычнага»''. Звычайна Шыраеў заключаў кантракты на восем гадоў: пяць з іх адводзіліся на навучанне, а на працягу наступных трох гадоў вучань павінен быў ''«паслужыць майстру за навучанне»'', працуючы на яго<ref name="litopys8"/>. На працягу пяці гадоў гаспадар вучыў вучня маляваць і пісаць ''«міфалагічныя і гістарычныя фігуры і фарцарнамент, кветкі і розныя ўпрыгажэнні клеевымі і алейнымі фарбамі»''<ref name="litopys8"/>. Ён павінен быў даць жыллё, карміць і апранаць вучня, а вучань&nbsp;— падпарадкоўвацца майстру і не адлучвацца без дазволу<ref name="litopys8"/>. Пасля заканчэння дагавора ўладальнік абавязваўся даць вучню ''«прыстойнае адзенне»'' або замест яго 100 рублёў, а бацькам вучня выслаць 150 рублёў<ref name="litopys8"/>. Падчас выканання арцеллю падрадаў Шаўчэнка авалодаў мастацтвам дэкаратыўнага роспісу, у прыватнасці падчас роспісу [[Вялікі тэатр (Санкт-Пецярбург)|Вялікага тэатра]] як падмайстар-малявальшчык<ref>''Бурачек М.'' Великий народний художник.&nbsp;— X. : Мистецтво, 1939.&nbsp;— С. 13.</ref>. Пасля паспяховага завяршэння ў лістападзе 1836 года работ у Вялікім тэатры арцель працавала па кантракце з канторай імператарскіх тэатраў да лета 1838 г.: вырабляла жывапісныя і малярныя работы, вырабляла дэкарацыі, вясной 1838 года нанова распісала плафоны [[Александрынскі тэатр|Александрынскага]] і [[Міхайлаўскі тэатр|Міхайлаўскага]] тэатраў<ref name="litopys8"/>. Яшчэ адным з найадказнейшых падрадаў быў роспіс [[Будынак Сената і Сінода|будынка Сената і Сінода]], якія тады былі перабудаваны<ref name="litopys8"/>. [[Файл:Bryullov portrait of Zhukovsky.jpg|міні|злева|170пкс|[[Карл Паўлавіч Брулоў|К.&nbsp;Брулоў]]. Партрэт паэта [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|Васіля&nbsp;Жукоўскага]] (1837–38)]] Яшчэ ў 1835–36 гадах Шаўчэнка стварыў некалькі складаных шматфігурных кампазіцый па тэме антычнай гісторыі і [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. У 1836–37 гадах Шаўчэнка стварыў малюнак «[[Смерць Багдана Хмяльніцкага (Шаўчэнка)|Смерць Багдана Хмяльніцкага]]»<ref name="litopys8"/>. Але найдасканалейшым малюнкам на гістарычную тэму гэтага перыяду з'яўляецца «[[Смерць Сакрата (Шаўчэнка)|Смерць Сакрата]]» 1837 г., які адрозніваецца ўпэўненасцю малюнка, перадачы асвятлення, групаваннем фігур. Найбольшыя поспехі ў гэтыя гады Шаўчэнка меў у жанры акварэльнага партрэта, дзякуючы авалоданню вопытам іншых мастакоў, у прыватнасці [[Пётр Фёдаравіч Сакалоў|П.&nbsp;Сакалова]]. Першы акварэльны партрэт ён намаляваў яшчэ ў 1833 годзе&nbsp;— гэта быў партрэт Паўла Энгельгардта<ref>[http://kobzar.ua/item/show/3012 Тарас Шевченко. Портрет П.&nbsp;В.&nbsp;Енгельгардта .]&nbsp;— НМТШ. №&nbsp;г-857.</ref>. У гэтыя гады Шаўчэнка ўзмоцнена займаўся самаадукацыяй, знаёміўся з творамі мастацтва&nbsp;— арыгіналамі і гравюрамі з іх<ref name="litopys8"/>. Па начах, у вольны ад працы час, Шаўчэнка хадзіў у [[Летні сад]], маляваў статуі. Летам 1836 года падчас аднаго з начных сеансаў малявання ў Летнім садзе ён пазнаёміўся са сваім земляком&nbsp;— мастаком [[Іван Максімавіч Сашэнка|Іванам Сашэнкам]], а праз яго&nbsp;— з [[Грэбінка Яўген Паўлавіч|Яўгенам Грэбінкам]], [[Васіль Іванавіч Грыгоравіч|Васілём Грыгоравічам]] і [[Аляксей Гаўрылавіч Венецыянаў|Аляксеем Венецыянавым]], які пазнаёміў Тараса з уплывовым пры двары паэтам [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|Васілём Жукоўскім]]<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:17._Основа_(Травень_1862).pdf С.&nbsp;Чалый Новые материалы для биографии Шевченка.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409100754/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:17._Основа_(Травень_1862).pdf |date=9 красавіка 2022}}&nbsp;—Основа.&nbsp;— 1862.&nbsp;— травень.&nbsp;— С.&nbsp;54; ''Жур&nbsp;П.'' Шевченковский Петербург…&nbsp;— С.&nbsp;81.</ref>. Сашэнка ўгаварыў Шыраева адпусціць Шаўчэнку на месяц, каб той наведваў залы жывапісу Таварыства заахвочвання мастакоў<ref>Твори…&nbsp;— т. IV.&nbsp;— С. 135.</ref>. Камітэт гэтага таварыства, ''«разгледзеўшы малюнкі старонняга вучня Шаўчэнкі»'', прыняў ''«мець яго на ўвазе на будучыню»''<ref name="litopys8"/>. [[Апалон Мікалаевіч Макрыцкі|Апалон Макрыцкі]], мастак, вучань Брулова і прыяцель Шаўчэнка, які ўзяў на сябе ініцыятыву прыцягнуць Брулова для вызвалення Тараса ад прыгоннага права, адзначыў у сваім дзённіку, што ў сераду, 31 сакавіка 1837 года, ён паказаў Брулаву верш Шаўчэнкі. Брулоў быў ім «вельмі задаволены і, ўбачыўшы ў ім думкі і пачуцці маладога чалавека, вырашыў выняць яго з падаткага (прыгоннага) стану»<ref>[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/spog09.htm A.&nbsp;M.&nbsp;Мокрицький. Щоденник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200105081643/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/spog09.htm |date=5 студзеня 2020 }}&nbsp;— Спогади про Тараса Шевченка.&nbsp;— К.&nbsp;1982</ref>. Шаўчэнка пачаў практыкавацца ў вершаскладанні пад уражаннем сваёй сустрэчы з украінскімі творамі ў Грэбінкы ў ліпені 1836 года<ref name="Pritsak">[http://litopys.org.ua/rizne/pritz1.htm Омелян Пріцак. Шевченко&nbsp;— пророк&nbsp;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200718214432/http://litopys.org.ua/rizne/pritz1.htm |date=18 ліпеня 2020 }}&nbsp;— К., 1993.&nbsp;</ref>. Грэбінка быў першым, хто прымеціў і падтрымаў паэтычны талент Шаўчэнка, стаў яго першым літаратурным натхняльнікам і настаўнікам<ref name="litopys8"/>. Першым прызнаным паэтычным «шэдэўрам» Шаўчэнка лічыцца балада «[[Прычынная (Шаўчэнка)|Прычынная]]»<ref name="litopys8"/>. Штотыдзень на кватэры Грэбінкы праходзілі літаратурныя вечарыны, на якіх бываў і Шаўчэнка<ref name="litopys8"/>. Увесну 1838-га [[Карл Паўлавіч Брулоў|Карл Брулоў]] і [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|Васіль Жукоўскі]] вырашылі выкупіць маладога паэта з прыгонніцтва. Энгельгардт пагадзіўся адпусціць прыгоннага за вялікія грошы&nbsp;— 2500 рублёў<ref name="autogenerated1963">Тарас Шевченко. Документи і матеріали.&nbsp;— К. : Держполітвидав УРСР, 1963.&nbsp;— С. 6.</ref>. Каб атрымаць такія грошы, Карл Брулоў адлюстраваў партрэт Васіля Жукоўскага&nbsp;— выхавацеля спадчынніка прастола [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра Мікалаевіча]], і партрэт разыгралі ў латарэі, у якой прыняла ўдзел [[Раманавы|імператарская сям'я]]<ref>''Жур Петро.'' Шевченківський Петербург.&nbsp;— К. : Дніпро, 1972.&nbsp;— С. 57—66.</ref>. Латарэя адбылася 4 траўня 1838 года, а 7 траўня Шаўчэнку выдалі адпускную<ref name="DOC 1814-1843"/><ref>[https://old.archives.gov.ua/Sections/Persons/Shevchenko_2014/1/index.php?21 Відпускна, видана Т.&nbsp;Г.&nbsp;Шевченку поміщиком Київської губернії П.&nbsp;В.&nbsp;Енгельгардтом.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717010223/https://old.archives.gov.ua/Sections/Persons/Shevchenko_2014/1/index.php?21 |date=17 ліпеня 2020 }} Выстаўка фота- і архіўных дакументаў і матэрыялаў да 200-годдзя з дня нараджэння Тараса Шаўчэнкі</ref>. === Вучань Пецярбургскай акадэміі мастацтваў. «Кабзар» (1838–1843) === [[Файл:1839 06 03 - Request to reside in Petersburg.jpg|right|thumb|160px|Заява Шаўчэнка ў праўленне Акадэміі мастацтваў аб выдачы білета на права пражывання ў Пецярбургу (1839)]] Засведчыўшы сваю адпускную ў пецярбургскай Палаце грамадзянскага суда, Шаўчэнка стаў вучнем [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэміі мастацтваў]], дзе яго настаўнікам стаў К. Брулоў<ref name="litopys7">[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio04.htm НАВЧАННЯ В АКАДЕМІЇ МИСТЕЦТВ. ПОЯВА «КОБЗАРЯ» ТА «ГАЙДАМАКІВ» (1838-1842)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211213153229/http://litopys.org.ua/shevchenko/bio04.htm |date=13 снежня 2021 }} [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 52-80.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 11 сакавіка 2022</ref>. Па словах Шаўчэнкі: ''«надышла найсветлейшая пара яго жыцця, незабыўныя, залатыя дні»'' вучобы ў Акадэміі мастацтваў, якім ён прысвяціў у 1856 годзе аўтабіяграфічную аповесць «[[Мастак (аповесць)|Мастак]]». З чэрвеня 1838 года Шаўчэнка пасяліўся ў кватэры ў доме № 100 другога квартала [[Васільеўскі востраў|Васільеўскага вострава]], недалёка ад пецярбургскай Акадэміі мастацтваў.<ref name="Жур"/> Але ў большасці сваёй праводзіў час у Акадэміі і ў майстэрні К.&nbsp;Брулова. З-за рэарганізацыі ў 1840 годзе Акадэміі мастацтваў спынілі выкладанне агульнаадукацыйных дысцыплін. Усе навучэнцы наведвалі толькі спецыяльныя класы, якіх было шэсць: два малявальныя, дзе навучэнцы малявалі з [[эстамп]]аў-арыгіналаў; два гіпсавых, у адным з якіх малявалі з гіпсавых галоў, а ў другім&nbsp;— з гіпсавых фігур; класы натурныя, дзе малявалі з натуршчыкаў; і маляўнічы, дзе рабілі [[Эцюд (малюнак)|эцюды]] алеем.<ref name="litopys7"/> Шаўчэнка прыйшоў у Акадэмію з дастаткова высокай падрыхтоўкай.<ref name="litopys7"/> Першыя іспыты ён здаваў у класе «гіпсавых фігур». Папярэдні этап навучання&nbsp;— маляванне з «арыгіналаў» і «гіпсавых галоў»&nbsp;— быў пройдзены ім самастойна, яшчэ да паступлення ў Акадэмію, з дапамогай сяброў-мастакоў (І. Сашэнка, А. Макрыцкага і іншых) і як старонні вучань Таварыства заахвочвання мастацтваў.<ref name="litopys7"/><ref name="shevch06">[https://archive.org/details/shevch06/page/270/mode/1up?view=theater Товариство заохочування художників // Шевченківська енциклопедія] [Т. 6: Т—Я : у 6 т. / Гол. ред. М. Г. Жулинський. — Київ : Ін-т літератури ім. Т. Г. Шевченка, 2015. — С. 270-271.] Працытавана 12 сакавіка 2022</ref> З «гіпсавых галоў» Шаўчэнка таксама маляваў яшчэ да вызвалення з прыгоннага права ў рысавальнай класе Таварыства заахвочвання мастакоў і ў Акадэміі мастацтваў.<ref name="litopys7"/><ref name="shevch06"/> Першы экзамен па маляванні Шаўчэнка здаваў 23 чэрвеня 1838 года. Ацэнкі выстаўлялі, пачынаючы з першага нумара, які быў найвышэйшым балам, і далей, у залежнасці ад колькасці прадстаўленых вучнямі малюнкаў.<ref name="litopys7"/> І.&nbsp;Сашэнка атрымаў пяты нумар, Шаўчэнка&nbsp;— трынаццаты.<ref name="litopys7"/> З верасня таго ж года на так званым трэцім экзамене (за трэць года), дзе чарговым прафесарам быў К.&nbsp;Брулоў, Шаўчэнка атрымаў адзінаццаты нумар, 4 кастрычніка 1838 года на месячным экзамене яму прысудзілі найвышэйшы бал&nbsp;— першы нумар, у канцы таго ж месяца&nbsp;— трэці нумар, яшчэ праз месяц, 30 лістапада,&nbsp;— другі.<ref name="litopys7"/> Атрыманне тройчы такіх высокіх нумароў лічылася вялікім поспехам і давала падставы для пераводу ў наступны, натурны, клас яшчэ да заканчэння навучальнага года. На трэцім іспыце 24 снежня 1838 года Шаўчэнка маляваў ужо з натуры, дзе атрымаў чацвёрты нумар.<ref name="litopys7"/> Разам з тым ён спрабаваў свае сілы і ў самастойных кампазіцыйных малюнках. Найраннейшы з іх&nbsp;— «[[Казацкі банкет (Шаўчэнка)|Казацкі банкет]]»&nbsp;— створаны 25 снежня 1838 года.<ref name="litopys7"/> Яго поспехі тады ж прыцягнулі ўвагу Таварыства заахвочвання мастакоў, Камітэт якога 16 снежня 1838 года, разгледзеўшы прадстаўленыя Шаўчэнкам малюнкі, вырашыў узяць яго на ўтрыманне пры першай жа вакансіі.<ref name="shevch06"/> А праз месяц, 20 студзеня 1839 года Камітэт прыняў ''«прызначыць мастаку Шаўчэнку за 30 руб. у месяц утрымання, які і прызначаць з 1 студзеня гэтага года»''.<ref name="litopys7"/> 23 лістапада 1838 года Шаўчэнка пасяліўся ў кватэры І.&nbsp;Сашэнка ў доме № 47 на 4-й лініі Васільеўскага вострава.<ref name="litopys7"/><ref name="Жур"/> Сашэнка папракаў Шаўчэнку не толькі за пісанне вершаў, але і за тое, што ён пачаў весці свецкае жыццё, у прыватнасці разам з К.&nbsp;Брулавым часта ездзіў на літаратурна-музычныя вечарыны, наведваў пісьменнікаў, дзеячаў мастацтва, стаў лепш апранацца.<ref name="litopys7"/> Але насуперак асцярогам Сашэнкі легкадумнае жыццё Шаўчэнкі не перашкодзіла яму стварыць у гэты перыяд шэраг паэтычных шэдэўраў.<ref name="litopys7"/> Новыя знаёмствы з мастакамі і пісьменнікамі, з літаратурна-мастацкім светам, наведванне гурткоў і літаратурна-музычных вечароў&nbsp;— наадварот, узбагачалі і пашыралі кругагляд Шаўчэнкі, падштурхоўвалі яго да паэтычнай творчасці.<ref name="litopys7"/> Ад Сашэнкі ў лютым 1839 года Шаўчэнка пераехаў у дом № 182 другога квартала Васільеўскай часткі горада на кватэру мадам Ёгансан. Жыў ён там нядоўга і неўзабаве перабраўся на кватэру свайго сябра, вучня К.&nbsp;Брулова&nbsp;— [[Рыгор Карпавіч Міхайлаў|Р.&nbsp;Міхайлава]] ў доме Г.&nbsp;Арэнса на 7-й лініі Васільеўскага вострава. З пачатку 1839 года Шаўчэнка знаходзіўся ў натурным класе Акадэміі мастацтваў, дзе з перапынкамі маляваў да 1844 года.<ref name="litopys7"/> На першым трэцім іспыце 29 красавіка 1839 года К.&nbsp;Брулоў адзначыў яго малюнак як найлепшы.<ref name="Жур"/> Тады нікому не быў пастаўлены першы і другі нумар, Шаўчэнка атрымаў трэці.<ref name="litopys7"/> Савет Акадэміі мастацтваў узнагародзіў яго сярэбраным медалём другой ступені.<ref name="Жур"/> [[Файл:Шевченко Т. Г. (1841) Циганка-ворожка.jpg|міні|злева|200пкс|«[[Цыганка-варажбітка (Шаўчэнка)|Цыганка-варажбітка]]» (1841)]] У 1839 годзе Шаўчэнка пачаў авалодваць тэхнікай алейнага жывапісу, да яго найраннейшых спроб адносіцца «Натуршчык у позе св. Себасціяна». З лістапада 1839 года Шаўчэнка жыў у маладога скульптара-медальера Фёдара Панамарова, які меў у Акадэміі майстэрню з антрэсолямі, у гэты ж час ён цяжка хварэў на [[тыф]].<ref name="litopys7"/> У сакавіку 1840 года ў сувязі з рэарганізацыяй Акадэміі ўсе навучэнцы з яе памяшкання былі выдвараныя.<ref name="litopys7"/> У гэты час Шаўчэнка падаў на месячныя іспыты алейныя эцюды. 27 верасня 1840 года Савет Акадэміі мастацтваў адзначыў сярэбраным медалём другой ступені яго першую самастойную алейную карціну «Хлопчык-жабрак, які дае хлеб сабаку».<ref name="litopys7"/> Акрамя таго, Савет і Агульны сход Акадэміі мастацтваў выказалі аўтару «пахвалу».<ref name="litopys7"/> Поспех Шаўчэнка адзначыла і Таварыства заахвочвання мастакоў, Камітэт якога вырашыў пісьмова выказаць сваю гатоўнасць падтрымліваць яго і надалей у імкненні авалодаць мастацтвам жывапісу.<ref name="litopys7"/> Вучачыся ў Акадэміі паступова ўтвараліся і матэрыялістычныя асновы мастацкіх поглядаў Шаўчэнкі.<ref name="litopys7"/> На трэцім іспыце 24 снежня 1840 года Шаўчэнка атрымаў пяты нумар за малюнак «Натуршчыкі». Гэта&nbsp;— адзіны захаваны малюнак з тых, якія ён выканаў на трэціх іспытах у натурным класе.<ref name="litopys7"/> Да гэтага ж часу адносіцца яго [[Аўтапартрэт (Шаўчэнка, зіма 1840—1841)|першы і найвядомейшы ў будучыні алейны аўтапартрэт]].<ref name="litopys7"/> У 1840 годзе Шаўчэнка пазнаёміўся з [[Васіль Іванавіч Штэрнберг|Васілём Штэрнбергам]], які стаў яго блізкім сябрам.<ref name="Штернберг">[https://archive.org/details/shevch06/page/995/mode/1up?view=theater Штернберг Василь Іванович // Шевченківська енциклопедія] [Т. 6: Т—Я : у 6 т. / Гол. ред. М. Г. Жулинський. — Київ : Ін-т літератури ім. Т. Г. Шевченка, 2015. — С. 995.] Працытавана 12 сакавіка 2022</ref> Пасябраваў Шаўчэнка і з мастаком К.&nbsp;Іаахімам, з якім яго таксама пазнаёміў Штэрнберг.<ref name="litopys7"/> Прыблізна ў 1840 годзе, на думку даследчыкаў, у Пецярбургу адбылося знаёмства Шаўчэнка з [[Якаў Герасімовіч Кухарэнка|Якавам Кухарэнкам]], пісьменнікам і атаманам [[Чарнаморскае казачае войска|Чарнаморскага казачага войска]], які ў далейшым таксама стаў яго таварышам і суразмоўцам па амаль 20-гадовай перапісцы.<ref>[https://www.niez.com.ua/museums/енциклопедія-заповідника/історичний-календар/особистості/2077-тарас-шевченко-і-яків-кухаренко ТАРАС ШЕВЧЕНКО І ЯКІВ КУХАРЕНКО]{{Недаступная спасылка}} ''niez.com.ua'' Працытавана 14 сакавіка 2022</ref> Яшчэ ў канцы 1839 года Шаўчэнка пазнаёміўся з [[Пётр Іванавіч Мартас|П. Мартасам]], таварышам [[Яўген Паўлавіч Грэбінка|Я. Грэбінкі]], А. Макрыцкага, [[Нестар Васільевіч Кукольнік|Н. Кукольніка]].<ref name="Мартос">[http://litopys.org.ua/shevchenko/spog14.htm П. І. Мартос. ЕПІЗОДИ З ЖИТТЯ ШЕВЧЕНКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220309091324/http://litopys.org.ua/shevchenko/spog14.htm |date=9 сакавіка 2022 }} [Спогади про Тараса Шевченка. — К.: Дніпро, 1982. — С. 69-72.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 12 сакавіка 2022</ref> Азнаёміўшыся выпадкова з рукапіснымі творамі і ўражаны імі, П. Мартас праявіў да іх вялікую цікавасць. Ён параіўся з Я.&nbsp;Грэбінкам і прапанаваў Шаўчэнку выдаць іх асобнай кнігай, якую пасля назвалі «[[Кабзар (зборнік)|Кабзарам]]». Як успамінаў Мартас, Шаўчэнка не адразу пагадзіўся на выданне, яго прыйшлося ўгаворваць.<ref name="Мартос"/> Думкі і настроі Шаўчэнка перад выданнем зборніка адбіліся ў вершы «[[Думы мае, думы мае (верш Шаўчэнкі)|Думы мае, думы мае]]». Дзейны ўдзел у выданні «Кабзара» прымаў Я.&nbsp;Грэбінка, менавіта ён падаў рукапіс у Пецярбургскі цэнзурны камітэт.<ref name="Жур"/> Да гэтага Мартас выключыў з «Кабзара» тыя месцы, якія маглі павярнуцца супраць яго як выдаўца непрыемнасцямі.<ref name="Мартос"/> Цэнзар П.&nbsp;Корсакаў, саступіўшы просьбу Мартаса і падпісаўшы «Кабзару» да друку, папярэдне не прачытаўшы яго «праблемныя месцы», пасля, азнаёміўшыся з друкаваным тэкстам, таксама канфіскаваў урыўкі нецэнзурнага зместу і толькі пасля гэтага даў дазвол на выпуск кнігі ў свет.<ref name="Мартос"/> 4 траўня 1840 года з'явілася першая друкаваная аб'ява аб продажы «Кабзара», які хутка разышоўся, яго выхад, нават урэзанага цэнзурай, быў падзеяй вялікага літаратурна-грамадскага значэння.<ref name="litopys7"/> У першага «Кабзара» яшчэ не было адкрытых заклікаў да рэвалюцыйных дзеянняў, аднак увесь ён утрымліваў пратэст супраць грамадскай несправядлівасці і імкнення да вольнага жыцця.<ref name="litopys7"/> У распрацоўцы гістарычных тэм Шаўчэнка не адышоў ад пэўнай ідэалізацыі мінулага Украіны.<ref name="litopys7"/> Творы Шаўчэнкі патрапілі ў [[Беларусь]], на [[Каўказ]] і за мяжу (у [[Прага|Прагу]]). [[Аляксандр Сцяпанавіч Афанасьеў-Чужбінскі|А.&nbsp;Афанасьеў-Чужбінскі]], які ў сярэдзіне XIX стагоддзі служыў на Каўказе, пісаў: «Усюды, дзе знаходзіў некалькі ўкраінцаў, у крузе службоўцаў або ў нейкім палку, усюды сустракаў я пацёртыя асобнікі „Кабзара“ і „[[Гайдамакі (паэма)|Гайдамакаў]]“ і поўнае, шчырае спачуванне да іх аўтара».<ref name="litopys7"/> Рэакцыя расійскіх крытыкаў у большасці сваёй была агрэсіўная: рэцэнзент з «[[Паўночная пчола (газета)|Паўночнай пчолы]]» пісаў, што «асаблівай украінскай мовы няма», іншыя рэцэнзенты называлі [[Украінская мова|ўкраінскую мову]] ''«гібрыдным дыялектам»'', ''«бесперспектыўнай»'' і ''«мужыцкай»'' і лічылі, што ўкраінская мова не мае шанцаў на існаванне.<ref name="litopys7"/><ref>[https://taras-shevchenko.com.ua/ua/content/kobzar-vse-pro-zbirku.htm Кобзар Все про збірку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220408064920/https://taras-shevchenko.com.ua/ua/content/kobzar-vse-pro-zbirku.htm |date=8 красавіка 2022 }} ''taras-shevchenko.com.ua'' Працытавана 13 сакавіка 2022</ref><ref>[https://zbruc.eu/node/65890 Московська критика про «Кобзар» 1840 року Вол. Дорошенко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201231194605/https://zbruc.eu/node/65890 |date=31 снежня 2020 }} ''zbruc.eu''</ref> Амаль адначасова з «Кабзарам», 12 сакавіка 1840 года, Я. Грэбінка падаў у Пецярбургскі цэнзурны камітэт рукапіс альманаха «[[Ластаўка (альманах)|Ластаўка]]», у якую ўвайшлі і творы Шаўчэнкі, у прыватнасці «Прычынная» і вершы «Ветру буйны, ветру буйны!» і «[[Цячэ вада ў сіняе мора]]».<ref name="lviv.ua"/> Калі «Кабзар» быў надрукаваны праз месяц пасля атрымання цэнзурнага дазволу, то «Ластаўка» выйшла толькі праз год.<ref name="lviv.ua"/> Цэнзар П. Корсакаў падпісаў дазвол на выпуск альманаха ў свет 27 красавіка 1841 года.<ref name="lviv.ua">[http://pvs.uad.lviv.ua/static/media/10/4.pdf «Шевченко — видавець власних творів»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314114831/http://pvs.uad.lviv.ua/static/media/10/4.pdf |date=14 березня 2022 }} ''pvs.uad.lviv.ua'' Працытавана 13 сакавіка 2022</ref> 8 лістапада 1841 года Шаўчэнка падаў рукапіс «Гайдамакаў» у Пецярбургскі цэнзурны камітэт, цэнзураваў яго зноў П. Корсакаў, які не падаваў творы на разгляд цэнзурнага камітэта і даў дазвол на выпуск яго ў продаж на свой страх і рызыку.<ref name="litopys7"/><ref name="lviv.ua"/> У «Гайдамаках» былі апеты [[Каліеўшчына|падзеі Каліеўшчыны]], у яе аснову ляглі народныя паданні, перш апавяданні дзеда Шаўчэнкі, [[Іван Андрэевіч Шаўчэнка|Івана]].<ref>[http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/174568/05-Vinnichuk.pdf?sequence=1 Художня інтерпретація Коліївщини в поемі «Гайдамаки» Тараса Шевченка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314114511/http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/174568/05-Vinnichuk.pdf?sequence=1 |date=14 сакавіка 2022 }} ''dspace.nbuv.gov.ua'' Працытавана 13 сакавіка 2022</ref> Спачатку «Гайдамакі» палохалі цэнзара сваім рэвалюцыйным духам, з-за чаго ён пратрымаў у сябе рукапіс без ухвалення васемнаццаць дзён, на працягу якіх ён зрабіў прафілактычныя выняткі асобных радкоў і выслоўяў, дазвол на продаж паэмы ён даў з трохмесячнай затрымкай.<ref name="litopys7"/><ref name="lviv.ua"/> Насуперак спадзяванням Шаўчэнкі, яго заступнік Рыгоравіч не стаў выдаўцом паэмы.<ref name="litopys7"/> Калі «Кабзар» выдаў за свой кошт П. Мартас, то на гэты раз усе клопаты, звязаныя з публікацыяй «Гайдамакаў», ляглі на Шаўчэнка.<ref name="litopys7"/><ref name="lviv.ua"/> Вострай крытыкай сустрэў паэму [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|В.&nbsp;Бялінскі]], у часопісе «[[Отечественные записки|Айчынныя запіскі]]» ён абвінавачваў Шаўчэнку ў «схільнасці да рамантычнай высакапарнай вычварнасці» і «вялікай колькасці найбольш вульгарных і майданных слоў і выразаў».<ref name="litopys7"/> Праз сорак гадоў вельмі негатыўна ацаніў паэму і [[Іван Якаўлевіч Франко|Іван Франко]], лічачы, што ў ёй не было «дакладнай характарыстыкі дадзенага гістарычнага часу».<ref>[https://www.i-franko.name/uk/HistLit/1881/ShevchenkoGajdamaky.html Причинки для оцінення поезій Тараса Шевченка. Іван Франко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222095417/https://www.i-franko.name/uk/HistLit/1881/ShevchenkoGajdamaky.html |date=22 снежня 2021 }} ''i-franko.name'' Процитовано 12 березня 2022</ref> Услед за «Гайдамакамі» Шаўчэнка напісаў паэму «[[Мар'яна-чарніца (паэма Шаўчэнкі)|Мар'яна-чарніца]]», баладу «[[Утопленая (балада Шаўчэнкі)|Утопленая]]», вялікую паэму на [[Расейская мова|расейскай мове]] «[[Сляпая (паэма Шаўчэнкі)|Сляпая]]».<ref name="litopys7"/> Першыя два творы разам з песняй з расейскай драмы «Нявеста» і вершам «Цяжка-цяжка ў свеце жыць» ён паслаў 8 снежня 1841 года [[Рыгор Фёдаравіч Квітка-Аснаўяненка|Р.&nbsp;Квіткі-Аснаўяненку]] для змяшчэння ў альманасе «[[Маладзік (альманах)|Маладзік]]».<ref name="litopys7"/> Таксама ў гэты час Шаўчэнка напісаў драматычны твор «Сляпая прыгажуня», які не захаваўся.<ref name="litopys7"/> [[Файл:Шевченко Т. Г. Катерина. 1842.jpg|міні|справа|210пкс|«[[Кацярына (карціна Шаўчэнкі)|Кацярына]]» (алей, 1842)]] 26 верасня 1841 года Савет Акадэміі мастацтваў у трэці раз узнагародзіў Шаўчэнку сярэбраным медалём другой ступені&nbsp;— за карціну «[[Цыганка-варажбітка (Шаўчэнка)|Цыганка-варажбітка]]».<ref name="litopys7"/> 28 лістапада на малявальным іспыце ён атрымаў пяты нумар. Наступныя іспыты яму не прынеслі гэтак высокіх вынікаў, але адзнак, ніжэй сярэдніх, ён не атрымаў.<ref name="litopys7"/> 23 снежня 1841 года яму паставілі 19 нумар з 49; 31 студзеня 1842&nbsp;— 39-й з 59-ці, за жывапіс з натуры&nbsp;— 11-й; 26 лютага таго ж года&nbsp;— 17-ты нумар з 53-х.<ref name="litopys7"/> 16 траўня 1842 года Таварыства заахвочвання мастакоў выключыла Шаўчэнку з ліку сваіх пансіянераў, задаволіўшы патрабаванне скарбніка Андрэя Сапожнікава, які абвінавачваў мастака ў тым, што ён ''«на працягу 7 месяцаў не наведваў акадэмічных класаў і не прадстаўляў Камітэту ніякіх сваіх прац, нягледзячы на зробленыя заўвагі»''.<ref name="litopys7"/><ref name="shevch06"/> Аднак неўзабаве, у справаздачы аб дзейнасці таварыства з 28 красавіка 1842 года па 28 красавіка 1843 года, з'явілася іншае тлумачэнне выбыцця Шаўчэнкі з ліку пансіянераў, без спасылкі на яго недастатковыя поспехі, дзе ўказвалася, што некаторыя мастакі ''«могуць падтрымліваць сябе і існаваць уласнымі працамі»''.<ref name="litopys7"/> Нечакана пазбаўлены матэрыяльнай падтрымкі Шаўчэнка мог разлічваць толькі на ўласныя заробкі, якія не былі ні сістэматычнымі, ні значнымі.<ref name="litopys7"/> Засталіся ўспаміны сучаснікаў пра яго напружаную працу падчас вучобы ў Акадэміі мастацтваў над акварэльнымі партрэтамі па замове.<ref name="litopys7"/> Недахоп грошай прымусіў Шаўчэнка выступіць і ілюстратарам кніжных выданняў, якія па зместу і накіраванні яму не імпанавалі.<ref name="Generals"/> Першая створаная ім кніжная ілюстрацыя&nbsp;— малюнак «[[Каталіцкі чарнец (Шаўчэнка)|Каталіцкі чарнец]]» да апавядання [[Мікалай Іванавіч Надзеждзін|Мікалая Надзеждзіна]] «Сіла волі».<ref name="litopys7"/> У тым жа годзе Шаўчэнка прыняў удзел у ілюстраванні выдання [[Аляксандр Паўлавіч Башуцкі|Аляксандра Башуцкага]] «Нашы, спісаныя з натуры расейцамі».<ref name="litopys7"/> У новай для таго часу тэхніцы гальванакаўстыкі Шаўчэнка выканаў ілюстрацыю да расейскага выдання кнігі Ф. Кобеля «Гальванаграфія» (1843).<ref name="litopys7"/> Выдавец расейскага перакладу гэтай кнігі Валяр'ян Семяненка-Крамарэўскі прыцягнуў Шаўчэнку да ілюстравання і іншай выдадзенай ім кнігі&nbsp;— «Гісторыя Суворава» (1843), дзе яму належалі жанравыя сцэны, разам&nbsp;— 32 ілюстрацыі.<ref>[https://www.t-shevchenko.name/uk/Painting/Suvorov.html Тарас Шевченко. Ілюстрації до «Історії Суворова» (1842 р.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222085832/https://www.t-shevchenko.name/uk/Painting/Suvorov.html |date=22 снежня 2021 }} ''t-shevchenko'' Працытавана 12 сакавіка 2022</ref> Акрамя гэтага Шаўчэнка стварыў ілюстрацыі і да яшчэ адной кнігі Палявога&nbsp;— «Расейскія палкаводцы» (1843).<ref name="Generals">[https://www.t-shevchenko.name/uk/Painting/Generals.html Тарас Шевченко. Портрети російських полководців (1843 р.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222085455/https://www.t-shevchenko.name/uk/Painting/Generals.html |date=22 снежня 2021 }} ''t-shevchenko.name'' Працытавана 12 сакавіка 2022</ref> Гравюры на метале па малюнках Шаўчэнка і іншых мастакоў выконваў англійскі мастак [[Джон Генры Рабінзон|Джон Рабінзон]], яны таксама друкаваліся ў [[Лондан]]е.<ref name="Generals"/> Увосень 1842 года Шаўчэнка адправіўся ў марскую паездку ў [[Шведская імперыя|Швецыю]] і [[Данія|Данію]], але з-за нядужання ён даплыў на параходзе толькі ў [[Рэвель]] і вярнуўся назад у Пецярбург.<ref name="Жур">[https://shron1.chtyvo.org.ua/Zhur_Petro/Trudy_i_dni_Kobzaria.pdf?PHPSESSID=csipl2r7p0e3ioesctgvarkqa4 Петро Жур. «Труди і дні Кобзаря»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314113838/https://shron1.chtyvo.org.ua/Zhur_Petro/Trudy_i_dni_Kobzaria.pdf?PHPSESSID=csipl2r7p0e3ioesctgvarkqa4 |date=14 сакавіка 2022 }} ''shron1.chtyvo.org.ua'' Працытавана 12 сакавіка 2022</ref> === Першае падарожжа па Украіне. «Жывапісная Украіна» (1843–1844) === 25 мая 1843 года Шаўчэнка з Пецярбурга з'ехаў ва Ўкраіну. Прыехаў да паэта [[Віктар Мікалаевіч Забіла|Віктара Забілы]] на ягоным хутары [[Забіліўшчына|Кукурыкыўшчына]] пад [[Барзна|Барзной]].<ref name="nlu.org.ua"/> Спыніўся ў [[Нацыянальны гісторыка-культурны запаведнік «Качаніўка»|Качаніўцы]] [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]], у маёнтку памешчыка [[Рыгор Сцяпанавіч Тарноўскі|Рыгора Тарноўскага]].<ref>''Кирилюк Є.&nbsp;П.''&nbsp;Тарас Шевченко. Життя і творчість.&nbsp;— К. : Держлітвидав України, 1964.&nbsp;— С. 118.</ref> Пабываў Шаўчэнка і ў суседніх гарадах і сёлах: [[Іваныця (Ічнянскі раён)|Іваніцы]], [[Ічня|Ічне]], [[Грыгарыўка (Бахмацкі раён)|Грыгарыўцы]], [[Батурын (горад)|Батурыне]] і [[Власіўка (Ічнянскі раён)|Власіўцы]].<ref name="nlu.org.ua"/> У Грыгарыўцы ён гасцяваў у маёнтку памешчыка П. Скарападскага. У чэрвені 1843 года Шаўчэнка прыбыў у [[Кіеў]], дзе пазнаёміўся з [[Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|Міхаілам Максімовічам]], [[Панцеляймон Аляксандравіч Куліш|Панцеляймонам Кулішам]] і многімі мастакамі, у прыватнасці, з [[Аляксей Флоравіч Сенчыла-Стэфаноўскі|Аляксеем Сенчыла-Стэфаноўскім]].<ref name="nlu.org.ua"/><ref>Справа №&nbsp;81, ч. 6, арк. 60—65.</ref> Тады паэт пабываў на знакамітых «[[Кіеўскі кантрактавы кірмаш|кантрактавых кірмашах]]» на кіеўскім [[Падол (Кіеў)|Падоле]].<ref name="nlu.org.ua"/> У гэты час ён пазнаёміўся з будучым [[Кірыла-Мяфодзіеўскае таварыства|кірыла-мяфодзіеўцам]] [[Васіль Міхайлавіч Білазерскі|В. Білазерскім]]. Пазнаёміўся паэт і з многімі студэнтамі [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта]], моладзь цёпла прывітала яго як свайго любімага паэта.<ref name="litopys77">[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio05.htm «Подорож Шевченка в Україну 1843 року»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230132524/http://litopys.org.ua/shevchenko/bio05.htm |date=30 снежня 2019 }} [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 81-111.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 14 сакавіка 2022</ref> Аглядаючы і любуючыся гістарычнымі славутасцямі Кіева, Шаўчэнка рабіў замалёўкі ў сваім альбоме, пачатым яшчэ ў Пецярбургу.<ref name="litopys77"/> Разам з Кулішам Шаўчэнка наведаў [[Вышгарад]] і [[Наві Пэтрыўці|Межыгор'е]], дзе агледзелі [[Межыгорскі манастыр|Кіева-Межыгорскі манастыр]], гісторыя якога цесна звязана з [[Запарожская Сеч|Запарожскай Сеччу]], і ў сваім альбоме паэт зрабіў малюнак алоўкам гэтага манастыра. На [[Палтаўская губерня|Палтаўшчыне]] наведаў Яўгена Грэбінку ў яго прытулку ў [[Мар'яніўка (Лубенскі раён)|Мар'яніўцы]].<ref>''Чужбинский А.'' Воспоминания о Т.&nbsp;Г.&nbsp;Шевченко…&nbsp;— С. 6.</ref> 11 ліпеня 1843-га&nbsp;— у [[Дзень апосталаў Пятра і Паўла|дзень св. Пятра і Паўла]]&nbsp;— наведаў разам з ім пышную бяседу у хроснай маці Грабёнкі, удавы-генеральшы [[Таццяна Густаўна Вільхіўская|Таццяны Вільхіўскай]] у яе «ўкраінскім Версалі» ў [[Майсіўка (Залатаношскі раён)|Майсіўцы]], дзе пазнаёміўся з паэтам [[Аляксандр Сцяпанавіч Афанасьеў-Чужбінскі|Аляксандрам Афанасьевым-Чужбінскім]] і афіцэрам [[Якаў Пятровіч дэ Бальмен|Якавам дэ Бальменам]] (пазней прысвяціў яму паэму «[[Каўказ (паэма)|Каўказ]]»).<ref name="nlu.org.ua"/> У ліпені 1843 года ў [[Каваліўка (Чаркаская вобласць)|Каваліўцы]] Шаўчэнка наведвае [[Аляксей Васільевіч Капніст|Аляксея Капніста]]&nbsp;— удзельніка [[Дзекабрысты|руху дзекабрыстаў]], сына аўтара «[[Ода на рабства|Оды на рабства]]» і камедыі «Ябяда» [[Васіль Васільевіч Капніст|Васіля Капніста]]. У абодвух яны паехалі ў [[Ягатын]], да [[Мікалай Рыгоравіч Рэпнін-Валконскі|Мікалая Рэпніна-Валконскага]], дзе, жывучы на працягу кастрычніка – снежня 1843 года, па замове Аляксея Капніста Шаўчэнка выканаў дзве копіі з партрэта Мікалая Рэпніна (работы швейцарскага мастака Ё. Гарнунга). Знаёмства з сям'ёй Рэпніных стала адной з найважнейшых падзей у жыцці Шаўчэнкі. У гэтай сям'і паэт знайшоў не толькі прыхільнікаў свайго таленту, але і верных сяброў, найадданейшым з якіх была князёўна [[Варвара Мікалаеўна Рэпніна|Варвара]], якую ён пасля называў ''«незабыўным сябрам»'', а ён для яе стаў каханнем.<ref name="nlu.org.ua"/><ref>Русские пропилеи.&nbsp;— М., 1916.&nbsp;— т. II.&nbsp;— С. 180—181; 203—204; Киевская старина.&nbsp;— 1888.&nbsp;— кн. 10.&nbsp;— С. 2—3.</ref> Знаходзячыся ў Ягатыне, Шаўчэнка напісаў паэму «[[Трызна (паэма)|Трызна]]», якую прысвяціў князёўне.<ref>[http://litopys.org.ua/shevchenko/shev123.htm «Тризна»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409085119/http://litopys.org.ua/shevchenko/shev123.htm |date=9 красавіка 2022 }} ''litopys.org.ua'' Працытавана 15 сакавіка 2022</ref> У тое ж лета паэт наведаў маёнткі сваіх новых знаёмых: [[Закрэўскія (род)|Закрэўскіх]] у [[Бярозава Рудка (Пыратынскі раён)|Бярозавай Рудцы]], Якава дэ Бальмена ў [[Лыновыця|Лыновыцы]], [[Пятро Дзмітрыевіч Сялецкі|Пятра Сялецкага]] ў [[Малютынцы (Пыратынскі раён)|Малютынцах]], Аляксандра Афанасьева-Чужбінскага ў [[Іскіўцы (Лубенскі раён)|Іскіўцах]] і быў з ім на кірмашы ў [[Лубны|Лубнах]], [[Рэвуцкія (род)|Рэвуцкіх]]<ref>[http://uk.rodovid.org/wk?title=Рід:Ревуцькі&limit=250&offset=0 Рід: Ревуцькі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306111833/http://uk.rodovid.org/wk?limit=250&offset=0&title=Рід:Ревуцькі |date=6 сакавіка 2016 }} ''uk.rodovid.org'' Працытавана 13 сакавіка 2022</ref> ў [[Іржавэць (Ічнянскі раён)|Іржаўцы]], [[Галаганы (род)|Галаганаў]] у [[Сакырынці (Срыбнянскі раён)|Сакырынцах]] і [[Дзігцяры|Дзігцярах]]. 2 кастрычніка 1843 года гасцяваў у родным [[Шэўчэнкавэ (Звенігародскі раён)|сяле Кырылаўцы]], Звенігародскага павета, на Кіеўшчыне ў сястры і братоў.<ref>Центральний Державний історичний архів УРСР. Київ, ф. 127, оп. 1012, спр. 2130, арк. 16</ref> Вандраваў ён і такімі сёламі і гарадамі [[Чаркаскі павет|Чаркашчыны]], як: [[Будышчэ (Чаркаскі раён)|Будышчэ]], [[Лысянка]], [[Шэндэрыўка (Звэныгародскі раён)|Шэндэрыўка]], [[Гудзіўка (Звэныгародскі раён)|Гудзіўка]], [[Мошны (Чаркаскі раён)|Мошны]], [[Звэныгародка]], [[Трахтэміраў (Чаркаскі раён)|Трахтэміраў]] і іншыя.<ref name="nlu.org.ua"/> [[Файл:1843 - Taras Shevchenko - Avtoportret.jpg|міні|справа|190пкс|[[Аўтапартрэт (Шаўчэнка, 1843)|Шаўчэнка, аўтапартрэт]] (1843)]] У [[Бэрэзань (горад)|Бэрэзане]], у маёнтку [[Платон Акімовіч Лукашэвіч|Платона Лукашэвіча]], 9 кастрычніка 1843 года Шаўчэнка напісаў верш «[[Разрытая магіла (Шаўчэнка)|Разрытая магіла]]». Гэты найраннейшы твор, які ўвойдзе ў рукапісную кнігу вершаў «[[Тры лета (кніга)|Тры лета]]» (1843–1850). Непасрэдным штуршком да напісання верша былі археалагічныя раскопкі курганоў-магілаў у 1830–40-х гадах, якія ажыццяўляліся ва Украіне [[Археаграфічная камісія|археаграфічнай камісіяй]] (немала магіл было каля Бэрэзані). Шаўчэнка, як іншыя ўкраінскія паэты-рамантыкі, негатыўна ставіўся да гэтай з'явы, лічачы гэтыя магілы-курганы помнікамі [[Украінскае казацтва|казацкага часу]] і сімвалам яго гераічнага мінулага.<ref>[http://litopys.org.ua/shevchenko/shev124.htm «Розрита могила»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180617093644/http://litopys.org.ua/shevchenko/shev124.htm |date=17 чэрвеня 2018 }} ''litopys.org.ua'' Працытавана 15 сакавіка 2022</ref> Акрамя таго, у 1843 годзе выйшла паэма [[Яўген Паўлавіч Грэбінка|Яўгена Грэбінкі]] «Багдан» на расейскай мове, якая ўзмацніла негатыўнае стаўленне Шаўчэнкі да [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]] (асобныя ўрыўкі паэмы друкаваліся яшчэ ў 1839 годзе).<ref>[http://az.lib.ru/g/grebenka_e_p/text_1843_bogdan_oldorfo.shtml Е.&nbsp;Гребенка. Богданъ. Сцены изъ жизни Малороссійскаго гетмана Зиновія Хмѣльницкаго.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200725194030/http://az.lib.ru/g/grebenka_e_p/text_1843_bogdan_oldorfo.shtml |date=25 ліпеня 2020 }}&nbsp;—Библіотека для чтенія. No&nbsp;2,&nbsp;1843</ref> У паэме Грэбінка праслаўляў Хмяльніцкага за тое, што ён ''«ля ног цара маскоўскага склаў свае гетманскія клейноды і шчасце прамое ўказаў з родаў у роды»''. Пахвальная тырада Грэбінкі выклікала абурэнне Шаўчэнкі адносна «Багдана», якое не праходзіла да канца яго жыцця. Пасля гэтага Шаўчэнка, на думку даследчыкаў, астудзеў да Грэбінкі, і, магчыма, спыніў з ім прыяцельства.<ref name="Bileckyj2">[https://diasporiana.org.ua/literaturoznavstvo/2189-biletskiy-l-taras-shevchenko-kobzar-t-2/ Тарас Шевченко. Кобзар.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622213213/https://diasporiana.org.ua/literaturoznavstvo/2189-biletskiy-l-taras-shevchenko-kobzar-t-2/ |date=22 червня 2020 }}&nbsp;Т.&nbsp;2&nbsp;— Редакція статті й пояснення д-ра Леоніда Білецького.&nbsp;— Вінніпег, 1952.</ref> [[Файл:Varvara Volkonskaya Repnina.jpg|міні|злева|160пкс|[[Варвара Мікалаеўна Рэпніна|Варвара Рэпніна]] (1830-я гады)]] Паводле ўспамінаў даследчыка жыцця і творчасці Шаўчэнкі П. Жура, восенню 1843 года паэт падчас падарожжа на [[Дняпровыя парогі]] і месца апошняй [[Запарожская Сеч|Запарожскай Сечы]]&nbsp;— наведаў такія гарады і вёскі: [[Пыратын]], [[Лубны]], [[Харол]], [[Крэмэнчук]], [[Вэрхнёдніпроўск]], [[Дніпро|Екацярынаслаў]] (сучасны Дніпро), [[Запарожжа|Аляксандраўск]] (Запарожжа), [[Нікапаль]], [[Пакроўскэ (Мэнскі раён)|Пакроўскэ]], [[Новагеоргііўск|Крылоў]] (Новагеоргііўск), [[Чыгырын]], [[Чаркасы]], [[Шпола|Шполу]] і іншыя.<ref name="nlu.org.ua"/> У лютым 1844 года Шаўчэнка выехаў з Украіны ў Пецярбург праз [[Масква|Маскву]], дзе прабыў адзін тыдзень і пасябраваў з [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|Міхаілам Шчэпкіным]] і [[Восіп Максімавіч Бадзянскі|Восіпам Бадзянскім]].<ref>Твори у десяти томах…&nbsp;— т. VI.&nbsp;— С. 392—393; 439.</ref> Шчэпкін стаў блізкім сябрам Шаўчэнкі, паэт прысвяціў яму ў 1844 годзе дзве паэзіі&nbsp;— «Заваражы мне, вяшчуне» і «[[Чыгрынэ, Чыгрынэ (Шаўчэнка)|Чыгрынэ, Чыгрынэ]]».<ref>[http://www.haidamaka.org.ua/page_szpiszksxslob.html «Щепкін і Шевченко»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220322221307/http://haidamaka.org.ua/page_szpiszksxslob.html |date=22 сакавіка 2022 }} ''haidamaka.org.ua'' Працытавана 14 сакавіка 2022</ref> Пасля дзевяцімесячнага знаходжання ва Украіне Шаўчэнка пражыў у Пецярбургу больш за год. Асноўнай мэтай вяртання Шаўчэнкі ў імперскую сталіцу было завяршэнне навучання ў Акадэміі мастацтваў, ён так напружана працаваў, што нават улетку 1844 года не наведваў Украіну.<ref name="litopys77"/> Падчас першай паездкі ва Украіну Шаўчэнка задумаў выдаць серыю афортаў «[[Жывапісная Украіна (Шаўчэнка)|Жывапісная Украіна]]», а на атрыманыя сродкі выкупіць сваіх родных з прыгонніцтва. 11 лістапада 1844 года камітэт Таварыства заахвочвання мастакоў прыняў рашэнне аказаць Шаўчэнку грашовую дапамогу (300 рублёў) для гэтага выдання.<ref name="DOC 1844-1847"/> Першыя 6&nbsp;[[афорт]]аў («У Кіеве», «Выдубецкі манастыр у Кіеве», «Судная рада», «Старасці», «Казка» («Салдат і Смерць»), «[[Дары ў Чыгірыне 1649 года]]») выйшлі ў лістападзе.<ref>Твори у десяти томах…&nbsp;— т. VII.&nbsp;— кн. І.&nbsp;— №&nbsp;92—97.</ref> Нягледзячы на неверагодныя намаганні Шаўчэнкі па прасоўванні, на дзейную дапамогу В. Рэпнінай і некаторых знаёмых мастака, продажы першага выпуску «Жывапіснай Украіны» ішлі занадта марудна.<ref name="maysterni"/> Шаўчэнка меў намер выдаць і другі выпуск зборніка афортаў, але за адсутнасцю сродкаў гэта так і не было ўвасоблена.<ref name="maysterni">[http://maysterni.com/publication.php?id=139061 Стежками Шевченкової "Живописної України"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314150908/http://maysterni.com/publication.php?id=139061 |date=14 сакавіка 2022}} ''maysterni.com'' Працытавана 14 сакавіка 2022</ref> Яго мара аб выкупе з прыгонніцтва братоў і сясцёр так і не здзейснілася. У 1844 годзе апублікавана перадрук першага выдання «Кабзара» з дадаткам паэмы «Гайдамакі» пад назвай «Чыгірынскі Кабзар і Гайдамакі».<ref name="KOBZAR-1844">[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Тарас_Шевченко._Чигиринський_кобзар_та_Гайдамаки._1844.pdf Тарас Шевченко. Чигиринський Кобзар і Гайдамаки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123173321/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Тарас_Шевченко._Чигиринський_кобзар_та_Гайдамаки._1844.pdf |date=23 студзеня 2022 }}&nbsp;— СПБ., 1844.</ref> У тым жа годзе Шаўчэнка напісаў гістарыясофска-палітычную «камедыю» «[[Сон (паэма Шаўчэнкі)|Сон]]»&nbsp;— паэму-[[гратэск]], якая раскрывае чытачам наступствы заняволення Украіны Масквой.<ref>[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev128.htm Тарас Шевченко. Сон (Комедія)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629143406/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev128.htm |date=29 чэрвеня 2020 }}&nbsp;— Зібрання творів у&nbsp;6&nbsp;т.&nbsp;— К.,&nbsp;2003.&nbsp;— Т.&nbsp;1: Поезія 1837—1847.</ref> 3 красавіка 1845 года Тарас Шаўчэнка падаў заяву ў Савет Акадэміі мастацтваў з просьбай прысвоіць яму званне мастака. Савет прыняў рашэнне, а агульны сход Акадэміі 18 лістапада 1845 года зацвердзіў «Тараса Шаўчэнка ў [[Акадэмічныя званні Пецярбургскай акадэміі мастацтваў|акадэмічным званні некласны мастак]] у жывапісе гістарычным і партрэтным» і выдала яму па яго заяве білет на права праезду ва Украіну і назад ''«для мастацкіх заняткаў»'', а таксама бесперашкоднага там знаходжанне.<ref name="DOC 1844-1847">[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum03.htm Тарас Шевченко: Документи та матеріали до біографії.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200503170844/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum03.htm |date=3 траўня 2020 }}&nbsp; Документи 102—197 (1844—1847).&nbsp;— К., 1982.</ref> === Другі прыезд ва Украіну. Археаграфічная камісія (1845–1847) === [[Файл:1845 - Sh Sketchbook - f.05r.jpg|міні|260x260пкс|«[[Узнясенскі сабор у Пераяславе (Шаўчэнка)|Узнясенскі сабор у Пераяславе]]» (1846)]] 31 сакавіка 1845 года Шаўчэнка адправіўся з Пецярбурга праз [[Масква|Маскву]] ва Украіну. У Маскве сустрэўся з [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|Міхаілам Шчэпкіным]] і агледзеў [[Маскоўскі Крэмль|Крэмль]]. Далей ён праехаў [[Падольск]], [[Тула|Тулу]], [[Арол (горад)|Арол]], [[Кромы]], [[Эсмань]]. Першай станцыяй ва Украіне, дзе спыніўся Шаўчэнка, быў [[Глухаў]]. Наступны прыпынак ён здзейсніў у [[Кралэвэць|Кралэвцы]], дзе маляваў партрэт ротмістра І. Рудзінскага.<ref name="univ.kiev.ua">[http://www.univ.kiev.ua/ru/geninf/osobystosti/shevchenko/ ШЕВЧЕНКО Тарас Григорович (1814-1861)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301144817/http://www.univ.kiev.ua/ru/geninf/osobystosti/shevchenko/ |date=1 сакавіка 2022 }} ''univ.kiev.ua'' Працытавана 1 сакавіка 2022</ref> Затым Шаўчэнка наведаў [[Ягатын]], каб выказаць спачуванні смерці бацькі [[Варвара Мікалаеўна Рэпніна|В. Рэпнінай]]. Паміж сябрамі адбылася размова пра альбом «Жывапісная Украіна». Князёўна з асаблівай стараннасцю займалася ўладжанням падпіскі на гэтае выданне.<ref name="nlu.org.ua"/> Праз [[Пераяслаў]], [[Барыспіль]], [[Бравары]] паэт адправіўся ў Кіеў.<ref name="nlu.org.ua"/> У Кіеве паэт пашырыў знаёмства са студэнцкай моладдзю і сустрэўся з [[Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|М.&nbsp;Максімовічам]], якому таксама падарыў паэму «Трызна».<ref name="izbornykk"/> Свае кіеўскія сустрэчы вясной 1845 года паэт звязваў, перш за ўсё, з неабходнасцю распаўсюджвання «Жывапіснай Украіны».<ref name="nlu.org.ua">[https://nlu.org.ua/resourses/nashi_vydannya/Ros1osn.pdf «Тарас Шевченко і Україна»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315224748/https://nlu.org.ua/resourses/nashi_vydannya/Ros1osn.pdf |date=15 сакавіка 2022 }} ''nlu.org.ua'' Працытавана 13 сакавіка 2022</ref> Дзякуючы Максімавічу ён стаў неафіцыйным супрацоўнікам [[Кіеўская археаграфічная камісія|Кіеўскай археаграфічнай камісіі]].<ref name="izbornykk"/> Выконваючы задачы камісіі, Шаўчэнка шмат падарожнічаў па Украіне, збіраў фальклорныя і этнаграфічныя матэрыялы, адлюстроўваў гістарычныя і архітэктурныя помнікі і вёў «Археалагічныя нататкі».<ref name="history.org.ua">[http://history.org.ua/JournALL/journal/1991/3/6.pdf Діяльність Т. Г. Шевченка у Київській археографічній комісії (1845— 1847: рр.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314122017/http://history.org.ua/JournALL/journal/1991/3/6.pdf |date=14 сакавіка 2022 }} ''history.org.ua'' Працытавана 1 сакавіка 2022</ref> Знаходзячыся ў Кіеве, Шаўчэнка працягваў літаратурную дзейнасць, у прыватнасці, менавіта тут ён пачаў паэму пра [[Ян Гус|Яна Гуса]] «[[Ерэтык (паэма Шаўчэнкі)|Ерэтык]]», чытаў гістарычныя крыніцы гэтай асобы і распытваў знаёмых.<ref name="izbornykk"/> Асоба гэтага чэшскага рэфарматара і прапаведніка зацікавіла Шаўчэнка сваёй рэвалюцыйнай дзейнасцю. Крыху пазней, 22 лістапада, знаходзячыся ўжо ў Пераяславе, Шаўчэнка зацікавіўся і іншым чэшскім асветнікам [[Павел Ёзеф Шафарык|Павелам Шафарыкам]], з-за чаго напісаў пасвячэнне ў паэму&nbsp;— «[[Шафарыку (паэма Шаўчэнкі)|Шафарыку]]».<ref name="izbornykk"/><ref name="perejaslav.org.ua"/> Улетку, па даручэнні камісіі, Шаўчэнка выехаў з Кіева на [[Левабярэжная Украіна|Левабярэжжа]], у [[Прылукы]], для вывучэння помнікаў гэтага горада і яго наваколляў. Затым наведаў [[Гусцінскі манастыр]], дзе быў пахаваны [[Мікалай Рыгоравіч Рэпнін-Валконскі|М.&nbsp;Рэпнін]].<ref name="romen-sula.org">[https://romen-sula.org/varvara-ryepnina-i-taras-shevchenko/ Варвара Рєпніна і Тарас Шевченко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301144813/https://romen-sula.org/varvara-ryepnina-i-taras-shevchenko/ |date=1 сакавіка 2022 }} ''romen-sula.org'' Працытавана 1 сакавіка 2022</ref> Падарожнічаючы па Палтаўшчыне ён наведаў [[Лубны]], паблізу якіх у сяле [[Мгар (Лубенскі раён)|Мгар]] агледзеў старадаўні [[Мгарскі Спаса-Праабражэнскі манастыр|Праабражэнскі мужчынскі манастыр]] і старадаўнія земляныя ўмацаванні, званыя «Замком».<ref name="nlu.org.ua"/> Далей у сваіх нататках ён паказаў [[Саланыця (Лубенскі раён)|Саланыцю]], дзе ў свой час быў узяты ў палон гетман [[Севярын Налівайка|С.&nbsp;Налівайка]], і апісаў таксама горад [[Лукім'я]].<ref name="nlu.org.ua"/> Па дарозе ў [[Рамны]] паэт наведаў маёнтак [[Рыгор Паўлавіч Галаган|Р.&nbsp;Галагана]] ў [[Сакырынці (Срыбнянскі раён)|Сакырынцах]].<ref name="nlu.org.ua"/> Быў Шаўчэнка і ў маёнтку іншага [[Галаганы (род)|Галагана]]&nbsp;— [[Пятро Рыгоравіч Галаган|Пятра Рыгоравіча]]. 20–22 ліпеня, паэт наведаў знакаміты раменскі [[Ільінскі кірмаш]]. Тут ён пазнаёміўся з [[Карп Трафімавіч Саленік|К.&nbsp;Саленікам]], адным з заснавальнікаў новага [[Рэалізм (жывапіс)|рэалістычнага]] [[Украінскі тэатр|ўкраінскага тэатра]].<ref name="grinchenko-inform">[http://grinchenko-inform.kubg.edu.ua/shevchenkove-yarmarkuvannya/ Шевченкове ярмаркування] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123144214/http://grinchenko-inform.kubg.edu.ua/shevchenkove-yarmarkuvannya/ |date=23 студзеня 2022 }} ''grinchenko-inform.kubg.edu.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022</ref> Падчас кірмашу Шаўчэнка тры дні жыў у намёце ўладальніка маёнтка ў [[Гарадышчэ (Чаркаская вобласць)|Гарадышчы]] на [[Чаркашчына|Чаркашчыне]] П.&nbsp;Свечкі, сына палкоўніка, які славіўся ва Украіне сваімі дзівацтвамі.<ref name="grinchenko-inform"/> Пазнаёміўся ён таксама з памешчыкам І.&nbsp;Якубовічам, раменскім павятовым маршалкам&nbsp;— бацькам [[Дзекабрысты|дзекабрыста]] [[Аляксандр Іванавіч Якубовіч|А.&nbsp;Якубовіча]].<ref name="grinchenko-inform"/> Па дарозе ў [[Палтава|Палтаву]] паэт наведаў [[Рэшэтыліўка|Рэшэтыліўку]], дзе спыняўся ва ўладальніка гэтай мясцовасці А.&nbsp;Папова, у якога захавалася бібліятэка і архіў з мноствам рэдкіх кніг і дакументаў па гісторыі Украіны&nbsp;— што ўяўляла немалую цікавасць для Камісіі. У Палтаве і яе наваколлях паэт азнаёміўся з многімі архітэктурнымі славутасцямі&nbsp;— [[Крыжаўзвіжанскі жаночы манастыр (Палтава)|Крыжаўзвіжанскім манастыром]], [[Свята-Успенскі кафедральны сабор (Палтава)|Успенскім саборам]], домам [[Іван Пятровіч Катлярэўскі|І.&nbsp;Катлярэўскага]]. На Палтаўшчыне Шаўчэнка некалькі разоў наведаў і маёнтак [[Аркадзь Гаўрылавіч Радзянка|А.&nbsp;Радзянкі]] ў [[Вэсэлы Падзіл (Крэменчуцкі раён)|Вясёлым Падоле]].<ref name="grinchenko-inform"/> Пабываў тады Тарас Рыгоравіч і ў [[Вішнякаўскі маёнтак|маёнтку]] брата Аркадзя&nbsp;— Платона Радзянкі ў [[Вышнякы (Лубенскі раён)|Вышняках]]. У жніўні Шаўчэнка выехаў на Чаркашчыну у [[Пераяслаў]], дзе жыў яго сябар, лекар [[Андрэй Восіпавіч Казачкоўскі|А.&nbsp;Казачкоўскі]]. У гэтым горадзе паэт наведаў [[Узнясенскі манастыр (Пераяслаў)|Вазнясенскі сабор]], [[Свята-Успенскі сабор (Пераяслаў)|Успенскую]], [[Пакроўская царква (Пераяслаў)|Пакроўскую]] і [[Міхайлаўскі манастыр (Пераяслаў)|Міхайлаўскую цэрквы]].<ref name="perejaslav.org.ua">[http://perejaslav.org.ua/biblioteka/shlyahami-velikogo-kobzarya-pereyaslavshina.html Шляхами великого кобзаря. Тарас Шевченко і Переяславщина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614031402/http://perejaslav.org.ua/biblioteka/shlyahami-velikogo-kobzarya-pereyaslavshina.html |date=14 чэрвеня 2021 }} ''perejaslav.org.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022</ref> Наведаў вёскі недалёка ад Пераяслава: [[Манастырышчэ]], [[Трахтэмыріў (Чаркаскі раён)|Трахтэмыріў]], [[Андрушы (Барыспільскі раён)|Андрушы]] і В'юнышчэ.<ref name="nlu.org.ua"/> У [[В'юнышчэ (Пераяслаў-Хмельніцкі раён)|В'юнышчы]] Шаўчэнка наведаў былога дзекабрыста С.&nbsp;Самойлава.<ref name="perejaslav.org.ua"/> Падарожнічаючы па роднай Чаркашчыне, Шаўчэнка некалькі разоў наведаў родных у Кырыліўцы і [[Зэлэна Дзіброва (Звэныгародскі раён)|Зэлэнай Дзіброве]] (дзе жыла яго старэйшая сястра Кацярына), пабываў у сёлах [[Лысянка]], [[Рызынэ (Звэныгародскі раён)|Рызынэ]], [[Русаліўка (Уманскі раён)|Русаліўка]], [[Лузаніўка (Чаркаскі раён)|Лузаніўка]].<ref name="nlu.org.ua"/> Затым, у жніўні, падарожнічаючы па Кіеўшчыне, паэт наведаў у [[Пацік (Мыроніўскі раён)|Паціке]] свайго сябра [[Васіль Васільевіч Тарноўскі-старшы|Васіля Тарноўскага-старшага]], з сястрой якога, Надзеяй, ахрысціў дзіця ў мясцовага дыякана М.&nbsp;Гавядоўскага.<ref name="choim.org">[http://www.choim.org/вони-надихали-шевченка/ “Вони надихали Шевченка”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414163049/http://www.choim.org/вони-надихали-шевченка/ |date=14 красавіка 2021 }} ''litopys.org.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022</ref><ref>[http://kachanivka.in.ua/publikacii/24-kohan-zhnki-v-dol-tarasa.html «Кохані» жінки в долі Тараса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226044038/http://kachanivka.in.ua/publikacii/24-kohan-zhnki-v-dol-tarasa.html |date=26 лютага 2021 }} ''kachanivka.in.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022</ref> Ёсць звесткі, што ў гэты час ён напісаў вершы, якія не захаваліся. Калі Шаўчэнку арыштавалі, Надзея Тарноўская схавала рукапісы ў скрыню і закапала ў зямлю.<ref name="izbornykk"/> Пасля вызвалення паэта яна адкапала скрыню і доўга захоўвала паперы ў сябе.<ref name="choim.org"/> У Паціке паэт пражыў каля двух тыдняў. Затым ён адправіўся ў [[Біла Цэрква|Білу Цэркву]], дзе агледзеў помнік садова-паркавай архітэктуры «[[Дзяржаўны дэндралагічны парк «Александрыя» НАН Украіны|Александрыя]]».<ref name="nlu.org.ua"/> У [[Тарашча|Тарашчы]] мастак звярнуў увагу на галоўную архітэктурную славутасць горада&nbsp;— казацкую царкву. У [[Віта-Паштова|Віце-Паштовай]] Шаўчэнка агледзеў [[Віта-Паштова (гарадзішча)|старажытнарускае гарадзішча]] і магільнік.<ref name="nlu.org.ua"/> У [[Мытныця (Абухіўскі раён)|Мытныці]] ён азнаёміўся са старажытнымі землянымі валамі, якія называюць «[[Зміевы валы|Змяінымі]]». Пабываў у Шаўчэнка і ў [[Чыгырын]]е, дзе замаляваў наваколлі горада з [[Багданава гара (Чыгырын)|Замкавай гарой]], там ён наведаў [[Халодны Яр]], [[Троіцкі Матронінскі жаночы манастыр|Матронінскі манастыр]].<ref name="nlu.org.ua"/> Наведаў ён і [[Субоціў (Чаркаскі раён)|Субоціў]], дзе агледзеў тры калодзежы з гаючай вадой, выканаў малюнак [[Ільінская царква (Субоціў)|Багданавай царквы]] і руіны дома гетмана [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Б. Хмяльніцкага]]. Восенню 1845 года паэт зноў накіраваўся на Палташчыну. У [[Мыргарад]]зе ён спыніўся ў П.&nbsp;Шаршавіцкага, чыноўніка канцылярыі павятовага маршалка, у якога аднавіў літаратурную дзейнасць.<ref name="nlu.org.ua"/> 4 кастрычніка паэт запісаў дзве новыя лірычныя паэзіі: «Не зайздросці багатаму» і «Не ажаніся з багатай», якія ўвайшлі ў рукапісную кнігу «Тры гады». Агледзеўшы гістарычныя і архітэктурныя помнікі Мыргарада і яго наваколля, у прыватнасці вёскі [[Гогалэвэ (Мыргарадскі раён)|Яноўшчыну]], [[Вэлыкі Сарочынці (Мыргарадскі раён)|Сарочынці]], [[Білыкі (Мыргарадскі раён)|Білыкі]], Шаўчэнка на час спыніўся ў [[Мар'янскэ (Мыргарадскі раён)|Мар'янскім]] (першы прыезд туды адбыўся вясной 1845 года) у [[Маршалак шляхты|маршалка шляхты]] [[Мыргарадскі павет|Мыргарадскага павета]] А.&nbsp;Лук'яновіча, дзе намаляваў яго партрэт.<ref>[http://ir.nmu.org.ua/jspui/bitstream/123456789/345/1/Bilokin.pdf Т. Г. Шевченко на Пріоріллі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301144818/http://ir.nmu.org.ua/jspui/bitstream/123456789/345/1/Bilokin.pdf |date=1 сакавіка 2022 }} ''ir.nmu.org.ua'' Працытавана 1 сакавіка 2022</ref> Затым Шаўчэнка спыняўся ў [[Аляксандр Сцяпанавіч Афанасьеў-Чужбінскі|А.&nbsp;Афанасьева-Чужбінскага]] ў [[Іскіўці (Лубенскі раён)|Іскіўцах]] і [[Віктар Аляксеевіч Закрэўскі|В.&nbsp;Закрэўскага]] ў [[Бэрэзава Рудка (Пыратынскі раён)|Бярозавай Рудцы]], дзе аглядаў славутасці мясцовасці. Па дарозе Шаўчэнка трапіў пад лівень і застудзіўся і ў апошніх чыслах кастрычніка 1845 года зноў прыбыў у Пераяслаў да А.&nbsp;Казачкоўскага, дзе пражыў працяглы час лечачыся ў яго.<ref name="piryatin-museum.at.ua"/> У гэты час паэт напружана працаваў, напісаў наступныя творы: «[[Ерэтык (паэма Шаўчэнкі)|Ерэтык]]», «[[Нявольнік (паэма Шаўчэнкі)|Сляпы]]», «[[Вялікі склеп (паэма Шаўчэнкі)|Вялікі склеп]]», «[[Наймічка (паэма Шаўчэнкі)|Наймічка]]», «[[Каўказ (паэма Шаўчэнкі)|Каўказ]]», «[[І мёртвым, і жывым… (паэма Шаўчэнкі)|І мёртвым, і жывым…]]», «[[Халодны Яр (верш Шаўчэнкі)|Халодны Яр]]», «[[Давідавыя псалмы (балада Шаўчэнкі)|Давідавыя псалмы]]».<ref name="perejaslav.org.ua"/> Але з-за яскрава антыімперскага характару большасць новых паэтычных твораў не маглі быць надрукаваны, але яны распаўсюджваліся ў спісах.<ref name="izbornykk"/> У далейшым рукапіс «Каўказа» паэт перадаў 1846 года праз свайго знаёмага, [[Мікалай Іванавіч Савыч|М.&nbsp;Савіча]], які ехаў у [[Парыж]], паважаным ім [[Адам Міцкевіч|Адаму Міцкевічу]].<ref name="slovoprosvity.org">[http://slovoprosvity.org/2012/02/08/shevchenkiv-kavkaz-u-seredniy-azii/ Шевченків «Кавказ» у Середній Азії] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220207231606/http://slovoprosvity.org/2012/02/08/shevchenkiv-kavkaz-u-seredniy-azii/ |date=7 лютага 2022 }} ''slovoprosvity.org'' Працытавана 13 сакавіка 2022</ref> У канцы лістапада 1845 года Шаўчэнка прыехаў у Кіеў, паказаў Археаграфічнай камісіі свае запісы, малюнкі гістарычных помнікаў і быў афіцыйна залічаны ў склад яе супрацоўнікаў. 28 лістапада ён атрымаў падарожную і грошы для раз'ездаў з мэтай апісання помнікаў даўніны. Акрамя сустрэчы з заснавальнікам камісіі, прафесарам гісторыі [[Мікалай Дзмітрыевіч Іванішаў|М.&nbsp;Іванішавым]], Шаўчэнка пазнаёміўся з прафесарам [[Аляксандр Іванавіч Селін|А.&nbsp;Селіным]].<ref name="izbornykk">[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/bio07.htm Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 127-184. ЗНОВУ НА УКРАЇНІ (1845-1847)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223222256/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/bio07.htm |date=23 лютага 2020 }} ''izbornyk.org.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022</ref> У пачатку снежня Шаўчэнка зноў прыехаў у В'юнішчэ да С.&nbsp;Самойлава, дзе пражыў каля месяца, там ён напісаў шэраг лірычных вершаў: «Маленькай Мар'яне», «[[Мінаюць дні, мінаюць ночы… (верш Шаўчэнкі)|Мінаюць дні, мінаюць ночы…]]», «[[Тры лета (верш Шаўчэнкі)|Тры лета]]». У канцы снежня Шаўчэнка зноў цяжка захварэў, пасля чаго заклапочаны С.&nbsp;Самойлаў неадкладна адвёз яго на лячэнне ў Казачкоўскага.<ref name="perejaslav.org.ua"/> 25 снежня 1845 года ў доме Казачкоўскага паэт напісаў палітычны, рэвалюцыйны запавет&nbsp;— «[[Як памру, то пахавайце… (запавет Шаўчэнкі)|Як памру, то пахавайце…]]», які быў адлюстраваннем сялянскіх супрацьпамешчыцкіх паўстанняў.<ref name="izbornykk"/> Гэтымі вершамі завяршаецца альбом «Тры лета». Пасля акрыяння, у пачатку 1846 года Шаўчэнка па ўдзеле камісіі зноў адправіўся на Левабярэжжа, дзе ў чарговы раз наведаў гарады і вёскі: [[Ягатын]], [[Майсіўка (Залатаношскі раён)|Майсіўку]], [[Іскіўці (Лубенскі раён)|Іскіўці]], [[Бэрэзава Рудка (Пыратынскі раён)|Бярозавую Рудку]], [[Лэмэшы (Казэлэцкі раён)|Лэмэшы]], Маркіўці і [[Прылукы]]. У Майсіўцы, на традыцыйных імянінах [[Таццяна Густаваўна Вільхоўская|Т.&nbsp;Вільхоўскай]], Шаўчэнка сустрэў многіх сваіх знаёмых: [[Віктар Мікалаевіч Забіла|В.&nbsp;Забілу]], Г.&nbsp;Тарноўскага, [[Мікалай Мікалаевіч Маркевіч|М.&nbsp;Маркевіча]], [[Закрэўскія|Закрэўскіх]], пазнаёміўся з М.&nbsp;Кейкуатавым і сямействам [[Катэрынычы (род)|Катэрынычаў]].<ref name="izbornykk"/> Там Шаўчэнка намаляваў алейны партрэт дробнай памешчыцы А.&nbsp;Шосткі (лёс якога невядомы), разгуляны на яе карысць у латарэю. Партрэт выйграла М.&nbsp;Корсун, памешчыца [[Вэлыка Круча (Лубенскі раён)|Вялікай Кручы]] [[Пыратынскі павет|Пыратынскага павета]].<ref name="izbornykk"/> [[Файл:1845 09 - Taras Shevchenko - Avtoportret -.jpg|міні|справа|200пкс|[[Аўтапартрэт (Шаўчэнка, жнівень 1845)|Аўтапартрэт Шаўчэнкі]] (1845)]] Далей, працягваючы гісторыка-этнаграфічныя даследаванні, Шаўчэнка зноў заехаў у Іскіўці да А.&nbsp;Афанасьева-Чужбінскага, з якім адправіўся ў [[Ніжын]], дзе захавалася нямала важных помнікаў архітэктуры: саборы, цэрквы, жылыя будынкі XVII–XVIII&nbsp;ст.<ref name="nlu.org.ua"/> У Ніжыне ён сустракаўся са студэнтамі [[Ніжынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|юрыдычнага ліцэя]], наведаў карцінную галерэю і сустрэўся са сваім даўнім сябрам І.&nbsp;Сашэнкам.<ref name="nlu.org.ua"/> Затым Шаўчэнка наведаў Чарнігаў, дзе агледзеў [[Спаса-Праабражэнскі сабор (Чарнігаў)|Спаскі сабор]], [[Траецка-Ільінскі манастыр (Чарнігаў)|Траецкі манастыр]], [[Барысаглебскі сабор (Чарнігаў)|Барысаглебскую царкву]], [[Пятніцкая царква (Чарнігаў)|Царкву св.&nbsp;Параскевы]], [[Успенскі сабор Ялецкага манастыра|Царква Успення Божай Маці]], [[Чарнігаўскі калегіум|дом Чарнігаўскай семінарыі]] і бібліятэка, якая калісьці належала палкоўніку [[Паўло Палуботак|Паўлу Палуботку]].<ref name="nlu.org.ua"/> Акрамя гэтага, з А.&nbsp;Афанасьевым-Чужбінскім ён наведаў [[Дом чарнігаўскага дваранскага сходу|Чарнігаўскі дваранскі сход]].<ref name="nlu.org.ua"/> Па запрашэнні [[Андрэй Іванавіч Лызагуб|А.&nbsp;Лызагуба]], які вельмі высока шанаваў яго творчасць, у сакавіку 1846 года Шаўчэнка прыбыў у [[Сэдніў]] каля Чарнігава.<ref name="crb.edukit.cn.ua"/> Ён наведаў драўляную [[Георгіеўская царква (Сэдніў)|Георгіеўскую драўляную]] і [[Васкрасенская царква (Сэдніў)|Васкрасенскую мураваную царкву]]. Багатае гісторыяй і славутасцямі мястэчка натхняў паэта на творчую дзейнасць.<ref name="nlu.org.ua"/><ref name="crb.edukit.cn.ua"/> Бываў Шаўчэнка і ў маёнтку старэйшага брата Андрэя Лызагуба&nbsp;— [[Ілья Іванавіч Лызагуб|Ільі]]. Адпраўляючыся з Чарнігаўшчыны ў Кіеў, паэт спыняўся ў [[Лэмэшы (Казэлэцкі раён)|Лэмэшах]] і ў [[Казэлэць|Казэльцы]], дзе агледзеў два архітэктурныя помнікі гэтай мясцовасці, якія пабудавала графіня [[Наталля Дзям’янаўна Разумоўская|Н.&nbsp;Разумоўская]]&nbsp;— яе [[Пакоршчына (сядзіба)|дом]] і [[Сабор Раства Багародзіцы (Казэлэць)|Сабор Раства Багародзіцы]]. Наведаў ён і [[Маркіўці (Ніжынскі раён)|Маркіўці]], дзе выканаў восем партрэтаў памешчыкаў [[Катэрынычы (род)|Катэрынычаў]].<ref name="nlu.org.ua"/> Увесну 1846 года Шаўчэнка прыбыў у Кіеў і пасяліўся ў доме ў завулку «[[Казінае балота (Кіеў)|Казінае балота]]». Выконваючы далейшыя задачы камісіі, ён заняўся аглядам гістарычных помнікаў горада, шмат працаваў на схілах Дняпра, асабліва любіў бываць ля [[Выдубіцкі манастыр|Выдубіцкага манастыра]].<ref name="nlu.org.ua"/> Маляваў кіеўскія пейзажы, руіны [[Залатыя вароты (Кіеў)|Залатых варот]]. Не раз бываў у [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскай лаўры]].<ref name="crb.edukit.cn.ua"/> У гэты час ён напісаў балады «[[Лілея (балада Шаўчэнкі)|Лілея]]» і «[[Русалка (балада Шаўчэнкі)|Русалка]]». У красавіку Шаўчэнка далучыўся да [[Кірыла-Мяфодзіеўскае таварыства|Кірыла-Мяфодзіеўскага братэрства]]&nbsp;— таемнага таварыства, заснаванага па ініцыятыве [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М.&nbsp;Кастамарава]].<ref name="ukrlib.com.ua"/> У палеміцы з Кастамаравым і іншымі членамі грамадства-[[Лібералізм|лібераламі]] Шаўчэнка адстойваў [[Рэвалюцыя|рэвалюцыйны]] шлях барацьбы супраць [[Прыгоннае права|прыгону]] і [[Самадзяржаўе|самадзяржаўя]].<ref name="ukrlib.com.ua">[https://www.ukrlib.com.ua/tvory/printit.php?tid=10200 Тарас Шевченко і Кирило-Мефодіївське братство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013141154/http://www.ukrlib.com.ua/tvory/printit.php?tid=10200 |date=13 кастрычніка 2017 }} ''ukrlib.com.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022</ref> У той час як Кастамараў у тыя часы стаяў на ліберальна-[[Рэфармізм|рэфармісцкіх]] пазіцыях. Улетку 1846 года Шаўчэнка разам з М.&nbsp;Іванышавым удзельнічаў у раскопках буйных курганоў VI–V&nbsp;ст.&nbsp;да&nbsp;н.э. Пэрэп'ят і [[Пэрэп'ятыха]], што паміж [[Васылькіў|Васыльковам]] і [[Фасціў|Фаставам]]. У абавязкі мастака ўваходзіла стварэнне малюнкаў, якія адносяцца да раскопак, і збор у насельніцтва этнаграфічнага матэрыялу.<ref name="nlu.org.ua"/> 21 верасня 1846 года Шаўчэнка атрымаў ад Археаграфічнай камісіі новае даручэнне і неўзабаве ён з'ехаў з Кіева. Яго пошукі і даследаванні пачаліся з [[Камянец-Падольскі|Камянец-Падольскага]], дзе ён азнаёміўся са шматлікімі сярэднявечнымі архітэктурнымі збудаваннямі, у прыватнасці агледзеў крэпасць.<ref name="nlu.org.ua"/> Затым паэт адправіўся ў [[Пачаіў]], тут ён па заданні намаляваў чатыры акварэлі: «[[Пачаеўская лаўра з поўдня (карціна Шаўчэнкі)|Пачаеўская лаўра з поўдня]]», «[[Пачаеўская лаўра з захаду (карціна Шаўчэнкі)|Пачаеўская лаўра з захаду]]», «[[Сабор Пачаеўскай лаўры, унутраны выгляд (карціна Шаўчэнкі)|Сабор Пачаеўскай лаўры]]» (унутраны выгляд) і «[[Выгляд на ўскраіне з тэрасы Пачаеўскай лаўры (карціна Шаўчэнкі)|Выгляд на ўскраіне з тэрасы Пачаеўскай лаўры]]».<ref name="izbornykk"/> З Пачаіва ён з'ехаў у [[Астрог (горад)|Астрог]] і [[Крэмэнэць]], дзе агледзеў ансамбль мясцовага ліцэя.<ref name="history.org.ua"/><ref>{{Cite web|title=Тарас Григорович Шевченко і Тернопільщина - iternopolyanyn.com|url=https://iternopolyanyn.com/uk/eternal-t-g-shevchenko-i-ternopilshhyna|date=2022-07-06|accessdate=2022-07-07|language=uk}}</ref> Далей шлях яго пралягаў на [[Корэць]]. У канцы восені 1846 года паэт пабываў у [[Бэрэстэчка|Бэрэстэчку]], дзе наведаў руіны крэпасцяў і месца [[Бітва пад Берасцечкам|Бэрэстэцкай бітвы]] 1651 года&nbsp;— адной з найзначнейшых падзей [[Паўстанне Хмяльніцкага|вызваленчай вайны ўкраінскага народа 1648–57 гадоў]].<ref name="nlu.org.ua"/> Знаходзячыся ў гэтых краях, Шаўчэнка звярнуў увагу на вялікую колькасць развалін замкаў і палацаў.<ref name="nlu.org.ua"/> Аб'ехаўшы большую частку Украіны з усходу на захад, паэт прыйшоў да высновы аб адзінстве ўкраінскага народа, землі якога не раз былі раз'яднаны межамі захопнікаў: ''«Ад берагоў ціхага [[Дон]]а да крэмністых берагоў хуткаплыннага [[Днестр|Днястра]]&nbsp;— адна глеба зямлі, адна гаворка, адзін побыт, адна фізіяномія народа; нават і песні адны і тыя ж. Як адной маці дзеці»''.<ref name="izbornykk"/> Падчас вандровак Шаўчэнка ў альбомах запісаў нямала народных песень: «Ой сядзіць казак ды на дарозе», «Ой павіншуй, Божа, цара Нікольца», «Ці не гэта ж тая кумася», «І ў бабы душа не з лапуцкая», «Пакахала маскаля» і іншыя.<ref name="history.org.ua"/> Праз [[Звягель]] і [[Жытомір]], у канцы кастрычніка 1846 года, Шаўчэнка вярнуўся з камандзіроўкі ў Кіеў.<ref name="izbornykk"/> 27 лістапада 1846 года Шаўчэнка падаў прашэнне на імя куратара [[Аляксандр Сямёнавіч Траскін|А.&nbsp;Траскіна]] і генерал-губернатара [[Дзмітрый Гаўрылавіч Бібікаў|Д.&nbsp;Бібікава]] аб прызначэнні яго на пасаду настаўніка малявання ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім універсітэце]], замест мастака [[Капітон Сцяпанавіч Паўлаў|К.&nbsp;Паўлава]], які выйшаў на пенсію. Шаўчэнка меў усе падставы атрымаць гэтую пасаду: у яго была адпаведная адукацыя, у яго было шмат апублікаваных прац, якія атрымалі станоўчую адзнаку ў прэсе.<ref name="izbornykk"/><ref name="uartlib"/> Таксама ён быў добра знаёмы са станам універсітэцкай [[Літаграфія|літаграфіі]].<ref name="izbornykk"/><ref name="uartlib">[http://uartlib.org/downloads/StorchayArtOsvita_uartlib.org.pdf МИСТЕЦЬКА ОСВІТА В КИЇВСЬКОМУ УНІВЕРСИТЕТІ (1834 – 1924 рр.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314143958/http://uartlib.org/downloads/StorchayArtOsvita_uartlib.org.pdf |date=14 сакавіка 2022 }} ''uartlib.org''</ref> У той час літаграфіяй ва ўніверсітэце займаліся двое замежнікаў, аплата якіх каштавала вельмі дорага, з-за чаго гэтая галіна давала шкоду. Жадаючы дапамагчы ўніверсітэту ў гэтай галіне, Шаўчэнка быў гатовы бясплатна выконваць абавязкі літографа.<ref name="izbornykk"/> 6 снежня куратар універсітэта адказаў згодай на просьбу Шаўчэнкі.<ref name="izbornykk"/><ref name="uartlib"/> Цяпер патрабаваўся дазвол па просьбе Шаўчэнкі ад міністра народнай асветы С.&nbsp;Уварава, запыт якому на гэта накіраваў Д.&nbsp;Бібікаў. Дапамагала паэту ў яго хадайніцтве і В.&nbsp;Рэпніна праз сваю маці.<ref name="izbornykk"/> У канцы снежня 1846 года Шаўчэнка зноў адправіўся ў службовую камандзіроўку, наведаўшы з Кастамаравым [[Бравары]].<ref name="cg.gov.ua"/> У пачатку 1847 года паэт некаторы час жыў у [[Барзна|Барзне]], у свайго сябра, пісьменніка У.&nbsp;Забілы, дзе выканаў ягоны партрэт.<ref name="cg.gov.ua"/> У студзені Шаўчэнка пабываў у [[Чарнігаўскі абласны гісторыка-мемарыяльны музей-запаведнік П. Куліша «Ганніна пустынь»|маёнтку]] [[Белазерскія (род)|Белазерскіх]] ([[Васіль Данілавіч Белазерскі|Васіля]] і [[Мікалай Данілавіч Белазерскі|Мікалая]])&nbsp;— у Матроніўцы і [[Мыкалаіўка (Барзнянскі раён)|Мыкалаіўцы]].<ref name="cg.gov.ua"/> Некалькі дзён паэт пражыў на хутары Сарокі, дзе намаляваў два партрэты Ю.&nbsp;Срэбдольскай.<ref name="cg.gov.ua"/> 22 студзеня 1847 года ён быў у [[Алэніўка (Барзнянскі раён)|Алэніўцы]] старшым {{comment|баярынам|сведка}} на шлюбе [[Панцеляймон Аляксандравіч Куліш|П.&nbsp;Куліша]] і А.&nbsp;Белазерскай (сёстры Васіля, пасля пісьменніцы&nbsp;— [[Ганна Барвінак|Ганны Барвінак]]), а затым на вяселлі ў Матроніўцы.<ref name="cg.gov.ua">[https://cg.gov.ua/web_docs/1/2020/03/docs/Чернігівщина%20в%20житті%20та%20творчості%20Шевченка.pdf Чернігівщина в житті та творчості Т.Г. Шевченка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314115700/https://cg.gov.ua/web_docs/1/2020/03/docs/Чернігівщина%20в%20житті%20та%20творчості%20Шевченка.pdf |date=14 сакавіка 2022 }} ''cg.gov.ua'' Працытавана 11 сакавіка 2022</ref> Наведаў Шаўчэнку і сяло Бігач, маёнтак Кейкуатавых, дзе выканала некалькі партрэтаў&nbsp;— дружыны князя і дзяцей.<ref name="cg.gov.ua"/> У канцы зімы 1847 года Шаўчэнка зноў прыбыў у Сэдніў, дзе завяршыў паэму «Асіна» (у пазнейшай рэдакцыі паэт даў ёй новую назву «[[Ведзьма (паэма Шаўчэнкі)|Ведзьма]]»), якую перапісаў у той жа сшытак, што і балады «Лілея» і «Русалка».<ref name="izbornykk"/><ref name="crb.edukit.cn.ua">[http://crb.edukit.cn.ua/krayeznavstvo/literaturna_karta_chernigivsjkogo_rajonu/shevchenko-200_rokiv/sednivsjki_shlyahi_shevchenka/ Седнівські шляхи Т. Г. Шевченка.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815195717/http://crb.edukit.cn.ua/krayeznavstvo/literaturna_karta_chernigivsjkogo_rajonu/shevchenko-200_rokiv/sednivsjki_shlyahi_shevchenka/ |date=15 жніўня 2020 }} ''crb.edukit.cn.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022</ref> У гэты ж сшытак 8 сакавіка ён перапісаў прадмову да новага выдання «[[Кабзар (зборнік)|Кабзара]]». У гэты час паэт планаваў выдаць збор сваіх твораў і хацеў назваць яго другім «Кабзарам» (так званы «Чыгірынскі Кабзар», які быў толькі перадрукам першага выдання).<ref name="izbornykk"/> Сюды павінны былі ўвайсці некаторыя вершы са зборніка «Тры лета», якія маглі прайсці цэнзуру, і новыя творы, напісаныя ў 1846–47 гадах. Для прадмовы Шаўчэнка ўзяў радкі з камедыі [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А.&nbsp;Грыбаедава]] «[[Гора ад розуму]]», якую ён не раз бачыў на сцэне.<ref name="izbornykk"/><ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/24508574.html Туга Тараса Шевченка за державою мови] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220311055409/https://www.radiosvoboda.org/a/24508574.html |date=11 сакавіка 2022 }} ''radiosvoboda.org'' Працытавана 11 сакавіка 2022</ref> Гэтым эпіграфам паэт падкрэсліваў вядучыя ідэі прадмовы&nbsp;— ідэі [[патрыятызм]]у і народнасці.<ref name="izbornykk"/> Звяртаючыся да ўкраінскіх чытачоў з заклікам актыўней працаваць на карысць роднай культуры.<ref name="izbornykk"/> 4 красавіка 1847 года Шаўчэнка прыбыў у Чарнігаў і ў той жа дзень з'ехаў у Кіеў. Па шматлікіх успамінах сучаснікаў Шаўчэнка, наведваючы ў Кіеве літаратурныя вечарынкі, чытаў свае творы са зборніка «Тры лета».<ref name="izbornykk"/> Недрукаваныя творы Шаўчэнкі публіка перапісвала і вывучала на памяць, яго паэзіі чыталі з вялікім захапленнем студэнты розных нацыянальнасцяў.<ref name="izbornykk"/> Некаторыя з іх спецыяльна вывучалі ўкраінскую мову, каб добра разумець яе вершы.<ref name="izbornykk"/> Многія недрукаваныя творы Шаўчэнкі распаўсюджваліся ў рукапісах не толькі ў гарадах, але і ў вёсках.<ref name="izbornykk"/> 5 ліпеня 1846 года цёзка па прозвішчу В.&nbsp;Шаўчэнка ў лісце да Тараса Рыгоравіча зноў перасцерагаў яго, раіў быць абачлівым.<ref name="izbornykk"/> Са знаходжаннем Шаўчэнкі ў Кырыліўцы і распаўсюджваннем яго твораў мясцовыя ўлады звязвалі беспарадкі сялян 1848 года падчас правядзення [[Інвентарная рэформа|інвентарнай рэформы]].<ref name="izbornykk"/> Аднак Шаўчэнка занядбаў перасцярогу і далей распаўсюджваў свае рэвалюцыйныя творы. У шматлікіх успамінах сучаснікаў зафіксаваныя эпізоды аб нагляднай «агітацыі» Шаўчэнкі сярод сялян з дапамогай зерняў пшаніцы ці жыта: адно збожжа&nbsp;— цар, купка іншых&nbsp;— міністры і генералы, яшчэ больш&nbsp;— памешчыкі, затым жменяй збожжа ён засыпаў гэтыя маленькія купкі, паказваючы гэтым сілу народа.<ref name="izbornykk"/> 21 лютага 1847 года [[Сяргей Сямёнавіч Увараў|С.&nbsp;Увараў]] паведаміў куратару ўніверсітэта аб зацвярджэнні Шаўчэнкі на пасадзе настаўніка малявання.<ref name="ukrinform.ua">[https://www.ukrinform.ua/rubric-culture/2674561-taras-sevcenko-hrest-pravdi.html Тарас Шевченко — хрест правди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220310083603/https://www.ukrinform.ua/rubric-culture/2674561-taras-sevcenko-hrest-pravdi.html |date=10 сакавіка 2022 }} ''ukrinform.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022</ref> Аднак працаваць настаўнікам яму не прыйшлося. У сакавіку таго года пачаліся арышты кірыла-мяфодзіяўцаў. Для тайнага нагляду чарнігаўскі губернатар адправіў за паэтам чыноўніка А.&nbsp;Семянюту.<ref name="izbornykk"/><ref name="ukrinform.ua"/> Пакуль Шаўчэнка, нічога не падазраючы падарожнічаў па Украіне, царская ўлада рыхтавала ягоны арышт.<ref name="izbornykk"/> Яшчэ 28 лютага 1847 года правакатар [[Аляксей Міхайлавіч Пятроў|А.&nbsp;Пятроў]] з'явіўся да памочніка куратара [[Кіеўская навучальная акруга|Кіеўскай навучальнай акругі]] [[Міхаіл Уладзіміравіч Юзэфовіч|М.&nbsp;Юзэфовіча]] і зрабіў данос аб існаванні ва ўніверсітэце тайнага палітычнага таварыства.<ref name="ukrinform.ua"/> 3 сакавіка ў прысутнасці Юзэфовіча ён падаў спачатку вусны, а затым і пісьмовы данос куратару акругі А.&nbsp;Траскіну.<ref name="ukrinform.ua"/> 7 сакавіка Траскін далажыў аб гэтым кіеўскаму ваеннаму губернатару Д.&nbsp;Бібікаву, успомніўшы аб рэвалюцыйных вершах Шаўчэнкі. Бібікаў паведаміў аб раскрыцці тайнага таварыства ў [[Трэцяе аддзяленне|III аддзяленне]], дзе справе надалі важнае значэнне. Начальнік III аддзялення, шэф жандараў [[Аляксей Фёдаравіч Арлоў|А.&nbsp;Арлоў]] даклаў аб гэтым [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю&nbsp;I]].<ref name="ukrinform.ua"/> Пачаліся ператрусы і арышты чальцоў таварыства. Першым арыштавалі ў Пецярбургу [[Мікола Іванавіч Гулак|М.&nbsp;Гулака]]. У Кіеве затрымалі і пачаліся першыя допыты іншых арыштаваных: Н.&nbsp;Кастамарава, [[Іван Якавіч Пасяда|І.&nbsp;Пасяды]], [[Апанас Васільевіч Маркавіч|А.&nbsp;Маркавіча]], [[Георгій Лявовіч Андрузскі|Г.&nbsp;Андрузскага]], [[Аляксандр Данілавіч Тулуб|А.&nbsp;Тулуба]]; у Палтаве&nbsp;— [[Васіль Міхайлавіч Белазерскі|В.&nbsp;Белазерскага]] і [[Аляксандр Аляксандравіч Наўроцкі|А.&nbsp;Наўроцкага]].<ref name="ukrinform.ua"/> 22 сакавіка III аддзяленне загадаў даставіць усіх арыштаваных у Пецярбург. Пасля даносу Пятрова Археаграфічная камісія 3 сакавіка звольніла Шаўчэнку з ліку супрацоўнікаў нібыта за тое, што ён без згоды камісіі з'ехаў з Кіева.<ref name="izbornykk"/> Не ведаючы пра ўсе гэтыя падзеі, паэт спяшаўся ў Кіеў на вяселле Кастамарава. 17 красавіка 1847 года пры ўездзе ў Кіеў на правым беразе Дняпра ён быў арыштаваны.<ref name="ukrinform.ua"/> === Першы арышт. «У каземаце». Кара салдатчынай (1847) === Падчас арышту ў Шаўчэнкі адабралі паперы, у тым ліку кнігу «Тры лета» і пад канвоем адправілі ў Пецярбург. На допытах у каземаце Трэцяга аддзялення імператарскай канцылярыі (зараз вул. Пестэля, 9) паэт не выказаў нікога з членаў таварыства. Знаходзячыся каля двух месяцаў за кратамі, Шаўчэнка напісаў вершы, якія пасля аб'яднаў у цыкл «[[У каземаце]]».<ref name="Каземат">[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev201.htm «В КАЗЕМАТІ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220322132740/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev201.htm |date=22 сакавіка 2022 }} [Тарас Шевченко. Зібрання творів: У 6 т. — К., 2003. — Т. 2: Поезія 1847-1861. — С. 11-20; 549-570.] ''izbornyk.org.ua'' Працытавана 17 сакавіка 2022</ref> Шаўчэнку абвінавацілі ў напісанні вершаў, з якімі ''«маглі пасеяцца і пасля ўкараніцца думкі аб выдуманым шчасці часоў [[Гетманшчына|Гетманшчыны]], аб шчасці вярнуць гэтыя часы і аб магчымасці Украіне існаваць як асобная дзяржава»''.<ref name="Каземат"/> Удзелу паэта ў Кірыла-Мяфодзіеўскім таварыстве следства не даказала. Шаўчэнку як ''«надзеленага моцнай будовай цела»'' прызначылі радавым у Арэнбургскі асобны корпус на нявызначаны тэрмін з забаронай пісаць і маляваць.<ref name="DOC1847">[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum04.htm Тарас Шевченко: Документи та матеріали до біографії.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130214452/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum04.htm |date=30 студзеня 2020 }}&nbsp;Документи&nbsp;198-299 (1847).&nbsp;— К.&nbsp;1982.</ref> У яго жыцці наступіла паласа працяглай і цяжкай няволі ў пустыннай ускраіне царскай Расіі. 30 мая 1847 года паэта перадалі ў інспектарскі дэпартамент ваеннага міністэрства, дзе ён быў узяты пад арышт у якасці «сакрэтнага арыштанта», устанавіўшы спецыяльную пасаду вартавага.<ref name="Каземат"/> Раніцай наступнага дня «радавога» Шаўчэнку пад наглядам фельдзьегера адправілі ў [[Арэнбург]], у распараджэнне камандзіра Асобнага арэнбургскага корпуса В.&nbsp;Обручава. У суправаджальным сакрэтным лісце быў паўтораны прысуд і зроблены акцэнт на неабходнасці найстрогага нагляду за Шаўчэнкам.<ref name="Каземат"/> Прысуд над паэтам быў адначасова прысудам над усёй украінскай культурай: акрамя распараджэння выключыць з бібліятэк і забараніць продаж выдадзеных раней твораў Шаўчэнкі, М.&nbsp;Кастамарава, П.&nbsp;Куліша і ў далейшым іх не выдаваць, III аддзяленне патрабаваў узмацніць нагляд перш за ўсё за тымі дзеячамі, ''«якія пераважна займаюцца „маларасейскімі“ старажытнасцямі, гісторыяй і літаратурай»''.<ref name="Каземат"/> Да такіх мер цара заахвочвалі не столькі ідэі і справы кірыла-мяфодзіеўцаў, колькі творы Шаўчэнкі.<ref name="Каземат"/> Ва ўсіх дакументах III аддзялення асаблівы ўпор зроблены на паэме «Сон», за якую Мікалай I лічыў Шаўчэнку «асабістым ворагам», і на вершах, у якіх выразна гучаць матывы сацыяльнай і нацыянальна-вызваленчай барацьбы,&nbsp;— таму паэта хоць і прызналі недатычным да Кірыла-Мяфодзіеўскага таварыства,&nbsp;— пакаралі найстрогае.<ref name="Каземат"/> Выступленні паэта супраць самадзяржаўна-прыгонніцкай сістэмы кваліфікаваліся як злачынства, учыненае ў выніку ''«ўласнай сапсаванасці»''.<ref name="Каземат"/> === Ссылка ў Орск. Аральская экспедыцыя (1847–1849) === [[Файл:1847 - Taras Shevchenko - Selfportrait - Orsk -.jpg|міні|221x221пкс|Шаўчэнка-салдат (аўтапартрэт, 1847)]] Шаўчэнку везлі ў Арэнбург без перадышкі з вялікай хуткасцю як небяспечнага палітычнага злачынца. Шлях больш за 2500&nbsp;км быў пераадолены за восем з паловай сутак. Не даязджаючы 30&nbsp;км да [[Сімбірск]]а, у сяле Тагай Шаўчэнка правёў ноч з 6 на 7 чэрвеня ў турме сярод арыштантаў. 8 чэрвеня паэт прыбыў у Арэнбург, дзе быў накіраваны ў казармы трэцяга Арэнбургскага батальёна, раскватараванага побач.<ref name="litopys9">[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio09.htm ЗАСЛАННЯ (ОРСЬКА ФОРТЕЦЯ — АРАЛЬСЬКА ЕКСПЕДИЦІЯ — ОРЕНБУРГ. 1847-1850)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220322202147/http://litopys.org.ua/shevchenko/bio09.htm |date=22 сакавіка 2022 }} [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 198-259.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 16 сакавіка 2022</ref> У горадзе аказалася нямала людзей, якія ведалі Шаўчэнку і высока шанавалі яго творы, адным з такіх быў чыноўнік памежнай камісіі [[Фёдар Мацвіёвіч Лазарэўскі|Ф.&nbsp;Лазарэўскі]], які адразу наведаў паэта.<ref name="litopys9"/> У першы ж дзень знаёмства з паэтам Лазараўскі звярнуўся да чыноўніка асаблівых даручэнняў пры камандзіры Арэнбургскага корпуса падпалкоўніка Ю.&nbsp;Мацвеева з просьбай дапамагчы Шаўчэнка, які добразычліва паставіўся да гэтай прапановы і дазволіў яму пакідаць казарму. Праз два дні, 11 чэрвеня, паэт, знаходзячыся на кватэры ў Лазарэўскага, пазнаёміўся там яшчэ з адным палкім прыхільнікам сваёй паэзіі&nbsp;— С.&nbsp;Лявіцкім.<ref name="litopys9"/> 10 чэрвеня 1847 года з'явіўся загад камандуючага корпусам аб залічэнні Шаўчэнкі радавым 5-га батальёна першай брыгады 23-й пяхотнай дывізіі, які знаходзіўся ў [[Орск]]у.<ref name="litopys9"/> Сябры Шаўчэнкі адразу ж звярнуліся да камандзіра гэтага батальёна Д.&nbsp;Мяшкова з просьбай па магчымасці палегчыць яго лёс, аднак гэта не толькі не дапамагло, але і ў нейкай меры ўзмацніла ў грубым «салдафоне» смагу ў далейшым муштраваць паэта з асаблівай лютасцю ў імкненні выслужыцца перад начальствам.<ref name="litopys9"/> 22 чэрвеня 1847 года Шаўчэнку даставілі ў [[Орская крэпасць|Орскую крэпасць]], а на наступны дзень залічылі ў трэцюю роту пад №&nbsp;191. Ён прыбыў у крэпасць, калі шматгадовы кашталян яе генерал-маёр [[Дзмітрый Мікалаевіч Ісаеў|Д.&nbsp;Ісаеў]] ужо чакаў адстаўкі. Як чалавек гуманны і інтэлігентны, ён паставіўся да апальнага паэта са спагадай.<ref name="litopys9"/> З яго дазволу Шаўчэнка спачатку некаторы час жыў не ў казарме, а на кватэры, наведваў дом кашталяна, карыстаўся яго бібліятэкай. Але гэта доўжылася нядоўга, праз некалькі месяцаў Ісаеў быў звольнены са службы і неўзабаве пасля гэтага ён памёр.<ref name="litopys9"/> Новы камендант адразу распарадзіўся перавесці Шаўчэнку ў жаўнерні, патрабаваць ад яго захавання статута і строгага рэжыму, для паэта наступілі «беспрасветныя» дні салдацкай муштры, сэнс якой складаўся ў дасканалым авалоданні крокаваннямі, ружэйнымі прыёмамі, бравай папраўкай і ўменнем аддаваць гонар начальству.<ref name="litopys9"/> Па словах М.&nbsp;Лазарэўскага, які даведаўся пра Шаўчэнку ад брата Фёдара, і наведаў яго ў ліпені-жніўні ў Орску&nbsp;— перавод у казармы, дзе ён ''«спаў і праводзіў цэлыя дні на сваёй бруднай пасцелі, што было ў казарме сярод іншых»'', ''«п'яныя і брутальныя салдаты, невыноснае паветра, бруд, пастаянны крык»''&nbsp;— усё гэта вельмі душыла паэта.<ref name="litopys9"/><ref name="history5"/> Трэцяй ротай, куды ён патрапіў, спачатку камандаваў капітан Глоба, а затым яго замяніў штаб-капітан А.&nbsp;Сцяпанаў.<ref name="litopys9"/> На іх, перш за ўсё, Мяшковым і ўскладаліся абавязкі наглядаць за выкананнем «манаршай волі» адносна Шаўчэнкі.<ref name="litopys9"/> Старанныя «служакі», інтэлект якіх абмяжоўваўся толькі веданнем ваеннага статута, не толькі старанна муштравалі паэта, але і пастаянна сачылі за ім, імкнуліся паказаць над ім сваю перавагу і ўладу.<ref name="litopys9"/><ref name="history5">[http://history.org.ua/LiberUA/ZZhTCh_1955/ZZhTCh_1955.pdf Павло Зайцев ЖИТТЯ ТАРАСА ШЕВЧЕНКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220322051920/http://history.org.ua/LiberUA/ZZhTCh_1955/ZZhTCh_1955.pdf |date=22 сакавіка 2022 }} ''history.org.ua'' Працытавана 22 сакавіка 2022</ref> Акрамя таго, М.&nbsp;Лазарэўскі ўспамінаў, што паэт з «літасці» Мяшкова некалькі разоў сядзеў на [[Гаўптвахта|гаўптвахце]].<ref name="litopys9"/> Усё далей жыццё рабілася невыноснейшым. ''«Трэба хіліцца, куды нагінае лёс»'',&nbsp;— пісаў у той час паэт у лісце [[Андрэй Іванавіч Лызагуб|А.&nbsp;Лызагубу]].<ref name="litopys9"/> Праз два дні ён напісаў свайму сябру-мастаку А.&nbsp;Чарнышову ліст і перадаў некалькі лістоў уплывовым асобам у Пецярбургу, каб тыя хадайнічалі аб дазволе яму маляваць, ён звяртаўся з просьбай да [[Карл Паўлавіч Брулоў|К.&nbsp;Брулова]], [[Уладзімір Іванавіч Даль|У.&nbsp;Даля]], [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|В.&nbsp;Жукоўскага]], [[Лявонцій Васільевіч Дубельт|Л.&nbsp;Дубельта]], што не дало вынікаў.<ref name="litopys9"/> Але насуперак забароне Шаўчэнка ўсё ж употай маляваў і пісаў вершы ў Орскай крэпасці.<ref name="litopys9"/> У 1847 годзе ён у прыватнасці напісаў шэраг паэм і балад і завяршыў цыкл вершаў «[[У каземаце]]».<ref name="Каземат"/><ref name="litopys9"/> У 5-м, як і ў іншых лінейных батальёнах Асобнага арэнбургскага корпуса, служыла шмат [[Палякі|польскіх]] ссыльных, людзей, якія так ці інакш былі ў апазіцыі да самадзяржаўя, з якімі Шаўчэнка знайшоў агульную мову і нават пасябраваў&nbsp;— што было пэўным суцяшэннем у гары.<ref name="litopys9"/> Аднак найбольш у гэты час паэт даражыў сяброўствам братоў Лазарэўскіх, якія, акрамя хадайніцтва аб аблягчэнні салдацкага жыцця паэта, аказвалі яму і матэрыяльную дапамогу, па магчымасці пастаўлялі яму кнігі, часопісы, дапамагалі з карэспандэнцыяй.<ref name="litopys9"/> Тады як большасць былых сяброў спачувалі паэту, але ім не хапала мужнасці падтрымліваць з ім сувязі. Толькі А.&nbsp;Лызагуб і В.&nbsp;Рэпніна не парывалі з Шаўчэнкам і стараліся падтрымаць яго.<ref name="litopys9"/><ref name="history5"/> Увосень 1847 года ў Орскай крэпасці Шаўчэнка захварэў спачатку на [[рэўматызм]], а пасля яшчэ і на моцную [[Цынга|цынгу]], пра што напісаў у лістах да А.&nbsp;Лызагуба (11 снежня) і Лазарэўскага (20 снежня): ''«Да трубак, смуроду і гоману стаў я пакрысе прывыкаць, а тут напаткала мяне цынга лютая, і я зараз як [[Ёў (біблейская постаць)|Ёў]] на гноішчы, толькі мяне ніхто не наведае…»''.<ref name="history5"/> [[Файл:1848 05 12 - Fire in the Kazakh Steppe - cropped -.jpg|злева|міні|320пкс|«Пажар у стэпе» (1848)]] [[Файл:1848 09 26 - -30 - Moonlit night on Kosaral - Shevchenko -.jpg|злева|міні|320x320пкс|Месячная ноч на Касарале (1848–49)]] У пачатку 1848 года капітан-лейтэнант [[Аляксей Іванавіч Бутакоў|Аляксей Бутакоў]], які добразычліва ставіўся да Шаўчэнкі, уключыў яго ў склад сваёй [[Аральская апісальная экспедыцыя|Аральскай апісальнай экспедыцыі]].<ref name="litopys9"/><ref name="chm"/> Экспедыцыя дазваляла Шаўчэнку нейкі час мець дазвол маляваць, вызваліцца ад ваеннай муштры і строгага нагляду.<ref name="litopys9"/> Шаўчэнка адправіўся разам з экспедыцыяй 11 мая 1848 года, трэба было пераадолець шлях амаль у 750&nbsp;км, з Орска да ўмацавання [[Раім]].<ref name="litopys9"/> У склад экспедыцыі ўваходзіла 1500 [[Башкіры|башкірскіх]] аднаконных фурманак, рота пяхоты, дзве сотні [[Арэнбургскае казачае войска|арэнбургскіх казакоў]] і дзве гарматы (трэба было засцерагчы сябе ад магчымых нападаў рабаўнікоў з [[Хівінскае ханства|Хівінскага ханства]]).<ref name="litopys9"/> Пры пераходзе з Орскай крэпасці да берагоў мора экспедыцыя транспартавала ў разабраным выглядзе два караблі&nbsp;— «Канстанцін» і «Мікалай».<ref name="litopys9"/> Вярблюджы транспарт складаўся з 3000 вярблюдаў, з ім ішло 565 [[Казахі|казахаў]] і паўтары сотні [[Уральскае казачае войска|ўральскіх казакоў]].<ref name="litopys9"/> У шляху Шаўчэнка жыў у будынку штабскапітана генеральнага штаба [[Аляксей Іванавіч Макшэеў|А.&nbsp;Макшэева]].<ref name="litopys9"/> Спачатку экспедыцыя ішла па левым беразе ракі [[Ор (рака)|Ор]], а 15 траўня пераправілася праз яе і далей перасякала прытокі [[Іргіз (рака)|Іргіза]] і рушыла па цячэнні гэтай ракі. Затым экспедыцыя рухалася на паўднёвы ўсход спачатку па [[Саланчакі|саланчаковай]] раўніне, а далей па заходняй ускраіне пяскоў [[Каракумы|Каракумаў]].<ref name="litopys9"/> Хоць па дарозе сустракалася нямала азёр, аднак вада ў іх была непрыдатнай для піцця. Таму паходы ў стэп ажыццяўляліся зімой, калі снег мог замяніць ваду.<ref name="litopys9"/> Такім, у прыватнасці, быў Хівінскі паход 1839–40 гадоў пад камандай генерал-ад'ютанта [[Васіль Аляксеевіч Пяроўскі|В.&nbsp;Пяроўскага]], які суправаджаўся значнымі ахвярамі, таму што зімой у стэпе лютавалі снежныя [[буран]]ы і маразы.<ref name="litopys9"/> Прыйшлося адмовіцца ад паходаў узімку і здзяйсняць увесну, калі яшчэ не паспелі перасохнуць азёры і невялікія рэкі са снежнай вадой.<ref name="litopys9"/> Аднак вясновую ваду трэба было чысціць, па словах Шаўчэнкі ў яго аўтабіяграфічнай аповесці «Блізнюкі» ён ''«ніколі ў жыцці не адчуваў такой страшнай смагі і не піў такой бруднай вады»''.<ref name="litopys9"/><ref name="Близнецы">[https://www.ukrlib.com.ua/books/printit.php?tid=719&page=19 Тарас Шевченко: «Ледве встигну налити в стакан чаю, як перо саме проситься в руку»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220317065326/https://www.ukrlib.com.ua/books/printit.php?tid=719&page=19 |date=17 сакавіка 2022 }} ''ukrlib.com.ua'' Працытавана 17 сакавіка 2022</ref> Не даходзячы да ўмацавання [[Карабутак (Айтэкебійскі раён)|Карабутак]], экспедыцыя сустрэла адно-адзінае зялёнае дрэва ў стэпе&nbsp;— джангісагач. 30 траўня транспарт дасягнуў Уральскага ўмацавання (сёння вёска [[Іргіз (Іргізскі раён)|Іргіз]]), дзе меў трохдзённы адпачынак.<ref name="ukrlib.com.ua"/><ref name="litopys9"/> Паўднёвая частка шляху пераадольвалася з вялікай цяжкасцю. У паход адпраўляліся а шостай раніцы, праходзілі 3–4 кіламетры за гадзіну, на паўдарогі здзяйснялі гадзінны прывал. Толькі калі пераходзілі праз пяскі Каракумаў, выступалі на дзве-тры гадзіны раней, каб пераадолець вызначаны шлях да таго, як пякучае сонца дасягне зеніту.<ref name="ukrlib.com.ua"/><ref name="litopys9"/> На бераг [[Аральскае мора|Аральскага мора]] экспедыцыя выйшла 14 чэрвеня і далей на працягу пяці сутак пераходы здзяйсняла ноччу, паколькі днём спякота дасягала 40&nbsp;°C.<ref name="ukrlib.com.ua"/><ref name="litopys9"/> За дзень караван працягласцю дзве вярсты пераадольваў 20–25&nbsp;км. У Раімскае ўмацаванне, размешчанае на [[Сырдар’я|Сырдар'і]], за 64&nbsp;км ад Аральскага мора, экспедыцыйны транспарт прыбыў раніцай 19 чэрвеня 1848 года, там экспедыцыя затрымалася больш за месяц. За гэты час былі сабраны шхуны «Канстанцін» і «Мікалай», складзены маршруты і планы вывучэння Аральскага мора і вызначаны задачы кожнаму ўдзельніку экспедыцыі.<ref name="museum">[http://shevchenko-museum.com.ua/default/blog/view/755/blog/1/«Uzhe-y-gulyayu-po-tsіm-Aralu-і-pishu…» «Уже й гуляю по цім Аралу і пишу… — Шевченківський національний заповідник»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221229062525/http://shevchenko-museum.com.ua/default/blog/view/755/blog/1/%C2%ABUzhe-y-gulyayu-po-ts%D1%96m-Aralu-%D1%96-pishu%E2%80%A6%C2%BB |date=29 снежня 2022 }} ''shevchenko-museum.com.ua'' Працытавана 17 сакавіка 2022</ref> Абавязкі Шаўчэнкі супадалі па яго жаданні: як мастак ён шмат маляваў не толькі па тым, што здавалася неабходным для экспедыцыі, але і па ўласнаму пачыну. 25 ліпеня 1848 шхуны былі спушчаны на ваду, а праз два дні па Сырдар'і яны дасягнулі выспы [[Касарал (востраў)|Касарал]] і 30 ліпеня «Канстанцін» выйшаў у мора&nbsp;— так пачалася марская частка экспедыцыі.<ref name="chm"/><ref name="museum"/> На невялікім судне размясціўся экіпаж з 27 чалавек, шасцёра з якіх, у тым ліку Шаўчэнка, пасяліліся ў адной каюце з капітанам Бутаковым.<ref name="litopys9"/> Першае даследаванне Арала доўжылася 56 дзён і завяршылася ў канцы верасня. Навуковая экспедыцыя ўпершыню апісала Аральскае мора, якое да Бутакова ніхто не даследаваў, з пункту гледжання [[Гідралогія|гідралогіі]], [[Геалогія|геалогіі]], [[Батаніка|батанікі]], [[Кліматалогія|кліматалогіі]]: быў вызначаны рэжым мора, праведзена агульная рэкагнасцыроўка Арала, зроблены прамер глыбінь, зроблены поўны здым вострава [[Барсакельмес]], адкрыта і вывучана група астравоў [[Востраў Адраджэння|Адраджэння]], аб існаванні якіх не ведалі і мясцовыя жыхары-казахі, праведзены [[Астраномія|астранамічныя]] назіранні, зроблены збор узораў карысных выкапняў, сярод якіх знайшлі паклады [[Каменны вугаль|каменнага вугалю]] на адным з астравоў і іншае.<ref name="museum"/><ref name="Aral1"/> У канцы верасня 1848 каманда вярнулася на востраў Касарал, на якім была ўладкована зімовая стаянка&nbsp;— для гэтага быў створаны невялікі форт (прыкладна на 50 чалавек), дзе размяшчалася база для экспедыцыі і рыбацкая чарада.<ref name="museum"/> Студзень–сакавік 1849 года Шаўчэнка пражыў у Раіме, а затым зноў вярнуўся на Касарал. Зімоўка ў Раіме і на Касарале стала для Шаўчэнкі часам актыўнай мастацкай і літаратурнай творчасці, ён працаваў над акварэлямі і напісаў больш за 70 вершаў.<ref name="museum"/><ref name="Aral1"/> Пасля сямімесячнай зімоўкі, з пачатку траўня і да канца верасня 1849 праходзіла другое плаванне па Аральскім моры.<ref name="museum"/> Нягледзячы на цяжкасці і небяспекі плавання ў невядомым для мараплаўцаў мора, якое ўвесь час штарміла і штылела, з-за чаго Бутакоў зваў яго ''«надзвычай бурным»'', экспедыцыя правяла велізарны аб'ём працы, здолеўшы даследаваць больш за 64&nbsp;000 квадратных кіламетраў яго плошчы і правяла доследную працу надзвычайнай навуковай вагі.<ref name="chm">[http://chm.plast.org.ua/statti/442-taras-shevchenko-jak-vijskovyj-morjak-do-200.html ТАРАС ШЕВЧЕНКО ЯК ВІЙСЬКОВИЙ МОРЯК (ДО 200-РІЧЧЯ З ДНЯ НАРОДЖЕННЯ ВЕЛИКОГО КОБЗАРЯ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509044218/https://chm.plast.org.ua/statti/442-taras-shevchenko-jak-vijskovyj-morjak-do-200.html |date=9 траўня 2021 }} ''chm.plast.org.ua'' Працытавана 23 сакавіка 2022</ref><ref name="Aral1"/> За час плавання Шаўчэнка здолеў стварыць больш за 200 малюнкаў і нарысаў, якія наглядна ілюстравалі праведзеную навуковую працу. У 1850 годзе гідраграфічным дэпартаментам Марскога міністэрства была выдадзена Марская карта Аральскага мора.<ref name="Aral1">[http://history.org.ua/LiberUA/TShUchEks_2014/TShUchEks_2014.pdf ТАРАС ШЕВЧЕНКО: УЧАСТЬ В ЕКСПЕДИЦІЯХ ТА НАУКИ ПРО ЗЕМЛЮ І ВСЕСВІТ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331221200/http://history.org.ua/LiberUA/TShUchEks_2014/TShUchEks_2014.pdf |date=31 сакавіка 2022 }} ''history.org.ua'' Працытавана 17 сакавіка 2022</ref> У канцы верасня даследчыкі адправіліся ў Раім, а адтуль 10 кастрычніка&nbsp;— ў Арэнбург, куды і прыбылі 31 кастрычніка 1849 года.<ref name="museum"/> === Прабыванне ў Арэнбургу. Другі арышт (1849–1850) === [[Файл:1848 05 20 - Lonely Tree - Jalgyz Agash - Taras Shevchenko -.jpg|міні|260x260пкс|«Джангісагач» (1848)]] [[Файл:1848 - 101 - Taras Shevchenko - Selfportrait -.jpg|міні|224x224пкс|Аўтапартрэт Шаўчэнкі (1849)]] З прыбыццём у [[Арэнбург]] Шаўчэнка адчуваў сябе лепш, амаль паўтарагадовае знаходжанне ў Аральскай экспедыцыі забрала нямала здароўя.<ref name="litopys9"/> У горадзе ў яго з'явілася магчымасць выкарыстоўваць бібліятэкі, былі сябры, аднавілася магчымасць перапісвацца з некаторымі знаёмымі і прыяцелямі, якія не баяліся размаўляць з ім.<ref name="litopys9"/> Кароткі час Шаўчэнка жыў на кватэры Ф.&nbsp;Лазарэўскага, пасля чаго ён перайшоў на кватэру Бутакова, які знарок здымаў вялікую чатырохпакаёвую кватэру, каб у ёй магла працаваць цэлая група спецыялістаў над завяршэннем палявых работ.<ref name="Aral1"/> Шаўчэнка дамалёўваў пейзажы. Паколькі аб'ём працы быў вельмі вялікі, яму, па хадайніцтве А.&nbsp;Бутакова, далі ў дапамогу польскага ссыльнага, радавога (пасля [[унтэр-афіцэр]]а і [[прапаршчык]]а) [[Браніслаў Францавіч Залескі|Браніслава Залескага]], як чалавека, які ''«ўмее маляваць»''. З першых жа дзён знаёмства паміж Шаўчэнкам і Залескім склаліся адносіны настаўніка і вучня.<ref name="litopys9"/> Мастак-аматар Браніслаў Залескі вучыўся ў яго, па многіх пытаннях раіўся з ім, неўзабаве ён стаў шчырым, сардэчным сябрам паэта, дапамагаў яму ў рэалізацыі мастацкіх прац.<ref name="litopys9"/> Акрамя Бр.&nbsp;Залескага, у гэты час сярод новых сяброў паэта з'явіліся і іншыя палякі-палітычныя ссыльныя, у прыватнасці [[Людвік Турна|Л.&nbsp;Турна]], М.&nbsp;Зелянко, [[Аркадзь Мікалаевіч Венгжыноўскі|А.&nbsp;Венгжыноўскі]], М.&nbsp;Цэйзік, а таксама вядомы дзеяч польскага рэвалюцыйнага руху [[Зыгмунт Серакоўскі|С.&nbsp;Серакоўскі]].<ref name="novapolshcha"/><ref name="ukr">[https://www.ukrlib.com.ua/books/printit.php?tid=15551&page=33 Живий Шевченко (Шевченко в житті) Дмитро Чуб] ''ukrlib.com.ua'' Працытавана 4 траўня 2022</ref> У студзені 1850 года, пасля ад'езду А.&nbsp;Бутакова ў Пецярбург, Шаўчэнка перайшоў на кватэру свайго сябра [[Карл Іванавіч Герн|К.&nbsp;Герна]].<ref name="litopys9"/> Дазволіўшы Шаўчэнка прыехаць у Арэнбург для дапрацоўкі матэрыялаў экспедыцыі, камандзір Арэнбургскага корпуса [[Уладзімір Апанасавіч Обручаў (1795)|У.&nbsp;Обручаў]] памятаў строгі загад аб забароне яму маляваць і ў пазбяганне непрыемнасцяў 20 лістапада 1849 года звярнуўся да шэфа жандараў [[Аляксей Фёдаравіч Арлоў|А.&nbsp;Арлова]] з запытам, ці можна яму маляваць пад наглядам начальства.<ref name="litopys9"/><ref name="libruk"/> Атрымаўшы апісанне паводзін Шаўчэнкі, А. Арлоў зрабіў на дакуменце запіс: ''«Можна, але працу прадстаўляць для перагляду генерал-губернатару»''. Але пасля падпарадкавання Мікалаю&nbsp;I, удакладніўшы: ''«Найвышэйшага дазволу не дадзена»''.<ref name="litopys9"/> Аднак пакуль распараджэнне А.&nbsp;Арлова У.&nbsp;Обручаву паступіла ў Арэнбург, Шаўчэнка завяршыў сваю працу над матэрыяламі экспедыцыі. 23 снежня 1849 года А.&nbsp;Бутакоў здаў у штаб корпуса разам з картамі і рознымі апісаннямі таксама гідраграфічныя віды берагоў Аральскага мора і малюнкі выкананыя Шаўчэнкам.<ref name="litopys9"/> Спецыялісты высока ацанілі іхняе пазнавальнае значэнне.<ref name="litopys9"/> Малюнкі спадабаліся У.&nbsp;Абручову, з-за чаго ён не пярэчыў, каб паэт намаляваў партрэт яго жонкі Мацільды Пятроўны.<ref name="litopys9"/> У пачатку 1850 года Шаўчэнка зрабіў яшчэ адну спробу дабіцца афіцыйнага дазволу маляваць, напісаўшы ліст [[Лявонцій Васільевіч Дубельт|Лявонцію Дубельту]], які застаўся без адказу.<ref name="ukr"/> Не даў плёну і ліст паэта да [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|Васіля Жукоўскага]], з просьбай выклапатаць дазвол маляваць.<ref name="litopys9"/> Адначасова сябры паэта ўмольвалі ўплывовых людзей Пецярбурга хадайнічаць перад былым арэнбургскім губернатарам, а затым членам Дзяржаўнай рады В.&nbsp;Пяроўскім, каб той таксама замовіў слова перад Л.&nbsp;Дубельтам, што таксама было бескарысна.<ref name="litopys9"/> Перад ад'ездам у Пецярбург у студзені 1850 года А.&nbsp;Бутакоў падаў рапарт камандзіру 2-га лінейнага батальёна Г.&nbsp;Чыгіру аб перадачы Шаўчэнкі ў распараджэнне прапаршчыка корпуса флоцкіх штурманаў К.&nbsp;Паспелава, прызначанага начальнікам Аральскай флатыліі.<ref name="litopys9"/> 1 студзеня 1850 года паэт з трывогай пісаў В.&nbsp;Рапнінай, што наступнай вясной яго зноў адправяць на Аральскае мора для даследавання пакладаў каменнага вугалю, адкуль ён ужо можа не вярнуцца.<ref name="litopys9"/> Але 22 студзеня з'явілася афіцыйнае распараджэнне аб камандзіроўках Шаўчэнкі і Т.&nbsp;Вернера ў Новапятроўскае ўмацаванне для ўдзелу ў экспедыцыі ля гары Каратау з той жа мэтай.<ref name="litopys9"/> [[Файл:1848 - Taras Shevchenko - Hlopcyk zasnuv.jpg|злева|міні|231x231пкс|Казахскі хлопчык дрэмле ля печкі (1848-49)]] Нават пад строгім наглядам начальства Шаўчэнка ўпотай працягваў маляваць.<ref name="ukr"/> Пасля завяршэння працы над марскімі відамі ён раўнамерна аднавіў і паэтычную дзейнасць. За чатыры гады (1847–1850) яму ўдалося стварыць і захаваць чатыры рукапісныя кніжачкі без назваў, адзначаных на тытульных старонках гадамі: «1847», «1848», «1849», «1850».<ref name="litopys9"/> Аднак напружаная творчая праца была спынена другім арыштам паэта.<ref name="ukr"/> Да арышту прывёў выпадак, у якім Шаўчэнка заўважыў, што прапаршчык М.&nbsp;Ісаеў даглядае за жонкай яго сябра К.&nbsp;Герна і тая адказвае яму ўзаемнасцю.<ref name="litopys9"/> Заступаючыся за гонар свайго прыяцеля, Шаўчэнка выкрыў гэтыя патаемныя спатканні і разам з К.&nbsp;Гернам з ганьбай выправадзіў прыхільніка.<ref name="litopys9"/> На наступны дзень, 22 красавіка 1850 года, разгневаны М.&nbsp;Ісаеў падаў данос камандзіру Арэнбургскага корпуса аб тым, што Шаўчэнка ходзіць у цывільным адзенні, жыве на прыватнай кватэры і малюе, гэта значыць не выконвае «манаршую волю».<ref name="ukr"/><ref name="libruk"/> Хоць у даносе не значылася нічога такога, чаго б ні ведаў камандзір корпуса, але цяпер яму давялося адрэагаваць.<ref name="litopys9"/> Калі б данос дайшоў да Пецярбурга, там маглі зрабіць непрыемныя для У.&nbsp;Обручава высновы, у тым ліку і тое, што ён не выконвае «манаршую волю» і патурае «палітычнаму злачынцу».<ref name="libruk"/> Асцерагаючыся такога развіцця справы, У.&nbsp;Обручаў распарадзіўся зрабіць ператрус на кватэры Шаўчэнка і арыштаваць яго.<ref name="Жур"/> Па версіі даследчыкаў У.&nbsp;Обручаў свядома распарадзіўся ў прысутнасці К.&nbsp;Герна, каб той паспеў папярэдзіць аб ператрусе Ф.&nbsp;Лазарэўскага, а апошні&nbsp;— Шаўчэнку.<ref name="litopys9"/> Пасля чаго Шаўчэнка спаліў большую частку сваіх папер.<ref name="litopys9"/> Каб не выклікаць падазрэння следства, што нехта папярэдзіў аб ператрусе, паэт пакінуў невялікую частку папер. Пры ператрусе вайсковыя ўлады знайшлі ў Шаўчэнкі лісты (сярод іх&nbsp;— ад С.&nbsp;Лявіцкага, А.&nbsp;Лызагуба, братоў Лазарэўскіх, М.&nbsp;Александрыйскага), скрыня з малярнымі прыладамі і паперамі, два альбомы і некалькі кніг.<ref name="Жур"/> Але некаторыя эскізы, паперы і кніжачку з вершамі, Шаўчэнка, як сведчыў К.&nbsp;Герн, перадаў яму на захаванне.<ref name="litopys9"/> Да асаблівага распараджэння Шаўчэнку пасадзілі на гаўптвахту. Распараджэнне паступіла 27 красавіка: не чакаючы наступстваў расследавання справы, У. Обручаў у гэты дзень падпісаў загад аб вяртанні паэта з 4-га па 5-ы батальён. 12 траўня паэта звольнілі з гаўптвахты і адправілі ў Орскую крэпасць, дзе быў размешчаны 5-ы батальён.<ref name="libruk"/> Начальніку 23-й пяхотнай дывізіі загадалі ўсталяваць за Шаўчэнка найстрогі нагляд і не дазваляць перапісвацца з якімі-небудзь асобамі. Ротай, у якую залічылі Шаўчэнку ў Орску, камандаваў падпаручнік Растопчын, а батальёнам&nbsp;— усё той жа ''«салдафон»'' Д.&nbsp;Мяшкоў.<ref name="litopys9"/><ref name="libruk"/> У загадзе наконт паэта значылася: ''«… за радавым жа Шаўчэнкам ў роце даручыць, звыш батальённага і ротнага камандзіраў, мець нагляд добранадзейнаму унтэр-афіцэру і яфрэйтару, якія павінны строга назіраць за ўсімі яго дзеяннямі…»''.<ref name="litopys9"/> Пад такім крыжаваным назіраннем паэт пражыў у Орску лета 1850 гады, часам суцяшэннем былі сустрэчы са старымі знаёмымі.<ref name="litopys9"/><ref name="libruk"/> === Ссылка на Мангышлак. Барацьба за вызваленне (1850–1857) === [[Файл:Новопетровське укріплення з моря. Папір, акварель .jpg|міні|справа|370пкс|«Новапятроўскае ўмацаванне з мора» (1853–57)]] [[Файл:Кара шпіцрутенами .jpg|міні|справа|195пкс|«Кара шпіцрутэнамі» (1856–1857)]] З Арэнбурга Шаўчэнку даставілі ва [[Уральск]], а затым, 13 кастрычніка 1850 года, у [[Атырау|Гур’еў]], адкуль, у той жа дзень, на паштовай лодцы, ён адплыў на [[Мангышлак|Мангышлакскі паўвостраў]]. Там ён караўся сем гадоў.<ref name="litopys 10"/> Умовы Новапятроўскага ўмацавання былі жудаснымі: мясцовая вада была саланаватай, прадукты ў асноўным сухія і таксама салёныя&nbsp;— з-за гэтага салдаты хварэлі на [[Цынга|цынгу]], ад якой вельмі пакутаваў і Шаўчэнка. Цынга была агульнай бядой усіх стэпавых умацаванняў, асабліва ўзімку.<ref name="litopys 10">[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/bio10.htm У Новопетровському укріпленні (1850-1857)] [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 260-327.] ''izbornyk.org.ua'' Працытавана 13 мая 2022</ref> Кожны год ад хвароб, спароджаных цяжкімі бытавымі ўмовамі, знясільваючай муштры, фартыфікацыйных работ, няшчасных выпадкаў (пераважна падчас навучальных стрэльбаў) гінулі салдаты. Так, у 1852 годзе ва ўмацаванні па розных прычынах памерла адзінаццаць салдат, а двое былі забіты падчас стрэльбаў. Буднія ўмацаванні для Шаўчэнкі былі агідныя сваім недарэчнасцю, аднастайнасцю, п'янствам і плюгавымі паводзінамі некаторых афіцэраў.<ref name="litopys 10"/> Зрэдку, праўда, узнікала неабходнасць паслаць атрад на барацьбу з ваяўнічымі бандамі [[Хівінскае ханства|хівінцаў]], якія рабавалі мірныя казахскія [[аул]]ы.<ref name="litopys 10"/> Па словах Шаўчэнкі: ''«салдат&nbsp;— быў найбеднейшай, найжалюгоднейшай праслойкай у нашай праваслаўнай айчыне. У яго аднята ўсё, чым толькі жыццё прыгожае: сямейства, радзіма, свабода, адным словам, усё»''.<ref name="litopys 10"/> З-за цяжкага лёсу салдаты знаходзілі хвіліннае суцяшэнне ў гарэлцы. Шаўчэнка не аддзяляў сябе ад салдат, жыў проста, некаторых з іх цішком вучыў грамаце.<ref name="litopys 10"/> Асоба сяброўскія адносіны ў яго склаліся з салдатамі Скобелевым і Абяременкам. Шаўчэнка быў адным з нямногіх салдат, якія правялі ва ўмацаванні найбольш працяглы час&nbsp;— сем гадоў без перапынку. Пераводзячы Шаўчэнку ў Новапятроўскае ўмацаванне, камандзір корпуса [[Уладзімір Апанасавіч Обручаў (1795)|Валадмір Обручаў]] даў загад начальніку 23-й пяхотнай дывізіі Афанасію Талмачову, які стварыў паэту ўмовы, мала адрозныя ад турэмных.<ref name="litopys 10"/> Загад прадугледжваў, акрамя назірання за паводзінамі Шаўчэнкі з боку самага ротнага камандзіра, даручыць найбліжэйшы нагляд за ім добранадзейным унтэрафіцэру і яфрэйтару, якія павінны былі строга сачыць за ўсімі яго дзеяннямі.<ref name="litopys 10"/> Калі гэтыя чыны заўважалі непадпарадкаванне і нешта падазронае з боку Шаўчэнкі, то ротны камандзір павінен быў неадкладна дакладваць сакрэтнымі лістамі аб гэтым Обручеву. У выпадку паслаблення нагляду за Шаўчэнкам гэтыя чыны падвяргаліся строгай адказнасці перад самім Обручавым.<ref name="litopys 10"/> Не пашанцавала Шаўчэнку і з непасрэднымі начальнікамі: ротны камандзір, штабскапітан М.&nbsp;М.&nbsp;Патапаў, быў чалавекам настолькі ''«жорсткім і бяздушным»'', што яго ненавідзелі не толькі салдаты, але і афіцэры.<ref name="litopys 10"/> Патапаў вельмі старанна выконваў загад Обручава: акрамя замацавання за Шаўчэнкам назіральніка ''«асаблівага дзядзькі з салдат»'', яго сталі вадзіць на штодзённыя ''«фартавыя працы, на муштру»'', якія даводзілі паэта ці ледзь не да роспачы і па яго фармулёўцы мелі на мэце ''«ператварыць думаючага чалавека на аўтамат са ружжом»''.<ref name="litopys 10"/> Такім жа абмежаваным быў і памочнік Патапава&nbsp;— падпаручнік П.&nbsp;І.&nbsp;Абрадзін, чалавек не толькі ''«брутальны і жорсткі, але і ганебны»''.<ref name="litopys 10"/> Сярод афіцэраў, якія добразычліва ставіліся да паэта, у прыватнасці, былі: харунжы Уральскага войска М.&nbsp;Ф.&nbsp;Савічаў, урач С.&nbsp;Р.&nbsp;Нікольскі, сотнікі Ахмет Хаіраў і Ф.&nbsp;Ю.&nbsp;Чаганаў, прапаршчык В.&nbsp;А.&nbsp;Міхайлаў, падпаручнік В.&nbsp;П.&nbsp;Варанцоў, падпаручнік А.&nbsp;Я.&nbsp;Фралоў, паручнік К.&nbsp;Зялінскі.<ref name="litopys 10"/> Акрамя Зялінскага, сяброўскія адносіны з Шаўчэнкам мелі і іншыя польскія палітычныя ссыльныя&nbsp;— унтэр-афіцэры М.&nbsp;Мастоўскі, Ф.&nbsp;Фіялкоўскі і Ф.&nbsp;Куліх; радавыя І.&nbsp;Плашчэўскі і С.&nbsp;Пшаўлацкі, які ў 1857 годзе перадаў Шаўчэнку з Уральска кнігу «Эстэтыка» [[Карал Лібельт|К.&nbsp;Лібельта]].<ref name="novapolshcha"/><ref name="litopys 10"/> Менавіта згаданыя афіцэры ў значнай ступені спрыялі збліжэнню кашталяна ўмацавання [[Антон Пятровіч Маеўскі|А.&nbsp;П.&nbsp;Маеўскага]] і салдата Шаўчэнкі.<ref name="litopys 10"/> Чалавек разумны і гуманны, падпалкоўнік Маеўскі карыстаўся сярод падначаленых пашанай і прыязнасцю, з-за забароны паэта перапісвацца, камендант нават згадзіўся атрымліваць і дасылаць яго лісты.<ref name="litopys 10"/> У Шаўчэнкі з'явілася магчымасць перапісвацца з сябрамі, якія час ад часу дасылалі яму грошы. Акрамя гэтага камендант запрасіў Шаўчэнку вучыць двух сваіх невялікіх сыноў, саджаў яго за адзін стол са сваімі гасцямі-афіцэрамі&nbsp;— за што падвяргаўся небяспекі даносу.<ref name="litopys 10"/> У строгай таямніцы за гады знаходжання на Мангышлаку Шаўчэнка выканаў больш за сто сямідзесяці малюнкаў [[сепія]]й, акварэллю, алоўкам&nbsp;— пераважна на мангышлакскую тэматыку.<ref name="kartiny">[https://kartiny.in.ua/ua/articles/kartiny-t-g-shevchenko-spisok-4 Картини Тараса Шевченка: рисунки, замальовки. Частина 4]{{Недаступная спасылка}} ''kartiny.in.ua'' Працытавана 18 чэрвеня 2022</ref> Было створана і нямала партрэтаў, што акрамя імкнення тварыць, яшчэ і было адзінай крыніцай заробку. Захавалася іх няшмат, менш, чым было выканана. Некаторыя малюнкі, якія ён перадаў у Арэнбург Залескаму для продажу, не падпісваліся, хаця пакупнікі «патрабавалі штэмпелі».<ref name="litopys 10"/> У 1851 годзе Шаўчэнка пашанцавала на цэлае лета пазбавіцца ад муштры і пакінуць ''«нянавіснае»'' ўмацаванне&nbsp;— ён адправіўся ў складзе экспедыцыі на разведку радовішчаў каменнага вугалю ў [[Каратау (хрыбет, Цянь-Шань)|горы Каратау]].<ref name="history5"/> Сярод яе ўдзельнікаў аказаліся і сябры Шаўчэнкі&nbsp;— геолаг [[Людвік Турна]] і [[Браніслаў Францавіч Залескі|Браніслаў Залескі]], дзякуючы хадайніцтву якога паэт быў уключаны ў экспедыцыю, хаця камендант Маеўскі зноў вельмі рызыкаваў, даючы дазвол на гэта.<ref name="history5"/> [[Каратаўская экспедыцыя]] стала часам натхнёнай творчай працы Шаўчэнкі&nbsp;— ён выканаў каля ста малюнкаў акварэллю і алоўкам (у прыватнасці, «Выгляд на горы Актаў з даліны Агаспеяр», «Гара ў даліне Агаспеяр», «Гары ў даліне Агаспеяр», «Могілкі Агаспеяр»).<ref name="kartiny"/> Падчас экспедыцыі Залескі, Турна і Шаўчэнка жылі ў адным намёце, дакладней&nbsp;— у казахскай [[Кібітка|кібітцы]].<ref name="litopys 10"/> Звычайная сцэна іхняй штодзённай працы і побыту намалявана Шаўчэнка на малюнку, вядомым пад умоўнай назвай «Т.&nbsp;Г.&nbsp;Шаўчэнка сярод таварышаў».<ref name="litopys 10"/> 1852 год таксама стаў для Шаўчэнкі вельмі плённым. Невялікая палёгка ў побыце, магчымасць мець ціхі куток і крыху вольнага часу для працы ў доме каменданта Маеўскага&nbsp;— усё гэта спрыяла творчым разважанням, у гэты час ён пачынае працу над празаічнымі апавяданнямі на расейскай мове з украінскай тэматыкай і багатым аўтабіяграфічным матэрыялам.<ref name="litopys 10"/><ref>[https://books.google.co.id/books?id=1vuPAwAAQBAJ&pg=PT796&lpg=PT796&dq=повісті+шевченка+новопетровському&source=bl&ots=8QrZMe12dv&sig=ACfU3U08fWdGNks_op_WKy6if3VMAXlKtQ&hl=uk&sa=X&ved=2ahUKEwj6yL20qLb4AhX2SWwGHX3dCrsQ6AF6BAgXEAM#v=onepage&q=повісті%20шевченка%20новопетровському&f=false Художник. Повісті, автобіографія, щоденник] ''books.google.co.id'' Працытавана 18 чэрвеня 2022</ref> Было некалькі прычын напісання аповесцей на расейскай мове: гэта і забарона пісаць паэтычныя творы, і ўвогуле небяспека пісаць на роднай мове, нават лісты. Прыблізна, з восені таго года, знайшоўшы ля форта добрую гліну і [[алебастр]], Шаўчэнка пачаў практыкаванні ў [[Скульптура|скульптуры]], таму што на гэта не было забароны. Сярод выкананых ім скульптурных твораў былі і два [[барэльеф]]ы на [[Новы Запавет|новазапаветныя]] тэмы: «Хрыстос у цярновым вянку» і «Ян Хрысціцель».<ref name="litopys 10"/> Пасля смерці Маеўскага, у 1853 годзе новым камендантам стаў маёр [[Іраклій Аляксандравіч Ускоў|І.&nbsp;А.&nbsp;Ускоў]], які да гэтага з'яўляўся ад'ютантам камандзіра Асобнага Арэнбургскага корпуса Васіля Пяроўскага (змяніў Обручава ў 1851 годзе).<ref name="litopys 10"/> Па словах жонкі Ускова, Агаты Емяльянаўны, калі яе муж зайшоў да Пяроўскага развітацца перад ад'ездам да ўмацавання, той прасіў Ускова неяк аблегчыць становішча Шаўчэнка, што і дало яму смеласць у будучыні дзейнічаць у гэтым кірунку.<ref name="litopys 10"/> Пяроўскі быў азнаёмлены са справай Шаўчэнкі яшчэ да прыезду ў Арэнбург. [[Леў Міхайлавіч Жамчужнікаў|Л.&nbsp;М.&nbsp;Жамчужнікаў]] сцвярджаў, што Пяроўскі даведаўся пра Шаўчэнку ад К.&nbsp;П.&nbsp;Брулова і В.&nbsp;А.&nbsp;Жукоўскага і што яго прасілі за паэта браты [[Лызагубы (род)|Лызагубы]] і іхні сваяк граф Гудовіч.<ref name="litopys 10"/> Пяроўскі са свайго боку звярнуўся ў лютым 1850 да [[Лявонцій Васільевіч Дубельт|Лявонція Дубельта]] з пытаннем, ці можна неяк аблегчыць лёс Шаўчэнка. Дубельт даклаў аб гэтым шэфу жандараў А.&nbsp;Арлову, які адказаў, што Шаўчэнка заслугоўваў яшчэ цяжэйшага пакарання і толькі дзякуючы манаршай літасці яго аддалі ў салдаты, таму рана прасіць цара аб памілаванні.<ref name="litopys 10"/> З таго часу Пяроўскі адмаўляў усім просьбітам Шаўчэнкі; але існуе версія, што ён мог паклапаціцца пра невялікае неафіцыйнае палягчэнне паэту, тым больш што з Усковым ён быў шчырым.<ref name="litopys 10"/> Прыбыўшы да ўмацавання, Ускоў не адразу наблізіў да сябе Шаўчэнка, яму трэба было разабрацца ў людзях і засцерагчыся ад магчымых даносаў. Шаўчэнку, з-за суровай знешнасці, Ускоў спачатку здаваўся дэспатам.<ref name="litopys 10"/> [[Файл:Портрет Агати Омелянівни Ускової з донькою Наташею .jpg|міні|злева|195пкс|«Партрэт А.&nbsp;А.&nbsp;Усковай з дачкой Наташай» (1854)]] [[Файл:Казарма .jpg|міні|злева|290пкс|Казарма ў Новапятроўскім умацаванні (1856–57)]] Па прыбыцці да ўмацавання жонкі Ускова з трохгадовым сынам Дзмітрыем&nbsp;— Шаўчэнка пачаў збліжацца з гэтай сям'ёй, да таго ж ён заўсёды любіў маленькіх дзяцей.<ref name="history5"/> Агата Ускова, якую яшчэ ў Арэнбургу сябры Шаўчэнкі прасілі дапамагчы сасланаму паэту, усяляк спрыяла яго збліжэнню са сваім мужам і запрашала да стала.<ref name="litopys 10"/> Памалу паэт пачаў бываць у доме каменданта і стаў сябрам сям'і. У 1853 годзе, калі ў Ускавых здарылася гора&nbsp;— памёр іхні маленькі сын Міця&nbsp;— Шаўчэнка спраектаваў для яго магілы помнік і сам даглядаў яго пабудовай (помнік захаваўся да нашых дзён). Аднак Ускоў, як раней і Маеўскі, не вырашалася дазволіць Шаўчэнку жыць па-за казармай, калі наступалі восеньскія халады, паэт быў вымушаны не толькі начаваць, але і працаваць у казарме&nbsp;— сярод «смуроду і зыку».<ref name="history5"/><ref name="litopys 10"/> Новы камендант прыклаў нямала намаганняў, каб давесці да ладу тэрыторыю форта і яго наваколляў, Шаўчэнка з энтузіязмам дапамагаў яму саджаць дрэвы ў закладзеным яшчэ Маеўскім садзе каля ўмацавання.<ref name="litopys 10"/> Пазней па загадзе Ускова ў садзе быў пабудаваны летні домік для яго сям'і, альтанку, зямлянку для каменданта і пастаўлена «джуламейка» для Шаўчэнкі; тут ён мог спакойна маляваць ці пісаць.<ref name="litopys 10"/> Свае малярныя прыналежнасці паэт захоўваў у зямлянцы Ускова. У пачатку 1854 года Ускоў, як у свой час і Маеўскі, зрабіў спробу дабіцца для Шаўчэнкі дазволу Пяроўскага намаляваць запрастольную выяву ''«дзеля ўпрыгожвання храма»'' ва ўмацаванні&nbsp;— на што атрымаў адмову.<ref name="litopys 10"/> Увосень 1854 года генерал-маёр Г.&nbsp;А.&nbsp;Фрэйман, які інспектаваў умацаванне і пранікся да Шаўчэнкі павагай і спагадай, а ў наступным годзе і Ускоў і капітан Косараў&nbsp;— хадайнічалі перад Пяроўскім аб павышэнні яго ў чын унтэр-афіцэра&nbsp;— гэта б вызваліла паэта ад казармы і муштры і дало б надзею на вызваленне з салдацкай няволі ў будучыні.<ref name="litopys 10"/> Але гэтыя хадайніцтвы былі адхіленыя, магчыма, па асьцярожнасьці Пяроўскага.<ref name="litopys 10"/> Акрамя гэтага, была яшчэ адна прыкрасць&nbsp;— па дасланай І.&nbsp;Усковым куратару Кіеўскай навучальнай акругі просьбе вярнуць атэстат Шаўчэнка на званне вольнага мастака&nbsp;— на што была атрыманая грэблівая адмова, якая цяжка прыгнечала паэта, але ненадоўга.<ref name="litopys 10"/> У красавіку 1855 года ён аднавіў спробы дамагчыся палягчэння свайго лёсу: напісаў лісты сакратару Акадэміі мастацтваў У.&nbsp;І.&nbsp;Грыгоравічу і віцэ-прэзідэнту Акадэміі [[Фёдар Пятровіч Талстой|Фёдару Талстому]], просячы апошняга паклапаціцца пра яго перад прэзідэнткай Акадэміі, сястрой цара, вялікай княгіняй [[Марыя Мікалаеўна Раманава (дачка Мікалая I)|Марыяй Мікалаеўнай]].<ref>[https://www.t-shevchenko.name/uk/Corresp/1852-55/1855-04-12.html Листи Тараса Шевченка 1852 – 1855 рр., 12.04.1855 р. До Ф. П. Толстого] ''t-shevchenko.name''Працытавана 18 чэрвеня 2022</ref><ref>[https://www.t-shevchenko.name/uk/Corresp/1852-55/1854-04-12.html Листи Тараса Шевченка 1852 – 1855 рр., 12.04.1855 р. До Ф. П. Толстого] ''t-shevchenko.name'' Працытавана 18 чэрвеня 2022</ref> Ліст Шаўчэнка да Талстога з маленнем аб дапамозе глыбока ўзрушыла ўсю сям'ю, у прыватнасці яго жонку Насту Іванаўну, якая таксама далучылася да барацьбы за вызваленне паэта і пачала з ім перапісвацца.<ref name="litopys 10"/> Калі 18 лютага 1855 года памёр [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]]&nbsp;— 19 лютага быў аб'яўлены маніфест новага цара, [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], аб вызваленні палітзасланнікаў у сувязі з уступленнем на прастол.<ref name="litopys 10"/> Але Шаўчэнка яшчэ мучыўся адсутнасцю весткі, ці паўплываюць маніфесты цара на яго лёс ці не, і толькі 14 красавіка 1856 года ён даведаўся, што для яго нічога не змянілася: ''«Я блізкі быў да роспачы, так мяне ашаламіла гэтая безнадзейная вестка»''.<ref name="litopys 10"/> Увесну 1856 года для Шаўчэнкі прыйшла яшчэ адна сумная вестка, яго сябры Залескі і Серакоўскі, з якімі ён перапісваўся, назаўжды пакідаюць Арэнбург.<ref name="litopys 10"/> У красавіку 1856 года Шаўчэнка пачаў шукаць усе магчымыя шляхі да аблягчэння свайго лёсу, спрабуючы прыцягнуць да гэтага ўсіх знаёмых уплывовых асоб. Ён просіць Залескага звярнуцца да [[Аляксей Іванавіч Бутакоў|Аляксея Бутакова]], а таксама да генерала [[Карл Іванавіч Бюрно|К.&nbsp;І.&nbsp;Бюрно]], каб яны абышлі за яго перад Пяроўскім, пра гэта ж просіць і Варвару Рэпніну.<ref name="litopys 10"/> Залескі да гэтага ўжо некалькі разоў прасіў паэта Пяроўскага, але безвынікова.<ref name="litopys 10"/> Дзякуючы Залескаму і [[Аляксей Мікалаевіч Пляшчэеў|Аляксею Пляшчэеву]] лёсам Шаўчэнкі зацікавіліся, акрамя Бюрно, яшчэ і такі ўплывовы ваенны адміністратар, як Л.&nbsp;П.&nbsp;Экельн. Таксама да вызвалення Шаўчэнкі далучыўся акадэмік [[Карл Максімавіч Бэр|Карл Бэр]], які тройчы прыбываў з экспедыцыяй да ўмацавання, ён хадайнічаў перад Дубельтам, які люта ненавідзеў паэта-бунтаўшчыка і рабіў усё, каб затрымаць яго звальненне.<ref name="litopys 10"/> У траўні 1856 года Шаўчэнка атрымаў ліст ад М.&nbsp;М.&nbsp;Лазарэўскага, які паведамляў, што пра паэта клапоцяцца, акрамя Ф.&nbsp;П.&nbsp;Талстога, ''«добрыя людзі»'', і не без поспеху.<ref name="litopys 10"/> Улетку таго ж года прэзідэнтка Акадэміі мастацтваў Марыя Мікалаеўна асабіста звярталася да начальніка ІІІ аддзялення Васіля Даўгарукава з нагоды вызвалення Шаўчэнкі.<ref name="litopys 10"/> Хадайніцтвы сяброў паэта перад Пяроўскім дасягнулі мэты&nbsp;— у ваеннае міністэрства ім быў накіраваны спіс кандыдатаў на амністыю. Наконт Шаўчэнкі ён прапаноўваў: ''«Радавога Тараса Шаўчэнку звольніць ад службы»''. 25 студзеня 1857 года III аддзяленне, улічваючы хадайніцтва віцэ-прэзідэнта і прэзідэнткі Акадэміі мастацтваў, паведаміў сваю прапанову ваеннаму міністру, ухваляючы звальненне Шаўчэнкі, але справа яшчэ цягнулася інстанцыямі некалькі месяцаў.<ref name="litopys 10"/> У выніку на звальненне Шаўчэнкі была дадзена згода. Калі б не хадайніцтва сяброў&nbsp;— ссылка Шаўчэнкі магла б стаць пажыццёвай.<ref name="litopys 10"/> 28 траўня 1857 года Пяроўскі загадаў звольніць са службы ўсіх амніставаных з тым, каб яны пасяліліся ў Арэнбургу аж да канчатковага іхняга вызвалення на радзіму. Такім чынам царскае «памілаванне» ператварылася ў новае пакаранне&nbsp;— ссылку з селішчам у Арэнбургу пад строгі нагляд паліцыі.<ref name="litopys 10"/> Калі паступіла вестка аб блізкім звальненні, капітан Касараў дазволіў Шаўчэнку ў вольныя ад муштры і варты гадзіны знаходзіцца па-за казармай. Паэт увесь свой вольны час праводзіў то на агародзе, у садзе, складаючы і малюючы, то на беразе мора, або гуляў вакол умацавання.<ref name="litopys 10"/><ref name="Щоденник"/> 21 ліпеня 1857 года да ўмацавання паступіў загад аб вызваленні ад службы Шаўчэнка, пасля якога яму яшчэ трэба было пераадолець 1000 кіламетраў да штаба ва [[Уральск]]у, для атрымання загада па батальёне. Паэт радаваўся звальненню, не ведаючы, што яму, згодна з гэтым загадам, трэба было жыць пад строгім наглядам паліцыі ў Арэнбургу нявызначаны тэрмін. Пасля доўгіх ваганняў з-за працяглай адсутнасці батальённага загада аб звальненні, 1 жніўня камендант Ускоў, улічваючы вялікую адлегласць да Уральска і не ведаючы яго ўмоў, вырашыўся выдаць білет на праезд Шаўчэнка ў Пецярбург.<ref name="litopys 10"/> На наступны дзень, увечар, развітаўшыся наспех са ўсімі, Шаўчэнка адплыў рыбацкай лодкай у [[Астрахань]].<ref name="Щоденник"/> У далейшым, з-за заўчаснай выдачы Шаўчэнка білета, у Ускова ўзніклі непрыемнасці па службе.<ref name="litopys 10"/> Пасля атрымання 23 жніўня батальённага загада, Ускоў адразу ж накіраваў паведамленне ў паліцэйскія аддзяленні Астрахані, Ніжні Ноўгарад, Маскву, Пецярбург, а таксама Акадэмію мастацтваў, просячы спыніць Шаўчэнку і вярнуць яго ў Арэнбург.<ref name="litopys 10"/> === Вяртанне. Падарожжа з Астрахані ў Маскву (1857–1858) === [[Файл:1857 11 - Shevchenko - Selfportrait - 825 -.jpg|міні|223x223пкс|Аўтапартрэт Шаўчэнкі (1857)]] 5 жніўня, пасля трохдзённага плавання па [[Каспійскае мора|Каспійскім моры]] і рукавах [[Дэльта Волгі|волжскай дэльты]], Шаўчэнка прыбыў у [[Астрахань]].<ref name="slovoprosvity"/> Скончылася вельмі цяжкае для паэта і мастака дзесяцігоддзе, поўнае выявы, зневажанняў, муштры, далёкіх паходаў з небяспечнымі абставінамі (як гэта відаць з дзённіка начальніка Аральскай экспедыцыі).<ref name="litopys57"/> Ён састарэў, пасівеў, страціў здароўе.<ref name="litopys57"/> З Астрахані Шаўчэнка планаваў параходам дабрацца па Волзе да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], але адразу ж высветлілася, што давядзецца чакаць два тыдні, пакуль прыйдзе і нагрузіцца рэйсавы параход кампаніі «Меркурый». Першыя дні Шаўчэнка аддаў пошукам часовага жылля і агляду Астрахані, якое яму вельмі не спадабалася, у сваім дзённіку ён назваў яго ''«шэрай грудай смецця»'': брудныя карчмы, ніводнай гасцініцы, няма дзе купіць харчы на далейшае працяглае падарожжа.<ref name="litopys57">[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio11.htm ПОВЕРНЕННЯ (АСТРАХАНЬ-НИЖНІЙ НОВГОРОД. 1857-1858)] [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 328-385.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 18 чэрвеня 2022</ref><ref name="Щоденник">[http://litopys.org.ua/shevchenko/shev501.htm Щоденник] [Тарас Шевченко. Зібрання творів: У 6 т. — К., 2003. — Т. 5. — С. 9-187.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 19 чэрвеня 2022</ref> На шчасце, у горадзе гэтага часу знаходзіўся ў справах саслужывец па ўмацаванні пляц-ад'ютант Л.&nbsp;А.&nbsp;Бурцаў, які і прытуліў яго.<ref name="litopys57"/> Паміж першымі неадкладнымі справамі былі лісты, якія Шаўчэнка накіраваў сябрам, апавяшчаючы іх аб вызваленні.<ref name="Щоденник"/> Неўзабаве прыйшлося шукаць новае жыллё, Бурцаў павінен быў ажаніцца.<ref name="litopys57"/> Пасля працяглых пошукаў паэт знайшоў камору каля канала&nbsp;— цёмную і няўтульную.<ref name="litopys57"/> Аказалася, што ў тым жа доме, дзе быў прыстанак, жыў Г.&nbsp;Ф.&nbsp;Мураўскі, былы студэнт [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта]], які пазнаёміўшыся з Шаўчэнкам, распавёў аб ім свайму калезе С.&nbsp;А.&nbsp;Незабытаўскаму, былому кіяўляніну, а таксама настаўніку ў Астраханскай гімназіі I.&nbsp;П.&nbsp;Клапатоўскаму і выпускніку таго ж універсітэта Томашу Зброжэку.<ref name="Щоденник"/><ref name="litopys57"/> Астраханскія «кіяўляне» захоплена павіншавалі звольненага паэта.<ref name="Щоденник"/> У той жа дзень увечары ад Зброжака пра яго знаходжанне ў горадзе даведаўся астраханскі рыбапрамысловец-мільянер А.&nbsp;А.&nbsp;Сапожнікаў, якога яшчэ хлопчыкам Шаўчэнка вучыў маляванню.<ref name="litopys57"/> На наступную раніцу ён запрасіў паэта да сябе, прапанаваў яму пакой у сваёй хаце і каюту на параходзе «Князь Пажарскі».<ref name="slovoprosvity1">[http://slovoprosvity.org/2019/02/21/taras-shevchenko-ya-stryahnuv-prah-od-nih-svojih/ Тарас ШЕВЧЕНКО: «Я стряхнув прах од ніг своїх»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221001104040/http://slovoprosvity.org/2019/02/21/taras-shevchenko-ya-stryahnuv-prah-od-nih-svojih/ |date=1 кастрычніка 2022 }} ''slovoprosvity.org'' Працытавана 10 ліпеня 2022</ref> Такім чынам, у Астрахані паэт апынуўся ў коле дэмакратычнай флоцкай інтэлігенцыі.<ref name="Щоденник"/><ref name="litopys57"/> 22 жніўня Шаўчэнка параходам па Волзе адбыў з Астрахані ў Ніжні Ноўгарад. Падарожжа па Волзе доўжылася амаль месяц. На параходзе Шаўчэнка жыў у каюце капітана В.&nbsp;В.&nbsp;Кішкіна, яго старога знаёмага, у якога быў «запаветны партфель» са спісамі твораў расейскай пазацэнзурнай паэзіі, дзякуючы чаму падчас плавання праходзілі літаратурныя ранішнікі і вечарыны.<ref name="Щоденник"/><ref name="litopys57"/> З'яжджаючы з Астрахані, Шаўчэнка спадзяваўся шмат маляваць волжскія берагі; але гэта апынулася амаль немагчымым: абрысы хутка змяняліся, вельмі мяшала ўздрыгванне палубы ад працы рухавіка.<ref name="litopys57"/> Маляваць атрымоўвалася толькі на прыпынках і часткова тады, калі параход павольна пераадольваў рачныя перакаты.<ref name="litopys57"/> Захаваліся накіды [[Камышын]]а, [[Саратаў|Саратава]], «Царава кургана», [[Казань|Казані]] і іншых месцаў. Ён выканаў і некалькі партрэтаў&nbsp;— К.&nbsp;Казачэнка, цешчы Сапожнікава і іншых. На працягу падарожжа Шаўчэнка не выпусціў выпадку агледзець прыволжскія гарады, свае ўражанні ад убачанага ён рэгулярна запісваў у дзённіку.<ref name="Щоденник"/> У Саратаве ён наведаў маці [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|Мікалая Кастамарава]]&nbsp;— Таццяну Пятроўну. [[Самара|Самару]] ён назваў ''«казённа-бязліцэй»'' найбуйнай хлебнай прыстанню на Волзе, пазбаўленай элементарных прыкмет гарадской культуры, на што паўплывала, па ім словам, валадаранне Мікалая I, якога ён зваў ''«нязручнаўганяемы Тормаз»'' ({{lang-ru|«Неудобозабиваемый Тормоз»}}).<ref name="litopys57"/> Наведаць [[Сімбірск]] і паглядзець на манумент [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалаю Карамзіну]] перашкодзілі шквал з мокрым снегам і непралазная гразь.<ref name="litopys57"/> Казань спадабалася Шаўчэнку, нагадаўшы яму Маскву. Ён пабываў у [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]], шукаючы слядоў знаходжання там таварышаў па [[Кірыла-Мяфодзіеўскае таварыства|Кірыла-Мяфодзіеўскаму таварыству]], але беспаспяхова.<ref name="Щоденник"/> Невялікі горад [[Чэбаксары]], дзе, на яго думку, ''«царква аказалася не менш хат»'', далі яму глебу для такой высновы: ''«Галоўны вузел маскоўскай старой унутранай палітыкі&nbsp;— праваслаўе. „Нязручнаўганяемы Тормаз“ з-за глупства свайго хацеў зацягнуць гэты знясілены вузел і перацягнуў. Ён зараз на адной валасінцы трымаецца»''.<ref name="Щоденник"/><ref name="litopys57"/> 20 верасня параход прыбыў у Ніжні Ноўгарад, тут Шаўчэнка чакала прыкрая нечаканасць: М.&nbsp;А.&nbsp;Брылкін, галоўны кіраўнік ніжагародскай канторы параходнай кампаніі «Меркурый», распавёў яму, што паліцмайстар горада загадаў адразу ж паведаміць аб яго прыбыцці. Паліцэймайстар афіцыйна заявіў Шаўчэнку, што ён павінен вярнуцца ў Арэнбург і там чакаць свайго канчатковага звальненьня.<ref name="Щоденник"/> Паэт быў амаль у роспачы, уезд у Маскву і Пецярбург яму забаранілі, у Ніжнім Ноўгарадзе яму прыйшлося затрымацца амаль на паўгода.<ref name="DIARY 1857.10">[http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Zhurnal/shchodennyk05.html Тарас Шевченко. Журнал (Щоденник). Жовтень&nbsp;1857.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200728114259/http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Zhurnal/shchodennyk05.html |date=28 липня 2020 }}&nbsp;Переклад Леоніда Білецького.&nbsp;— Електронна бібліотека української літератури.&nbsp;— Торонто. 2001.</ref> Дапамаглі Шаўчэнка новыя знаёмыя&nbsp;— М.&nbsp;А.&nbsp;Брылкін і П.&nbsp;А.&nbsp;Аўсяннікаў&nbsp;— памочнік кіраўніка кампаніі «Меркурый», які даў яму прытулак.<ref name="Щоденник"/> Яны параілі яму прыкінуцца хворым, каб пазбегнуць вяртання ў Арэнбург.<ref name="litopys57"/> [[Файл:Taras Shevchenko painting 2015.jpg|міні|злева|280пкс|«Архангельскі сабор у Ніжнім Ноўгарадзе» (1857)]] Хоць Ніжні Ноўгарад стаў для Шаўчэнкі нібы новым месцам ссылкі: паэт жыў пад назіраннем паліцыі, асабістыя непрыемнасці, расчараванні, паклёп ворагаў прыгняталі яго&nbsp;— ён з цікавасцю пагрузіўся ў культурна-грамадскае жыццё горада, задавальняў сваю творча-літаратурную і тэатральную цікавасць і несуцішнае імкненне да чытання і тварэння.<ref name="litopys57"/> Ён пісаў паэмы «[[Неафіты (паэма Шаўчэнкі)|Неафіты]]», «[[Юрадзівы (паэма Шаўчэнкі)|Юрадзівы]]»; паэзіі «[[Лёс (верш Шаўчэнкі)|Лёс]]», «[[Муза (верш Шаўчэнкі)|Муза]]», «[[Слава (верш Шаўчэнкі)|Слава]]» і т.п.; скончыў аповесць «[[Прагулка з задавальненнем і не без маралі]]», стварыў дваццаць партрэтаў і зрабіў нямала архітэктурных малюнкаў.<ref name="Щоденник"/> Кожны дзень быў напоўнены цікавымі сустрэчамі. Дзякуючы знаёмству з уплывовымі ў горадзе Брылкіным і Аўсяннікавым, паэт пазнаёміўся з многімі дзеячамі мясцовай культурнай эліты.<ref name="litopys57"/> Акрамя гэтага, не жадаючы абцяжарваць сваіх сяброў, Шаўчэнку даводзілася заводзіць і простыя афіцыйныя знаёмствы ў пошуках заказчыкаў на партрэты&nbsp;— гэта быў адзіны ў той час спосаб яго існавання.<ref name="Щоденник"/><ref name="litopys57"/> Маляванне партрэтаў не змагло даць значных даходаў, ён працягваў знаходзіцца ў дастаткова складаных матэрыяльных умовах.<ref name="litopys57"/> Ніжагародская грамадскасць, асабліва дэмакратычныя колы горада, паставілася да паэта добразычліва, ''«Шаўчэнку літаральна насілі на руках»'',&nbsp;— адзначаў біёграф [[Міхайла Карнеевіч Чалы|Міхайла Чалы]], апісваючы яго знаходжанне ў гэтым горадзе.<ref name="litopys57"/> 24 снежня 1857 года паэта наведаў яго стары сябар акцёр [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|Міхаіл Шчэпкін]]. Радасць Шаўчэнкі была бязмежная, Шчэпкін прабыў у гасцях шэсць дзён, на працягу якіх славуты артыст выступаў у Ніжагародскім тэатры. Спатканне са Шчэпкіным было не толькі адной з найважнейшых падзей у духоўным жыцці паэта, але і для ўсяго горада.<ref name="Щоденник"/><ref name="litopys57"/> Бываючы ў мясцовых тэатральных колах, Шаўчэнка пазнаёміўся з юнай актрысай [[Кацярына Барысаўна Піунова|Кацярынай Піунавай]], ён вучыў яе мастацкай дэкламацыі, спрабаваў прывіць любоў да твораў [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіна]], [[Мікалай Васільевіч Гогаль|Гогаля]], [[Міхаіл Яўграфавіч Салтыкоў-Шчадрын|Салтыкова-Шчадрына]], падбіраў сцэны для выступлення, каб паправіць яе матэрыяльнае становішча&nbsp;— паэт хацеў зладзіць актрысу ў [[Харкаўскі акадэмічны ўкраінскі драматычны тэатр імя Тараса Шаўчэнкі|Харкаўскі драматычны тэатр]].<ref name="slovoprosvity"/><ref name="litopys57"/> У канцы лютага 1858 года Шаўчэнка нарэшце атрымаў вестку ад Лазарэўскага, што графу Талстому ўдалося выклапатаць для яго дазвол вярнуцца ў Пецярбург, які яму быў уручаны 5 сакавіка.<ref name="core"/> 8 сакавіка Шаўчэнка з'ехаў з Ніжняга Ноўгарада ў Маскву. У Маскве Шаўчэнка пасяліўся ў Шчэпкіна, сям'я знакамітага акцёра шчыра сустрэла яго.<ref name="slovoprosvity">[http://slovoprosvity.org/2019/03/13/taras-shevchenko-vidpustyv-borodu-spravzhnje-pomelo/ Тарас ШЕВЧЕНКО: «Відпустив бороду, справжнє помело»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220710142908/http://slovoprosvity.org/2019/03/13/taras-shevchenko-vidpustyv-borodu-spravzhnje-pomelo/ |date=10 ліпеня 2022 }} ''slovoprosvity.org'' Працытавана 10 ліпеня 2022</ref> Па дарозе ў Маскву паэт захварэў: акрамя прастуды, абвастрылася цынга, на якую цяжка хварэў у ссылцы.<ref name="litopys57"/> У той жа дзень (11 сакавіка) Шаўчэнка агледзелі лекары Д.&nbsp;Ван-Путэрэн і Д.&nbsp;Мін, якія прапісалі хвораму патрэбныя лекі, дыету і забаранілі на працягу тыдня выходзіць на вуліцу.<ref name="litopys57"/> Прыезд у Пецярбург, да якога так імкнуўся паэт, зноў затрымліваўся. Вестка пра прыезд Шаўчэнкі хутка распаўсюдзілася ў колах маскоўскай інтэлігенцыі, паэта спяшаліся наведаць сябры і знаёмыя, у тым ліку Міхаіл Максімовіч.<ref name="Щоденник"/><ref name="slovoprosvity"/> Выбітныя прадстаўнікі літаратуры, навукі імкнуліся пазнаёміцца з ім.<ref name="litopys57"/> Нягледзячы на хваробу паэт і далей рэдагаваў і перапрацоўваў свае вершы, напісаныя ў гады ссылкі. Калі праз некалькі дзён па прыездзе ў Маскву здароўе Шаўчэнкі палепшылася, ён наведаў княжную [[Варвара Мікалаеўна Рэпніна|Варвару Рэпніну]].<ref name="Щоденник"/><ref name="slovoprosvity"/> Гэтая сустрэча зрабіла на паэта сумнае ўражанне, яна здавалася яму адчужанай, знікла былая шчырасць і непасрэднасць; містычныя настроі, якія ўсё больш авалодвалі Рэпнінай, былі яму чужыя і дзіўныя.<ref name="litopys57"/> Масква прыцягвала Шаўчэнку як цэнтр навукі, культуры, з якім у яго было звязана нямала ўспамінаў.<ref name="litopys57"/> Ачуняўшы пасля хваробы, нягледзячы на адлігу і гразь, ён цэлымі днямі пешшу хадзіў па горадзе, любуючыся яго старадаўнімі славутасцямі.<ref name="litopys57"/> Акрамя сустрэчы са сваімі даўнімі знаёмымі, у прыватнасці прафесарам [[Восіп Максімавіч Бадзянскі|Восіпам Бадзянскім]], сям'ёй Станкевічаў, [[Апалон Мікалаевіч Макрыцкі|Апалонам Макрыцкім]], Шаўчэнка пазнаёміўся з такімі прадстаўнікамі мясцовай інтэлігентнай эліты, як [[Іван Кандратавіч Бабст|Бабст]], Чычэрын, Кетчэр, Кронеберг, Афанасьеў, Корш, Крузэ і іншыя.<ref name="Щоденник"/><ref name="slovoprosvity"/><ref name="litopys57"/> Знамянальнай падзеяй для Шаўчэнкі ў Маскве стала сустрэча і асабістае знаёмства з расейскім пісьменнікам [[Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|Сяргеем Аксаковым]], які ў лістах так прыязна паставіўся да яго.<ref name="slovoprosvity"/><ref name="litopys57"/> 26 сакавіка Шаўчэнка на цягніку накіраваўся ў Пецярбург.<ref name="Щоденник"/><ref name="core"/> === Пецярбург (1858–1859) === [[Файл:Shevchenko portret SHchepkina.jpg|міні|справа|180пкс|Партрэт М.&nbsp;С.&nbsp;Шчэпкіна (1858)]] Адразу ж па прыездзе ў Пецярбург Шаўчэнка наведаў свайго сябра [[Міхаіл Мацвіёвіч Лазарэўскі|Міхаіла Лазарэўскага]], які жыў тады на [[Мойка|Мойцы]], у доме графа Уварава, і спачатку пасяліўся ў яго.<ref name="core">[https://core.ac.uk/download/pdf/18592919.pdf ШЕВЧЕНКО Й ЛАЗАРЕВСЬКІ] ''core.ac.uk'' Працытавана 10 ліпеня 2022</ref> Сям'я [[Лазарэўскія (род)|Лазарэўскіх]] вельмі цёпла прыняла паэта. 28 сакавіка 1858 года паэт разам з Лазарэўскім наведаў сям'ю [[Талстыя (род)|Талстых]], дзе яго вельмі цёпла сустрэлі. Увечары, у гэты ж дзень, Шаўчэнка сустрэўся з [[Васіль Міхайлавіч Белазерскі|Васілём Белазерскім]], былым удзельнікам Кірыла-Мяфодзіеўскага таварыства і таварышамі, з якімі ён пазнаёміўся ў Арэнбургу&nbsp;— [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунтам Серакоўскім]], [[Ян Станевіч|Янам Станевічам]] і [[Эдвард Жалігоўскі|Эдвардам Жалігоўскім]].<ref name="Щоденник"/><ref>[https://uahistory.co/journal/journal_2013_5/7.html ЖИТТЄВИЙ ПОДВИГ ЗИҐМУНТА СЕРАКОВСЬКОГО (ДО 150-РІЧЧЯ ПОВСТАННЯ 1863 р.)] ''uahistory.co'' Працытавана 30 чэрвеня 2022</ref> Шаўчэнку дазволілі вярнуцца ў Пецярбург з пэўнай агаворкай: ён заставаўся асобінай ''«паднагляднай»'', у шэрагу дакументаў падкрэслівалася, што імператар дазволіў пражыванне ў сталіцы і наведванне Акадэміі мастацтваў з умовай, каб за ім вёўся нагляд. У першыя ж дні знаходжання ў сталіцы паэт павінен быў з'явіцца ў паліцыю, дзе ён наведаў кіраўніка канцылярыі оберпаліцэймайстра [[Іван Мікалаевіч Таволга-Макрыцкі|Івана Таволгу-Макрыцкага]], свайго старога знаёмага, які параіў яму пагаліць бараду, якую ён адпусціў пры вяртанні са ссылкі, каб не справіць непрыемнага ўражання на яго патрона [[Пётр Андрэевіч Шувалаў|графа Шувалава]], якога ён павінен быў наведаць як свайго галоўнага наглядчыка.<ref name="litopys58"/> Паэт улічыў параду і пагаліўся, бо салдатам, нават у адстаўцы, забаранялася насіць бараду, а ён перад паліцыяй быў толькі ''«радавым у адстаўцы»''.<ref name="litopys58"/> Перад гэтым ён сфатаграфаваўся ў [[Андрэй Іванавіч Дэньер|Андрэя Дэньера]] ў шапцы і кажусе з барадой. 6 красавіка Шаўчэнка надзеў фрак і сустрэўся з Шувалавым, які прыняў яго ''«проста»'', ''«няформлена»'' і ''«без павучанняў»'', чым зрабіў на паэта выгаднае для сябе ўражанне. 15 красавіка Шаўчэнка прадставіўся шэфу жандараў В. Даўгарукаву, які даў яму ''«ветлівае настаўленне»'', пасля якой паэт атрымаў «прапіску» ў сталіцы.<ref name="litopys58"/> Так, «прапісаны» Шаўчэнка, адразу ж трапіў пад пільны нагляд [[Трэцяе аддзяленне|III аддзялення]] паліцыі, яму забаранялася адлучацца куды-небудзь з Пецярбурга.<ref name="litopys58"/> У далейшым у Шаўчэнкі ў Пецярбургу адбылося мноства сустрэч з перадавымі людзьмі гэтага горада, паэтамі, мастакамі, вучонымі і грамадскімі дзеячамі. Мастак і скульптар Міхаіл Мікешын, які пазнаёміўся тады з паэтам, пісаў пра ''«велізарны ўплыў, тое непадробнае захапленне, якое выклікала асоба Шаўчэнкі ў коле тагачаснай моладзі»'', таксама ён адзначаў, што ў пецярбургскіх салонах паэта прымалі з глыбокай павагай і нават пакланеннем.<ref name="litopys58">[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio13.htm У Петербурзі (1858—1859)] [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 397-436.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 19 чэрвеня 2022</ref> Ён сустракаўся з такімі асобамі, як: паэты [[Уладзімір Рыгоравіч Бенядзіктаў|У.&nbsp;Бенядзіктаў]], [[Мікалай Фёдаравіч Шчарбіна|М.&nbsp;Шчарбіна]] (да творчасці якога праяўляў цікавасць яшчэ падчас знаходжання ў ссылцы), [[Васіль Сцяпанавіч Курачкін|Васіль]] і [[Мікалай Сцяпанавіч Курачкін|Мікалай Курачкіны]], [[Леў Аляксандравіч Мей|Л.&nbsp;Мей]], [[Юлія Валяр’янаўна Жадоўская|Ю.&nbsp;Жадоўская]]; пазнаёміўся з братамі Жамчужнікавымі ([[Леў Міхайлавіч Жамчужнікаў|Львом]], [[Аляксей Міхайлавіч Жамчужнікаў|Аляксеем]] і [[Уладзімір Міхайлавіч Жамчужнікаў|Уладзімірам]]); правазнавец і грамадскі дзеяч [[Канстанцін Дзмітравіч Кавелін|К.&nbsp;Кавелін]]; пісьменнік [[Якаў Пятровіч Палонскі|Я.&nbsp;Палонскі]]; аберсакратар [[сінод]]а [[Уладзімір Міхайлавіч Юзэфовіч|У.&nbsp;Юзэфовіч]]; матэматык [[Міхаіл Васільевіч Астраградскі|М.&nbsp;Астраградскі]]; заолаг і падрожнік [[Мікалай Аляксеевіч Северцаў|М.&nbsp;Северцоў]]; крытык [[Аляксандр Васільевіч Нікіценка|А.&nbsp;Нікіценка]]; філолаг і лiтаратуразнавец [[Міхаіл Іванавіч Сухамлінаў|М.&nbsp;Сухамлінаў]]; прафесар Пецярбургскага ўніверсітэта [[Мікалай Міхайлавіч Благавешчанскі|М.&nbsp;Благавешчанскі]], публіцыст [[Мікалай Гаўрылавіч Чарнышэўскі|М.&nbsp;Чарнышэўскі]] і іншыя.<ref name="litopys58"/> Блізкімі паэту сталі ўдзельнікі дзекабрысцкага паўстання, з якімі ён сустракаўся ў доме Талстога, сярод якіх былі барон [[Уладзімір Іванавіч Штэйнгель|В. Штэйнгель]] і [[Андрэй Андрэевіч Быстрыцкі|А. Быстрыцкі]]. Пасябраваў з украінскім маляром [[Рыгор Мікалаевіч Чэстахоўскі|Р. Чэстахоўскім]]. Наведаў улетку 1858 года Шаўчэнка ў Пецярбургу і [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|Мікалай Кастамараў]].<ref name="Щоденник"/><ref name="litopys58"/> Пабываў Шаўчэнка і ў майстэрні скульптара барона [[Пётр Карлавіч Клот|Пятра Клодта]], дзе ён агледзеў помнік [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю І]], пра што напісаў з іроніяй у дзённіку: ''«…палюбаваўся манументам нязручнаўганяемаму»''.<ref name="Щоденник"/> [[Файл:Shevchenko with friends (1859).jpg|міні|злева|260пкс|Дэньер Генрых. Шаўчэнка сярод прыяцеляў (1859)]] Праяўляў Шаўчэнка цікавасць і да пытанняў развіцця навукі, да агульных праблем светабудовы і прыродазнаўства. Вялікую цікавасць у яго выклікала праца нямецкага прыродазнаўца [[Аляксандр Гумбальт|Аляксандэра фон Гумбальдта]] і лекцыі па [[Геалогія|геалогіі]] прафесара В.&nbsp;Родэ.<ref name="litopys58"/> Выкарыстоўваючы кожны выпадак, разам з [[Сямён Сцяпанавіч Гулак-Артэмоўскі|Сямёнам Гулаком-Артэмоўскім]] Шаўчэнка наведваў [[Эрмітаж]], канцэрты і тэатры. Агледзеўшы калекцыю старажытнай скульптуры, здзіўлены яе багаццем, паэт з натхненнем запісваў: ''«Я не ўяўляў у такой колькасці рэштак старажытнай скульптуры ў Эрмітажы, верагодна, яны сабраны з усіх палацаў. Выдатная думка»''.<ref name="litopys58"/> Скарбы мастацтва, на яго думку, павінны былі захоўвацца не ў палацах багацеяў, а ў музеях. Сучаснікі аднадушна адзначалі запал паэта да музыкі і спеваў, з-за чаго ён сустракаўся з кампазітарамі [[Аляксандр Сяргеевіч Даргамыжскі|А.&nbsp;Даргамыжскім]], [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|М.&nbsp;Мусаргскім]], [[Мілій Аляксеевіч Балакіраў|М.&nbsp;Балакіравым]], [[Апалінарый Концкі|А.&nbsp;Концкім]], захапляўся спевамі І.&nbsp;Грынберг.<ref name="litopys58"/> У 1858 годзе з гастролямі ў Пецярбургу знаходзіліся як [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|М.&nbsp;Шчэпкін]], так і сусветна вядомы афраамерыканскі акцёр [[Айра Фрэдэрык Олдрыдж|А.&nbsp;Олдрыдж]], Шаўчэнка рэгулярна наведваў тэатральныя паказы абодвух акцёраў. Шчыра захапляючыся гульнёй Олдрыджа, паэт пазнаёміўся з ім і ў знак высокай павагі і сяброўства да акцёра напісаў яго партрэт.<ref name="litopys58"/> Не жадаючы гнясці сям'ю Лазарэўскіх у плане жылля, Шаўчэнка папрасіў графа Талстога, каб той даў яму кватэру ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэміі]].<ref name="core"/><ref name="litopys58"/> Атрымаўшы кватэру ў Акадэміі, Шаўчэнка адразу ж узяўся за ўпартую працу як мастак-гравёр, перш за ўсё ў галіне [[афорт]]а.<ref name="informatika"/> У траўні 1858 года ў Эрмітажы Шаўчэнка пазнаёміўся з гравёрам [[Фёдар Іванавіч Іардан|Фёдарам Іарданам]], які пагадзіўся яму дапамагаць у авалоданні гэтай прафесіяй.<ref name="Щоденник"/><ref name="informatika"/> З сярэдзіны траўня ён пачаў працаваць у Эрмітажы, у ліпені ў яго ўжо быў гатовы першы ўзор працы на гэтай ніве&nbsp;— афорт па эскізе [[Барталаме Эстэбан Мурыльё|Барталаме Мурыльё]].<ref name="litopys58"/> Адразу па прыездзе ў Пецярбург Шаўчэнка прымае меры па падрыхтоўцы ўласных твораў да выдання.<ref name="litopys58"/> Атрымаўшы перапісаныя Панцеляймонам Кулішам творы, паэт пачынае складаць новы зборнік у двух тамах пад назвай «[[Паэзія 1847–1850 (Большая кніга)|Паэзія Т.&nbsp;Шаўчэнкі. Том першы]]» і «[[Паэзія 1847–1850 (Большая кніга)|Паэзія Т.&nbsp;Шаўчэнкі. Том другі]]».<ref name="litopys58"/> У першы том увайшлі паэзіі, напісаныя ў ссылцы, у прыватнасці «Чыгірынскі Кабзар», «Гайдамакі» і «Гамалія», а ў другі&nbsp;— творы напісаныя як у ссылцы, так і пасля ссылкі. Рашэнне выдаць творы пад назвай «Паэзія» было не выпадковым, таму што ў 1850-х гадах сярод крытыкаў выказвалася нямала сумненняў у магчымасці ўкраінскай літаратуры вырвацца з ''«палону фальклорна-этнаграфічнай стыхіі»'' і дасягнуць узроўню найразвітейшых літаратур свету.<ref name="litopys58"/> Але нягледзячы на тое, што з творчасцю Шаўчэнкі, Марка Воўчка ўкраінская літаратура заявіла аб сабе з'явамі, якія павінны былі развеяць сумневы скептыкаў адносна яе перспектыў&nbsp;— у расійскай крытыцы і далей раздаваліся галасы аб абмежаваных магчымасцях ўкраінскай літаратуры, заснаванай нібыта выключна на фальклорна-этнаграфічных крыніцах, на ''«лексічна беднай сялянскай мове»''.<ref name="litopys58"/> Шаўчэнка даручыў хадайнічаць аб выданні ўласных твораў [[Даніла Сямёнавіч Камянецкі|Данілу Камянецкаму]], які звяртаўся з адпаведнай просьбай да міністра народнай адукацыі [[Яўграф Пятровіч Кавалеўскі|Яўграфа Кавалеўскага]], які ў сваю чаргу парушаў хадайніцтва з гэтай нагоды перад III аддзяленнем аб апублікаванні твораў украінскага паэта, якія будуць адпавядаць цэнзурным патрабаванням.<ref name="litopys58"/> Але перш трэба было спачатку дабіцца зняцця накладзенай у 1847 годзе забароны друкаваць паэзіі Шаўчэнка. З гэтай мэтай паэт паведаміў пра гэта начальніку III аддзялення В.&nbsp;Даўгарукаву, што ніякіх сваіх рукапісаў не перадаваў за мяжу І. Галавіну&nbsp;— расейскаму пісьменніку-публіцысту, які, знаходзячыся за мяжой, выдаваў творы антыманархічнага зместу і, па чутках, збіраўся выдаць і яго паэзіі.<ref name="litopys58"/> Пасля гэтага III аддзяленне прапанаваў Галоўнаму цэнзурнаму ўпраўленню прадставіць сваё меркаванне аб паэзіі Шаўчэнкі і высновах аб магчымасці іх друкаваць&nbsp;— гэта паказвала на тое, што забарона друкаваць яго творы ў цэлым была знята, пасля чаго паэт падаў на разгляд цэнзуры першы том паэзіі.<ref name="litopys58"/> Разгляд цэнзурай твораў Шаўчэнкі зацягнуўся на працяглы час. Цэнзураванне яго твораў ішло паралельна: А.&nbsp;Трайніцкі ў Галоўным упраўленні цэнзураваў друкаваныя раней кнігі «Чыгірынскі Кабзар» і «Гайдамакі», а [[Спірыдон Мікалаевіч Палаузаў|С.&nbsp;Палаузаў]] у Пецярбургскім камітэце разглядаў рукапісны зборнік «Паэзія Т.&nbsp;Шаўчэнкі. Тым першы», куды ўвайшло значна больш вершаў.<ref name="litopys58"/> 23 студзеня 1859 года А.&nbsp;Трайніцкі падаў свой водгук, у якім прапаноўваў выключыць паэзію «[[Думы мае, думы мае]]», паколькі ў ёй ''«занадта горка выяўляецца скруха аўтара аб знішчэнні казацкай вольнасці, над магілай якой, па словах яго, Арол чорны вартаўніком лятае»''.<ref name="science">[https://science.lpnu.ua/sites/default/files/journal-paper/2017/may/2330/vnulpurn201481036.pdf Т. Г. ШЕВЧЕНКО ТА РЕПРЕСИВНО-КАРАЛЬНИЙ АПАРАТ ЦАРСЬКОЇ РОСІЇ] ''science.lpnu.ua'' Працытавана 30 чэрвеня 2022</ref> Тады як водгук С.&nbsp;Палаузава ад 28 красавіка 1859 года быў у цэлым ухвальным, ён не лічыў неабходным адбіраць «Думы мае, думы мае». Пецярбургскі цэнзурны камітэт вырашыў накіраваць водгук С.&nbsp;Палаузава і зборнік «Паэзія Т.&nbsp;Шаўчэнкі. Том першы» па меркаванні Галоўнага цэнзурнага ўпраўлення, а там зноў даручылі цэнзураванне А.&nbsp;Трайніцкаму. Апошні ў сваім рашэнні быў непахісны.<ref name="litopys58"/> Па яго патрабаванні большая палова паэзіі «Думы мае, думы мае» усё ж была выключана.<ref name="science"/> А.&nbsp;Трайніцкі прапанаваў выдаць не зборнік «Паэзія Т.&nbsp;Шаўчэнкі. Том першы», а асобна «Чыгірынскі Кабзар», «Гайдамакі» і паэму «[[Гамалія (паэма Шаўчэнкі)|Гамалія]]».<ref name="litopys58"/> У паэме «Гайдамакі» было знята «Уводзіны», а ў паэме «[[Сляпая (паэма Шаўчэнкі)|Сляпая]]»&nbsp;— 56 радкоў.<ref name="litopys58"/> Канфіскавана і пасланне «Шафарыку», якое выклікала яго незадаволенасць.<ref name="litopys58"/> [[Файл:Сорочка Шевченка.jpg|міні|справа|190пкс|Кашуля Шаўчэнкі]] У Пецярбургу паэт жыў у вялікай матэрыяльнай цяжкасці: ''«… я паддаюся натуральнаму зыходу дзесяцігадовай маёй адсутнасці&nbsp;— беднасці»'', ''«… патрэбую дзённага пражытку»''.<ref name="litopys58"/> Аднак ён адмаўляўся ад якой-небудзь грашовай «падтрымкі» і далей настойліва кругласутачна працаваў як мастак, у прыватнасці ў вобласці гравюры, удасканальваючы ў ёй сваю тэхніку; шмат часу надаваў афорту, ужываючы новыя метады гэтага мастацтва.<ref name="litopys58"/> 24 студзеня 1859 года ў Пецярбургу Шаўчэнка пазнаёміўся з пісьменніцай [[Марко Ваўчок]], з якой у яго ўсталявалася глыбокае і шчырае сяброўства.<ref name="litopys58"/> Пасля ён прысвяціў ёй напісаны 13 ліпеня 1858 года верш «[[Сон (верш Шаўчэнкі)|Сон]]», які ўпершыню з'явіўся ў часопісе «[[Русская Беседа]]» (№&nbsp;3 за 1859) і адразу набыў вялікую папулярнасць і распаўсюджваўся ў шматлікіх спісах.<ref name="litopys58"/> 17 лютага 1859 года паэт напісаў верш «Марку Ваўчку. На памяць 24 генвара 1859 года», у якім кранальна называў пісьменніцу сваёй ''«доняй»'', аднадумкай, саўдзельніцай і прадаўжальніцай сваёй справы. У твары Марка Воўчка ён бачыў перш за ўсё ''«лагоднага прарока і выкрывальніка жорсткіх людзей нясытых»''. Са свайго боку пісьменніца прысвяціла яму аповесць «[[Інстытутка (аповесць Марко Ваўчок)|Інстытутка]]».<ref name="litopys58"/> На пачатку таго года Марко Ваўчок пазнаёміла Шаўчэнку з пісьменнікам [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|Іванам Тургеневым]]. Хаця грамадска-палітычныя погляды Тургенева і Шаўчэнкі значна разыходзіліся, аднак у іх былі добразычлівыя і сяброўскія адносіны.<ref name="litopys58"/> У той час як расейскія кансерватыўныя літаратурныя колы нядобразычліва ставіліся да «ўкраінскіх сімпатый» Тургенева.<ref name="litopys58"/> Часцей Шаўчэнка з Тургеневым сустракаліся ў гасцінным доме В.&nbsp;Карташэўскай, дзе рэгулярна праходзілі літаратурна-мастацкія вечары, на якіх збіраліся М.&nbsp;Чарнышэўскі, [[Мікалай Аляксандравіч Дабралюбаў|М.&nbsp;Дабралюбаў]], [[Міхаіл Яўграфавіч Салтыкоў-Шчадрын|М.&nbsp;Салтыкоў-Шчадрын]], [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л.&nbsp;Талстой]], [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А.&nbsp;Астроўскі]], [[Іван Аляксандравіч Ганчароў|І.&nbsp;Ганчароў]], [[Аляксей Мікалаевіч Пляшчэеў|О.&nbsp;Пляшчэеў]], [[Васіль Сцяпанавіч Курачкін|В.&nbsp;Курачкін]], [[Мікалай Васільевіч Гербель|М.&nbsp;Гербель]].<ref name="litopys58"/> 16 красавіка 1859 года Шаўчэнка падаў у Савет Акадэміі мастацтваў прашэнне аб атрыманні звання акадэміка, падаўшы яму гравюры: адну створаную з карціны Рэмбранта, якая паказвае прытчу аб вінаградары, а іншую&nbsp;— з карціны П.&nbsp;Сакалова «Прыяцелі». Акадэмія мастацтваў высока ацаніла талент Шаўчэнка-гравёра і ў гэты ж дзень вынесла папярэднюю пастанову аб прызначэнні яго ў акадэмікі і задала праграму на званне акадэміка па гравіроўцы.<ref name="litopys58"/> === Трэцяе падарожжа ва Украіну. Трэці арышт (1859) === [[Файл:Хата на Пріорці.JPG|міні|справа|240пкс|[[Хата на Прыёрцы]], дзе жыў Шаўчэнка]] Яшчэ знаходзячыся ў ссылцы, Шаўчэнка ўсімі намерамі хацеў вярнуцца ў ''«сардэчную Украіну»'', да роднага народа.<ref name="litopys59"/> Але спачатку з-за валакіты з цэнзурай па выданні яго вершаў, ён не адважваўся пачынаць хадайніцтва аб дазволе паехаць ва Украіну. Толькі 5 траўня 1859 года ён падаў заяву ў Акадэмію мастацтваў з просьбай даць яму пасведчанне на праезд ва Украіну.<ref name="litopys59"/> У той жа дзень віцэ-прэзідэнт Акадэміі Ф.&nbsp;Талстой накіраваў ліст міністру імператарскага двара [[Уладзімір Фёдаравіч Адлерберг|У.&nbsp;Адлербергу]] з просьбай прадаставіць пропуск Шаўчэнка ва Украіну. Але канцылярыя Адлерберга не спяшалася і праз некаторы час даслала прадстаўленне прэзідэнту Акадэміі мастацтваў вялікай княгіні Марыі Мікалаеўне, на што дала згоду&nbsp;— 12 траўня на ім з'явіўся запіс: ''«Згодна. Марыя»''.<ref name="litopys59"/> Аднак калі падача вярнулася з рэзалюцыяй прэзідэнта Акадэміі, канцылярыя імператарскага двара раптам успомніла, што ў 1847 годзе Шаўчэнка прыцягваўся да следства па справе кірыла-мяфодзіеўцаў, і прапанавала даслаць запыт у III аддзяленне аб дазволе ацяпляльнага паэта з'ехаць ва Украіну.<ref name="litopys59"/> 23 траўня 1859 начальнік III аддзялення В.&nbsp;Далгарукаў паведаміў міністэрству імператарскага двара, што пярэчанняў супраць выезду Шаўчэнкі ва Украіну няма. 25 траўня Шаўчэнка атрымаў пасведчанне на свабодны праезд ва Украіну, не дачакаўшыся завяршэння цэнзурных спраў, у той жа дзень ён з'ехаў.<ref name="litopys59">[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio14.htm НА УКРАЇНІ (1859)] [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 437-460.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 25 чэрвеня 2022</ref> Яшчэ 23 траўня III аддзяленне спецыяльна паведамляла жандарскае ўпраўленне ўсіх губерняў Украіны, куды павінен быў наведаць Шаўчэнка, аб яго падарожжы, і нагадвала аб мерах па самым пільным назіранні за ім, як за ''«палітычным злачынцам»'', якога ўрад увесь час лічыў ''«небяспечным»''.<ref name="litopys59"/><ref name="tyzhden"/> Шаўчэнка пачаў падарожжа ва Украіну разам са сваім знаёмым, украінскім памешчыкам-лібералам Д.&nbsp;Хрушчовым.<ref name="shron1">[https://shron1.chtyvo.org.ua/Stolbin_Oleksii/Taras_Shevchenko_i_Sumschyna.pdf? ТАРАС ШЕВЧЕНКО І СУМЩИНА] ''shron1.chtyvo.org.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022</ref> У Маскве паэт прабыў усяго адзін дзень, бачыўся там з [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|Міхаілам Шчэпкіным]], [[Восіп Максімавіч Бадзянскі|Восіпам Бадзянскім]]. У канцы траўня&nbsp;– пачатку чэрвеня Шаўчэнка працягнуў падарожжа праз [[Тула|Тулу]], [[Арол (горад)|Арол]], [[Курск]].<ref name="litopys59"/> Праездам праз Арол Тарас Рыгоравіч 2 і 3 чэрвеня гасцяваў у свайго даўняга сябра [[Фёдар Мацвіёвіч Лазарэўскі|Фёдара Лазарэўскага]].<ref name="litopys59"/> У пачатку чэрвеня паэт быў ужо ва Украіне&nbsp;— у [[Сумы|Сумах]] і ў [[Лэбэдын]]е, дзе яго цёпла прынялі браты Аляксей і Максім Залескі, 7 і 8 чэрвеня ён гасцяваў на хутары Нові і ў [[Лыфынэ|Лыхвыні]] ў маёнтку Д.&nbsp;Хрушчова, там жа пазнаёміўся з мастаком Мантэйфелем.<ref name="shron1"/> 10 чэрвеня Шаўчэнка прыбыў у [[Пыратын]], дзе наведаў П.&nbsp;Макрыцкага-Таволгу, знаёмага Марка Воўчка. 12 чэрвеня паэт прыехаў у [[Пераяслаў]], спыніўся ў свайго старога прыяцеля, лекара [[Андрэй Восіпавіч Казачкоўскі|Андрэя Казачкоўскага]].<ref>[https://www.niez.com.ua/museums/енциклопедія-заповідника/історичний-календар/події/2135-третій-приїзд-т-шевченка-до-а-козачковського-2 ТРЕТІЙ ПРИЇЗД Т. ШЕВЧЕНКА ДО А. КОЗАЧКОВСЬКОГО]{{Недаступная спасылка}} ''niez.com.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022</ref> А.&nbsp;Казачкоўскі пачаў чытаць на памяць некаторыя вершы, напісаныя паэтам у ссылцы. Шаўчэнка многія з іх не памятаў і запісваў з вуснаў Казачкоўскага, аказалася, што многія вершы, напісаныя да 1846 года, прапалі назаўжды.<ref name="litopys59"/> Разам з А.&nbsp;Казачкоўскім паэт ездзіў у сяло [[Казынці (Барыспальскі раён)|Казынці]], адкуль, 13 чэрвеня, ён паплыў па Дняпры на лодцы і ў той жа дзень прыбыў у [[Прахаріўка (Чаркаскі раён)|Прахаріўку]] да свайго прыяцеля М.&nbsp;Максімовіча, дзе гасцяваў каля дзесяці дзён.<ref name="litopys59"/> У сярэдзіне 20-х чыслаў чэрвеня, пакінуўшы ў Максімовічаў некаторыя рэчы, ён з'ехаў у роднае сяло [[Шэўчэнкавэ (Звэныгародскі раён)|Кырыліўку]]. Па дарозе ён на некалькі гадзін спыніўся ў [[Платон Фёдаравіч Сымырэнка|Платона Сымырэнкі]], які разам з [[Кіндрат Міхайлавіч Яхненка|Кандратам Яхненкам]] трымаў найбуйнейшы ва Украіне цукровы завод.<ref name="litopys59"/> 27 чэрвеня Шаўчэнка прыбыў у Кырыліўку, дзе гасцяваў у брата [[Мікіта Рыгоравіч Шаўчэнка|Мікіты]], які жыў тады яшчэ ў старой бацькоўскай хаце, і ў сястры [[Ярына Рыгораўна Бойка|Ярыны]], у той час удавы.<ref name="litopys59"/> Кранальнай была сустрэча паэта з Ярынай&nbsp;— любімай яго сястрой, але аблегчыць лёс родных, блізкіх людзей, ён не мог, як пісаў біёграф [[Васіль Паўлавіч Маслаў|В.&nbsp;Маслаў]], ''«толькі пакутаваў глыбока і нічым не мог дапамагчы беднай сям'і, нават у матэрыяльных адносінах, ды што сястры Ірыне пры растанні надаў адну рублёвую паперку»''.<ref name="litopys59"/> З Кырыліўкі паэт з'ехаў у [[Корсунь-Шэўчэнкіўскы|Корсунь]] да свайго траюраднага брата купца [[Варфаламей Рыгоравіч Шаўчэнка|Варфаламея Шаўчэнкі]], у якога прабыў 22 дні.<ref name="tyzhden"/><ref name="gazeta1">[https://gazeta.ua/articles/history-journal/_esli-by-videla-s-ego-storony-lyubov-ya-otvetila-by-emu-strastyu/545642 "Если бы видела с его стороны любовь, я ответила бы ему страстью"] ''gazeta.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022</ref> Неадступнай марай паэта было стварыць сям'ю, набыць на беразе [[Дняпро|Дняпра]] невялікага ўчастка зямлі і пабудаваць ''«толькі хату, адну хатачку ў гаі»'' (існуюць малюнкі Шаўчэнка з планам дома). Гэтаму апісанню вельмі пасавала мясцовасць паміж Каневам і вёскай [[Пекары (Чаркаскі раён)|Пекары]], якая вельмі спадабалася паэту. З мэтай набыцця там ўчастка 5 ліпеня Шаўчэнка прыбыў у вёску [[Межырыч (Чаркаскі раён)|Межырыч]], дзе жыў уладальнік зямлі&nbsp;— памешчык М.&nbsp;Парчэўскі, але дамовіцца з ім аб продажы так і не ўдалося. Памешчык пастаянна вагаўся з гэтай нагоды, пазней высветлілася прычына гэтага прамаруджвання: ''«трэба спытаць генерал-губернатара, ці можна Шаўчэнкі купляць зямлю»''.<ref name="litopys59"/> 13 ліпеня паэта арыштавалі, прычынай гэтага стаў выпадак, які адбыўся напярэдадні. 12 ліпеня, калі Шаўчэнка, разам са служачымі эканамічнай канторы рабіў вымярэнне ўчастка зямлі ў вёсцы Пекары, які ён хацеў набыць.<ref name="tyzhden"/> Асаблівую ўвагу жандараў прыцягнуў размова Шаўчэнкі з селянінам Т.&nbsp;Садовым і ''«[[Метрасексуал|франтам]]»'' А.&nbsp;Казлоўскім. У рапарце кіеўскаму губернатару ад 15 ліпеня Чаркаскі спраўнік В.&nbsp;Табачнікаў апісваў размову паэта з Т.&nbsp;Садовым, чаканшчыкам пекарскай лугі, як: ''«[[Богазневажанне|богазневажальную]]»'', і казаў усім хто каля яго знаходзіўся, што ''«не трэба ні цара, ні паноў, ні папоў»''.<ref name="tyzhden"/> Але сам Садовы на жандарскім допыце не пацвердзіў чуткі, зацвердзіўшы толькі ''«блюзнерскія»'' словы.<ref name="litopys59"/> Шаўчэнка ў тлумачэннях, дадзеных у Кіеве, нічога аб размове з Садовым не згадваў. Прычынай арышту ён лічыў канфлікт з каморнікам Казлоўскім, які знаходзіўся ў фраку і ў белых пальчатках.<ref name="novapolshcha">[https://novapolshcha.pl/article/shevchenko-i-polyaki/ Шевченко й поляки] ''novapolshcha.pl'' Працытавана 2 ліпеня 2022</ref><ref name="tyzhden"/> Убачыўшы гэтага франта, паэт пажартаваў, але калі заўважыў, што той не ўмее адказваць на жарт жартам, папрасіў у яго прабачэння.<ref name="litopys59"/><ref name="tyzhden"/> Па словах Шаўчэнкі, падчас сняданку А.&nbsp;Казлоўскі пачаў на польскай мове ''«нейкую багаслоўскую размову»'' і ''«каб спыніць гэтую размову, я сказаў&nbsp;— на расейскай, што тэалогія без жывога бога не ў стане стварыць нават гэтага ліпавага лістка, і пры гэтым вырваў лісток з ліпы і паказаў яму»''.<ref name="litopys59"/><ref name="tyzhden"/> 14 ліпеня на кватэры ў [[Мошны (Чаркаскі раён)|Мошнах]] земскі спраўнік В.&nbsp;Табачнікаў аб'явіў Шаўчэнку прычыну арышту.<ref name="tyzhden"/> Старанне Табачнікава «выслужыцца» адбілася і на іхніх данясеннях, у якіх гаварылася аб ''«страшным богазневажанні»'' Шаўчэнкі, якое па законах тых часоў каралася катаргай, хоць адзначалася, што ён сам ''«зракаецца»'' ад богазневажання.<ref name="litopys59"/><ref name="tyzhden">[https://tyzhden.ua/Publication/3638 «Як побачите Табачникова, то заплюйте йому всю його собачу морду!»] ''tyzhden.ua'' Працытавана 1 ліпеня 2022</ref> [[Файл:1845 - 1860 - Taras Shevchenko - Avtoportret.jpg|міні|справа|200пкс|«Аўтапартрэт са свечкай». Афорт зроблены па малюнку 1843 года (1860)]] Кіеўскі генерал-губернатар [[Іларыён Іларыёнавіч Васільчыкаў|Іларыён Васільчыкаў]] на падставе рапарту спраўніка В.&nbsp;Табачнікава 18 ліпеня распарадзіўся грамадзянскаму губернатару [[Павел Іванавіч Гесэ|Паўлу Гесэ]] накіраваць арыштаванага Шаўчэнку ''«пад нагляд паліцыі»'' у Кіеў, пасля чаго яго спачатку даставілі ў [[Чаркасы]], дзе ён сустрэў памешчыка М.&nbsp;Парчэўскага, які канчаткова адмовіў яму ў продажы зямлі. 30 ліпеня 1859 года Шаўчэнку пад вартай прывезлі ў Кіеў, галоўны паліцмайстар горада ўзяў Шаўчэнку пад нагляд паліцыі, у губернатарскай канцылярыі пачаліся яго допыты, запаўняліся пратаколы.<ref name="litopys59"/> III аддзяленне імператарскай канцылярыі праявіла выключную ''«зацікаўленасць»'' справай паэта. На шчасце для Шаўчэнкі, ягоную «справу» даручылі весці добразычліва настроенаму да яго чыноўніку [[Марк Аляксандравіч Андрыеўскі|Марку Андрыеўскаму]], які павёў расследаванне так, каб неяк ''«змякчыць віну»'' паэта, што і выратавала яго.<ref name="litopys59"/><ref name="tyzhden"/> На следстве Шаўчэнка меркаваў, што ўся гэтая гісторыя адбылася ў выніку помсты Казлоўскага і патрабаваў зрабіць строгае расследаванне, калі не будзе прынята да ўвагі ягоныя паказанні.<ref name="tyzhden"/> Але, на думку даследчыкаў, А.&nbsp;Казлоўскі наўрад ці мог пісаць данос.<ref name="litopys59"/> У сваіх паказаннях на допыце ён катэгарычна адмаўляў звесткі жандараў аб ''«хватках Шаўчэнкі супраць урада»'', а аб богазневажанні казаў толькі, ''«як бы пацвярджаючы»'' тое, што ўжо ведалі жандары.<ref name="litopys59"/><ref name="tyzhden"/> Шаўчэнку зрабілі строгае папярэджанне і выпусцілі з паліцыі, гэтаму ў некаторай ступені спрыяў дэмакратычна настроены генерал А.&nbsp;Куцынскі, але следства працягвалася далей.<ref name="litopys59"/> На другі дзень пасля таго, як Шаўчэнку прывезлі ў Кіеў, ён пасяліўся ў Георгіеўскім завулку, у доме святара [[Яўхім Рыгоравіч Батвіноўскі|Яўхіма Батвіноўскага]], які ўзяў паэта на парукі.<ref name="expedicia.org">[https://expedicia.org/ostannya-zustrich-tarasa-shevchenka-z-ukr/ Остання зустріч Тараса Шевченка з Україною] ''expedicia.org'' Працытавана 25 чэрвеня 2022</ref><ref name="museum2"/> Але ўжо праз некалькі дзён Шаўчэнка перайшоў на кватэру да свайго даўняга знаёмага, кіеўскага партрэтыста і фатографа [[Іван Васільевіч Гудоўскі|Івана Гудоўскага]], з-за падазрэння супрацоўніцтва Батвіноўскага з уладай. Пражыўшы некалькі дзён у Гудоўскага, паэт вырашыў увогуле збегчы з цэнтра горада на ўскраіну, дзе менш паліцэйскага нагляду.<ref name="expedicia.org"/> Ён пасяліўся на Прыёрцы, у [[Хата на Прыёрцы|доме В. Пашкоўскай]], сваячкі члена тайнай рэвалюцыйнай суполкі [[Вiктар Васiльевiч Лабада|В.&nbsp;Лабады]], тут ён жыў да ад'езду з Кіева.<ref name="litopys59"/><ref name="museum2">[https://museum-portal.com/ua/museum/priorka-house Хата на Пріорці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220525090120/https://museum-portal.com/ua/museum/priorka-house |date=25 мая 2022 }} ''museum-portal.com'' Працытавана 25 чэрвеня 2022</ref> У Кіеве Шаўчэнка сустрэўся з [[Іван Максімавіч Сашэнка|Іванам Сашэнкам]], у якога пазнаёміўся Шаўчэнка са сваім будучым біёграфам [[Міхайла Карнеевіч Чалы|Міхаілам Чалым]].<ref>[https://www.lib-clschern.org.ua/myhajlo-chalyj/ Михайло Чалий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230129054436/http://www.lib-clschern.org.ua/myhajlo-chalyj/ |date=29 студзеня 2023 }} ''lib-clschern.org.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022</ref> Паэт сустракаўся з моладдзю, студэнтамі і настаўнікамі. Кіеўскія і харкаўскія студэнты чакалі яго прыезду яшчэ з 1857 года. Студэнт [[Карл Васільевіч Балсуноўскі|К.&nbsp;Балсуноўскі]] пазней згадваў, што творы Шаўчэнкі ў 1850-х гадах карысталіся сярод кіеўскай студэнцкай моладзі вялікай папулярнасцю і аказвалі на яе значны ўплыў.<ref name="litopys59"/> [[Аўтаном Якімовіч Салтаноўскі|А.&nbsp;Салтаноўскі]], характарызуючы настроі кіеўскай інтэлігенцыі канца 1840-х&nbsp;– пачатку 1850-х гадоў, прыводзіў аповяд аб распаўсюджванні сярод студэнтаў Кіеўскага універсітэта твораў Шаўчэнка, у прыватнасці, паэм «[[Сон (паэма Шаўчэнкі)|Сон]]», «[[Каўказ (паэма Шаўчэнкі)|Каўказ]]» і іншыя.<ref name="litopys59"/> [[Феафан Гаўрылавіч Лебядзінцаў|Феафан Лебядзінцаў]] расказваў пра тое, як Шаўчэнка ў Кіеве спрабаваў згуртаваць сілы для першага ўкраінскага часопіса.<ref name="litopys59"/> Таксама ў Кіеве, у вольныя хвіліны, паэт працаваў над паэмай «[[Марыя (паэма Шаўчэнкі)|Марыя]]», беспаспяхова адшукваў спіс паэмы «[[Ерэтык (паэма Шаўчэнкі)|Ерэтык]]», запісваў народныя песні, паданні, і ўсяляк падтрымліваў і натхняў справу арганізацыі нядзельных школ ва Украіне.<ref>[https://day.kyiv.ua/uk/article/istoriya-i-ya/na-porozi-vichnosti «Букварь Южнорусский» — остання Шевченкова книжка] ''day.kyiv.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022</ref> Следчая справа завяршылася тым, што Шаўчэнку дазволілі выехаць з Кіева ў Пецярбург, ён вяртаўся ў Пецярбург амаль без грошай, на ім было старое парусінавае паліто і паношаныя боты.<ref name="litopys59"/><ref name="Пріорка">[http://kobzar.ua/page/93 Меморіальний музей Т.Г. Шевченка «Хата на Пріорці» – філіал НМТШ] ''kobzar.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022</ref> Пасля гасцявання 13 жніўня ў свайго даўняга знаёмага, настаўніка 2-й гімназіі [[Іван Данілавіч Юскевіч-Краскоўскі|І.&nbsp;Юскевіча-Краскоўскага]], 14 жніўня Шаўчэнка адправіўся ў сталіцу. У Пераяславе, па дарозе ў Пецярбург, 16—18 жніўня паэт здзейсніў першы прыпынак у А. Казачкоўскага. 20 жніўня ён прыбыў у [[Прылукы]], а на наступны дзень наведаў у [[Качаніўка (Ічнянскі раён)|Качаніўцы]] маёнтак [[Васіль Васільевіч Тарноўскі-малодшы|В. Тарноўскага-малодшага]].<ref>[http://svoboda.fm/culture/literature/235033.html Тарас Шевченко у мальовничій Качанівці] ''svoboda.fm'' Працытавана 2 ліпеня 2022</ref> 21 жніўня паэт наведаў у вёсцы [[Шэўчэнкавэ (Канатопскі раён)|Гыраўка]] (каля [[Канатоп]]а) сям'ю [[Лазарэўскія (род)|Лазарэўскіх]].<ref name="krolevets"/> 25 жніўня Шаўчэнка разам з братамі Лазарэўскімі (Янам і Фёдарам) выехаў з Гыраўкі ў [[Кралэвэць]].<ref name="core"/><ref name="krolevets">[http://krolevets.com/ogiyevskyh.php?stattya_z_knygy Огієвські та Т.Г. Шевченко] ''krolevets.com'' Працытавана 2 ліпеня 2022</ref> Заначаваўшы ў сястры Лазарэўскіх&nbsp;— Г.&nbsp;Агіеўскай, на наступны дзень ён адправіўся далей.<ref name="litopys59"/> Спыніўшыся ў Маскве на некалькі дзён, паэт вярнуўся ў Пецярбург раніцай 7 верасня, з цяжкім, гнятлівым настроем.<ref name="litopys59"/> Радасць сустрэчы Шаўчэнкі з радзімай, сваякамі, сябрамі і знаёмымі была ў яго азмрочана даносамі, пераследамі ўлады, жудаснымі карцінамі галечы і бяспраўя народа, пра што ён пісаў: ''«ўсюды на слаўнай Украіне Людзей у ярма запрэглі Паны хітрыя»''.<ref name="litopys59"/> Знаходзячыся ў Пецярбургу паэт даручыў хадайнічаць Варфаламею Шаўчэнку аб дазволе набыць яму зямлю каля Канева. У далейшым той усё больш пераконваўся, што абшарнікі не жадаюць мець сваім «суседам» рэвалюцыйнага паэта&nbsp;— паведаміў яму, што так і не змог хадайнічаць аб дазволе на набыццё зямлі.<ref name="litopys59"/> Яшчэ адной перашкодай сталі і ўрадавыя колы, якія таксама былі катэгарычна супраць селішчы Шаўчэнкі ва Ўкраіне.<ref name="Пріорка"/> === Апошнія гады жыцця (1859–1861) === У першыя тыдні пасля вяртання ў Пецярбург Шаўчэнка актыўна ўдзельнічаў у грамадска-палітычным і культурным жыцці горада.<ref name="litopys60"/> Становіцца членам «Таварыства дапамогі патрабуючым пісьменнікам і навукоўцам».<ref name="litopys60"/> Наведвае радакцыю часопіса «[[Современник (часопіс, XIX стагоддзе)|Сучаснік]]» ({{lang-ru|«Современник»}}), яшчэ ў ссылцы ён быў яго ўважлівым чытачом, гэта першае выданне, якое апублікавала творы пераследаванага паэта, не маскіруючы яго аўтарства. Кожны аўторак паэт наведваў літаратурныя вечарыны [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М.&nbsp;Кастамарава]], на якіх збіралася нямала культурных дзеячаў тагачаснага Пецярбурга і абмяркоўваліся злабадзённыя пытанні грамадскага і культурнага жыцця краіны.<ref name="litopys60">[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio15.htm ОСТАННІ РОКИ ЖИТТЯ. СМЕРТЬ ПОЕТА. ПОХОРОН (1859–1861)] [Т.&nbsp;Г.&nbsp;Шевченко. Біографія.&nbsp;— К., 1984.&nbsp;— С. 461—537.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 25 чэрвеня 2022</ref> У апошнія гады жыцця кола сяброў Шаўчэнкі працягваў пашырацца, у яго ўваходзілі літаратары, студэнты, перадавыя колы афіцэрства, журналісты, сярод іх былі: пісьменнік і крытык [[Аляксей Мікалаевіч Пляшчэеў|А.&nbsp;Пляшчэеў]], што шмат зрабіў для папулярызацыі творчасці ўкраінскага паэта ў колах расейскіх чытачоў; паэты [[Мікалай Сцяпанавіч Курачкін|Мікалай]] і [[Васіль Сцяпанавіч Курачкін|Васіль]] Курачкіны; паэт [[Міхаіл Ларыёнавіч Міхайлаў|М.&nbsp;Міхайлаў]]; пісьменнік [[Мікалай Герасімавіч Памялоўскі|М.&nbsp;Памялоўскі]]; літаратурны дзеяч [[Іван Іванавіч Панаеў|І.&nbsp;Панаеў]]; пісьменнік і фалькларыст [[Павел Іванавіч Якушкін|П.&nbsp;Якушкін]]; мастак і фалькларыст [[Леў Міхайлавіч Жамчужнікаў|Леў Жамчужнікаў]] і яго браты; мастацтвазнавец [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. Стасаў]].<ref name="litopys60"/> Акрамя гэтага, неўзабаве пасля вяртання ў Пецярбург Шаўчэнка ўстанавіў кантакты з былымі [[Петрашэўцы (гурток)|петрашэўцамі]] і з польскімі рэвалюцыйнымі гурткамі, у прыватнасці, з іхнім дзеячам [[Зыгмунт Серакоўскі|С. Серакоўскім]].<ref name="litopys60"/> Да апошніх дзён свайго жыцця паэт знаходзіўся пад таемным наглядам паліцыі, аднак гэта не перашкодзіла яму стварыць шмат новых твораў.<ref name="litopys60"/> Вярнуўшыся з Украіны, Шаўчэнка з новай сілай разгарнуў паэтычную дзейнасць, якая была накіравана на развенчванне [[цар]]ызму і [[Прыгоннае права|прыгону]].<ref name="litopys60"/> У лістападзе 1859 года Шаўчэнка скончыў знакамітую паэму «[[Марыя (паэма Шаўчэнкі)|Марыя]]», распачатую яшчэ ва Ўкраіне.<ref name="litopys60"/> Многія даследчыкі, у прыватнасці, [[Аляксандр Іванавіч Білецкі|А.&nbsp;Білецкі]], лічаць, што паэма «Марыя» складае вяршыню творчасці паэта пасля ссылкі.<ref>{{ЕУ|10|3816|[https://archive.org/stream/eu0t0/EU_T_10_Kh_Ya#page/n215/mode/2up Шевченко Тарас]}}</ref> У пачатку снежня 1859 года Шаўчэнка напісаў верш «Падражненне Езекііля. Глава 19», у якім пераконвае народ, што «князі, вяльможы, цары»&nbsp;— гэта драпежнікі («каршуны», «ашалелыя», «шалёныя звяры»), яны «жруць» «людзей незласлівых, праведных дзяцей». Адзіны выхад&nbsp;— «падсцерагчы» цара, закаваць яго ў кайданы, саслаць «на катаргу»&nbsp;— пасадзіць «у турму глыбокую». Верш быў адкрытым заклікам да звяржэння царызму.<ref name="litopys60"/><ref name="sokrat">[https://sokrat.online/files/books/chavdarov/index.html#_Toc15814154 Чавдаров С. X. Педагогічні Ідеї Тараса Григоровича Шевченка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221229062534/https://sokrat.online/files/books/chavdarov/index.html#_Toc15814154 |date=29 снежня 2022 }} ''sokrat.online'' Працытавана 9 ліпеня 2022</ref> 26 лістапада 1859 года цэнзура дала дазвол на друк новага выдання «Кабзара». Дазволілі выдаць толькі тыя творы, якія ўжо друкаваліся, але і яны былі моцна «працэджаны». Да выдання ў 1860 годзе патрапіла толькі невялікая частка вершаў Шаўчэнкі: шаснаццаць твораў, якія друкаваліся ў 1840–50-х гадах.<ref name="litopys60"/> Шаўчэнка выдаў кнігу на ўласныя сродкі, у чым яму таксама дапамог [[Платон Фёдаравіч Сымырэнка|П.&nbsp;Сымырэнка]], які пазычыў для гэтага паэта 1100 рублёў.<ref name="litopys60"/><ref>[https://tyzhden.ua/History/253613 «Солодкі» гроші для Кобзаря] ''tyzhden.ua'' Працытавана 7 ліпеня 2022</ref> Друкавалася кніга ў друкарні П.&nbsp;Куліша тыражом 6050 экзэмпляраў.<ref>[https://www.niez.com.ua/museums/енциклопедія-заповідника/історичний-календар/історичний-календар-музейні-предмети/1661-«кобзар»-т-г-шевченка-1860-р-із-дарчим-написом-родині-козачковських «КОБЗАР» Т. Г. ШЕВЧЕНКА 1860 Р. ІЗ ДАРЧИМ НАПИСОМ РОДИНІ КОЗАЧКОВСЬКИХ] ''niez.com.ua'' Працытавана 7 ліпеня 2022</ref> «Кабзар» атрымаў як ухваляльныя, так і негатыўныя водгукі расійскіх крытыкаў, асабліва таму, што ён пісаўся на украінскай мове.<ref>[http://nbuv.gov.ua/node/1138 Т. Г. Шевченко. Прижиттєва критика 1840-1861 рр.] ''nbuv.gov.ua'' Працытавана 19 ліпеня 2022</ref> Існавалі добразычлівыя водгукі на выданне ў іншых славянскіх краінах, перш за ўсё ў польскім і чэшскім друку. У часопісе «Светач» пісалася, што «ўкраінская літаратура за апошнія дзесяцігоддзі даказала сваю жыццёвасць».<ref name="litopys60"/> У тым жа годзе апублікаваны і «Кабзар» у перакладзе расейскіх паэтаў. Шэсць раней напісаных і забароненых у Расіі вершаў Шаўчэнкі, у прыватнасці «Каўказ», былі выдадзены І.&nbsp;Галавіным за мяжой у [[Лейпцыг]]у ў кнізе «Новыя вершы Пушкіна і Шаўчэнкі» 1859 года.<ref name="litopys60"/> Увесну 1860 гады выйшаў альманах «[[Хата (альманах Шаўчэнкі)|Хата]]», у які патрапіла некалькі вершаў Шаўчэнка.<ref name="history5"/> Асобнымі выданнямі ў серыі Сельская бібліятэка», выдадзенай П.&nbsp;Кулішам, з'явіліся паэмы «[[Наймічка (паэма Шаўчэнкі)|Наймічка]]», «[[Тарасава ноч]]» і «[[Кацярына (паэма Шаўчэнкі)|Кацярына]]», балада «[[Таполя (балада Шаўчэнкі)|Таполя]]» і «[[Давідавыя псалмы (балада Шаўчэнкі)|Давідавыя псалмы]]».<ref name="litopys60"/> На працягу 1859–60 гадоў часопіс «Народнае чытанне» апублікаваў шэраг твораў паэта ў перакладзе на расейскую мову. У другой кнізе гэтага часопіса за 1860 год была змешчана аўтабіяграфія Шаўчэнка пад назвай «Ліст Т.&nbsp;Г.&nbsp;Шаўчэнкі да рэдактара „Народнага чытання“».<ref name="litopys60"/> Спачатку аўтабіяграфію Шаўчэнка пачаў пісаць сам, але, баючыся, што яго тэкст будзе затрыманы цэнзурай, ён звярнуўся да П.&nbsp;Куліша, які і напісаў аўтабіяграфію, карыстаючыся дадзенымі паэта і прыстасоўваючыся да патрабаванняў цэнзуры.<ref name="litopys60"/> «Ліст» атрымаў вялікі водгук у краіне, ён успрымаўся самымі шырокімі коламі як заклік да барацьбы супраць таго ладу, які «знішчае таленавітых людзей».<ref name="litopys60"/> Часопіс «Сучаснік», у рэцэнзіі на «Кабзар», амаль цалкам апублікаваў гэты ліст. Ліст быў адразу перадрукаваны і ў газеце «Санкт-Пецярбургскія ведамасці» (№ 66), у часопісе «Светач» (кн. 3 і 8), а таксама ў [[Хрэстаматыя|хрэстаматыі]] для сярэдніх школ.<ref name="litopys60"/> Не чакаючы [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|афіцыйнага вызвалення сялян ад прыгоннага права]], Шаўчэнка ўсё рабіў для таго, каб вызваліць сваіх родных, ён дзейнічаў перш за ўсё праз «Таварыства дапамогі патрабуючым літаратарам і навукоўцам», камітэт якога ў 19 сакавіка 1860 года звярнуўся з лістом да памешчыка В.&nbsp;Фліёркоўскага, уладальніку сялян Кырыліўкі, з просьбай адпусціць братоў і сясцёр паэта на волю.<ref name="history5"/><ref name="litopys60"/> Пад ціскам грамадскасці Фліёркоўскі змушаны быў пагадзіцца на выкуп сваякоў паэта, але ён згаджаўся адпусціць іх без зямлі; акрамя таго, ён запатрабаваў, каб сям'я Шаўчэнка ўнесла ў банк 900 рублёў.<ref name="litopys60"/> Хоць Шаўчэнка катэгарычна загадваў братам і сястры не згаджацца на ўмовы, прапанаваныя Фліёркоўскім, гэта значыць на выкуп без зямлі&nbsp;— родныя паэта, уведзеныя ў зман памешчыкам, 10 ліпеня 1860 года падпісалі з ім умову на вызваленне без зямлі.<ref name="litopys60"/> Гэты памылковы крок пазней ім дорага каштаваў. Падпісаўшы ўмову, памешчык не адразу выдаў так званую вольную, а зрабіў гэта толькі пасля абвяшчэння маніфесту 19 лютага 1861 года.<ref name="litopys60"/> Браты і сястра адмаўляліся браць вольную без зямлі.<ref name="litopys60"/> [[Файл:Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg|міні|злева|200пкс|Шаўчэнка ў 1859 годзе]] У грамадска-культурным жыцці імперскай сталіцы канца 1850-х гадоў важную ролю адыгрывалі літаратурныя чытанні, якія праходзілі ў канцэртнай зале Пасажа, удзельнікамі якіх былі такія літаратары, як [[Уладзімір Грыгоравіч Бенядзіктаў|У.&nbsp;Бенядзіктаў]], [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Ф.&nbsp;Дастаеўскі]], [[Якаў Пятровіч Палонскі|Я.&nbsp;Палонскі]], [[Апалон Мікалаевіч Майкаў|А.&nbsp;Майкаў]], удзельнічаў у іх і Шаўчэнка.<ref name="litopys60"/> Перадавыя дзеячы літаратуры, навукі, мастацтвы віталі Шаўчэнку і лічылі сваім субратам.<ref name="litopys60"/> Не меншы аўтарытэт Шаўчэнка меў і сярод мастакоў, з многімі з іх ён сябраваў і творча супрацоўнічаў. Калегі паэта па Акадэміі ўважліва прыслухоўваліся да ягоных парад. Майстэрню Шаўчэнку часта наведвалі мастак [[Міхаіл Іосіфавіч Мікешын|М.&nbsp;Мікешын]], скульптар [[Фёдар Фёдаравіч Каменскі|Ф.&nbsp;Каменскі]], жывапісец [[Андрэй Іванавіч Дэньер|А.&nbsp;Дэньер]].<ref name="litopys60"/> Каменскі прыняў удзел у конкурсе 1860 года на вялікі залаты медаль і ляпіў бюст паэта. Дэньер напісаў партрэт Шаўчэнкі, які таксама экспанаваўся на выставе.<ref name="litopys60"/> 2 верасня 1860 года Савет Акадэміі прызнаў Шаўчэнку акадэмікам па гравіраванні па медзі, а 4 верасня таго ж года канферэнц-сакратар Акадэміі Ф.&nbsp;Ф.&nbsp;Львоў урачыста абвясціў яго імя сярод новаабраных акадэмікаў.<ref name="informatika">[https://informatika152.wixsite.com/tg-shevchenko/shevchenko-hudozhnyk БУТИ КОРИСНИМ ЛЮДЯМ І УГОДНИМ БОГОВІ Тарас Шевченко&nbsp;— гравер] ''informatika152.wixsite.com'' Працытавана 27 чэрвеня 2022</ref><ref>[http://litopys.org.ua/shevchenko/vosp62.htm А.&nbsp;А.&nbsp;Благовещенский. Шевченко в Петербурге (1858—1861)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315210258/http://litopys.org.ua/shevchenko/vosp62.htm |date=15 сакавіка 2019 }} // Воспоминания о Тарасе Шевченко.&nbsp;— К.: Дніпро, 1988.&nbsp;— С. 337—346; 545—549.</ref> У апошнія гады свайго жыцця Шаўчэнка вёў і асветніцкую працу: ён удзельнічаў у правядзенні нядзельных школ для народа і, быўшы цяжка хворым, займаўся зборкай і выданнем «[[Букварь южнорусскій|Буквара паўднёварускага]]» на украінскай мове (у канцы 1860 года).<ref name="sokrat"/><ref name="ua">[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Bukvar_yuzhnorusskyj «Букварь южнорусскій».] Енциклопедія історії України. ''resource.history.org.ua'' Працытавана 27 чэрвеня 2022</ref> У жніўні 1860 года Шаўчэнка перадаў для нядзельных школ Кіева і Чарнігава 150 асобнікаў «Кабзара».<ref name="litopys60"/> Складзены Шаўчэнкам буквар натыкнуўся на значныя перашкоды, асабліва з боку духоўнай цэнзуры.<ref name="litopys60"/> Паэт асабіста звяртаўся па дазвол на выданне буквара да пецярбургскага мітрапаліта Ісідора, прадстаўленага ў лістападзе 1860 года.<ref name="litopys60"/> У пачатку студзеня 1861 года Шаўчэнка пачаў рассылаць буквар па Украіне, ён разглядаў яго выхад як пачатак у вялікай справе выдання падручнікаў для народных школ на сваёй радзіме.<ref name="litopys60"/> Таго ж студзеня, калі Шаўчэнка цяжка хварэў, пачаў выходзіць першы ўкраінскі часопіс «[[Основа (украінскі часопіс)|Основа]]», у які ён перадаў шэраг сваіх твораў, а таксама слоўнікавыя і фальклорныя матэрыялы.<ref name="history5"/><ref>[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Osnova_z ОСНОВА&nbsp;— ЧАСОПИС] Енциклопедія історії України. ''resource.history.org.ua'' Процитовано 27 червня 2022</ref> Арганізацыю «Асновы» Шаўчэнка лічыў выключна важнай справай, ён удзельнічаў у падрыхтоўчай працы да выдання часопіса, лічачы гэта «сваёй святой справай».<ref name="litopys60"/> === Смерць і пахаванне (1861) === [[Файл:Shevchenko death mask.jpg|міні|справа|150пкс|Пасмяротная маска Шаўчэнкі]] Знаходзячыся ў жудасных умовах катаргі-салдатчыны, Шаўчэнка набыў невылечную хваробу сэрца і печані як следства [[рэўматызм]]у, [[Цынга|цынгі]], [[Малярыя|малярыі]].<ref name="svitlytsia">[http://svitlytsia.crimea.ua/?section=article&artID=1773 КЛІНІЧНИЙ ДІАГНОЗ ХВОРОБИ І ПРИЧИНА СМЕРТІ Т.Г. ШЕВЧЕНКА] ''svitlytsia.crimea.ua'' Працытавана 9 ліпеня 2022</ref> Таксама абвастралі праблемы з яго здароўем смутак, нястачы, адсутнасць сям'і, туга па радзіме, пастаяннае нервовае напружанне і трывога ў сувязі з пастаяннымі пераследамі і пагрозай новых рэпрэсій.<ref name="litopys60"/> Акрамя таго, клімат Пецярбурга з яго высокай вільготнасцю быў неспрыяльны для чалавека з хворым сэрцам.<ref name="litopys60"/> У цесным памяшканні, дзе жыў Шаўчэнка ў Акадэміі мастацтваў, не хапала паветра, да таго ж яно было атручана кіслотамі, якія выкарыстоўваліся пры гравіроўцы.<ref name="litopys60"/> Паэт не пакідаў надзеі вярнуцца ва Украіну, ён заклікаў Варфаламея Шаўчэнку паскорыць набыццё сядзібы «над Дняпром».<ref name="litopys60"/> З восені 1860 года самаадчуванне паэта пачало пагаршацца. 23 лістапада, сустрэўшыся ў [[Міхаіл Мацвеевіч Лазарэўскі|Міхаіла Лазараўскага]] з доктарам Эдуардам Бары, Шаўчэнка асабліва скардзіўся на боль у грудзях.<ref name="litopys60"/> Доктар, выслухаўшы грудзі, раіў Шаўчэнка засцерагчыся. З таго часу здароўе яго пагаршалася з дня ў дзень.<ref name="litopys60"/> Студзень і люты Шаўчэнка прасядзеў амаль бязвыхадна ў пакоі, зрэдку толькі наведваючы некаторых знаёмых. Да апошніх дзён Шаўчэнка працягваў працаваць.<ref name="litopys60"/> У ноч з 24 на 25 лютага ў Шаўчэнкі здарыўся выключна моцны прыступ дыхавіцы, яго мучыў нясцерпны боль у грудзях; ён не мог праляжаць усю ноч, не знайшоўшы сабе месца. Раніцай 25 лютага М.&nbsp;Лазарэўскі прыйшоў да Шаўчэнкі і знайшоў яго ў неймаверных пакутах. Хвароба ўскладнілася агульнай [[Асцыт|вадзянкай]] і [[Ацёк лёгкіх|ацёкам лёгкіх]].<ref name="litopys60"/> Паэт памёр а пятай гадзіне раніцы 26 лютага 1861 года ў выніку паралічу сэрца.<ref name="litopys60"/><ref name="svitlytsia"/> Перад смерцю паэт запісаў алоўкам на афорце аўтапартрэта 1860 года свой апошні верш «Ці не пакінуць нам, небага». Украінскі літаратуразнавец [[Паўло Іванавіч Зайцаў|Паўло Зайцаў]] назваў гэты твор «непараўнальным паэтычным дакументам барацьбы несмяротнай душы з тленным целам перад тварам фізічнай смерці».<ref name="litopys60"/> 6 лютага, пасля паніхіды, цела памерлага бліжэйшыя сябры яго перанеслі ў акадэмічную царкву. У той жа дзень былі накіраваныя тэлеграмы аб смерці паэта ва Украіну — у [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Чарнігаў]], [[Палтава|Палтаву]], [[Крэмэнчук]], [[Адэса|Адэсу]], [[Хэрсон]], [[Дніпро|Кацярынаслаў]] і іншыя гарады, куды можна было падаць вестку па [[тэлеграф]]е.<ref name="litopys60"/><ref name="niez">[http://www.niez.com.ua/museums/енциклопедія-заповідника/історичний-календар/особистості/1704-10-березня-–-158-років-від-дня-смерті-тараса-григоровича-шевченка 10 БЕРЕЗНЯ – 158 РОКІВ ВІД ДНЯ СМЕРТІ ТАРАСА ГРИГОРОВИЧА ШЕВЧЕНКА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191022063754/http://niez.com.ua/museums/%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%96%D1%8F-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80/%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%96/1704-10-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F-%E2%80%93-158-%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%96%D0%B2-%D0%B2%D1%96%D0%B4-%D0%B4%D0%BD%D1%8F-%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%96-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0-%D0%B3%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0-%D1%88%D0%B5%D0%B2%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0 |date=22 кастрычніка 2019 }} ''niez.com.ua'' Працытавана 9 ліпеня 2022</ref> Паэта ў труне малявалі мастакі [[Міхаіл Іосіфавіч Мікешын|М.&nbsp;Мікешын]], [[Васіль Пятровіч Верашчагін|В. Верашчагін]], [[Леў Міхайлавіч Жамчужнікаў|Л.&nbsp;Жамчужнікаў]], М.&nbsp;Дзмітрыеў і П.&nbsp;Эйснер.<ref name="niez"/> Скульптар [[Пётр Карлавіч Клот|П.&nbsp;Клодт]] зняў з нябожчыка [[Пасмяротная маска|гіпсавую маску]].<ref name="niez"/> Пахаванне прайшло 28 лютага на [[Смаленскія праваслаўныя могілкі (Санкт-Пецярбург)|Смаленскіх могілках]] у Пецярбургу.<ref>[https://www.istpravda.com.ua/columns/4dd8ef46a02f2/ Усі шляхи ведуть до Канева (до 150-річчя перепоховання Шевченка)] ''istpravda.com.ua'' Працытавана 9 ліпеня 2022</ref> На пахаванне паэта прыбыла мноства народа, студэнцтва. Дашлі практычна ўсе пецярбургскія пісьменнікі, навукоўцы, журналісты, жывапісцы.<ref name="litopys60"/> Сярод іх: [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М.&nbsp;Кастамараў]], [[Васіль Міхайлавіч Білазерскі|В.&nbsp;Білазерскі]], [[Панцеляймон Аляксандравіч Куліш|П.&nbsp;Куліш]], [[Рыгор Мікалаевіч Чэстахіўскі|Г.&nbsp;Чэстахіўскі]], [[Аляксандр Сцяпанавіч Афанасьеў-Чужбінскі|А.&nbsp;Афанасьеў-Чужбінскі]], браты [[Лазараўскія]], [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|М.&nbsp;Някрасаў]], [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Ф.&nbsp;Дастаеўскі]], [[Мікалай Васільевіч Шэлгуноў|М.&nbsp;Шэлгуноў]], [[Мікалай Аляксандравіч Сярно-Салаўёвіч|Мікалай]] і [[Аляксандр Аляксандравіч Сярно-Салаўёвіч|Аляксандр]] Сярно-Салаўёвічы, [[Міхаіл Яўграфавіч Салтыкоў-Шчадрын|М.&nbsp;Салтыкоў-Шчадрын]], [[Мікалай Сямёнавіч Ляскоў|М. Ляскоў]], [[Міхаіл Ларыёнавіч Міхайлаў|М. Міхайлаў]], [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|А.&nbsp;Пыпін]], [[Іван Іванавіч Панаеў|І.&nbsp;Панаеў]], [[Васіль Сцяпанавіч Курачкін|Васіль]] і [[Мікалай Сцяпанавіч Курачкін|Мікалай]] Курачкіны, браты Жамчужнікавы, [[Мікалай Герасімавіч Памялоўскі|М.&nbsp;Памялоўскі]], Круневіч і многія іншыя.<ref name="litopys60"/> === Перапахаванне ва Украіне === {{Main|Перапахаванне Тараса Шаўчэнкі|Магіла Тараса Шаўчэнкі}} [[Файл:Shevchenko's gravestone in Saint Petersburg.jpg|міні|злева|230пкс|Магіла на Смаленскіх могілках у Санкт-Пецярбургу]] [[Файл:Селяни копають могилу Шевченкові в Каневі.jpg|міні|справа|260пкс|Вяскоўцы капаюць магілу Шаўчэнкі на Чарнечай гары пад Каневам (1861)]] Пасля таго, як пяцьдзесят восем дзён прах Шаўчэнка знаходзіўся ў Пецярбургу, яго [[Дамавіна|дамавіну]], паводле завяшчання, па хадайніцтве [[Міхаіл Мацвіёвіч Лазарэўскі|Міхаіла Лазарэўскага]], пасля атрымання ім дазволу ў красавіку таго ж года, перавезлі ва [[Украіна|Украіну]] і перапахавалі на Чарнечай гары каля [[Каніў|Канева]].<ref name="litopys60"/> 8 траўня 1861 года труну выкапалі, перанеслі праз увесь Пецярбург да [[Маскоўскі вакзал (Санкт-Пецярбург)|Мікалаеўскага вакзала]] і па чыгунцы перавезлі ў [[Масква|Маскву]].<ref name="litopys60"/> Далей шлях праходзіў праз [[Серпухаў]], [[Тула|Тулу]], [[Арол (горад)|Арол]], [[Кромы]], [[Дзмітроўск]], [[Сеўск]], [[Глухаў]], [[Кралэвэць]], [[Батурын (горад)|Батурын]], [[Ніжын]], [[Носіўка|Носіўку]], [[Бабровыця|Бабровыцю]], [[Бравары]] ў [[Кіеў]]. Выпрагшы коней з воза, студэнты Універсітэта Святога Уладзіміра правезлі труну [[Мікалаеўскі ланцужны мост|Ланцужным мастом]] і далей па набярэжнай да [[Царква Раства Хрыстова (Кіеў)|царквы Раства Хрыстова]] на [[Падол (Кіеў)|Падоле]].<ref name="litopys60"/> У Кіеве з Тарасам развітваліся студэнты, паэты, многія кіяўляне. Было нават меркаванне, якое падтрымлівалася і сваякамі паэта, пахаваць яго ў Кіеве. Але [[Рыгор Мікалаевіч Чэстахіўскі|Рыгор Чэстахіўскі]] адстойваў думку аб пахаванні ў Каневе, таму што Шаўчэнка яшчэ пры жыцці марыў аб «ціхім прыстанішчы і спакоі ў Канева».<ref name="litopys60"/> 20 траўня 1861 года на параходзе «Крэмэнчук» астанкі Кабзара перавезены з Кіева ў Каніў. Двое сутак труна знаходзілася ва [[Канеўскі Успенскі сабор Святога Георгія|Успенскім саборы]], а 22 траўня, пасля адслужанай у царкве [[Паніхіда|паніхіды]], прах аднеслі на Чарнечую гару.<ref name="litopys60"/> Туды ж перанеслі драўляны крыж і ўсталявалі на магіле.<ref>[http://virchi.pp.net.ua/news/2008-05-21-239 22 травня&nbsp;— день перепоховання Тараса Шевченка в Україні, на Чернечій горі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612123616/http://virchi.pp.net.ua/news/2008-05-21-239 |date=12 чэрвеня 2008 }}.</ref> == Асабістае жыццё == Шаўчэнка ніколі не быў жанаты і няма звестак, што ў яго былі дзеці. Першым каханнем маладога Шаўчэнкі была [[Аксана Сцяпанаўна Каваленка|Аксана]], яго аднагодка, з якой ён пазнаёміўся ў 1827 году, калі пасвіў грамадскі статак у Кырыліўцы. Сваякі і знаёмыя закаханых былі ўпэўненыя, што маладыя пажэняцца, як толькі дасягнуты адпаведнага ўзросту. Але спадзяванні былі марныя&nbsp;— Тарас у валцы свайго спадара Паўла Энгельгардта павінен быў паехаць у Вільню.<ref name="taras2">[https://taras-shevchenko.com.ua/ua/content/kohani-zhinki-shevchenka.htm Перше кохання Тараса] ''taras-shevchenko.com.ua'' Працытавана 19 ліпеня 2022</ref> У далейшым сяброўку свайго дзяцінства паэт не раз успомніць у сваіх творах і прысвяціць ёй паэму «[[Мар'яна-чарніца (паэма Шаўчэнкі)|Мар'яна-чарніца]]».<ref>Твори у десяти томах…&nbsp;— т. І.&nbsp;— С. 355; т. V.&nbsp;— С. 187—188.</ref> Наступнай дзяўчынай, якую ён кахаў, была віленская швачка Дзюня (Ядвіга) Гусікоўская. Дзяўчына не ўяўляла свайго жыцця па-за роднай зямлёй&nbsp;— Рэчы Паспалітай, таму шляхі Тараса і Ядвігі хутка разышліся.<ref name="gazeta1"/> Вучачыся ў Акадэміі мастацтваў, Шаўчэнка захапіўся дзяўчынай-натуршчыцай Амаліяй Клоберг. Партрэт дзяўчыны мастак падпісаў ''«Чевченко»''&nbsp;— так яго клікала маладая немка. Менавіта яна стала правобразам Пашы ў аповесці «Мастак». Але захапленне хутка вычарпала сябе.<ref name="taras2" /> У Шаўчэнку была закахана князёўна [[Варвара Мікалаеўна Рэпніна|Варвара Рэпніна]], з якой ён пазнаёміўся падчас падарожжа па Украіне ў 1843 годзе і прысвяціў ёй паэму «Трызна». Але паэт не адказаў ёй узаемнасцю. Захапляліся Шаўчэнкам і зводныя сёстры Рэпнінай, [[Аляксандра Іванаўна Псёл|Аляксандра]] і [[Глафіра Іванаўна Псёл|Глафіра]] Псёл. Тады ж ён сустрэў і закахаўся ў [[Ганна Іванаўна Закрэўская|Ганну Закрэўскую]], якой пасля прысвяціў верш «Г.&nbsp;З.».<ref name="gazeta1"/> Адносіны з Ганнай абарваліся хутка, паколькі Шаўчэнка пакінуў жыллё Закрэўскіх з-за тэрміновых спраў.<ref name="taras2" /> Ёсць сведчанне, што падчас наведвання Кырыліўкі Шаўчэнку спадабалася дачка святара Рыгора Кошыцы&nbsp;— Феадосія. Паэт сватаўся да Феадосіі, аднак атрымаў адмову бацькі нявесты.<ref name="taras2" /> Наступнай жанчынай, якой захапляўся паэт, стала Агата Ускова, жонка каменданта Новапятроўскага ўмацавання. У адным з лістоў Залескаму паэт пісаў, што любіў Ускову ''«беззаганнай любоўю»''.<ref name="taras2" /> Знаходзячыся ў Ніжнім Ноўгарадзе ў 1858 годзе, Шаўчэнка закахаўся ў 16-гадовую актрысу мясцовага тэатра [[Кацярына Барысаўна Піунава|Кацярыну Піунаву]], хацеў ажаніцца з ёй, але яна не адказала яму ўзаемнасцю.<ref name="gazeta1"/> Шаўчэнка быў закаханы ў Марыю Васільеўну, жонку [[Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|Міхаіла Максімовіча]]. Усё цяжэй пераносячы адзіноту ў Пецярбургу, у 1858 годзе ён звяртаўся да яе ў лісце з просьбай знайсці яму жонку ва Украіне, баючыся, што ён ''«так і прападзе бурлаком на чужыне»''.<ref name="litopys58"/><ref name="tyzhden"/> З гэтай мэтай паэт наведаў Украіну ў 1859 годзе, дзе яму спадабаўся парабчанка Харыціна Даўгаполенка, якую ён ўбачыў у гасцях у В. Шаўчэнкі ў Корсуні. Але з-за хуткага выправаджэння ўладамі яго з Украіны, план жаніцьбы на ёй не здзейсніўся.<ref name="history5"/> Апошнім каханнем Шаўчэнкі была 19-летняя пецярбургская парабчанка [[Лікера Іванаўна Полусмакова|Лікера Полусмак]], якой Шаўчэнка прысвяціў вершы «Лікеры», «Л. Пастаўлю хату і пакой…».<ref name="gazeta1"/><ref name="litopys60"/> {| style="width:100%" |+'''Жанчыны ў жыцці Шаўчэнкі''' (выбарачна): |-- |<gallery mode="packed" heights="130" "=""> Портрет Ганни Закревської.jpg|[[Ганна Іванаўна Закрэўская|Ганна Закрэўская]] Піунова Катерина Борисівна.jpg|[[Кацярына Барысаўна Піунава|Кацярына Піунава]] Shevchenko portret Uskova.jpg|[[Агата Ускова|Агата<br/>Ускова]] </gallery> |} == Літаратурная творчасць == {{Гл. таксама|Спіс літаратурных твораў Тараса Шаўчэнкі|Кабзар (зборнік)|Фальклорныя запісы Тараса Шаўчэнкі|Тарас Шаўчэнка ў сусветнай літаратуры}} Шаўчэнка напісаў 237 вершаў і паэм, з іх 235 на украінскай і 2 на расейскай мовах.<ref name="kobzar.ua">[http://kobzar.ua/page/25 Літературна і наукова спадщина Шевченка] ''kobzar.ua'' Працытавана 6 снежня 2022</ref> Многія вершы Шаўчэнкі маюць некалькі варыянтаў. У прыватнасці, вядомы тры рэдакцыі паэмы «Ведзьма» (першапачатковы варыянт назвы&nbsp;— «Асіна» ({{lang-uk|«Осика»}}), 1847), дзве рэдакцыі паэмы «Маскалёва крыніца», дзве рэдакцыі верша «Лічу ў няволі дні і ночы» і іншыя.<ref name="litopys0" /> Проза Шаўчэнкі налічвае 11 твораў: 9 аповесцей, напісаных на расейскай мове паміж 1852–57 гадамі; два ўрыўкі з іншых п'ес; урывак вершаванай трагедыі «Мікіта Гайдай» (1841) на расейскай мове і драма «Назар Стадоля» (1843), якая захавалася ў частковым украінскім перакладзе (усе дыялогі перакладзены на украінскую мову, а ўсе апісанні дзеянняў засталіся на расейскай).<ref name="litopys0" /> === Паэзія === ==== Раннія творы ==== [[Файл:TSh Maria.jpg|міні|праворуч|200пкс|«[[Марыя (карціна Шаўчэнкі)|Марыя]]». Ілюстрацыя да паэмы А.&nbsp;С.&nbsp;Пушкіна «Палтава» (1840)]] На працягу першага перыяду літаратурнай дзейнасці (1837–43 гады) Шаўчэнка напісаў шмат высокамастацкіх паэтычных твораў, у якіх&nbsp;— нараўне з версіфікацыйнымі і стылістычнымі метадамі народна-песеннай паэтыкі&nbsp;— было і нямала новых, арыгінальных рыс, якімі паэт значна пашырыў і ўзбагаціў выказвальныя магчымасці ўкраінскага верша (складаная і гнуткая [[Рытміка (літаратура)|рытміка]]; ужыванне недакладных, [[асананс]]ных і ўнутраных [[рыфма]]ў; выкарыстанне [[Цэзура (літаратура)|цэзуры]] і [[Перанясення (верш)|перанясення]] (''анжамбеман''); майстэрства [[Алітэрацыя|алітэрацый]]; гукавой інструментацыі і паэтычнай інтанацыі; астрафічная будова верша і г.д.). Наватарства Шаўчэнка паказаў і ў [[эпітэт]]ах, параўнаннях, [[метафара]]х, [[Сімвал (літаратуразнаўства)|сімвалах]] і [[Увасабленне|ўвасабленнях]].<ref name="litopys0">[http://litopys.org.ua/encycl/euii300.htm Поезія Шевченка] [Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II). — Париж, Нью-Йорк, 1984. — Т. 10. — С. 3811-3823.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 23 ліпеня 2022</ref> Кіруючыся ўласнай мастацкай інтуіцыяй і не звяртаючы ўвагі на пануючыя ў той час літаратурныя [[Канон (мастацтва)|каноны]], Шаўчэнка знайшоў адпаведную паэтычную форму для ўвасаблення новых тэм і ідэй, якія знаходзіў у тагачаснай рэчаіснасці. Такім чынам, паэт спачатку пераймаў лепшыя ўзоры народнай паэтычнай творчасці. У прыватнасці, яго першыя творы напісаны [[Каламыйка|каламыйным вершам]], што яскрава сведчыць аб сувязі з украінскай народнапесеннай творчасцю, перш за ўсё з песнямі, якія выконваліся ў жанры каламыйкі.<ref name="litopys0" /> Да ранняй творчасці Шаўчэнкі адносяцца [[Балада|балады]] «[[Прычынная (балада Шаўчэнкі)|Прычынная]]» (1837), «[[Таполя (балада Шаўчэнкі)|Таполя]]» (1839) і «[[Утопленая (балада Шаўчэнкі)|Утопленая]]» (1841), у якіх відавочна прысутнічае ўплыў [[рамантызм]]у.<ref>[https://dspace.uzhnu.edu.ua/jspui/bitstream/lib/760/1/ Баладні мотиви в поетичній творчості Тараса Шевченка]{{Недаступная спасылка}} ''dspace.uzhnu.edu.ua'' Працытавана 23 ліпеня 2022</ref> Сваёй [[фантастыка]]й і асноўнымі матывамі яны блізкія да народнай паэзіі. Паэтычным уступленнем у «Кабзар» (1840) быў верш «[[Думы мае, думы мае (верш Шаўчэнкі)|Думы мае, думы мае]]», у якім, выказваючы свае погляды на сувязь паэзіі з рэчаіснасцю, Шаўчэнка падкрэсліў непарыўную еднасць паэта са сваім народам. З гэтым вершам тэматычна роднасная паэзія «[[Пэрэбендзя (паэма Шаўчэнкі)|Пэрэбендзя]]», у якой адбіліся думкі маладога Шаўчэнкі аб месцы паэта ў грамадстве.<ref name="litopys0" /> Асаблівае месца сярод яго ранніх твораў займае сацыяльна-бытавая паэма «[[Кацярына (паэма Шаўчэнкі)|Кацярына]]», якая ўяўляе сабой кранальны аповед пра трагічны лёс украінскай дзяўчыны, якую зняславіў расейскі афіцэр. У развіцці падзей гэты ліра-эпічны твор вызначаецца высокай драматычнай напружанасцю.<ref name="litopys0" /> Вызваленчая барацьба ўкраінскага народа супраць захопнікаў і занявольнікаў стала галоўным матывам такіх ранніх твораў, як «[[Тарасава ноч]]» (1838), «[[Іван Падкова (паэма Шаўчэнкі)|Іван Падкова]]» (1839), «Гайдамакі» (1841), «Гамалія» (1842). У паэмах «Іван Падкова» і «Гамалія» Шаўчэнка апеў гераічныя паходы [[Украінскае казацтва|ўкраінскіх казакоў]] супраць [[Туркі|турак]]. У паэмах «Тарасава ноч» і «Гайдамакі» апісваны розныя моманты барацьбы ўкраінскага народа супраць улады [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].<ref name="litopys0" /> Новай з'явай ва ўкраінскай драматургіі стала п’еса «[[Назар Стадоля (п’еса Шаўчэнкі)|Назар Стадоля]]» (1843), створаная на мяжы першага і другога перыядаў творчасці Шаўчэнкі. Намаляваныя ў ёй падзеі адбываюцца ў XVII стагоддзі ля [[Чыгырын]]а. Развіццё дзеяння п'есы прадстаўлена ў рамантычным стылі, аднак у творы пераважаюць рысы [[Рэалізм (літаратура)|рэалістычнага]] ўзнаўлення рэчаіснасці. Акрамя таго, этнаграфічна-бытавыя карціны выказалі гістарычны каларыт твора. Сцэнічныя якасці драмы забяспечылі ёй вялікі поспех, і яна па-ранейшаму ўваходзіць у рэпертуар украінскіх труп.<ref name="litopys0" /> ==== Перыяд «Трох лет» ==== {{Урэзка | Выраўноўванне = right | Шырыня = 200px | Загаловак = Сон <small>(урывак)</small> | Подпіс = Пераклад: [[Янка Купала]] [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D0%BD_(%D0%A8%D0%B0%D1%9E%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%BA%D0%B0/%D0%9A%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0)] | Змест = <poem> У кожнага свая доля І свой шлях шырокі: Той муруе, той руйнуе, Той нясытым вокам За край свету зазірае, Ці няма краіны, Каб заграбаць ды з сабою Ўзяць у дамавіну. Той тузамі абірае Ў сватняй хаце свата, А той спадцішка ў куточку Точыць нож на брата. А той, ціхі ды цвярозы, Богабаязлівы, Нібы кот той, падкрадзецца, Выжджа нешчаслівы У цябе час, дый запусціць Пазуры ў пячонку,— І не прасі: не вымаляць Ні дзеці, ні жонка. А той, шчодры ды багаты, Цэрквы ўсё муруе; Ды так бацькаўшчыну любіць, Так па ёй гаруе, Ажно з яе, небарачкі, Як ваду, кроў точыць!.. А ўся брацця маўчыць сабе, Вытрашчыўшы вочы! Як ягняты: «Няхай,— кажа,— Можа, так і трэба». Так і трэба! Няма Бога На зямлі, на небе! А вы ў ярме падаеце Ды нейкага раю На тым свеце шукаеце? Няма раю — знаю! Шкода й працы! Падумайце: Ўсе на гэтым свеце — Жабраняты, цараняты — Адамавы дзеці. І той... і той... Ну, а я што? Вось што, мае людзі: Я гуляю, банкятую Ў нядзелю і ў будзень. А вам нудна! А вам шкода! Яй-богу, не чую. Не крычыце! Я сваю п’ю, А не кроў людскую! </poem> }} Творы Шаўчэнкі ў перыяд «трох лет» (1843–45 гады) адзначыліся новымі матывамі вызваленчай барацьбы ўкраінскага народа. Правёўшы восем месяцаў ва Украіне, Шаўчэнка канчаткова вызначыўся са сваім пакліканнем як ''«будзіцеля Украіны»''. Пераход да новага перыяду літаратурнай дзейнасці адбіўся ў паэзіях «Разрытая магіла», «Чыгрына, Чыгрына…» (1844), і паэмы «Сон» (1844), напісаныя пад непасрэдным уражаннем ад рэчаіснасці таго часу ва Украіне. У камедыі «Сон» («У кожнага свая доля») аўтар з [[сарказм]]ам адлюстраваў жорсткасць расейскага імперыялізму і заклікаў да яго знішчэння. Паэма «Сон» стала адным з выдатных твораў сусветнай сатыры і мае агульныя тыпалагічныя рысы з паэмамі «Дзяды» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], «Нямеччына. Зімовая казка» [[Гайнрых Гайнэ|Гайнрыха Гайнэ]] і «[[Боская камедыя|Боскай камедыяй]]» [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ]]. Сатыра таксама прысутнічала ў іншых «палітычных паэмах» Шаўчэнкі 1845 года: «Вялікі склеп», «[[Каўказ (паэма Шаўчэнкі)|Каўказ]]», «[[І мёртвым, і жывым… (паэма Шаўчэнкі)|І мёртвым, і жывым…]]» і вершы «[[Халодны Яр (верш Шаўчэнкі)|Халодны Яр]]».<ref name="litopys0" /> У паэме-[[Містэрыя|містэрыі]] «Вялікі склеп», якая складаецца з трох частак («Тры душы», «Тры вораны», «Тры лірнікі») і эпілога («Стаіць у вёсцы Суботавыя»), Шаўчэнка ўвасобіў свае разважанні аб гістарычным лёсе Украіны ў алегарычных вобразах, якія падвергліся ў літаратуразнаўстве асабліва тэндэнцыйнай інтэрпрэтацыі (цалкам негатыўная ацэнка Шаўчэнкі [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай дамовы]] рэзка супярэчыць так званым «Тэзам аб 300-годдзі ўз'яднання Украіны з Расіяй»). У паэме «Каўказ», якая спалучае жанравыя прыкметы лірычна-сатырычнай паэмы, палітычнай [[Медытацыя (жанр)|медытацыі]] і гераічнай [[Ода|оды]], Шаўчэнка з сарказмам выступіў супраць прыгнятальнай палітыкі Расійскай імперыі і заклікаў прыгнечаныя народы да барацьбы з ёй. «Каўказ» аказаў значны ўплыў на развіццё самасвядомасці не толькі сярод украінцаў, але і іншых народаў. Пасланне Шаўчэнкі «І мёртвым, і жывым…», якое было ўдумлівым паэтычным аналізам тагачаснага грамадска-палітычнага і нацыянальна-культурнага жыцця ва Украіне, павінна было служыць паказальнікам на шляху нацыянальнага, сацыяльнага і культурнага адраджэння ўкраінскага народа. У паэзіі «Халодны Яр» Шаўчэнка адпрэчыў негатыўны погляд гісторыка [[Апалон Аляксандравіч Скалькоўскі|Апалона Скалькоўскага]] на гайдамацкі рух і, назваўшы Мікалая І ''«лютым [[Нерон]]ам»'', востра крытыкаваў тую частку ўкраінскага панства, якая ''«пакорліва поўзала»'' перад [[Расійскі імперыялізм|расійскім імперыялізмам]].<ref name="litopys0" /> [[Файл:Kobzar1840.png|міні|злева|270пкс|Форзац і першая старонка першага выдання «[[Кабзар (зборнік)|Кабзара]]» (1840)]] У вершы «[[Тры леты (верш Шаўчэнкі)|Тры леты]]» (1845), які даў назву рукапіснаму зборніку паэта, Шаўчэнка адлюстроўваў змены, якія адбыліся за гэты час у яго светапоглядзе. У вершы «Праходзяць дні, праходзяць ночы» паэт горача асуджае грамадскую бяздзейнасць, пасіўнасць і заклікае да вызваленчай барацьбы. Рукапісную кнігу «Тры леты» завяршае верш «[[Як памру, то пахавайце… (запавет Шаўчэнкі)|Як памру, то пахавайце…]]», які стаў адным з лепшых узораў «палітычнай» паэзіі.<ref name="litopys0" /> Сярод твораў перыяду «Трох лет» на гістарычныя тэмы асаблівае месца займае паэма «Ерэтык», напісаная восенню 1845-га з паэтычным прысвячэннем [[Павел Ёзеф Шафарык|Павелу Шафарыку]]. Спалучаючы гістарычны сюжэт (асуджэнне і спаленне [[Чэхі|чэшскага]] [[Рэфармацыя|рэфарматара]] [[Ян Гус|Яна Гуса]] ў [[Констанц]]ы 1415 года) з рэчаіснасцю свайго часу, Шаўчэнка стварыў паэму, успрынятую чытачамі як [[Алюзія|алюзію]] ў адрас расійскага імперыялізму.<ref name="litopys0" /> У гісторыка-бытавой паэме [[Нявольнік (паэма Шаўчэнкі)|«Сляпы» («Нявольнік»)]] Шаўчэнка гнеўна асудзіў [[Кацярына II|Кацярыну II]] за разбурэнне [[Запарожская Сеч|Запарожскай Сечы]].<ref name="litopys0" /> У зборнік «Тры леты» прыцягнуты таксама сацыяльна-бытавыя паэмы «[[Сава (паэма Шаўчэнкі)|Сава]]» (1844) і «Наймічка» (1845). У паэме «Сава» намаляваны трагічны лёс маці-ўдавы, у якой забралі ў салдаты адзінага сына. Да ўзнаўлення новага аспекту маральна-псіхалагічнай драмы маці-[[пакрытка]], звярнуўся Шаўчэнка ў паэме «Наймічка». Гэтая тэма хвалявала паэта на працягу ўсёй творчай дзейнасці. Да яе ён звяртаўся ў ранняй паэме «Кацярына», а пасля&nbsp;— у паэмах «Ведзьма» (1847), «Марына» (1848) і іншых. Тэму спакушаных панамі дзяўчат Шаўчэнка распрацоўваў таксама ў баладах «[[Лілея (балада Шаўчэнкі)|Лілея]]» і «Русалка» (абедзве ў 1846 годзе).<ref name="litopys0" /> У снежні 1845 года Шаўчэнка стаў першым літаратарам, які пераклаў на украінскую мову дзесяць біблейскіх [[Псалтыр|псалмоў]]. Цыкл вершаў пад назвай «[[Давідавыя псалмы (Шаўчэнка)|Давідавыя псалмы]]» лічацца «жамчужынай» Шаўчэнкавай лірыкі.<ref>Ірина Даниленко. Давидові псалми // Шевченківська енциклопедія.&nbsp;— Т.&nbsp;2.&nbsp;— К.&nbsp;2012.&nbsp;— С.&nbsp;257.</ref> ==== Перыяд ссылкі ==== Цыкл «У каземаце», напісаны вясной 1847-га ва ўмовах зняволення і допытаў у Пецярбургу, адрозніваецца глыбокім ідэйным зместам і высокім мастацкім майстэрствам. Ён адчыняе адзін з самых цяжкіх перыядаў у жыцці і творчасці Шаўчэнкі&nbsp;— час арышту і ссылкі (1847–57 гадоў). Чакаючы ў турме прысуду, паэт пакутуе не за сябе і свой лёс, яго хвалюе лёс «скрадзенай» і знясіленай расейскім панаваннем Украіны.<ref name="litopys0" /> У сваіх творах Шаўчэнка з вялікай выразнасцю паказвае сваю любоў да Украіны, у прыватнасці ў паэзіях «Мне аднолькава», «У няволі цяжка», «[[Садок вішнёвы каля хаты (верш Шаўчэнкі)|Садок вішнёвы каля хаты]]» і «Ці мы яшчэ сыдземся зноў», што заканчваецца словамі: {{cquote|{{comment|Свою Україну любіть,|Сваю Украіну любіце,}}<br />{{comment|Любіть її… Во время люте,|Любіце яе… У часе лютым,}}<br />{{comment|В остатню тяжкую минуту|У астатнюю цяжкую хвіліну}}<br />{{comment|За неї Господа моліть.|За яе Госпада маліце.}}}} У «Вялікай кнізе» (рукапісы, распачатай 21 лютага 1858 года) паэт адкрывае зборнік твораў 1847 года паэзіяй «Думы мае, думы мае…»&nbsp;— тымі ж словамі, што ўступленне ў «Кабзар» (1840). Гэтым Шаўчэнка падкрэсліў непарыўнасць сваёй сувязі з Украінай. Працягваюць зборнік паэмы «Княжна» і «Ведзьма» («Асіна»), балады «Лілея», «Русалка», а завяршаюць&nbsp;— орская паэзія «А.&nbsp;А.&nbsp;Казачкоўскаму» (снежань 1847) і турэмны цыкл «У каземаце» (травень 1847). У «Малой кнізе» (27 «захаляўных» сшыткаў 1847–50 гадоў) цыкл «У каземаце» (яшчэ без назвы)&nbsp;— перапісаны Шаўчэнкам пасля паэмы «Княжна».<ref name="litopys0" /> === Проза === {{main|Аповесці Тараса Шаўчэнкі}} У Новапятроўскім умацаванні Шаўчэнка напісаў такія аповесці на расейскай мове: «[[Наймічка (аповесць Шаўчэнкі)|Наймічка]]» (1853), «[[Варнак (аповесць Шаўчэнкі)|Варнак]]» (1853), «[[Княгіня (аповесць Шаўчэнкі)|Княгіня]]» (1853), «[[Музыкант (аповесць Шаўчэнкі)|Музыкант]]» (1855), «[[Няшчасны (аповесць Шаўчэнкі)|Няшчасны]]» (1855), «[[Капітанша (аповесць Шаўчэнкі)|Капітанша]]» (1855), «[[Блізняты (аповесць Шаўчэнкі)|Блізняты]]» (1855), «[[Мастак (аповесць Шаўчэнкі)|Мастак]]» (1856) і «[[Прагулка з задавальненнем і не без маралі (аповесць Шаўчэнкі)|Прагулка з задавальненнем і не без маралі]]» (1858), якая была пачата ў ссылцы і завершана ў Ніжнім Ноўгарадзе. Свае аповесці Шаўчэнка падпісваў псеўданімам «Кабзар Дармаграй», з-за немагчымасці выступаць пад уласным прозвішчам і дзеля адмежавання прозы ад паэзіі ў яго творчасці. У аповесцях Шаўчэнка выяўляецца рэвалюцыйна-дэмакратычная і свабодалюбная ідэалогія, роўна як і ў яго паэзіі. У трох з іх выкарыстаны сюжэты вядомых паэм&nbsp;— «Наймічка», «Варнак», «Княгіня»; іншыя цалкам арыгінальныя, у іх пісьменнік выкрываў самадзяржаўе, жорсткасць прыгоннікаў, амаральнасць царскіх афіцэраў. У той жа час Шаўчэнка-празаік з вялікай цеплынёй вывеў станоўчыя характары працоўных людзей, прадстаўнікоў свету мастацтваў, прадэманстраваў іхнія высакародныя і гуманныя ідэалы, імкненне да адукацыі.<ref name="litopys0" /><ref>[https://www.litmir.me/bd/?b=200790 Повести Тараса Шевченко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121185608/https://www.litmir.me/bd/?b=200790 |date=21 студзеня 2021 }} ''litmir.me'' Працытавана 6 верасня 2020</ref> Аповесці Шаўчэнкі не роўныя сваёй мастацкай якасцю яго паэтычным творам і пры жыцці паэта не друкаваліся. Яны звязаны з традыцыямі сатырычна выкрывальнай прозы М. Гогаля. Шчодрае выкарыстанне ў іхняй мове [[украінізм]]аў надае гэтым творам украінскага нацыянальнага каларыту. Значнае месца ў аповесцях Шаўчэнкі займаў абагульнены аўтабіяграфічны элемент: успаміны аб дзяцінстве («Княгіня»), эпізоды з жыцця ў Пецярбургу і навучанне ў Акадэміі мастацтваў («Мастак»), падрабязныя апісанні паездак ва Украіну («Музыкант», «Капітанша», «Прагулка з задавальненнем і не без маралі»). Падзеі юнацтва, паездкі па Украіне і жыццё ў ссылцы намаляваны ў аповесцях Шаўчэнкі з пункту гледжання спелага чалавека, за плячамі якога багаты і горкі жыццёвы досвед. Такое пераасэнсаванне біяграфічнага матэрыялу&nbsp;— псіхалагічнае пераўвасабленне аўтара ў вобраз свайго героя, увядзенне фактаў з асабістага жыцця ў сюжэтна завершаныя гісторыі персанажаў, створаных фантазіяй пісьменніка, з'яўляецца адной з уласцівых рыс творчай манеры Шаўчэнкі.<ref name="litopys0" /> == Лісты == {{main|Лісты Тараса Шаўчэнкі}} Да нашых дзён захавалася 237 прыватных лістоў, 15 афіцыйных і 4 калектыўных ліста, падпісаных Шаўчэнкам. Гэта лісты амаль 22-гадовага перыяду: ад 15 лістапада 1839 года (дата найраннейшага вядомага ліста, адрасаванага брату М.&nbsp;Шаўчэнку) да 24 лютага 1861 года (дата літаральна перадсмяротнага ліста І.&nbsp;Макрыцкаму).<ref>[https://ukrposhta.ua/ru/komu-pisav-shevchenko-listi/ Кому писав Шевченко листи?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003221005/https://ukrposhta.ua/ru/komu-pisav-shevchenko-listi/ |date=3 кастрычніка 2018 }} ''ukrposhta.ua'' Працытавана 3 кастрычніка 2018</ref> Па словах самога Шаўчэнкі, вядома, што ён любіў перапісвацца, а ў перыяд ссылкі гэта было адной з найбольшых патрэб, сродкам не толькі самавыяўлення, але і сувязі з навакольным светам. Па словах літаратуразнаўцы [[Ерамія Якаўлевіч Айзеншток|Ераміі Айзенштока]], незвычайная камунікабельнасць паэта і закладзеная ў ім велізарная цікавасць да людзей і здольнасць хутка схадзіцца з імі, рабілі яго перапіску асабліва цікавай і каштоўнай не толькі для гісторыка літаратуры, але і для звычайнага чытача. Засталіся сведчанні аб надзвычайнай пунктуальнасці Шаўчэнкі ў вядзенні перапіскі. Словы героя аповесці «Прагулка з задавальненнем і не без маралі»: ''«У мяне ёсць высакародная звычка адказваць адразу ж на атрыманы ліст»''&nbsp;— у поўнай меры датычацца і самога аўтара. Атрымаўшы пасланне, як успамінала жонка каменданта Новапятроўскага ўмацавання, Агата Ускова, Шаўчэнка ''«літаральна ўвесь мяняўся, вочы ўспыхвалі агнём»''.<ref name="ukrlit7">[http://www.ukrlit.net/article1/1919.html Епістолярій Тараса Шевченка і Лесі Українки на уроках української літератури у 5—8 класах] ''ukrlit.net'' Процитовано 3 жовтня 2018 року</ref> Паэт перапісваўся са сваякамі, сябрамі, таварышамі па ссылцы; украінскімі, расейскімі і польскімі пісьменнікамі і вучонымі, мастакамі і акцёрамі.<ref>[http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/37439/34-Bashmanivska.pdf?sequence=1 Епістолярій Тараса Шевченка як Об'єкт пошукового дослідження під час вивчення життєпису] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003181845/http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/37439/34-Bashmanivska.pdf?sequence=1 |date=3 кастрычніка 2018 }} (Любов Башманівська) ''dspace.nbuv.gov.ua'' Працытавана 3 кастрычніка 2018</ref> == Дзённік == {{main|Дзённік Тараса Шаўчэнкі}} Пачынаючы з 12 чэрвеня 1857 года, пасля атрымання весткі аб магчымым звальненні са ссылкі Шаўчэнка пачаў у [[Мемуары|мемуарна]]-[[Публіцыстычны стыль|публіцыстычным]] характары весці ў Новапятроўскім умацаванні дзённік, дзе апісваў падзеі, якія адбываліся вакол яго, уласнае салдацкае жыццё і свае ўспаміны і думкі. Дзённік быў адчынены для сяброў Шаўчэнкі і пісаўся на расейскай мове, каб некаторыя з іх маглі яго зразумець. 13 ліпеня 1858 года ў Пецярбургу дзённік, які складаўся са 102 лістоў, быў завершаны, калі Шаўчэнка падарыў яго Лазарэўскаму з нагоды яго дня нараджэння.<ref name="Щоденник" /><ref>[http://litopys.org.ua/shevchenko/shev514.htm Коментарі до «Щоденника Шевченка»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121205015658/http://litopys.org.ua/shevchenko/shev514.htm |date=5 снежня 2012 }} ''litopys.org.ua'' 9 верасня 2020</ref> У далейшым гэты твор спрыяў разуменню вучонымі біяграфіі, літаратурна-мастацкай спадчыны Шаўчэнкі, яго светапогляду.<ref>[https://svoboda-news.com/svwp/ Готуємо-видання-Щоденника-Шевчен/ Готуємо видання «Щоденника» Шевченка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200912162743/http://svoboda-news.com/svwp/ |date=12 верасня 2020 }} ''svoboda-news.com'' 9 верасня 2020</ref> Ёсць меркаванне, што дзённік дапамог Шаўчэнка перажыць пераход ад стану няволі да свабоднага жыцця.<ref>[https://artefact.org.ua/literature/tayemniy-shhodennik-tarasa-shevchenka-pro-shho-kobzar-rozpovidav-u-svoyemu-livejournal.html Таємний щоденник Тараса Шевченка: про що Кобзар розповідав у своєму LiveJournal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127042324/https://artefact.org.ua/literature/tayemniy-shhodennik-tarasa-shevchenka-pro-shho-kobzar-rozpovidav-u-svoyemu-livejournal.html |date=27 студзеня 2021 }} ''artefact.org.ua'' 9 верасня 2020</ref> Акрамя гэтага Шаўчэнка пакінуў запіскі гісторыка-археалагічнага характару (Археалагічныя нататкі) і чатыры артыкулы. == Буквар == {{main|Букварь южнорусскій}} Украінамоўны «[[Букварь южнорусскій|Буквар паўднёварускі]]» Шаўчэнкі ў 1860 годзе быў разлічаны пераважна на слухачоў нядзельных школ і павінен быў даць элементарныя веды. Ён утрымліваў у сабе алфавіт, перапеў некаторых псалмоў, элементы лічбы, тэксты думак пра пірацінскага паповіча Аляксея і пра Марусю Багуслаўку, народныя прыказкі, прымаўкі. Друкавалася кніга на сродкі самога аўтара, досыць вялікім па тых часах тыражом&nbsp;— 10 000 асобнікаў.<ref name="ua"/> == Творчасць == Пісаць пачаў каля 1836-37. Выдаў зборнік «[[Кабзар (зборнік)|Кабзар]]» (1840). Шаўчэнкавы творы прасякнуты любоўю да радзімы, напісаны народнай мовай, вызначаюцца блізкасцю да фальклору, разнастайнасцю рытмаў, меладычнасцю. У ранняй яго творчасці (вершы, балады, паэмы «Кацярына», 1838, «Гайдамакі», 1841; драма «Назар Стадоля», 1843, і інш.) спалучэнне рамантызму з рэалістычнымі тэндэнцыямі. У паэме «Наймічка» (1845) стварыў яскравы драматычны вобраз жанчыны-маці.<br />У паэмах «Сон» (1844), «Каўказ», «Ератык» (абедзве 1845), «Неафіты» (1857), цыклах «У каземаце» (1847), «Цары» (1848), паэзіі перыяду ссылкі, аповесцях «Княгіня» (1853), «Музыка» (1855) і інш. рэвалюцыйныя і антыпрыгонніцкія матывы. Аўтар паэм «Сляпая» (1842), «Князёўна» (1847), «Марына» (1848), «Юродзівы» (1857), «Марыя» (1859), балады «Прычынна» (1837), трыпціха «Доля», «Муза», «Слава» (1858), аповесцей «Варнак» (1845), «Няшчасны», «Капітанша», «Блізняты» (усе 1855), «Мастак» (1856), «Прагулка з задавальненнем і не без маралі» (1856-58). Многія вершы Тараса Шаўчэнкі сталі народнымі песнямі. Тарас Шаўчэнка — заснавальнік рэалістычнага кірунку ва ўкраінскім выяўленчым мастацтве. Майстар партрэту, гістарычных і жанравых кампазіцый, ілюстрацый, натурных замалёвак, афортаў («Аўтапартрэт», 1840-41; «Кацярына», 1842; серыя афортаў «Жывапісная Украіна», выд. 1844, і інш.). За працы ў галіне гравюры атрымаў званне акадэміка (1860). Яго мастацкая спадчына прасякнута народнасцю, сацыяльнай накіраванасцю, гуманістычным пафасам. Тарас Шаўчэнка ў сваёй творчасці выразіў думкі і настроі, якія былі важнымі ў жыцці ўкраінцаў у той час. Яго творчасць знайшла водгук у сэрцах людзей, пра што сведчыць тое, што ў другой палове XIX і ў пачатку XX ст. ці не адзінаю кніжкаю ў большасці вясковых хат Украіны быў «Кабзар»; вершы з яго вучылі напамяць, з яго дапамогаю вучыліся чытаць. У той час Шаўчэнкавы творы з'ядналі ўкраінскі народ, асабліва жыхароў Левабярэжнай Украіны. == Знешнасць і выява ў масавай культуры == Большасць сучаснікаў Шаўчэнкі адзначалі, што ён меў моцны целасклад і быў сярэдняга росту, які складаў 2 аршыны і 5 вяршкоў (каля 165 см).<ref name="gazeta7" /><ref name="shron">[https://shron3.chtyvo.org.ua/Konyskyi/Taras_Shevchenko_na_pershomu_zaslanniu_113_chervnia_1847_-_1729_zhovtnia_1850.pdf? ТАРАС ШЕВЧЕНКО НА ПЕРШОМУ ЗАСЛАННІ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331221510/https://shron3.chtyvo.org.ua/Konyskyi/Taras_Shevchenko_na_pershomu_zaslanniu_113_chervnia_1847_-_1729_zhovtnia_1850.pdf |date=31 березня 2022 }} ''shron3.chtyvo.org.ua''Працытавана 17 сакавіка 2022</ref> Знаёмы паэта, афіцэр Мікалай Момбелі, апісаў яго ў сярэдзіне 1840-х гадоў наступным чынам: [[Файл:Taras Szewczenko Warszawa 04.jpg|міні|200пкс|справа|Помнік Шаўчэнку (Варшава), адкрыты ў 2002 годзе&nbsp;— такім паэт амаль ніколі не паказваўся ў савецкі час]] {{cquote|Ён сярэдняга росту, шыракаплечы і наогул каржакаватай, моцнай будовы, у таліі шырокі з-за асаблівай будовы касцей, але зусім не тоўсты. Твар круглы, барада і вусы заўсёды паголеныя, бакенбарды ж аблямоўкай абводзяць увесь твар, валасы выстрыжаны па-казацку, але зачасаны назад. Ён не брунет і не бландын, але бліжэй да брунета, не толькі за валасамі, але і колерам чырвонай скуры; рысы асобы звычайныя.<ref name="gazeta7" />}} Расійскі пісьменнік [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|Іван Тургенеў]], які ўпершыню сустрэўся з паэтам зімой 1859 года, пісаў: {{cquote|Шыракаплечы, прысадзісты, каржакаваты, Шаўчэнка меў тып казака, з прыметнымі прыкметамі салдацкай выпраўкі і ломкі. Галава вастраверхая, амаль лысая, высокі маршчыністы лоб, шырокі, так званы „качыны“, нос, густыя вусы, віслыя вусны, невялікія шэрыя вочы, погляд якіх, заўсёды змрочны і недаверлівы, часам набіраў выраз ласкавага, амаль пяшчотнага, і суправаджаўся харошай, добрай усмешкай. Голас крыху хрыплы, вымаўленне чыста расійскае, рухі спакойныя, хада шаноўная, постаць вуглаватая і мала элегантная.<ref name="gazeta7">[https://gazeta.ua/ru/articles/history-journal/_buv-vin-sobi-serednogo-zrostu-takij-muzhestvennij-zdorovij-cholovik/373978 "Був він собі середнього зросту - такий мужественний, здоровий чоловік"] ''gazeta.ua'' Працытавана 18 ліпеня 2022</ref>}} Нягледзячы на тое, што Шаўчэнка на працягу жыцця быў «душой кампаніі»,<ref name="kozach"/><ref name="afchu">''Афанасьєв-Чужбинський О.'' [http://litopys.org.ua/shevchenko/spog24.htm Спомини про Т.&nbsp;Г.&nbsp;Шевченка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211116103835/http://litopys.org.ua/shevchenko/spog24.htm |date=16 лістапада 2021 }} // Спогади про Тараса Шевченка.&nbsp;— К. : Дніпро, 1982.&nbsp;— С. 87—107.</ref> любіў смяяцца,<ref name="afchu"/><ref>''Григорович Д.'' [http://litopys.org.ua/shevchenko/spog17.htm Літературні спогади] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309175730/http://litopys.org.ua/shevchenko/spog17.htm |date=9 сакавіка 2014 }} // Спогади про Тараса Шевченка.&nbsp;— К. : Дніпро, 1982.&nbsp;— С. 75.</ref> дапамагаць іншым<ref>''Пономарьов Ф.'' [http://litopys.org.ua/shevchenko/spog13.htm Тарас Григорович Шевченко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309174406/http://litopys.org.ua/shevchenko/spog13.htm |date=9 сакавіка 2014 }} // Спогади про Тараса Шевченка.&nbsp;— К. : Дніпро, 1982.&nbsp;— С. 67—68.</ref> і ўмеў развесяліць незнаёмых людзей,<ref name="kozach">''Козачковський А.'' [http://litopys.org.ua/shevchenko/spog19.htm Із спогадів про Т.&nbsp;Г.&nbsp;Шевченка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309181151/http://litopys.org.ua/shevchenko/spog19.htm |date=9 сакавіка 2014 }} // Спогади про Тараса Шевченка.&nbsp;— К. : Дніпро, 1982.&nbsp;— С. 76—80.</ref> яго прывыклі паказваць са строгім выразам твару. Таксама хоць ён памёр даволі маладым (у 47 гадоў), яго часта ўзнаўляюць як дзядулю са маршчынамі.<ref>Степовик Д. Наслідуючи Христа: Віруючий у Бога Тарас Шевченко. — К. : Видавництво імені Олени Теліги, 2013. — 480 с.</ref> Аб вырошчванні пры савецкай уладзе выявы менавіта такога строгага і змрочнага Шаўчэнкі, расказваў скульптар [[Леа Мол|Леанід Маладажанін]], аўтар некалькіх помнікаў Шаўчэнкі за мяжой. У 1930-х ён быў студэнтам Ленінградскай акадэміі мастацтваў у класе скульптуры прафесара [[Мацвей Генрыхавіч Манізер|Мацвея Манізера]]. Разам з іншымі студэнтамі дапамагаў Манізеру мадэляваць [[Помнік Тарасу Шаўчэнку (Кіеў)|помнік Шаўчэнкі для Кіева]]. Калі праект помніка быў гатовы, на працу прыехалі паглядзець [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Лазар Кагановіч]] і [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіта Хрушчоў]]. Убачыўшы пад постаццю Шаўчэнкі персанажаў з «[[Гайдамакі (паэма Шаўчэнкі)|Гайдамакаў]]» (падобна [[Помнік Тарасу Шаўчэнку (Харкаў)|харкаўскаму помніку Шаўчэнку]]), Кагановіч накінуўся на Манізера з крытыкай: маўляў, такі Шаўчэнка будзе натхняць сялян паўстаць супраць савецкай улады. Ён загадаў прыбраць усіх персанажаў, змяніць фігуру Шаўчэнкі з выпучанымі грудзьмі на постаць з нахіленай наперад галавой, загадаў прыбраць Шаўчэнку рукі за спіну і павесіць на іх нейкае цяжкае адзенне. Манізер перапрацаваў помнік па «парадах» Кагановіча і ў такім выглядзе быў адліты з бронзы і ўсталяваны ў 1939 годзе.<ref>''Степовик Д.'' Наслідуючи Христа…&nbsp;— С. 42—43.</ref> Праз 25 гадоў, у 1964-м, адкрыты [[Мемарыял Тарасу Шаўчэнку (Вашынгтон)|помнік маладому Шаўчэнку]] працы самога Маладажаніна. Шаўчэнка прадстаўлены на ім з выпучанымі грудзьмі, накіраваныя наперад. Ёсць меркаванне, што першы помнік маладому Шаўчэнку ва Украіне быў адкрыты ў [[Звэныгародка|Звэныгародцы]] ў 1981 годзе.<ref>[http://www.pohlyad.com/mandry/n/11068 Рейтинг «Погляду». 10 найцікавіших пам'ятників Шевченку в Україні] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309171836/http://www.pohlyad.com/mandry/n/11068 |date=9 сакавіка 2014 }} // Погляд.&nbsp;— 09.03.2013.</ref> == Погляды == {{main|Погляды Тараса Шаўчэнкі}} {{see also|Погляды Тараса Шаўчэнкі на рэлігію}} Шаўчэнка мае рэпутацыю выбітнага ўкраінскага мысляра.<ref name="litopys0" /> Крыніцай асвятлення і разумення Шаўчэнкі (рэлігійных, палітычных, культурных, этычных, філасофскіх, эстэтычных, педагагічных і іншых) з'яўляюцца паэзіі, аповесці, лісты і дзённік.<ref name="Щоденник" /><ref name="ukrlit7" /><ref>[https://burago.com.ua/gorbachov-d-solomarska-o-%E2%80%A2-taras-shevch/ Горбачов Д., Соломарська О. • Тарас Шевченко – авангардист, естет, інтелектуал] ''burago.com.ua'' Працытавана 24 ліпеня 2022</ref> Надзвычай адораны з дзяцінства, Шаўчэнка на працягу ўсяго жыцця выяўляў нястрымную прагу ведаў, што паўплывала на яго ўсебаковую адукаванасць. Акрамя таго, Акадэмія мастацтва, якую ён скончыў, не толькі ўзбройвала прафесійнымі ведамі мастака, яна давала і грунтоўную класічную адукацыю.<ref>[http://eprints.cdu.edu.ua/338/1/N200p034-038.pdf МОРАЛЬНИЙ ІДЕАЛ У ТВОРЧОСТІ Т.Г. ШЕВЧЕНКА] ''eprints.cdu.edu.ua'' Працытавана 13 жніўня 2022</ref> == Выданне твораў == {{main|Выданне твораў Тараса Шаўчэнкі|Спіс перакладаў Шаўчэнкаўскага «Запавету»}} Пры жыцці Шаўчэнкі толькі нязначная частка яго твораў убачыла свет. Гэта былі яго раннія вершы. Зборнікі твораў Шаўчэнка часцей за ўсё друкаваліся пад назвай «Кабзар». Першым поўным выданнем вершаў Шаўчэнкі стаў «Кабзар» у 1907 годзе пад рэдакцыяй [[Васіль Мікалаевіч Даманіцкі|Васілія Даманіцкага]]. Упершыню поўнае выданне твораў у пяці тамах было падрыхтавана да друку пад рэдакцыяй [[Багдан Сільвестравіч Лепкі|Багдана Лепкага]] і выйшла ў 1919–1920 гадах.<ref name="vuam">[http://vuam.org.ua/uk/704:Bидання_творів_Тараса_Шевченка_20-30_рр._ХХ_ст._в_колекції_Музею_книги_і_друкарства_України Видання творів Тараса Шевченка 20-30 рр. ХХ ст. в колекції Музею книги і друкарства України] ''vuam.org.ua'' Працытавана 18 ліпеня 2022</ref> Да гэтага, з часу з'яўлення «Кабзара» ў 1840 годзе і да 1920 года, не існавала ніводнага выдання, які ахоплівае ўсю спадчыну пісьменніка: паэзію, прозу, драматургію, мастацкую творчасць<ref name="vuam" />. У далейшым колькасць поўных выданняў або збораў твораў Шаўчэнкі павялічвалася, адным з найбуйнейшых было шаснаццацітомнае выданне пад рэдакцыяй [[Павел Іванавіч Зайцаў|Паўла Зайцава]] 1934–1939 гадоў.<ref name="vuam" /> Акрамя рэгулярнага друку ў Савецкім Саюзе, у 20–80-я гады XX стагоддзя расла колькасць перакладаў твораў паэта ў свеце, у прыватнасці, у Польшчы, Чэхаславакіі, Балгарыі, Германіі, Англіі, Францыі, Італіі, ЗША, Канадзе і г.д.<ref>[https://www.istpravda.com.ua/short/2014/03/5/141773/ Виставка книг Шевченка, виданих у XIX-XX сторіччях. СКАНИ] ''istpravda.com.ua'' Працытавана 18 ліпеня 2022</ref> {| style="width:100%" |+'''Выданне твораў Шаўчэнкі розных гадоў''' (выбарачна): |-- |<gallery mode="packed" heights="116" "=""> Тарас Шевченко. Кобзар. 1840.pdf|<small>«Кабзар»<br/>(1840)</small> 1841 - Hajdamaky - Poem by T. Shevchenko.pdf|<small>«Гайдамакі»<br/>(1841)</small> 1843 03 07 - Hamlija 1st edition (1844).pdf|<small>«Гамалія»<br/>(1844)</small> 1861 - Bukvar Juzhnorusskyj -.pdf|<small>«Буквар Южноруській»<br/>(1861)</small> Кобзарь Тараса Шевченка. Частина трета (1895).pdf|<small>«Кабзар»<br/>(1895)</small> Тарас Шевченко. Кобзар. Berlin 1922.djvu|<small>«Кабзар»<br/>(1922)</small> 1908 - Taras Shevchenko - Kobzar - SP - Domanytsky -.djvu|<small>«Кабзар»<br/>(1908)</small> Kobzar 1911.jpg|<small>«Кабзар»<br/>(1911)</small> Повне видання творів Тараса Шевченка. Том 1.pdf|<small>Поўнае выданне твораў Шаўчэнкі<br/>(1959–1961)</small> Kobzar-Taras-Shevchenko-Ukr-Dnipro-1985.pdf|<small>«Кабзар»<br/>(1985)</small> </gallery> |} == Культурная роля і ацэнка творчасці == Творчасць Шаўчэнкі стала духоўнай асновай утварэння сучаснай украінскай нацыі, крыніцай нацыянальна-палітычнай свядомасці, а сам паэт&nbsp;— сімвалам Украіны. Шаўчэнка&nbsp;— выключная з'ява таксама ў сусветнай літаратуры. З 47 гадоў жыцця паэт прабыў 24 гады ў прыгоннай залежнасці, 10&nbsp;— у ссылцы, а астатнія&nbsp;— пад назіраннем жандараў. Шлях Шаўчэнкі да творчых вышыняў вызначыў у вобразнай форме [[Іван Якаўлевіч Франко|І.&nbsp;Франко]]:<ref name="litopys0" /> {{cquote|Ён быў сынам мужыка і стаў уладаром у царстве духу. <br />Ён быў прыгоннікам і стаў волатам у царстве чалавечай культуры. <br />Ён быў самавукам і паказаў новыя, свежыя і вольныя шляхі прафесарам і кніжным навукоўцам. {{oq|uk|Він був сином мужика і став володарем у царстві духа. <br />Він був кріпаком і став велетнем у царстві людської культури. <br />Він був самоуком і вказав нові, свіжі й вільні шляхи професорам та книжним ученим.}}}} [[Файл:Могила поета Т. Г. Шевченка та пам’ятник Т.Г.Шевченку Канів.jpg|міні|справа|220пкс|[[Магіла Тараса Шаўчэнкі|Магіла Шаўчэнкі]] ў Каневе]] Шаўчэнка быў і глыбокім [[лірыка]]м, і творцам эпічных паэм, і выбітным [[драматург]]ам і рознабакова адораным мастаком. Ён лічыцца заснавальнікам новай украінскай літаратуры і родапачынальнікам яе рэвалюцыйна-дэмакратычнага кірунку. Менавіта яго творчасць дала тыя пачаткі, якія сталі кіроўнымі для перадавых украінскіх пісьменнікаў другой паловы XIX&nbsp;– пачатку XX стагоддзяў. Шаўчэнка першым ва ўкраінскай літаратуры выступіў як сапраўды народны паэт, творы якога больш змястоўна адбілі пачуцці і думкі працоўных мас і іхнія векавыя імкненні да свабоды, у адрозненне ад сваіх літаратурных папярэднікаў, якія ў сваіх творах крытыкавалі толькі асобныя з'явы тагачаснага жыцця, як здзек памешчыкаў над сялянамі, хабарніцтва чыноўнікаў. У сваіх творах ён стварыў новы станоўчы вобраз&nbsp;— змагара і суддзі супраць самадзяржаўна-памешчыцкага ладу і змагара за шчасце народа. Пра тое, што яго творчасць знайшла водгук у сэрцах людзей, сведчыць тое, што ў другой палове XIX&nbsp;– пачатку XX стагоддзя ледзь не адзінай кнігай у большасці сельскіх дамоў Украіны быў «Кабзар», вершы з якога вучылі на памяць, і за ім вучыліся чытаць.<ref>[https://archive.org/stream/politolohichna5op/Politolohichna9_Ts_Ya#page/n343/mode/2up Шевченко Тарас Григорович (9 березня 1814&nbsp;— 10 березня 1861&nbsp;рр.)] // Політологічна енциклопедія: навч.&nbsp;посібник для вищ. навч. закл. / укл.: Карасевич А. О., Шачковська Л. С.&nbsp;— Умань: ФОП Жовтий О. О., 2016.&nbsp;— Книга&nbsp;— IX.&nbsp;— 478 с.&nbsp;— С. 344.</ref> Творчасць Шаўчэнкі ўнесла ва ўкраінскую літаратуру невядомае да гэтага багацце тэм і жанраў і далучыла яе да лепшых дасягненняў сусветнай літаратуры. Па яго шляху пайшлі самыя выдатныя ўкраінскія пісьменнікі наступных часоў: [[Марко Ваўчок]], [[Панас Мірны]], [[Іван Якаўлевіч Франко|Іван Франко]], [[Павел Арсенавіч Грабоўскі|Павел Грабоўскі]], [[Леся Украінка]] і іншыя. Акрамя таго, Шаўчэнка адыграў важную гістарычную ролю ў развіцці [[Украінская мова|ўкраінскай літаратурнай мовы]], ён усталяваў тую яе структуру, якая стала асновай сучаснай мовы&nbsp;— развіў і зацвердзіў пэўны склад слоўніка і граматычны лад (у тым ліку [[Сінтаксіс мовы|сінтаксіс]]), якія сталі нормай і ўзорам для пісьменнікаў, прэсы, тэатра і г.д. Яго паэзія дала нормы ўкраінскай літаратурнай мовы, створаныя на аснове народнага фальклору і жывой гутарковай мовы, заснаванага на палтаўска-кіеўскай гаворцы.<ref name="mfknukim">[https://mfknukim.mk.ua/images/konferentsii/shevchenko_2014_2.pdf «Феномен особистості та творчості Т.&nbsp;Г.&nbsp;Шевченка в сучасному культурологічному просторі»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506094634/https://mfknukim.mk.ua/images/konferentsii/shevchenko_2014_2.pdf |date=6 траўня 2021 }} ''mfknukim.mk.ua'' Працытавана 10 верасня 2020</ref><ref>[https://vishnevetska.webnode.com.ua/news/znachennya-tvorchostі-shevchenka-dlya-rozvitku-ukrainskoi-kulturi/ Значення творчості Шевченка для розвитку української культури] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220408061618/https://vishnevetska.webnode.com.ua/news/znachennya-tvorchostі-shevchenka-dlya-rozvitku-ukrainskoi-kulturi/ |date=8 красавіка 2022 }} ''vishnevetska.webnode.com.ua'' Працытавана 10 верасня 2020</ref> Шаўчэнка перакладзены на многія мовы народаў свету, яго творчасць аказала вялікі ўплыў на развіццё культуры заходняга і паўднёвага славянства. Паэзія Шаўчэнкі атрымала высокую ацэнку ад расейскіх пісьменнікаў [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І.&nbsp;Тургенева]], [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|Н.&nbsp;Някрасава]], [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л.&nbsp;Талстога]], [[Мікалай Аляксандравіч Дабралюбаў|М.&nbsp;Дабралюбава]], польскага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|У.&nbsp;Сыракомлі]], балгарскага паэта [[Любен Каравэлаў|Л.&nbsp;Каравэлава]], сербскага паэта В.&nbsp;Ніколіча, французскіх навукоўцаў Э.&nbsp;Дурана і [[Луі Лежэ|Л.&nbsp;Лежэ]], шведскага вучонага [[Альфрэд Енсэн|А.&nbsp;Енсена]], чэшскага вучонага С.&nbsp;Неедлы і многія іншыя.<ref name="en.gov.ua" /><ref name="mfknukim" /> Творы паэта знайшлі свайго чытача не толькі ў большасці краін Еўропы, але і далёка за яе межамі&nbsp;— у ЗША, Канадзе, Індыі, Кітаі, Японіі і многіх іншых краінах свету. [[Джон Ф. Кенэдзі]] ў свой час сказаў: ''«Я рады, што магу дадаць свой голас да тых, хто ўшаноўвае вялікага ўкраінскага паэта»''.<ref name="en.gov.ua" /> Адно з найганаровейшых месцаў ва ўкраінскім выяўленчым мастацтве заняў Шаўчэнку як мастак, дзе ён стаў адным з першых мастакоў, якія пракладалі новы рэалістычны напрамак. Шаўчэнка стаў заснавальнікам крытычнага рэалізму і адным з пачынальнікаў афорта і першым яго выдатным майстрам ва ўкраінскім мастацтве.<ref>[https://lib.kr.ua/?page_id=14225 Живописна спадщина Т. Шевченка] ''lib.kr.ua'' Працытавана 24 ліпеня 2022</ref> == Даследаванне жыцця і творчасці == Навуковае вывучэнне жыцця, творчасці і шматграннай дзейнасці Шаўчэнкі, а таксама яго месцы ў гісторыі Усходняй Еўропы і ў сусветным літаратурным працэсе прадмет асобнай навукі&nbsp;— [[шаўчэнказнаўства]]. Вывучэнне спадчыны Шаўчэнкі&nbsp;— праблема невычэрпная і шматбаковая, і таму шаўчэнказнаўства як міждысцыплінарная вобласць навуковых ведаў адрозніваецца рознымі напрамкамі даследаванняў (біяграфічны, бібліяграфічны, літаратуразнаўчы, тэксталагічны, мовазнаўчы, лексікаграфічны, мастацтвазнаўчы, эстэтычны, псіхалагічны, педагагічны, рэлігійна-маральны, філасофскі, грамадска-палітычны і т.п.). Сёння большая частка літаратурных твораў і дакументаў Шаўчэнкі захоўваюцца ў [[Інстытут літаратуры імя Тараса Шаўчэнкі НАН Украіны|Інстытуце літаратуры]], а мастацкія&nbsp;— у [[Нацыянальны музей Тараса Шаўчэнкі|Нацыянальным музеі]], якое носіць яго імя.<ref name="litopys777">[http://litopys.org.ua/encycl/euii301.htm Шевченкознавство] [Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II). — Париж, Нью-Йорк, 1984. — Т. 10. — С. 3823-3835.] ''litopys.org.ua'' 23 ліпеня 2022</ref> Шаўчэнкаўзнаўцамі Інстытута літаратуры і вучонымі Украіны і замежжа складзены і выдадзены [[Шаўчэнкаўскі слоўнік]] у 2-х тамах (1977) і [[Шаўчэнкаўская энцыклапедыя]] ў 6-ці тамах (2012–2014).<ref name="litopys777"/> {| style="width:100%" |+'''Месца захоўвання твораў і дакументаў Шаўчэнкі:''' |-- |<gallery mode="packed" heights="160" "=""> Pechersk 28 09 13 131.jpg|Інстытут літаратуры імя Т. Шаўчэнкі Бульвар Тараса Шевченко 12 Киев 2012 01.JPG|Нацыянальны музей імя Т. Шаўчэнкі </gallery> |} == Ушанаванне памяці == [[Выява:50 PMR 2000 ruble obverse.jpg|thumb|50 рублёў [[Прыднястроўе|ПМР]] з выявай Тараса Шаўчэнкі]] Імем Тараса Шаўчэнкі названы шэраг геаграфічных аб'ектаў (населеных пунктаў, вуліц), навучальных устаноў і іншых арганізацый Украіны. Імя Тараса Шаўчэнкі маюць вышэйшыя навучальныя ўстановы — [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскі]] і [[Луганскі нацыянальны ўніверсітэт|Луганскі нацыянальныя ўніверсітэты]], [[Чарнігаўскі педагагічны ўніверсітэт]], [[Крамянецкі абласны гуманітарна-педагагічны інстытут]] і галоўны ўніверсітэт [[Прыднястроўе|Прыднястроўя]]; тэатры — [[Нацыянальная опера Украіны імя Тараса Шаўчэнкі|Нацыянальная опера Украіны]], [[Цярнопальскі драматычны тэатр|Цярнопальскі]], [[Валынскі драматычны тэатр|Валынскі]] і [[Харкаўскі драматычны тэатр|Харкаўскі драматычныя тэатры]], [[Днепрапятроўскі ўкраінскі музычны драматычны тэатр]], [[Крыварожскі тэатр драмы і музычнай камедыі]], [[Чаркаскі музычна-драматычны тэатр|Чаркаскі]] і [[Чарнігаўскі музычна-драматычны тэатр|Чарнігаўскі]] музычна-драматычныя тэатры, а таксама шматлікія кінатэатры, [[пік Шаўчэнкі]], [[горад Форт-Шаўчэнка]], з 1964 па 1991 гады [[горад Актаў]]<!--кароткае?--> называўся Шаўчэнка. [[File:Shevchenko Taras.jpg|thumb|left|Скульптура ў Луганскім нацыянальным універсітэце імя Тараса Шаўчэнкі (скульптар [[Мікалай Гаўрылавіч Шмацько]])]] Помнікі Тарасу Шаўчэнку ўсталяваныя ўва ўсіх абласных цэнтрах, многіх гарадах і вёсках Украіны, а таксама ў шматлікіх сталіцах і гарадах за мяжой. Увогуле, ва Украіне і свеце існуе больш за 1000 помнікаў паэту. Гэта найбольшая колькасць манументаў, усталяваных адной асобе, калі не ўлічваць правадыроў таталітарнага рэжыму і невядомых салдат{{крыніца?}}. Адным з найлепшых лічыцца помнік у [[Харкаў|Харкаве]], вялікія помнікі Кабзару ўсталяваныя таксама ў [[Помнік Тарасу Шаўчэнку ў Кіеве|Кіеве]], [[Днепрапятроўск]]у, [[Данецк]]у, [[Львоў|Львове]] і іншых гарадах. Вуліцы імя Тараса Шаўчэнкі ёсць амаль у кожным населеным пункце Украіны. Партрэт Тараса Шаўчэнкі адлюстраваны на банкноце [[Нацыянальны банк Украіны|Нацыянальнага банка Украіны]] наміналам 100 [[Украінская грыўна|грывень]] і на залатой памятнай [[Тарас Шаўчэнка, залатая манета|манеце]] наміналам 200 грывень. == Тарас Шаўчэнка і Беларусь == Упершыню Шаўчэнка ўбачыў Беларусь у [[1829]] годзе, у час прыезду свайго ўладніка П. Энгельгарта ў [[Вільня|Вільню]]. У 1839 годзе — пасля пераезду ў [[Пецярбург]] — Шаўчэнка пазнаёміўся з беларуска-польскімі культурнымі дзеячамі, сярод якіх [[Ян Баршчэўскі]], [[Рамуальд Падбярэзскі|Рамуальд Падбярэскі]] ды іншыя. У [[1843]] годзе, здабыўшы волю, Шаўчэнка па дарозе да Украіны наведвае [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Гомель]]. Гэтым жа шляхам яму давялося вяртацца ў сталіцу ў 1847 годзе, пасля арышту членаў [[Кірыла-Мефодзіеўскае таварыства|Кірыла-Мефодзіеўскага таварыства]]. У выгнанні паэт наладзіў адносіны з удзельнікамі краёвага вызваленчага руху — [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунтам Серакоўскім]], [[Эдвард Жалігоўскі|Эдвардам Жалігоўскім]] (сустрэліся ў 1858), Я. Станевічам. Асабліва моцным было сяброўства з [[Браніслаў Францавіч Залескі|Браніславам Залескім]]. У [[1863]] годзе ў Вільні надрукавалі першае поўнае выданне «Кабзара» на [[польская мова|польскай мове]]. Аўтар перакладу — [[Уладзіслаў Сыракомля]]. Да пачатку [[XX]] стагоддзя адносяцца першыя пераклады Шаўчэнкі на [[беларуская мова|беларускую мову]], якія зрабіў [[Янка Купала]], — вершы «Нашто чорныя мне бровы» ды «За думаю дума роем вылятае», змешчаныя ў кніжцы «[[Жалейка (зборнік)|Жалейка]]» (1908). Верш «Пажоўкнуў ліст… Прыгаслі вочы…» быў перакладзены ў [[1906]], але надрукаваны пазней.<br /> У [[1910]] годзе газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» надрукавала ўрывак з паэмы «І мёртвым, і жывым» у перакладзе [[Алесь Гурло|Алеся Гурло]], верш «Цячэ вада ў сіне мора» ў перакладзе [[Фларыян Чарнышэвіч|Фларыяна Чарнышэвіча]].<br /> У [[1911]] годзе ў віленскім выдавецтве «Палачанін» у перакладзе Чарнышэвіча пад рэдакцыяй [[Янка Купала|Купалы]] выходзіць паэма «Кацярына».<br /> У [[1914]] годзе дзіцячы часопіс «[[Лучынка (1914)|Лучынка]]» змяшчае верш «Мінаюць дні, мінаюць ночы» (пераклад — [[Альберт Паўловіч]]) і артыкул [[Аляксандр Уласаў|А. Уласава]] пра жыццё і творчасць Шаўчэнкі. Да 95-годдзя з дня нараджэння Кабзара «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» (№ 11-1909) змясціла верш Янкі Купалы, крытычны артыкул, прысвечаны Шаўчэнку, і партрэт «найслаўнейшага з песняроў украінскіх». Да 50-годдзя з дня смерці Шаўчэнкі газета друкуе (№ 8-1991) артыкулы [[Альгерд Бульба|А. Бульбы]] «Памяці Т. Шаўчэнкі», [[Рамуальд Аляксандравіч Зямкевіч|Р. Зямкевіча]] «Тарас Шаўчэнка і беларусы». У 1914 годзе — у нумары, прысвечаным 100-годдзю з дня нараджэння паэта — разгорнуты артыкул «Тарас Шаўчэнка» друкуе [[Лявон Гмырак]]. У [[1918]] годзе — пасля вяртання з [[Сібір]]у — пераклад паэмы «Каўказ» друкуе [[Алесь Гарун]] («Вольная Беларусь», 21 студзеня). У [[1927]] годзе часопіс «[[Полымя рэвалюцыі]]» друкуе паэму «Сон» (пераклад — [[Янка Купала]]). У 1939 — да 125-гадовага юбілею Шаўчэнкі — выходзіць кніга «Кабзар» (пераклады — [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Змітрок Бядуля]], [[Кандрат Крапіва]], [[Пятрусь Броўка]], [[Пятро Глебка]], [[Аркадзь Куляшоў]]; пад рэдакцыяй Купалы). Перакладалі Шаўчэнку і беларускія паэты паваеннага часу, у іхнім ліку — [[Рыгор Барадулін]]. У Беларусі помнікі Тарасу Шаўчэнку ўсталяваныя ў [[Брэст|Брэсце]], [[Слуцк]]у (1996), [[Гомель|Гомелі]] (2004), [[Помнік Тарасу Шаўчэнку (Мінск)|Мінску]] (2002), [[Магілёў|Магілёве]] (2005). У Беларусі вуліцы Тараса Шаўчэнкі ёсць у [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Брэст|Брэсце]], [[Бабруйск]]у, [[Браслаў|Браславе]], [[Орша|Оршы]], [[Гомель|Гомелі]], [[Гродна|Гародні]], [[Ліда|Лідзе]], [[Пружаны|Пружанах]], [[Столін]]е, у Брэсце і [[Бульвар Шаўчэнкі (Мінск)|Мінску]] ёсць бульвары Тараса Шаўчэнкі. [[2002]] год быў абвешчаны на Беларусі Годам Тараса Шаўчэнкі.<ref>Духоўныя спектры агню, с.6-15</ref> У вёсцы [[Карэкаўцы]] [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]] [[20 верасня]] [[2009]] года адкрыты помны знак, прысвечаны сяброўству Тараса Шаўчэнкі і ўраджэнца Вілейшчыны паэта [[Эдвард Жалігоўскі|Эдварда Жалігоўскага]].<ref name="Карэкаўцы">[http://www.rh.by/by/39/50/497/ «Адкрыты памятны знак у гонар Шаўчэнкі і Жалігоўскага»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161014190616/http://www.rh.by/by/39/50/497 |date=14 кастрычніка 2016 }} («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref>. == Бібліяграфія == {{Main|Бібліяграфія Тараса Шаўчэнкі}} На сённяшні дзень бібліяграфія Шаўчэнкі вельмі рэнтабельная па складніку і, акрамя выдання яго твораў, уключае наступныя раздзелы: археаграфічная і тэксталагічная Шаўчэнкіяна; гістарычная біяграфістыка і культурна-інтэлектуальныя камунікацыі; гісторыя выданняў твораў Шаўчэнкі; Шаўчэнка і гісторыя Украіны; гістарычныя і этнаграфічна-бытавыя сюжэты і матывы ў паэтычнай і празаічнай спадчыне Шаўчэнкі; гістарычныя і этнаграфічна-бытавыя сюжэты і матывы ў мастацкай спадчыне Шаўчэнкі; ушанаванне памяці Шаўчэнкі: гісторыя, месцы памяці; бібліяграфічныя дапаможнікі; Інтэрнет рэсурсы.<ref>[https://shron1.chtyvo.org.ua/Voschevska_Nataliia/Istorychna_Shevchenkiana_bibliohrafichnyi_pokazhchyk.pdf? ІСТОРИЧНА ШЕВЧЕНКІАНА] ''shron1.chtyvo.org.ua'' Працытавана 14 жніўня 2022</ref> === Беларускія пераклады === * Кацярына: [паэма: у 50-летнюю гадаўшчыну смерці Т. Шаўчэнкі] / пераклад Я. Купалы. — Вільня : Выдаўніцтва "Палачанін", [1911]. — 32 с. * Наймічка. Мн., 1940. * Выбраныя вершы і паэмы. Мн., 1948. * Кабзар. 2-е выд. Мн., 1952. * Кацярына. Мн., 1964. * Вершы. Паэмы / Уклад.і камент. Э. М. Мартынавай. — Мн.: Мастац. літ., 1989. — (Скарбы сусветнай літаратуры). * Кабзар: Выбранае / Пер. з укр. Т. Мельчанкі — Гомель: Полеспечать, 2004. * Мастак: [да 200-годдзя з дня нараджэння Тараса Шаўчэнкі]. — Мінск : Кнігазбор, 2014. — 203 с. * І мёртвым, і жывым, і ненароджаным...: вершы, паэмы, балады / зборнік: пераклады беларускіх паэтаў. — Мінск : Мастацкая літаратура, 2014. — 654 с. == Зноскі == {{reflist|refs= <ref name="BIRTH:1">[http://kobzar.ua/item/show/4980 Запис у метричній книзі церкви Іоанна Богослова с.Моринці Звенигородського повіту Київської губернії про народження Т.Г.Шевченка&nbsp;]&nbsp;— Фонд&nbsp;127, опис&nbsp;1012, справа&nbsp;1378, аркуш&nbsp;695зв.&nbsp;</ref> }} == Літаратура == * Тарас Шаўчэнка і беларуская літаратура. — Мн., 1964. * ''Шаладонава Ж.'' Духоўныя спектры агню: Тарас Шаўчэнка і беларуская літаратура пачатку XX ст. / Ж. С. Шаладонава. — Мн.: Беларуская навука, 2009. == Спасылкі == {{Commons|Category:Taras Shevchenko}} * [http://izbornyk.org.ua/links/taras_shevchenko.htm Поўны збор твораў Шаўчэнкі на сайце Ізборник] * [http://knihi.com/Taras_Saucenka/ Шаўчэнка на Беларускай палічцы] * [http://www.kingofmarble-shmatko.com/w83z.html Т. Г. Шаўчэнка (Уральскі мармур 0,38x0,35x1,38). Аўтар, вядомы ўкраінскі скульптар Мікалай Шмацько] * [http://shevchenko.ukrlib.com.ua/?lang=by Інтэрактыўная біяграфія Тараса Шаўчэнкі] {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шаўчэнка Тарас}} [[Катэгорыя:Украінамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Украінамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мастакі Украіны]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Асобы на банкнотах]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] [[Катэгорыя:Аўтары знакамітых дзённікаў]] [[Катэгорыя:Тарас Шаўчэнка| ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чаркаскай вобласці]] cff46o423d223cpxam59h9r17np8mr5 Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі 0 23962 5170580 5169788 2026-07-24T20:12:16Z 5170580 wikitext text/x-wiki {{Нядаўна памерлы}} {{Кінематаграфіст}} '''Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі {{кінарэжысёр|СССР|XXI стагоддзя|XX стагоддзя|Беларусі}}, {{кінасцэнарыст|Беларусі|XXI стагоддзя|XX стагоддзя|СССР}} грамадскі дзеяч, палітык. Член Міжнароднай і Еўразійскай акадэмій тэлебачання і радыё. Лаўрэат міжнародных кінафестываляў у [[Нью-Ёрк]]у, [[Сан-Францыска]], Жэневе, [[Берлін]]е, [[Мюнхен]]е, [[Лейпцыг]]у, [[Бялград]]зе, Кіеве, Санкт-Пецярбургу. == Біяграфія == Нарадзіўся 18 кастрычніка 1947 года ў [[Адэса|Адэсе]]. Скончыў [[Адэскі тэхналагічны інстытут]]. Пасля размеркавання ў [[Мінск]] супрацоўнічаў як пазаштатны аўтар з [[Беларускае тэлебачанне|Беларускім тэлебачаннем]], пазней — [[рэжысёр]]. У 1981 годзе скончыў [[Ленінградскі дзяржаўны інстытут тэатру, музыкі і кінематаграфіі]]<ref>{{Cite web |url=https://tip.by/jurij-hashhevatskij-ponjatno-chto-jeta-sistema-ruhnet/ |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2019 |archive-date=26 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126212935/https://tip.by/jurij-hashhevatskij-ponjatno-chto-jeta-sistema-ruhnet/ |url-status=dead }}</ref>. Памёр 23 ліпеня 2026 года ў [[Мінск]]у. == Творчасць == Аўтар больш як трыццаці кінафільмаў, многія адзначаныя прызамі міжнародных фестываляў: «Гэта ціхае жыццё ў Глыбокім» (1985), «Тут быў Крылоў» (1987), «Сустрэчны пазоў» (1989), «Усё добра» (1991), «Рускае шчасце» (1992), «Аазіс» (1996), «Час Чжоў Энлая» (1998), «Богі сярпа і молата» (2000), «Дажыць да кахання» (2002), «Каўказскія нявольнікі» (2002), «У пошуках ідышу» (у сааўтарстве з А. Гарадніцкім і інш., 2008). Найбольш вядомая стужка — «[[Звычайны прэзідэнт]]» (54 мін., 1996)<ref>https://www.kinopoisk.ru/film/obyknovennyy-prezident-1996-224616/</ref>, знятая ў жанры палітычнага [[памфлет]]у. Праца ўзнагароджаная Прэміяй міру на Берлінскім кінафестывалі, Гран-пры «Human Rights Watch» у Нью-Ёрку, прызам «Залатая брама» ў Сан-Францыска. Аўтар сцэнару стужкі — [[Леанід Міндлін]], у якасці прадзюсара выступіў [[Пётр Паўлавіч Марцаў|Пётр Марцаў]]. У стужцы зняўся экс-міністр МУС Беларусі [[Юрый Мікалаевіч Захаранка|Юрый Захаранка]], які ў 1999 годзе будзе выкрадзены недалёка ад свайго дому. Розгалас мела і стужка «[[Плошча (фільм)|Плошча]]», знятая ў жанры дакументальнай хронікі, прысвечанай [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкай кампаніі 2006 года]] і абаронцам палатачнага лагера на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]] Мінска. == Грамадская дзейнасць == Стаяў ля вытокаў Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры ў 1988 годзе<ref>https://belisrael.info/?p=14600</ref>, увайшоў у праўленне гэтай грамадскай арганізацыі<ref>https://belisrael.info/?p=1613</ref>, аднак неўзабаве пакінуў яго з-за нязгоды з метадамі кіраўніцтва<ref>https://belisrael.info/?p=14880</ref>. У канцы 1990-х гадоў уваходзіў у Савет дырэктароў Сусветнай асацыяцыі беларускіх яўрэяў<ref>http://www.jewukr.org/observer/jo07_26/p1101_r.html</ref>. == У палітыцы == Сябра [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]]. Адзначаў, што з’яўляецца паслядоўным апанентам рэжыму Лукашэнкі. Перад [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|прэзідэнцкімі выбарамі 2001 года]] быў членам штаба [[Сямён Мікалаевіч Домаш|Сямёна Домаша]]. Удзельнічаў у [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|парламенцкіх выбарах 2016 года]] па Свіслацкай выбарчай акрузе № 94. На гэтых выбарах Юрыю Хашчавацкаму налічылі 0,4 % галасоў выбаршчыкаў. У акрузе балатавалася 7 кандыдатаў, а перамогу атрымаў кандыдат ад прэзідэнцкай «вертыкалі» [[Валерый Іосіфавіч Варанецкі|Валерый Варанецкі]] з 40,7 % галасоў. == Фільмаграфія == * 1985 — Гэтае ціхае жыццё ў Глыбокім (дакументальны) * 1986 — Вяртанне ў Хатынь (фільм-спектакль) * 1986 — Паглядзі на свой дом (дакументальны) * 1987 — Упарты чалавек (дакументальны) * 1987 — Тут быў Крылоў (дакументальны) * 1987 — Прызыўнікі (мастацкі, тэлевізійны)<ref>[https://pinsk.eu/news/485/ Гісторыя кіно і Пінск]</ref><ref>[https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/10569/annot/ Старонка стужкі Прызыўнікі на сайце kino-teatr.ru]</ref> * 1988 — Вандроўцы (дакументальны) * 1988 — Майстры і чаляднікі (дакументальны) * 1988 — Формула паскарэння (дакументальны) * 1989 — Сустрэчны пазоў (дакументальны) * 1989 — У неба на коле (дакументальны) * 1989 — Хто сёння адсутнічае * 1990 — Прамежкавы чалавек * 1990 — Магістраль (дакументальны) * 1991 — Аранжавыя жылеты (дакументальны) * 1991 — Усё харашо (дакументальны) * 1992 — Рускае шчасце (дакументальны) * 1993 — Жарсці аб Марыянне (дакументальны) * 1994 — Хлеб Ізраіля (дакументальны) * 1996 — Аазіс (дакументальны) * 1996 — [[Звычайны прэзідэнт]] (дакументальны) * 1997 — Рэха маўчання (дакументальны) * 1998 — Час Чжоў Эньлая (дакументальны) * 2000 — Богі Сярпа і Молата (дакументальны) * 2002 — Дажыць да кахання (дакументальны) * 2002 — Каўказскія нявольнікі (дакументальны) * 2003 — Святы доктар * 2003 — Сонечны клоўн (дакументальны) * 2007 — [[Плошча (фільм)|Плошча]] (дакументальны) * 2007 — Уперад, у мінулае * 2008 — [[У пошуках ідышу]] (дакументальны, супольна з Аляксандрам Гарадніцкім) * 2010 — [[лабатамія (фільм)|Лабатамія]] * 2011 — Звычайныя выбары (дакументальны) === Кінаўзнагароды === * За фільм «Гэтае ціхае жыццё ў Глыбокім»: ** Гран-пры Ўсесаюзнага фестываля тэлевізійных фільмаў у [[Кіеў|Кіеве]] (1985) * За фільм «Тут быў Крылоў»: ** Гран-пры Ўсесаюзнага фестываля тэлевізійных фільмаў у [[Мінск]]у (1987) * За фільм «Прызыўнікі»: ** Гран-пры фестываля беларускага кіно (Мінск, 1987) * За фільм «Сустрэчны пазоў»: ** Гран-пры «Залаты кентаўр» [[Міжнародны кінафестываль «Пасланне да Чалавека»|Міжнароднага кінафестывалю «Пасланне да Чалавека»]] ([[Санкт-Пецярбург]], 1989) * За фільм «Рускае шчасце»: ** прыз «Астанкіна» за лепшы тэлефільм і прэмія на міжнародным кінафестывалі ў [[Екацярынбург]]у ** «Golden Gate Award» ([[Сан-Францыска]], 1998) * За фильм «Аазіс»: ** Прыз жюры міжнароднага кінафестывалю экалагічных фільмаў ([[Фрайбург]], 1996) * За фільм «[[Звычайны прэзідэнт]]»: ** Прэмія імя Сахарава расіїскага саюза пісьменнікаў «Апрель» ([[Масква]], 1997) ** «Кінапрэмія Міру» [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага міжнароднага кінафестывалю]] (форум) у 1997 г. ** Гран-пры [[Human Rights Watch]] ([[Нью-Ёрк]], 1998) ** «Golden Gate Award» (Сан-Францыска, 1998) * За фільм «Каўказскія нявольнікі»: ** Гран-пры Сусветнай арганізацыі супраць катаванняў — міжнародны кінафестываль дакументальных фільмаў у [[Жэнева|Жэневе]] (2004) ** Залатая ўзнагарода міжнароднага кінафестывалю ў [[Бялград]]зе (2004) == Узнагароды == * [[Медаль да стагоддзя БНР]] [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://seance.ru/category/names/haschevatskiy-yuriy/ Юрый Хашчавацкі на сайце часопіса «Сеанс»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080804053638/http://seance.ru/category/names/haschevatskiy-yuriy/ |date=4 жніўня 2008 }} * [http://kinote.info/articles/2153-lobotomiya-po-yuriyu-khashchevatskomu «Лабатамія» па Юрыю Хашчавацкаму. — Інтэрв’ю 20.04.2010] * [http://www.interatr.org/people/index.php?ELEMENT_ID=674 Ю. Хашчавацкі — МА ТБ і Радыё] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120316022038/http://www.interatr.org/people/index.php?ELEMENT_ID=674 |date=16 сакавіка 2012 }} * {{imdb_name|4235030}} {{вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Хашчавацкі Юрый Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Постаці Беларусьфільма]] d33sua88gt1t44wlkafel1xx6980r4f Бэўвульф 0 25674 5170396 4413283 2026-07-24T13:59:40Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Беавульф]] у [[Бэўвульф]] па-над перасылкай: Больш распаўсюджаная назва: Перакладаў твору з іншай назвай не існуе. 4413283 wikitext text/x-wiki [[Выява:Beowulf.firstpage.jpeg|thumb|Першая старонка рукапісу «Беавульфа»]] '''«Беавульф»''' ({{lang-en|Beowulf}}), '''«Бэўвульф»''' у перакладзе [[Антон Францішак Брыль|А. Ф. Брыля]] — стараанглійская эпічная паэма з 3182 радкоў, напісаная [[алітэрацыйны верш|алітэрацыйным вершам]] на [[стараанглійская мова|стараанглійскай мове]]. Назва паэмы, «Беавульф», з’яўляецца ўмоўнай, бо ў рукапісе тэкст не мае загалоўка. Адзначаецца<ref name="baker">Peter S. Baker. Introduction to Old English (Oxford: Blackwell, 2003)</ref>, што ў стараанглійскай мове спалучэнне літар ''eo'' чыталася як дыфтонг [eo] ці [eʊ]. {{змест злева}} == Датаванне == Магчымая дата стварэння паэмы строга абмежавана знізу пачаткам VI стагоддзя (час згаданай у тэксце гібелі конунга [[Хігелак]]а), а зверху — першаю чвэрцю XI стагоддзя (не пазней гэтага часу быў створаны вядомы нам манускрыпт паэмы). У гэтых, даволі шырокіх, рамках на карысць кожнага стагоддзя выказваліся пэўныя аргументы. Калі распаўсюджанае датаванне паэмы VIII стагоддзем слушнае, то найбольш верагоднае месца яе стварэння — [[Нартумбрыя]] ці [[Мерсія]]. == Рукапіс == Адзіны рукапіс паэмы, які дайшоў да нас, датуецца прыблізна 1000 годам і створаны, відавочна, двума перапісчыкамі. Разам з рукапісам паэмы [[Юдыт, паэма|Юдыт]] і некалькімі празаічнымі тэкстамі ён уваходзіць у так званы [[кодэкс Cotton Vitellius A. xv]], які захоўваецца зараз у [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэцы]]. У 1731 годзе рукапіс, які захоўваўся тады ў [[Котанаўская бібліятэка|Котанаўскай бібліятэцы]], быў значна пашкоджаны пажарам. У 1786 годзе [[Ісландыя|ісландскі]] даследчык [[Грымур Ёнсан Торкелін]] перапісаў тэкст паэмы і заказаў яшчэ адну копію перапісчыку. З таго часу рукапіс паэмы яшчэ больш разбурыўся (працягвалі абсыпацца пашкоджаныя агнём часткі аркушаў), таму сёння копіі Торкеліна з’яўляюцца важнаю дадатковаю крыніцаю тэксту паэмы. == Гісторыя пра Беавульфа == Паэма апісвае ўчынкі [[геаты|геацкага]] героя Беавульфа (яго імя перакладаецца, верагодна, як «пчаліны воўк», г.зн. «мядзведзь»). Пачынаецца паэма з таго, як дацкі конунг [[Хродгар]] загадаў збудаваць вялікі харом [[Хэарат]] для баляванняў. Шум весялосці, музыка і песні ў палацы раз’юшылі [[Грэндэль|Грэндэля]], пачварнага [[людаед]]а, які жыў непадалёк. Грэндэль пачынае нападаць на Хэарат, пажыраючы воінаў. Даны не могуць зладзіць з пачвараю і пакідаюць палац. Пачуўшы пра гэта, малады Беавульф, пляменнік геацкага конунга [[Хігелак]]а, прыходзіць са сваімі воінамі на дапамогу данам. Ён абяцае адолець Грэндэля голымі рукамі, і гэта аказваецца шчасліваю здагадкаю, бо той заварожаны супраць зброі. Беавульф адрывае людаеду руку, і той ледзьве збягае прэч. Радасць данаў з нагоды гэтае перамогі аказваецца заўчаснай: Грэндэлева жудасная маці прыходзіць помсціць за сына і забівае аднога з дарадцаў конунга. Малады герой згаджаецца спусціцца ў падводны дом пачвар, і там забівае маці Грэндэля. Там жа ён знаходзіць памерлага ад раны Грэндэля, і забірае з сабою ягоную галаву. Шчодра адораны Хродгарам, Беавульф вяртаецца на радзіму і праз пэўны час робіцца конунгам свайго народу. Праз шмат гадоў, у часы Беавульфавай старасці, нейкі неразумны злодзей выкрадае залатую чашу са скарбніцы магутнага [[цмок]]а. Раз’юшаны цмок пачынае знішчаць усё вакол, і Бэавульф разам са сваімі воінамі выходзіць біцца з ім. Толькі адзін з дружыннікаў, [[Віглаф]], аказваецца дастаткова стойкім, каб разам з гаспадаром выйсці супраць цмока. Разам два воіны забіваюць пачвару, але Бэавульф і сам памірае ад ран. Ягоная смерць прадвяшчае заняпад геатаў. == Беавульф у сусветнай культуры == === Пераклады === Першы пераклад паэмы (на [[лацінская мова|лацінскую мову]]) быў выкананы [[Грымур Ёнсан Торкелін|Торкелінам]]. На англійскую мову паэма перакладалася не менш як сотню разоў, у тым ліку [[Шэймас Хіні|Шэймасам Хіні]]. ==== Беларускія пераклады ==== Па-беларуску невялікія ўрыўкі выходзілі ў часопісе «[[Наша Вера (1995)|Наша Вера]]» (№ 46), пазней некалькі першых раздзелаў паэмы друкаваліся ў часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]» (№ 38), у абодвух выпадках пад загалоўкам «Бэўвульф». Урэшце, у чэрвені 2013 года пад назвай «Бэўвульф» выйшаў поўны пераклад на беларускую аўтарства [[Антон Францішак Брыль|Антона Францішка Брыля]]<ref>Бэўвульф / пер. са стараанглійскай мовы Антона Францішка Брыля. — Мінск : Зміцер Колас, 2013. — 130 с.</ref><ref>''Чарнякевіч Ц.'' [http://old.zviazda.by/ru/issue/article.php?id=113623 І наш «Бэўвульф»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170629002429/http://old.zviazda.by/ru/issue/article.php?id=113623 |date=29 чэрвеня 2017 }} // Звязда, № 117 (27482), 27 чэрв. 2013.</ref>. === У навейшай літаратуры === * [[Джон Гарднер]] выкарыстаў сюжэт паэмы ў сваім рамане «Грэндэль» ([[1971]]) * «Беавульф» аказаў вялікі ўплыў на творчасць [[Джон Толкін|Джона Толкіна]], у прыватнасці на казку «[[Хобіт]]» ([[1937]]) === У кінематографе === * [[2005]]: фільм «[[Беавульф і Грэндэль]]» — вольная варыяцыя на тэму паэмы. * [[2007]]: анімацыйны фільм «[[Беавульф, 2007|Беавульф]]» — таксама вольная трактоўка. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/beu38?OpenDocument Пачатак паэмы па-беларуску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130619034045/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/beu38?OpenDocument |date=19 чэрвеня 2013 }} * [http://thebeowulf.altervista.org/thebeowulf_beowulf.html Тэкст ''Беaвульфа'' на стараанглійскай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110501000344/http://thebeowulf.altervista.org/thebeowulf_beowulf.html |date=1 мая 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Міфалогія]] [[Катэгорыя:Сярэдневяковая міфалогія]] [[Катэгорыя:Стараанглійская паэзія]] l9rlsjzfwjqa9n6prnps62hb1jtw4vw 5170403 5170396 2026-07-24T14:05:11Z Ueschar 151377 Зменена згодна з назвай перакладу 5170403 wikitext text/x-wiki [[Выява:Beowulf.firstpage.jpeg|thumb|Першая старонка рукапісу «Бэўвульфа»]] '''«Бэўвульф»''' ({{lang-en|Beowulf}}),  у перакладзе [[Антон Францішак Брыль|А. Ф. Брыля]] — стараанглійская эпічная паэма з 3182 радкоў, напісаная [[алітэрацыйны верш|алітэрацыйным вершам]] на [[стараанглійская мова|стараанглійскай мове]]. Назва паэмы, «Бэўвульф», з’яўляецца ўмоўнай, бо ў рукапісе тэкст не мае загалоўка. Адзначаецца<ref name="baker">Peter S. Baker. Introduction to Old English (Oxford: Blackwell, 2003)</ref>, што ў стараанглійскай мове спалучэнне літар ''eo'' чыталася як дыфтонг [eo] ці [eʊ]. {{змест злева}} == Датаванне == Магчымая дата стварэння паэмы строга абмежавана знізу пачаткам VI стагоддзя (час згаданай у тэксце гібелі конунга [[Хігелак]]а), а зверху — першаю чвэрцю XI стагоддзя (не пазней гэтага часу быў створаны вядомы нам манускрыпт паэмы). У гэтых, даволі шырокіх, рамках на карысць кожнага стагоддзя выказваліся пэўныя аргументы. Калі распаўсюджанае датаванне паэмы VIII стагоддзем слушнае, то найбольш верагоднае месца яе стварэння — [[Нартумбрыя]] ці [[Мерсія]]. == Рукапіс == Адзіны рукапіс паэмы, які дайшоў да нас, датуецца прыблізна 1000 годам і створаны, відавочна, двума перапісчыкамі. Разам з рукапісам паэмы [[Юдыт, паэма|Юдыт]] і некалькімі празаічнымі тэкстамі ён уваходзіць у так званы [[кодэкс Cotton Vitellius A. xv]], які захоўваецца зараз у [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэцы]]. У 1731 годзе рукапіс, які захоўваўся тады ў [[Котанаўская бібліятэка|Котанаўскай бібліятэцы]], быў значна пашкоджаны пажарам. У 1786 годзе [[Ісландыя|ісландскі]] даследчык [[Грымур Ёнсан Торкелін]] перапісаў тэкст паэмы і заказаў яшчэ адну копію перапісчыку. З таго часу рукапіс паэмы яшчэ больш разбурыўся (працягвалі абсыпацца пашкоджаныя агнём часткі аркушаў), таму сёння копіі Торкеліна з’яўляюцца важнаю дадатковаю крыніцаю тэксту паэмы. == Гісторыя пра Бэўвульфа == Паэма апісвае ўчынкі [[геаты|геацкага]] героя Бэўвульфа (яго імя перакладаецца, верагодна, як «пчаліны воўк», г.зн. «мядзведзь»). Пачынаецца паэма з таго, як дацкі конунг [[Хродгар]] загадаў збудаваць вялікі харом [[Хэарат]] для баляванняў. Шум весялосці, музыка і песні ў палацы раз’юшылі [[Грэндэль|Грэндэля]], пачварнага [[людаед]]а, які жыў непадалёк. Грэндэль пачынае нападаць на Хэарат, пажыраючы воінаў. Даны не могуць зладзіць з пачвараю і пакідаюць палац. Пачуўшы пра гэта, малады Бэўвульф, пляменнік геацкага конунга [[Хігелак]]а, прыходзіць са сваімі воінамі на дапамогу данам. Ён абяцае адолець Грэндэля голымі рукамі, і гэта аказваецца шчасліваю здагадкаю, бо той заварожаны супраць зброі. Бэўвульф адрывае людаеду руку, і той ледзьве збягае прэч. Радасць данаў з нагоды гэтае перамогі аказваецца заўчаснай: Грэндэлева жудасная маці прыходзіць помсціць за сына і забівае аднаго з дарадцаў конунга. Малады герой згаджаецца спусціцца ў падводны дом пачвар, і там забівае маці Грэндэля. Там жа ён знаходзіць памерлага ад раны Грэндэля, і забірае з сабою ягоную галаву. Шчодра адораны Хродгарам, Бэўвульф вяртаецца на радзіму і праз пэўны час робіцца конунгам свайго народу. Праз шмат гадоў, у часы Бэўвульфавай старасці, нейкі неразумны злодзей выкрадае залатую чашу са скарбніцы магутнага [[цмок]]а. Раз’юшаны цмок пачынае знішчаць усё вакол, і Бэавульф разам са сваімі воінамі выходзіць біцца з ім. Толькі адзін з дружыннікаў, [[Віглаф]], аказваецца дастаткова стойкім, каб разам з гаспадаром выйсці супраць цмока. Разам два воіны забіваюць пачвару, але Бэавульф і сам памірае ад ран. Ягоная смерць прадвяшчае заняпад геатаў. == Бэўвульф у сусветнай культуры == === Пераклады === Першы пераклад паэмы (на [[лацінская мова|лацінскую мову]]) быў выкананы [[Грымур Ёнсан Торкелін|Торкелінам]]. На англійскую мову паэма перакладалася не менш як сотню разоў, у тым ліку [[Шэймас Хіні|Шэймасам Хіні]]. ==== Беларускія пераклады ==== Па-беларуску невялікія ўрыўкі выходзілі ў часопісе «[[Наша Вера (1995)|Наша Вера]]» (№ 46), пазней некалькі першых раздзелаў паэмы друкаваліся ў часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]» (№ 38), у абодвух выпадках пад загалоўкам «Бэўвульф». Урэшце, у чэрвені 2013 года пад назвай «Бэўвульф» выйшаў поўны пераклад на беларускую аўтарства [[Антон Францішак Брыль|Антона Францішка Брыля]]<ref>Бэўвульф / пер. са стараанглійскай мовы Антона Францішка Брыля. — Мінск : Зміцер Колас, 2013. — 130 с.</ref><ref>''Чарнякевіч Ц.'' [http://old.zviazda.by/ru/issue/article.php?id=113623 І наш «Бэўвульф»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170629002429/http://old.zviazda.by/ru/issue/article.php?id=113623 |date=29 чэрвеня 2017 }} // Звязда, № 117 (27482), 27 чэрв. 2013.</ref>. === У навейшай літаратуры === * [[Джон Гарднер]] выкарыстаў сюжэт паэмы ў сваім рамане «Грэндэль» ([[1971]]) * «Бэўвульф» аказаў вялікі ўплыў на творчасць [[Джон Толкін|Джона Толкіна]], у прыватнасці на казку «[[Хобіт]]» ([[1937]]) === У кінематографе === * [[2005]]: фільм «[[Беавульф і Грэндэль|Бэўвульф і Грэндэль]]» — вольная варыяцыя на тэму паэмы. * [[2007]]: анімацыйны фільм «[[Беавульф, 2007|Бэўвульф]]» — таксама вольная трактоўка. == Літаратура == {{Кніга|загаловак=Бэўвульф|адказны=пераклад са стараанглійскай мовы, прадмова і каментарыі Антона Францішка Брыля|год=2013|месца=Мінск|выдавецтва=Зміцер Колас|старонкі=130|isbn=978-985-6992-31-8}}{{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/beu38?OpenDocument Пачатак паэмы па-беларуску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130619034045/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/beu38?OpenDocument |date=19 чэрвеня 2013 }} * [http://thebeowulf.altervista.org/thebeowulf_beowulf.html Тэкст ''Беaвульфа'' на стараанглійскай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110501000344/http://thebeowulf.altervista.org/thebeowulf_beowulf.html |date=1 мая 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Міфалогія]] [[Катэгорыя:Сярэдневяковая міфалогія]] [[Катэгорыя:Стараанглійская паэзія]] mgzhyaoag3nm5ldsa7gwz5nztwb9h9i 5170623 5170403 2026-07-24T21:46:34Z Ueschar 151377 вычытка 5170623 wikitext text/x-wiki [[Выява:Beowulf.firstpage.jpeg|thumb|Першая старонка рукапісу «Бэўвульфа»]] '''«Бэўвульф»''' ({{lang-en|Beowulf}}) — стараанглійская эпічная паэма з 3182 радкоў, напісаная [[алітэрацыйны верш|алітэрацыйным вершам]] на [[стараанглійская мова|стараанглійскай мове]]. Назва паэмы, «Бэўвульф», з’яўляецца ўмоўнай, бо ў рукапісе тэкст не мае загалоўка. Адзначаецца<ref name="baker">Peter S. Baker. Introduction to Old English (Oxford: Blackwell, 2003)</ref>, што ў стараанглійскай мове спалучэнне літар ''eo'' чыталася як дыфтонг [eo] ці [eʊ]. {{змест злева}} == Датаванне == Магчымая дата стварэння паэмы строга абмежавана знізу пачаткам VI стагоддзя (час згаданай у тэксце гібелі конунга [[Хігелак]]а), а зверху — першаю чвэрцю XI стагоддзя (не пазней гэтага часу быў створаны вядомы нам манускрыпт паэмы). У гэтых, даволі шырокіх, рамках на карысць кожнага стагоддзя выказваліся пэўныя аргументы. Калі распаўсюджанае датаванне паэмы VIII стагоддзем слушнае, то найбольш верагоднае месца яе стварэння — [[Нартумбрыя]] ці [[Мерсія]]. == Рукапіс == Адзіны рукапіс паэмы, які дайшоў да нас, датуецца прыблізна 1000 годам і створаны, відавочна, двума перапісчыкамі. Разам з рукапісам паэмы [[Юдыт, паэма|Юдыт]] і некалькімі празаічнымі тэкстамі ён уваходзіць у так званы [[кодэкс Cotton Vitellius A. xv]], які захоўваецца зараз у [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэцы]]. У 1731 годзе рукапіс, які захоўваўся тады ў [[Котанаўская бібліятэка|Котанаўскай бібліятэцы]], быў значна пашкоджаны пажарам. У 1786 годзе [[Ісландыя|ісландскі]] даследчык [[Грымур Ёнсан Торкелін]] перапісаў тэкст паэмы і заказаў яшчэ адну копію перапісчыку. З таго часу рукапіс паэмы яшчэ больш разбурыўся (працягвалі абсыпацца пашкоджаныя агнём часткі аркушаў), таму сёння копіі Торкеліна з’яўляюцца важнаю дадатковаю крыніцаю тэксту паэмы. == Гісторыя пра Бэўвульфа == Паэма апісвае ўчынкі [[геаты|геацкага]] героя Бэўвульфа (яго імя перакладаецца, верагодна, як «пчаліны воўк», г.зн. «мядзведзь»). Пачынаецца паэма з таго, як дацкі конунг [[Хродгар]] загадаў збудаваць вялікі харом [[Хэарат]] для баляванняў. Шум весялосці, музыка і песні ў палацы раз’юшылі [[Грэндэль|Грэндэля]], пачварнага [[людаед]]а, які жыў непадалёк. Грэндэль пачынае нападаць на Хэарат, пажыраючы воінаў. Даны не могуць зладзіць з пачвараю і пакідаюць палац. Пачуўшы пра гэта, малады Бэўвульф, пляменнік геацкага конунга [[Хігелак]]а, прыходзіць са сваімі воінамі на дапамогу данам. Ён абяцае адолець Грэндэля голымі рукамі, і гэта аказваецца шчасліваю здагадкаю, бо той заварожаны супраць зброі. Бэўвульф адрывае людаеду руку, і той ледзьве збягае прэч. Радасць данаў з нагоды гэтае перамогі аказваецца заўчаснай: Грэндэлева жудасная маці прыходзіць помсціць за сына і забівае аднаго з дарадцаў конунга. Малады герой згаджаецца спусціцца ў падводны дом пачвар, і там забівае маці Грэндэля. Там жа ён знаходзіць памерлага ад раны Грэндэля, і забірае з сабою ягоную галаву. Шчодра адораны Хродгарам, Бэўвульф вяртаецца на радзіму і праз пэўны час робіцца конунгам свайго народу. Праз шмат гадоў, у часы Бэўвульфавай старасці, нейкі неразумны злодзей выкрадае залатую чашу са скарбніцы магутнага [[цмок]]а. Раз’юшаны цмок пачынае знішчаць усё вакол, і Бэавульф разам са сваімі воінамі выходзіць біцца з ім. Толькі адзін з дружыннікаў, [[Віглаф]], аказваецца дастаткова стойкім, каб разам з гаспадаром выйсці супраць цмока. Разам два воіны забіваюць пачвару, але Бэавульф і сам памірае ад ран. Ягоная смерць прадвяшчае заняпад геатаў. == Бэўвульф у сусветнай культуры == === Пераклады === Першы пераклад паэмы (на [[лацінская мова|лацінскую мову]]) быў выкананы [[Грымур Ёнсан Торкелін|Торкелінам]]. На англійскую мову паэма перакладалася не менш як сотню разоў, у тым ліку [[Шэймас Хіні|Шэймасам Хіні]]. ==== Беларускія пераклады ==== Па-беларуску невялікія ўрыўкі выходзілі ў часопісе «[[Наша Вера (1995)|Наша Вера]]» (№ 46), пазней некалькі першых раздзелаў паэмы друкаваліся ў часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]» (№ 38), у абодвух выпадках пад загалоўкам «Бэўвульф». Урэшце, у чэрвені 2013 года пад назвай «Бэўвульф» выйшаў поўны пераклад на беларускую аўтарства [[Антон Францішак Брыль|Антона Францішка Брыля]]<ref>Бэўвульф / пер. са стараанглійскай мовы Антона Францішка Брыля. — Мінск : Зміцер Колас, 2013. — 130 с.</ref><ref>''Чарнякевіч Ц.'' [http://old.zviazda.by/ru/issue/article.php?id=113623 І наш «Бэўвульф»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170629002429/http://old.zviazda.by/ru/issue/article.php?id=113623 |date=29 чэрвеня 2017 }} // Звязда, № 117 (27482), 27 чэрв. 2013.</ref>. === У навейшай літаратуры === * [[Джон Гарднер]] выкарыстаў сюжэт паэмы ў сваім рамане «Грэндэль» ([[1971]]) * «Бэўвульф» аказаў вялікі ўплыў на творчасць [[Джон Толкін|Джона Толкіна]], у прыватнасці на казку «[[Хобіт]]» ([[1937]]) === У кінематографе === * [[2005]]: фільм «[[Беавульф і Грэндэль|Бэўвульф і Грэндэль]]» — вольная варыяцыя на тэму паэмы. * [[2007]]: анімацыйны фільм «[[Беавульф, 2007|Бэўвульф]]» — таксама вольная трактоўка. == Літаратура == {{Кніга|загаловак=Бэўвульф|адказны=пераклад са стараанглійскай мовы, прадмова і каментарыі Антона Францішка Брыля|год=2013|месца=Мінск|выдавецтва=Зміцер Колас|старонкі=130|isbn=978-985-6992-31-8}}{{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/beu38?OpenDocument Пачатак паэмы па-беларуску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130619034045/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/beu38?OpenDocument |date=19 чэрвеня 2013 }} * [http://thebeowulf.altervista.org/thebeowulf_beowulf.html Тэкст ''Беaвульфа'' на стараанглійскай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110501000344/http://thebeowulf.altervista.org/thebeowulf_beowulf.html |date=1 мая 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Міфалогія]] [[Катэгорыя:Сярэдневяковая міфалогія]] [[Катэгорыя:Стараанглійская паэзія]] ngyz4t1sr3dyrgo8y64qfzporpgzoet Махачкала 0 25934 5170539 5065703 2026-07-24T18:41:03Z Emilia Noah 155537 /* Гарады-пабрацімы */ 5170539 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Махачкала''' ({{lang-ru|Махачкала}}) — горад (з [[1857]]) у [[Расія|Расіі]], сталіца [[Дагестан]]а. Насельніцтва 759 тыс. чал. ([[2021]]). Нацыянальны склад (1989): [[рускія]] — 21,5 %; [[аварцы]] — 19,1 %; [[кумыкі]] — 14,3 %; [[лакцы]] — 9,5 %; [[даргінцы]] — 11,1 %; [[лезгіны]] — 9,6 %. Заснаваны ў [[1844]] годзе. Махачкала размешчаная на заходнім беразе [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]], на вузкай паласе Прыморскай нізіны, ля падножжа гары Таркітаў, каля перадгор’яў Вялікага Каўказа, за 2166 км ад [[Масква|Масквы]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Машынабудаванне і металаапрацоўка: вытворчасць электразварачнага абсталявання, сепаратараў, шматкоўшавых экскаватараў, прыбораў, абсталявання для харчовай прамысловасці і інш. Хімічная і лёгкая прамысловасць (у тым ліку рыбная, кансервавая, вінаробная). Вытворчасць будматэрыялаў: шкловалакно, сілікатная цэгла, жалезабетонныя канструкцыі. Махачкалінскі гандлёвы порт здзяйсняе перевалку грузаў, у асноўным нафтапрадуктаў, якія паступаюць з Баку, Туркменбашы, Астрахані і інш. == Вядомыя асобы == * [[Пётр Аляксеевіч Данелія]] ([[1920]]—[[2012]]) — беларускі мастак. * [[Аляксандр Васілевіч Зубаў]] (нар. 1936) — беларускі мовазнавец. * [[Юрый Рыгоравіч Ягораў]] (1925—1994) — беларускі ўрач ветэрынарнай медыцыны. [[Кандыдат ветэрынарных навук]], [[дацэнт]]. == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Гарады Дагестана}} [[Катэгорыя:Гарады Дагестана]] [[Катэгорыя:Махачкала| ]] rru6xlguqfdxe44rutonveb70i05v5z Трабы 0 30662 5170647 5141769 2026-07-24T23:08:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170647 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Трабы |выява = Трабы. Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі.jpg |подпіс = [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Трабы)|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 9|lat_sec = 27 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 54|lon_sec = 21 |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Трабскі }} '''Тра́бы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Traby}}, {{lang-ru|Трабы}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910r0029127&q_id=4797297|title=Решение Ивьевского районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 107 "О преобразовании некоторых населенных пунктов района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Трабскі сельсавет|Трабскага сельсавета]]. Размешчаны за 34 км на паўночны ўсход ад [[Іўе|Іўя]], за 185 км ад [[Гродна|Гродні]], за 11 км ад чыгуначнай станцыі [[Юрацішкі (станцыя)|Юрацішкі]], на аўтамабільнай дарозе [[Юрацішкі]] — [[Ашмяны]], каля ракі [[Клява (басейн Нёмана)|Клява]]{{sfn|БелЭн|2002}}. == Гісторыя == Паводле падання, зафіксаванага ў другой рэдакцыі Літоўскай Хронікі, Трабы заснаваныя літоўскім князем [[Трабус]]ам альбо Трубасам, які пабудаваў тут замак. Вядомыя з [[XV]] стагоддзя. Уладанне князёў [[Гальшанскія|Гальшанскіх]]. У [[1490]]—[[1498]] гадах Трабы паступова перайшлі ва ўладанне ваяводы троцкага [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхта Марцінавіча Гаштольда]], унука княгіні Марыі Сямёнаўны з Гальшанскіх (дачкі [[Сямён Сямёнавіч Гальшанскі|Сямёна Трабскага]]). У [[1534]] годзе быў пабудаваны касцёл, адкрыта прыватная свецкая школа. У [[1543]] годзе Трабы перайшлі ва ўласнасць вялікага князя [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]], які падараваў іх свайму сыну [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонту Аўгусту]]. У Трабах знаходзілася каралеўская рэзідэнцыя, праходзілі з’езды. З [[1558]] года — цэнтр староства, першы староста [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслаў Пац]]. У [[1550]] годзе — 33 дымы, 7 службаў, у складзе [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У [[1690]] годзе належалі Е. Шымковічу, старосту трабскаму. Пазней уладальнікамі мястэчка былі Францковічы, Зяньковічы, з [[1774]] — Дамінік Нарбут. У [[1784]] годзе пабудавана драўляная царква. У сярэдзіне [[XIX]] — пачатку [[XX]] стагоддзя мястэчка, цэнтр воласці Ашмянскага павета Віленскай губерні. У 1-й палове XIX працавалі [[Трабская суконная мануфактура|суконная мануфактура]] (у 1813 годзе — 156 рабочых) і металаапрацоўчая майстэрня (у 1828 годзе — 5 рабочых). Мясцовыя жыхары акрамя земляробства займаліся ганчарным, суконным і іншымі рамёствамі, дробным гандлем. У 1851 заснавана сельскае вучылішча (у 1861 годзе — 45 вучняў). У 1885 годзе — 57 двароў, 143 жыхары, 14 мяшчан, валасное праўленне, царква, касцёл, капліца, школа, яўрэйская школа, 12 крам, вадзяны млын, двойчы на год праводзіліся кірмашы. У 1897 годзе — 176 двароў, 1083 жыхары, царква, касцёл, капліца, сінагога, яўрэйская школа, народнае вучылішча, 2 хлебазапасныя магазіны, аптэка, вадзяны млын, 5 тытунёвых крам, 15 крам дробнага тавару, 4 піўныя дамы, штотыднёвыя таргі, штогод праводзіліся 4 кірмашы. У народным вучылішчы ў 1897 годзе вучыліся 67 хлопчыкаў і 16 дзяўчынак, у 1903 — 93 хлопчыкі і 7 дзяўчынак. У [[1905]] годзе — 1080 жыхароў, 1264 дзесяціны зямлі. У 1915—1918 акупіравана войскамі кайзераўскай [[Германія|Германіі]]. У [[1921]]—[[1939]] гадах у складзе [[Польшча|Польшчы]]. Мястэчка з’яўлялася цэнтрам гміны Валожынскага павета [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. У [[1921]] годзе — 176 двароў, 981 жыхар. З [[12 кастрычніка]] [[1940]] года мястэчка (275 двароў, 1340 жыхароў) цэнтр сельсавета [[Юрацішкаўскі раён|Юрацішкаўскага раёна]]. Працавалі млын, ваўначоска, 7-гадовая школа, магазін. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] акупіравана з [[26 чэрвеня]] [[1941]] да [[7 ліпеня]] [[1944]] года, часткова спалена. З [[20 студзеня]] [[1960]] года ў Іўеўскім раёне. У сакавіку [[1960]] года на базе дробных калгасаў быў створаны саўгас «Трабы». У 1970 годзе — 870 жыхароў. <center><gallery caption="Даўнія выявы мястэчка" widths=150 heights=150 perrow="4"> Файл:Traby. Трабы (XIX).jpg|Агульны выгляд Файл:Traby-vulica.jpg|Вуліца Файл:Traby. Трабы (1917).jpg|Касцёл </gallery></center> == Інфраструктура == Вёска Трабы — цэнтр аднайменнай аграфірмы-калгаса. Працуюць сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, аддзяленне сувязі, бальніца, аптэка, Дом быта, сталовая, ветэрынарная лячэбніца, дзіцячы сад, 5 магазінаў. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1866 год — 499 чал.{{sfn|ЭГБ|2001}}, з іх 159 праваслаўных, 65 каталікоў, 275 іўдзееў; 1882 год — 1238 чал. (599 муж. і 639 жан.)<ref>Traby // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|12}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XII/441 441]</ref>; 1897 год — 1083 чал<ref>{{Крыніцы/Памяць/Іўеўскі раён|к}}</ref>. * '''XX стагоддзе''': 1905 год — 1080 чал.; 1923 год — 981 чал{{sfn|ЭГБ|2001}}; 1940 год — 1340 чал.; 1970 год — 870 чал.; 1999 год — 929 чал.; 2000 год — 842 чал., 148 двароў{{sfn|ЭГБ|2001}}. * '''XXI стагоддзе''': 2002 год — 816 жыхароў у 355 дварах{{sfn|БелЭн|2002}}; 2019 год — 768 чал. == Славутасці == [[Файл:Трабы. Царква Святых Пятра і Паўла.jpg|thumb|Царква Святых Пятра і Паўла]] * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Трабы)|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Трабы)|Петра-Паўлаўская царква]]. * [[Брацкая магіла (Трабы)|Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і партызан. — {{ГККРБ 4|413Д000308}} === Страчаная спадчына === * Сінагога == Вядомыя асобы == * [[Сямён Аляксандравіч Клінцэвіч]] — дзеяч рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі, публіцыст<ref>[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19549 Клінцэвіч Сямён Аляксандравіч]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[Пётр Аляксандравіч Гарбацэвіч-Клінцэвіч]] (1903—1938) — дзеяч рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі, навуковец. * [[Освальд-Ян Лявонавіч Бекіш]] — вучоны-імунолаг. Доктар біялагічных навук (1973), прафесар (1978). * [[Пётр Якаўлевіч Юргелевіч]] (1894—1973) — беларускі мовазнавец, педагог. {{зноскі}} == Літаратура == * Памяць: Гіст.-дакум хроніка Іўеўскага раёна Гродзенскай вобласці — Мн.: Белта, 2002. * Traby // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|12}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XII/441 441] * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Тра́бы|[[Марат Барысавіч Батвіннік|Марат Батвіннік]]|517}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Тра́бы|Батвіннік М. Б.|495}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/traby/index.htm}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/traby.html Фотаздымкі на Radzima.org] {{Трабскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Трабскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Трабы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] i0uktwn1uzz9snh4mg7g3r9j7t9k0pu Бенкарт 0 30965 5170581 3580044 2026-07-24T20:20:01Z Антон 740 76022 дадана літаратура 5170581 wikitext text/x-wiki '''Бенка́рт, незаконнанароджаны, пазашлюбны''' ({{lang-de|Bankart}}) — у [[XVI]]—першай палове [[XIX]] стагоддзяў асоба, народжаная ад бацькоў, паміж якімі не быў заключаны законны [[шлюб]]. Паняцце «законнанароджанае» [[дзіця]] з’явілася ў сувязі з замацаваннем манагаміі і ўстанаўленнем законнасці шлюбу. Дыферэнцыяцыя на законны шлюб і сужыццё (канкубінат), на «законнанароджаных» і «незаконнанароджаных» існавала ў [[Рымскае права|рымскім праве]]. З распаўсюджаннем [[хрысціянства]] законным пачаў лічыцца царкоўны шлюб, заключаны паводле норм [[Кананічнае права|кананічнага права]]. У [[ВКЛ|Вялікім Княстве Літоўскім]] царкоўны шлюб канчаткова зацвердзіўся ў другой палове XVI стагоддзя, аднак на практыцы доўгі час прызнаваліся шлюбы, заключаныя паводле [[Звычаёвае права|звычаёвага права]]. [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]] вызначалі бенкарта, як асобу, пазбаўленую сваіх саслоўных правоў, падкрэслівалі значэнне законнага шлюбу для інстытуту права на [[спадчына (права)|спадчыну]], патрабавалі выконваць царкоўныя законы ў адносінах дзейнасці шлюбу. [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]] адносіў да бенкарту дзяцей, народжаных «не з венчальную и нешлюбную жоною», дзяцей, якіх бацька не прызнаў сваімі ў непрацяглы час пасля іх нараджэння, а таксама народжаных у шлюбе, які паводле кананічнага права быў прызнаны несапраўдным, таму што быў заключаны паміж асобамі, што былі ў забароненых ступенях роднасці і сваяцтва і ведалі пра гэта. Калі бацька меў законную жонку і пасля яе смерці ўзяў шлюб з маці бенкарта, статус апошняга не мяняўся. Дзеці, народжаныя ў гэтым шлюбе, таксама лічыліся бенкартамі. Статуты ВКЛ не закраналі выпадкаў нараджэння дзяцей у жанчын, якія далі зарок цнатлівасці, аднак паводле царкоўных правіл такія дзеці таксама лічыліся бенкартамі. Яны не мелі права быць спадкаемцамі свайго бацькі, атрымлівалі ў спадчыну шляхецкія правы, аднак маглі быць спадкаемцамі маці, што адпавядала норме рымскага права. Паводле гэтай нормы, законнанароджаныя дзеці атрымліваюць спадчыну пасля бацькі, а незаконнанароджаныя — пасля маці. Асобы, народжаныя ў шлюбе, што быў скасаваны ў сувязі з забароненымі ступенямі роднасці і сваяцтва, не маглі быць спадкаемцамі і маці. Аднак прызнавалася права маці бенкарта на галоўшчыну за забітага сына. Гэтым ускосна прызнавалася атрыманне спадчыны маці пасля сына, што дапускае атрыманне спадчыны сына пасля маці. Акрамя таго, пры ўмове, калі бацька бенкарта возьме законны шлюб з яго маці, існаваў інстытут легітымацыі (узаконення) бенкарта на аснове кананічных правіл 1172 года Папы Рымскага [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]]. Такая легітымацыя была анулявана ў часы праўлення [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя літоўскага]] і [[Каралі польскія|караля польскага]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] (1575—1586). Аднак на практыцы яна ажыццяўлялася шляхам набілітацыі (каралеўскай уладай або на соймах) пры абавязковай умове заключэння царкоўнага шлюбу бацькамі бенкарта, бо справы аб легітымацыі незаконнанароджаных належалі да царкоўнай юрысдыкцыі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бенкарт||100}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Бенкарт|Дзербіна Г. В.|14}} * ''Левицкий, О. П.'' О семейных отношениях в юго-западной Руси в XVI—XVII вв. // Русская старина. — 1880. — Ноябрь. * ''Леонтович, Ф. И.'' Правоспособность литовско-русской шляхты // Журнал Министерства народного просвещения. Новая серия. — 1908. — Ч. 14. — Март. * Статут Вялікага княства Літоўскага 1588: Тэксты. Давед. Камент. / БелСЭ; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 573 с.: іл. * Памятники древнерусского канонического права. Ч. І. — СПб., 1880. [[Катэгорыя:Права Вялікага Княства Літоўскага]] 6b58yy0wilwp49u22twzph6fly99x8z Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 0 31336 5170528 5160118 2026-07-24T17:56:07Z Brobbz 83626 /* Спіс пераможцаў */ Вяртайся хутчэй, Харватыя! 5170528 wikitext text/x-wiki {{Тэлеперадача2 |назва_перадачы = Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |арыгінальная назва = Junior Eurovision Song Contest |выява = |жанр = Конкурс песні |камера = |фармат_выявы = |фармат_гуку = |працягласць = 1 гадзіна, 45 хвілін <small>(2003)</small><br>2 гадзіны <small>(2009–2013, 2020, 2024)</small><br>2 гадзіны, 15 хвілін <small>(2004–2008, 2017, 2025)</small><br>2 гадзіны, 30 хвілін <small>(2014–2016, 2018–2019, 2022–2023)</small><br>2 гадзіны, 40 хвілін <small>(2021)</small> |аўтар = |вытворчасць = |прадзюсар = |выканаўчы_прадзюсар = |галоўныя_ролі = |апавядальнік = |пачатковая_тэма = |завяршальная_тэма = |краіна = [[#Kраіны-ўдзельніцы|Спіс краін]] |мова = [[Англійская мова|Англійская]], [[Французская мова| Французская]] |канал = |першая_трансляцыя = |першы_выпуск = [[15 лістапада]] [[2003]] |апошні_выпуск = па сённяшні дзень |сезоны = |серыі = 23 конкурсаў |папярэднія_перадачы = |наступныя_перадачы = |сайт = https://junioreurovision.tv |imdb_id = |tv_com_id = }} '''Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне''' — штогадовы тэлевізійны конкурс, у якім удзельнічаюць па аднаму выканаўцу ад кожнай з краін-членаў [[ЕВС]]. У конкурсе, які трансліруюць па тэлебачанні і радыё на тэрыторыі ўсёй Еўропы і ў некаторых краінах іншых частак свету, а таксама ў Інтэрнэце, могуць прымаць удзел дзеці ва ўзросце ад 9 да 14 гадоў. == Арганізацыя == === Колькасць перамог і арганізаваных фестываляў === {| class="wikitable" style="font-size:95%" |- !Месца !Краіна !Перамогі !Арганізацыі |- |rowspan="2" valign="top"|1 | {{GEO}} | 4 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]]) |- | {{FRA}} | 4 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]]) |- |rowspan="5" valign="top"|2 | {{BLR}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]]) |- | {{MLT}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]]) | 3 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2026|2026]]) |- | {{RUS}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]]) | 0 |- | {{POL}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]) |- | {{ARM}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]]) |- |rowspan="6" valign="top"|3 |- | {{HRV}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]]) | 0 |- | {{ESP}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]]) | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]]) |- | {{NED}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]]) |- | {{UKR}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]]) |- | {{ITA}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]]) | 0 |} Па-за краінамі ў табліцы, таксама арганізаванай [[Данія]], [[Нарвегія]], [[Бельгія]], [[Румынія]], [[Кіпр]] і [[Балгарыя]] свята. === Выканаўчыя супервайзеры === {| class="wikitable"; ! scope="col" | Краіна ! scope="col" | Імя ! scope="col" | Гады |- | {{SWE}} | Свантэ Стакселіус | 2003–2010 |- | {{NED}} | Сітцэ Бакер | 2011–2012 |- | {{RUS}} | Уладзіслаў Якаўлеў | 2013–2015 |- | {{NOR}} | [[Ён Ола Санд]] | 2016–2019 |- | {{SWE}} | Марцін Остэрдал | 2020–2024 |- | {{EST}} | Герт Карк | 2025–цяпер |- |} === Лозунгі, пляцоўкі і вядучыя === {| class="wikitable vatop" |- !width="4%" | Год !width="10%" | Прымаючы горад !width="10%" | Дата !width="20%" | Лозунг !width="28%" | Месцазнаходжанне !width="28%" | Вядучыя |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] |rowspan="2"| {{DNK}}<br />[[Капенгаген]] |rowspan="2"| [[15 лістапада]] |rowspan="4"| |rowspan="2"| Форум Капенгаген |Каміла Отэсен |- |Рэмі Якман |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] |rowspan="2"| {{NOR}}<br />[[Лілехамер]] |rowspan="2"| [[20 лістапада]] |rowspan="2"| Хокан зала |Надзя Хаснауі |- |Сціан Барснэс Сімансэн |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] |rowspan="2"| {{BEL}}<br />[[Хаселт]] |rowspan="2"| [[26 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Let's Get Loud}}<br /><small>(«Давайце пашумім»)</small> |rowspan="2"| Этыяс Арэна |Марсель Вантхільт |- |Маўрын Луіс |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] |rowspan="2"| {{ROU}}<br />[[Бухарэст]] |rowspan="2"| [[2 снежня]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Let the Music Play}}<br /><small>(«Няхай музыка іграе»)</small> |rowspan="2"| Шматпрофільная зала |Андрэа Марын Баніка |- |Іаана Іван |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] |rowspan="2"| {{NED}}<br />[[Ротэрдам]] |rowspan="2"| [[8 снежня]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Make a Big Splash}}<br /><small>(«Зрабі вялікі ўсплёск»)</small> |rowspan="2"| Axoй Ротэрдам |Сіпке Ян Бусема |- |Кім-Ліян ван дэр Мэй |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] |rowspan="2"| {{CYP}}<br />[[Лімасол]] |rowspan="2"| [[22 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Fun in the Sun}}<br /><small>(«Весела на сонцы»)</small> |rowspan="2"| Спартыўны Цэнтр Спірас Кіпрыану |Алекс Майкл |- |Сафія Параскева |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] |rowspan="3"| {{UKR}}<br />[[Кіеў]] |rowspan="3"| [[21 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|For the Joy of People}}<br /><small>(«На радасць людзям»)</small> |rowspan="3"| [[Палац спорту (Кіеў)|Кіеўскі Палац Спорту]] |[[Ані Лорак]] |- |Цімур Мірашнічэнка |- |Дзмітрый Барадзін |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] |rowspan="2"| {{BLR}}<br />[[Мінск]] |rowspan="2"| [[20 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Feel the Magic}}<br /><small>(«Адчуй чараўніцтва»)</small> |rowspan="2"| [[Мінск-Арэна]] |Дзяніс Кур’ян |- |[[Лейла Ісмаілава]] |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] |rowspan="2"| {{ARM}}<br />[[Ерэван]] |rowspan="2"| [[3 снежня]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Reach for the Top}}<br /><small>(«Імкнучыся да вяршыні»)</small> |rowspan="2"| Комплекс Карэна Дземірчана |Авет Барсегян |- |Гоар Гаспаран |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] |rowspan="2"| {{NED}}<br />[[Амстэрдам]] |rowspan="2"| [[1 снежня]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Break the Ice}}<br /><small>(«Зламай лёд»)</small> |rowspan="2"| Хайнікен Мюзік-хол |Эвоўт Генеманс |- |Кім-Ліян ван дэр Мэй |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] |rowspan="2"| {{UKR}}<br />[[Кіеў]] |rowspan="2"| [[30 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Be Creative}}<br /><small>(«Будзь крэатыўным»)</small> |rowspan="2"| Палац «Украіна» |Цімур Мірашнічэнка |- |[[Злата Огневіч]] |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] | {{MLT}}<br />[[Марса]] | [[15 лістапада]] | {{lang-en2|#Together}}<br /><small>(«#Разам»)</small> | Мальта Суднабудаванне | Мойра Дэлія |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] | {{BGR}}<br />[[Сафія]] | [[21 лістапада]] | {{lang-en2|#Discover}}<br /><small>(«#Адчыняй»)</small> | Арэна Армеец | Полі Генова |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] |rowspan="2"| {{MLT}}<br />[[Валета]] |rowspan="2"| [[20 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Embrace}}<br /><small>(«Абдымай»)</small> |rowspan="2"| Міжземнаморскі Канферэнц-Цэнтр |Бэн Каміл |- |Валерыя Вела |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] |rowspan="2"| {{GEO}}<br />[[Тбілісі]] |rowspan="2"| [[26 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Shine Bright}}<br /><small>(«Ззяй ярка»)</small> |rowspan="2"| Алімпійскі Палац |Алена Каландадзэ |- |Ліза «Лізі Поп» Джапарыдзэ |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] |rowspan="3"| {{BLR}}<br />[[Мінск]] |rowspan="3"| [[25 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|#LightUp}}<br /><small>(«#Запальвай»)</small> |rowspan="3"| [[Мінск-Арэна]] |[[Яўген Перлін]] |- |[[Зінаіда Аляксандраўна Купрыяновіч|Зэна Купрыяновіч]] |- |Хелена Мерааі |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] |rowspan="3"| {{POL}}<br />[[Глівіцы]] |rowspan="3"| [[24 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|Share the Joy}}<br /><small>(«Падзяліцеся радасцю»)</small> |rowspan="3"| Арэна Глівіцы |Іда Навакоўская |- |Аляксандр Сікора |- |Раксана Венгель |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] |rowspan="3"| {{POL}}<br />[[Варшава]] |rowspan="3"| [[29 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|Move the World}}<br /><small>(«Рухай свет»)</small> |rowspan="3"| Студыя 5 у штаб-кватэры TVP |Іда Навакоўская |- |Рафал Бжажоўскі |- |Малгажата Тамашэўская |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] |rowspan="3"| {{FRA}}<br />[[Парыж]] |rowspan="3"| [[19 снежня]] |rowspan="3"| {{lang-en2|Imagine}}<br /><small>(«Уяўляй»)</small> |rowspan="3"| Ла Сена Музікал |Карла Лацары |- |Элодзі Гасуэн |- |Аліўе Мін |- !rowspan="4"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] |rowspan="4"| {{ARM}}<br />[[Ерэван]] |rowspan="4"| [[11 снежня]] |rowspan="4"| {{lang-en2|Spin the Magic}}<br /><small>(«Круціце магію»)</small> |rowspan="4"| Комплекс Карэна Дземірчана |Івета Мукучан |- |Гарык Папаян |- |Карына Ігнацян |- |Робат «Робін» |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]] |rowspan="3"| {{FRA}}<br />[[Ніца]] |rowspan="3"| [[26 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|Heroes}}<br /><small>(«Героі»)</small> |rowspan="3" | Нікейскі Палац |Лоры Цілеман |- |Аліўе Мін |- |Афелі «Афенья» Вінцэнт |- !rowspan="3" | [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] |rowspan="3" | {{ESP}}<br />[[Мадрыд]] |rowspan="3"| [[16 лістапада]] |rowspan="3" | {{lang-en2|Let’s Bloom}}<br /><small>(«Давайце квітнець»)</small> |rowspan="3" | Каха Махыка |Рут Ларэнца |- |Марк Клотэт |- |Мелані Гарсія |- !rowspan="2" | [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] |rowspan="2" | {{GEO}}<br />[[Тбілісі]] |rowspan="2" | [[13 снежня]] |rowspan="3" | {{lang-en2|United by Music}}<br /><small>(«Аб’яднаныя музыкай»)</small> |rowspan="2" | Гімнастычная зала Алімпійскага горада |Давід Аладашвілі |- |Ліза Цыклауры |- ! style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2026|2026]] | style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | {{MLT}}<br />[[Та-Калі]] | style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | [[24 кастрычніка]] | style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | Цэнтр Кірмашоў і Канферэнцый Мальты | style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | Будзе абвешчана |} == Kраіны-ўдзельніцы == {| class="wikitable vatop" !width="4% "| Год !width="32%" | Новыя ўдзельнікі !width="32%" | Aдступаюцца краіны !width="32%" | Зварот краіны |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] | {{BLR}}, {{CYP}}, {{DNK}}, {{GRC}}, {{HRV}}, {{LVA}}, {{MKD}}, {{MLT}}, {{NED}}, {{NOR}}, {{POL}}, {{ROU}}, {{ESP}}, {{GBR}}, {{BEL}}, {{SWE}} | | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] | {{FRA}}, {{CHE}} | | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] | {{RUS}}, {{SCG}} | {{CYP}}, {{FRA}}, {{CHE}}, {{POL}} | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] | {{UKR}}, {{PRT}}, {{SRB}} | {{DNK}}, {{LVA}}, {{NOR}}, {{SCG}}, {{GBR}} | {{CYP}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] | {{ARM}}, {{BGR}}, {{GEO}}, {{LTU}} | {{HRV}}, {{ESP}} | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] | | {{PRT}}, {{SWE}} | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] | | {{BGR}}, {{GRC}}, {{LTU}} | {{SWE}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] | {{MDA}} | {{CYP}}, {{ROU}} | {{LVA}}, {{LTU}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] | | {{MLT}}, {{SRB}} | {{BGR}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] | {{ALB}}, {{AZE}}, {{ISR}} | {{BGR}}, {{LVA}}, {{LTU}}, {{MKD}} | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] | {{SMR}} | {{ALB}}, {{BEL}}, {{ISR}} | {{MKD}}, {{MLT}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] | {{ITA}}, {{MNE}}, {{SVN}} | {{AZE}}, {{MKD}}, {{MDA}} | {{BGR}}, {{CYP}}, {{HRV}}, {{SRB}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] | {{AUS}}, {{IRL}} | {{HRV}}, {{SWE}}, {{CYP}} | {{ALB}}, {{MKD}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] | | {{MNE}}, {{SMR}}, {{SVN}} | {{ISR}}, {{POL}}, {{CYP}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] | | {{BGR}}, {{ISR}} | {{PRT}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] | {{KAZ}}, {{WAL}} | {{CYP}} | {{AZE}}, {{FRA}}, {{ISR}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] | | {{AZE}}, {{ISR}} | {{ESP}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] | {{GER}} | {{ALB}}, {{ARM}}, {{AUS}}, {{IRL}}, {{ITA}}, {{MKD}}, {{PRT}}, {{WAL}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] | | {{BLR}} | {{ALB}}, {{ARM}}, {{AZE}}, {{BGR}}, {{IRL}}, {{ITA}}, {{MKD}}, {{PRT}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] | | {{AZE}}, {{BGR}}, {{GER}}, {{RUS}} | {{GBR}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]] | {{EST}} | {{KAZ}}, {{SRB}} | {{GER}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] | | {{GBR}} | {{CYP}}, {{SMR}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] | | {{GER}}, {{EST}} | {{AZE}}, {{HRV}}, {{MNE}} |- ! style="background-color:#DDF;" | [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2026|2026]] | style="background-color:#DDF;" | | style="background-color:#DDF;" | {{AZE}}, {{HRV}} | style="background-color:#DDF;" | |} == Спіс пераможцаў == {| class="wikitable sortable vatop" |- !width="4% " class="unsortable"|Год !width="17%" class="unsortable"|Kраіна-пераможца !width="19%" class="unsortable"|Выканаўца !width="23%" class="unsortable"|Песня !width="4%" | Балы !width="4%" | Запас !width="17%" class="unsortable"|Другое месца !width="12%" | Колькасць удзельнікаў |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]]''' | '''{{HRV}}''' | [[Дзіна Ялушыч]] | ''Ti si moja prva ljubav'' | 134 | 9 | {{ESP}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]]''' | '''{{ESP}}''' | [[Марыя Ісабэль]] | ''Antes muerta que sencilla'' | 171 | 31 | {{GBR}} | 18 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]]''' | '''{{BLR}}''' | [[Ксенія Сітнік]] | ''Мы вместе'' | 149 | 3 | {{ESP}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]]''' | '''{{RUS}}''' | [[Сёстры Талмачовы]] | ''Весенний джаз'' | 154 | 25 | {{BLR}} | 15 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]]''' | '''{{BLR}}''' | [[Аляксей Жыгалковіч]] | ''С друзьями'' | 137 | 1 | {{ARM}} | 17 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]]''' | '''{{GEO}}''' | [[Бзікэбі]] | ''Bzzz'' | 154 | 19 | {{UKR}} | 15 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]]''' | '''{{NED}}''' | [[Ральф Макенбах]] | ''Click Clack'' | 121 | 5 | {{ARM}}, {{RUS}} | 13 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]]''' | '''{{ARM}}''' | [[Уладзімір Арзуманян]] | ''Mama'' (''Մամա'') | 120 | 1 | {{RUS}} | 14 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]]''' | '''{{GEO}}''' | [[Candy]] | ''Candy Music'' | 108 | 5 | {{NED}} | 13 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]]''' | '''{{UKR}}''' | [[Настасся Петрык]] | ''Небо'' | 138 | 35 | {{GEO}} | 12 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]]''' | '''{{MLT}}''' | [[Гая Каўкі]] | ''The Start'' | 130 | 9 | {{UKR}} | 12 |- ! '''[[Дзіцячы Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]]''' | '''{{ITA}}''' | [[Вінчэнца Канцела]] | ''Tu primo grande amore'' | 159 | 12 | {{BGR}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]]''' | '''{{MLT}}''' | [[Дэсціні Чукун'ерэ]] | ''Not My Soul'' | 185 | 9 | rowspan="2" | {{ARM}} | 17 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]]''' | '''{{GEO}}''' | [[Марыям Мамадашвілі]] | ''Mzeo'' (''მზეო'') | 239 | 7 | 17 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]]''' | '''{{RUS}}''' | [[Паліна Багусевіч]] | ''Крылья'' | 188 | 3 | {{GEO}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]]''' |rowspan="2"| '''{{POL}}''' | [[Раксана Венгель]] | ''Anyone I Want to Be'' | 215 | 12 | {{FRA}} | 20 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]]''' | [[Вікі Габар]] | ''Superhero'' | 278 | 51 | rowspan="2" | {{KAZ}} | 19 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]''' | '''{{FRA}}''' | [[Валянціна Тронель]] | ''J’imagine'' | 200 | 48 | 12 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]]''' | '''{{ARM}}''' | [[Малэна]] | ''Qami Qami'' (''Քամի Քամի'') | 224 | 6 | {{POL}} | 19 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]]''' |rowspan="2"| '''{{FRA}}''' | [[Лісандро Форміка]] | ''Oh Maman'' | 203 | 23 | {{ARM}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]]''' | [[Зоі Клазюр]] | ''Cœur'' | 228 | 27 | {{ESP}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]]''' | '''{{GEO}}''' | [[Андрыя Путкарадзэ]] | ''To My Mom'' | 239 | 26 | {{PRT}} | 17 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]]''' | '''{{FRA}}''' | [[Лу Дэлёз]] | ''Ce monde'' | 248 | 71 | {{UKR}} | 18 |- ! style="background-color:#DDF;" | '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2026|2026]]''' | style="background-color:#DDF;text-align: center;" colspan="6"| Вызначыцца ў 24 кастрычнікі | style="background-color:#DDF;" | 16 |} == Статыстыка == === Кожнае месца ў першай дзясятцы === {{legend|#DCDCDC|Гэтая краіна на дадзены момант не з'яўляецца актыўным удзельнікам}} {{legend|#FFCCCC|Гэтай краіны больш не існуе}} {| class="wikitable vatop sortable" bgcolor="#CCCCCC" !width="5% "| # !width="23%" class="unsortable"|Краіна !width="5%" | 1 !width="5%" | 2 !width="5%" | 3 !width="5%" | 4 !width="5%" | 5 !width="5%" | 6 !width="5%" | 7 !width="5%" | 8 !width="5%" | 9 !width="5%" | 10 !width="11%" | Агульны !width="11%" | Удзелы |- | 1 || {{GEO}} || 4 || 2 || 2 || 3 || 1 || 2 || - || 1 || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 16 || 19 |- | 2 || {{FRA}} || 4 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 9 || 9 |- | 3 || {{ARM}}|| 2 || 5 || 3 || 1 || 1 || 2 || - || 2 || 2 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 18 || 18 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 4 || {{RUS}}|| 2 || 2 || - || 4 || 1 || 2 || 2 || - || 1 || 2 || style="background-color:#FFDEAD;" | 16 || 17 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 5 || {{BLR}}|| 2 || 1 || 2 || 2 || 3 || 1 || 2 || - || 2 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 15 || 18 |- | 6 || {{POL}} || 2 || 1 || - || - || - || 1 || - || 2 || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 8 || 12 |- | 7 || {{MLT}}|| 2 || - || - || 2 || 2 || 1 || 1 || 2 || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 12 || 21 |- | 8 || {{ESP}}|| 1 || 3 || 2 || 1 || 1 || 2 || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 10 || 11 |- | 9 || {{UKR}} || 1 || 3 || 1 || 1 || 2 || 2 || 2 || - || 3 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 15 || 20 |- | 10 || {{NED}}|| 1 || 1 || - || 3 || - || - || 4 || 3 || 1 || 2 || style="background-color:#FFDEAD;" | 15 || 23 |- | 11 || {{ITA}}|| 1 || - || 1 || - || - || - || 2 || - || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 6 || 11 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 12 || {{HRV}} || 1 || - || 1 || - || - || - || - || - || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 6 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 13 || {{KAZ}}|| - || 2 || - || - || - || 1 || - || - || 1 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 4 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 14 || {{GBR}}|| - || 1 || 1 || 1 || 1 || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 4 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 15 || {{BGR}}|| - || 1 || - || - || - || - || 1 || 1 || 2 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 5 || 7 |- |16|| {{PRT}} || - || 1 || - || - || - || - || - || 1 || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 10 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 17 || {{SRB}}|| - || - || 2 || - || 1 || - || 1 || - || - || 4 || style="background-color:#FFDEAD;" | 8 || 14 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 18 || {{AUS}} || - || - || 2 || - || 1 || - || - || 2 || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 5 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 19 || {{SWE}} || - || - || 1 || - || - || 2 || - || 1 || 2 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 6 || 11 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 20 || {{LTU}}|| - || - || 1 || - || - || 1 || - || - || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 4 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 21 || {{SVN}}|| - || - || 1 || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 1 || 2 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 22 || {{NOR}}|| - || - || 1 || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 1 || 3 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 23 || {{DNK}} || - || - || - || 1 || 2 || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 3 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 24 || {{BEL}} || - || - || - || 1 || 1 || 1 || 3 || - || - || 2 || style="background-color:#FFDEAD;" | 8 || 10 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 25 || {{ROU}}|| - || - || - || 1 || 1 || 1 || - || - || 1 || 2 || style="background-color:#FFDEAD;" | 6 || 7 |- | 26 || {{IRL}}|| - || - || - || 1 || - || - || - || - || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 10 |- | 27 || {{MKD}}|| - || - || - || - || 2 || 1 || 2 || 1 || 1 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 7 || 20 |- | 28 || {{ALB}} || - || - || - || - || 1 || 1 || 1 || 1 || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 4 || 11 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 29 || {{AZE}}|| - || - || - || - || 1 || - || 1 || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 30 || {{GRC}}|| - || - || - || - || - || 1 || - || 1 || 1 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 6 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 31 || {{MDA}}|| - || - || - || - || - || 1 || - || 1 || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 4 |- | 32 || {{CYP}}|| - || - || - || - || - || - || - || 2 || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 4 || 11 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 33 || {{ISR}}|| - || - || - || - || - || - || - || 1 || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 1 || 3 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 34 || {{LVA}}|| - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 5 |- | 35 || {{SMR}}|| - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 36 || {{GER}}|| - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 1 || 4 |- | rowspan="5" |37 | | {{MNE}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 3 |- style="background-color:#FFCCCC;" | | {{SCG}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 1 |-style="background-color:#DCDCDC;" | {{EST}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 2 |-style="background-color:#DCDCDC;" | {{CHE}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 1 |-style="background-color:#DCDCDC;" | {{WAL}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 2 |- |} === Рэйтынг краін на аснове балаў === {{legend|Gold|Гэтая краіна ў тым годзе заняла першае месца}} {{legend|Silver|Гэтая краіна ў тым годзе заняла другое месца}} {{legend|#CD7F32|Гэтая краіна ў тым годзе заняла трэцяе месца}} {{legend|#FE8080|Гэтая краіна ў тым годзе заняла апошняе месца}} {{legend|#696969|Гэтая краіна не ўдзельнічала ў тым годзе}} {| class="sortable wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:90%; line-height:17px" width=100% |+ ! rowspan="2" | # ! rowspan="2" class="unsortable"| Краіна ! colspan="23" | Балы набраныя на кожным конкурсе ! rowspan="2" | Σ |- ! {{сцяг|DEN}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] ! {{сцяг|NOR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] ! {{сцяг|BEL}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] ! {{сцяг|ROU}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] ! {{сцяг|NED}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] ! {{сцяг|CYP}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] ! {{сцяг|UKR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] ! {{сцяг|BLR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] ! {{сцяг|ARM}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] ! {{сцяг|NED}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] ! {{сцяг|UKR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] ! {{сцяг|MLT}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] ! {{сцяг|BGR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] ! {{сцяг|MLT}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] ! {{сцяг|GEO}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] ! {{сцяг|BLR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] ! {{сцяг|POL}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] ! {{сцяг|POL}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] ! {{сцяг|FRA}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] ! {{сцяг|ARM}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] ! {{сцяг|FRA}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]] ! {{сцяг|ESP}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] ! {{сцяг|GEO}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] |- | 1 | {{ARM}} | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 136 | style="text-align:center" | 59 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 116 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 120 | style="text-align:center" | 85 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 98 | style="text-align:center" | 69 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 146 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 176 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 232 | style="text-align:center" | 148 | style="text-align:center" | 125 | style="text-align:center" | 115 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 224 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 180 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 180 | style="text-align:center" | 125 | style="text-align:center" | 175 | style="text-align:center" | '''2509''' |- | 2 | {{GEO}} | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 116 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 154 | style="text-align:center" | 68 | style="text-align:center" | 109 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 108 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 103 | style="text-align:center" | 91 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 51 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 239 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 185 | style="text-align:center" | 144 | style="text-align:center" | 69 | style="text-align:center" | 111 | style="text-align:center" | 163 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 161 | style="text-align:center" | 74 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 239 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 176 | style="text-align:center" | '''2415''' |- | 3 | {{UKR}} | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 58 | style="text-align:center" | 56 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 135 | style="text-align:center" | 89 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 28 | style="text-align:center" | 42 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 138 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 121 | style="text-align:center" | 74 | style="text-align:center" | 38 | style="text-align:center" | 30 | style="text-align:center" | 147 | style="text-align:center" | 182 | style="text-align:center" | 59 | style="text-align:center" | 106 | style="text-align:center" | 125 | style="text-align:center" | 111 | style="text-align:center" | 128 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 203 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 177 | style="text-align:center" | '''2047''' |- | 4 | {{NED}} | style="text-align:center" | 23 | style="text-align:center" | 27 | style="text-align:center" | 82 | style="text-align:center" | 44 | style="text-align:center" | 39 | style="text-align:center" | 27 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 121 | style="text-align:center" | 52 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 103 | style="text-align:center" | 69 | style="text-align:center" | 59 | style="text-align:center" | 70 | style="text-align:center" | 35 | style="text-align:center" | 174 | style="text-align:center" | 156 | style="text-align:center" | 91 | style="text-align:center" | 186 | style="text-align:center" | 132 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 43 | style="text-align:center" | 128 | style="text-align:center" | 122 | style="text-align:center" | 91 | style="text-align:center" | 93 | style="text-align:center" | '''1967''' |- | 5 | {{RUS}} | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 66 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 154 | style="text-align:center" | 105 | style="text-align:center" | 73 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 116 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 119 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 99 | style="text-align:center" | 88 | style="text-align:center" | 106 | style="text-align:center" | 96 | style="text-align:center" | 80 | style="text-align:center" | 202 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 188 | style="text-align:center" | 122 | style="text-align:center" | 72 | style="text-align:center" | 88 | style="text-align:center" | 124 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''1898''' |- | 6 | {{MLT}} | style="text-align:center" | 56 | style="text-align:center" | 14 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 18 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 37 | style="text-align:center" | 100 | style="text-align:center" | 55 | style="text-align:center" | 35 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 130 | style="text-align:center" | 116 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 185 | style="text-align:center" | 191 | style="text-align:center" | 107 | style="text-align:center" | 182 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 29 | style="text-align:center" | 100 | style="text-align:center" | 97 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 43 | style="text-align:center" | 94 | style="text-align:center" | 153 | style="text-align:center" | 92 | style="text-align:center" | '''1882''' |- | 7 | {{BLR}} | style="text-align:center" | 103 | style="text-align:center" | 9 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 149 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 129 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 137 | style="text-align:center" | 86 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 85 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 99 | style="text-align:center" | 56 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 108 | style="text-align:center" | 71 | style="text-align:center" | 105 | style="text-align:center" | 177 | style="text-align:center" | 149 | style="text-align:center" | 114 | style="text-align:center" | 92 | style="text-align:center" | 130 | colspan="5" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''1847''' |- | 8 | {{FRA}} | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 78 | colspan="13" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 203 | style="text-align:center" | 169 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 200 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 187 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 203 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 228 | style="text-align:center" | 177 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 248 | style="text-align:center" | '''1693''' |- | 9 | {{ESP}} | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 125 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 171 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 146 | style="text-align:center" | 90 | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 212 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 133 | style="text-align:center" | 77 | style="text-align:center" | 137 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 201 | style="text-align:center" | 144 | style="text-align:center" | 152 | style="text-align:center" | '''1588''' |- | 10 | {{POL}} | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 3 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 3 | colspan="11" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 60 | style="text-align:center" | 138 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 215 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 278 | style="text-align:center" | 90 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 218 | style="text-align:center" | 95 | style="text-align:center" | 124 | style="text-align:center" | 61 | style="text-align:center" | 139 | style="text-align:center" | '''1424''' |- | 11 | {{MKD}} | style="text-align:center" | 19 | style="text-align:center" | 64 | style="text-align:center" | 68 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 14 | style="text-align:center" | 111 | style="text-align:center" | 93 | style="text-align:center" | 31 | style="text-align:center" | 38 | style="text-align:center" | 31 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 19 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 26 | style="text-align:center" | 41 | style="text-align:center" | 69 | style="text-align:center" | 99 | style="text-align:center" | 150 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 114 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 76 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 141 | style="text-align:center" | '''1312''' |- | 12 | {{ITA}} | colspan="11" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 159 | style="text-align:center" | 34 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 209 | style="text-align:center" | 86 | style="text-align:center" | 151 | style="text-align:center" | 129 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 107 | style="text-align:center" | 95 | style="text-align:center" | 81 | style="text-align:center" | 98 | style="text-align:center" | 73 | style="text-align:center" | '''1222''' |- | 13 | {{SRB}} | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 81 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 120 | style="text-align:center" | 37 | style="text-align:center" | 34 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 113 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 61 | style="text-align:center" | 79 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 14 | style="text-align:center" | 92 | style="text-align:center" | 30 | style="text-align:center" | 109 | style="text-align:center" | 85 | style="text-align:center" | 86 | style="text-align:center" | 92 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''1033''' |- | 14 | {{ALB}} | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 35 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 93 | style="text-align:center" | 38 | style="text-align:center" | 67 | style="text-align:center" | 44 | style="text-align:center" | 36 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 84 | style="text-align:center" | 94 | style="text-align:center" | 115 | style="text-align:center" | 126 | style="text-align:center" | 145 | style="text-align:center" | '''877''' |- | 15 | {{PRT}} | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 22 | style="text-align:center" | 15 | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 42 | style="text-align:center" | 43 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 101 | style="text-align:center" | 121 | style="text-align:center" | 75 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 213 | style="text-align:center" | 73 | style="text-align:center" | '''759''' |- | 16 | {{AUS}} | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 64 | style="text-align:center" | 202 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 171 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 201 | style="text-align:center" | 121 | colspan="6" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''759''' |- | 17 | {{KAZ}} | colspan="15" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 171 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 227 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 152 | style="text-align:center" | 121 | style="text-align:center" | 45 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''716''' |- | 18 | {{IRL}} | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 36 | style="text-align:center" | 122 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 73 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 44 | style="text-align:center" | 150 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 42 | style="text-align:center" | 55 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 44 | style="text-align:center" | '''668''' |- | 19 | {{BEL}} | style="text-align:center" | 83 | style="text-align:center" | 37 | style="text-align:center" | 63 | style="text-align:center" | 71 | style="text-align:center" | 19 | style="text-align:center" | 45 | style="text-align:center" | 113 | style="text-align:center" | 61 | style="text-align:center" | 64 | style="text-align:center" | 72 | colspan="13" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''628''' |- | 20 | {{BGR}} | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 86 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 15 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 60 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 147 | style="text-align:center" | 67 | style="text-align:center" | 161 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 77 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''613''' |- | 21 | {{GBR}} | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 118 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 140 | style="text-align:center" | 28 | colspan="16" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 146 | style="text-align:center" | 160 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''592''' |- | 22 | {{SWE}} | style="text-align:center" | 12 | style="text-align:center" | 8 | style="text-align:center" | 22 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 116 | style="text-align:center" | 83 | style="text-align:center" | 68 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 57 | style="text-align:center" | 70 | style="text-align:center" | 46 | style="text-align:center" | 28 | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''558''' |- | 23 | {{CYP}} | style="text-align:center" | 16 | style="text-align:center" | 61 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 58 | style="text-align:center" | 29 | style="text-align:center" | 46 | style="text-align:center" | 32 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 69 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 27 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 45 | colspan="6" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 60 | style="text-align:center" | 50 | style="text-align:center" | '''493''' |- | 24 | {{ROU}} | style="text-align:center" | 35 | style="text-align:center" | 123 | style="text-align:center" | 89 | style="text-align:center" | 80 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 58 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 19 | colspan="16" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''458''' |- | 25 | {{HRV}} | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 134 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 126 | style="text-align:center" | 36 | style="text-align:center" | 50 | colspan="7" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 13 | colspan="10" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 70 | style="text-align:center" | '''429''' |- | 26 | {{AZE}} | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 49 | style="text-align:center" | 66 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 47 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 151 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 66 | style="text-align:center" | '''379''' |- | 27 | {{DNK}} | style="text-align:center" | 93 | style="text-align:center" | 116 | style="text-align:center" | 121 | colspan="20" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''330''' |- | 28 | {{GER}} | colspan="17" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 66 | style="text-align:center" | 61 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 107 | style="text-align:center" | 71 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''305''' |- | 29 | {{SMR}} | colspan="10" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 42 | style="text-align:center" | 21 | style="text-align:center" | 36 | colspan="8" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 47 | style="text-align:center" | 125 | style="text-align:center" | '''271''' |- | 30 | {{GRC}} | style="text-align:center" | 53 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 88 | style="text-align:center" | 35 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 14 | style="text-align:center" | 19 | colspan="17" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''257''' |- | 31 | {{LTU}} | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 33 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 103 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 67 | style="text-align:center" | 53 | colspan="14" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''256''' |- | 32 | {{MDA}} | colspan="7" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 78 | style="text-align:center" | 52 | style="text-align:center" | 41 | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''225''' |- | 33 | {{ISR}} | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 68 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 27 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 81 | colspan="7" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''176''' |- | 34 | {{LVA}} | style="text-align:center" | 37 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 3 | style="text-align:center" | 50 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 51 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 31 | colspan="14" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''172''' |- | 35 | {{NOR}} | style="text-align:center" | 18 | style="text-align:center" | 12 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 123 | colspan="20" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''153''' |- | 36 | {{SVN}} | colspan="11" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 29 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 112 | colspan="10" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''141''' |- | 37 | {{MNE}} | colspan="11" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 24 | style="text-align:center" | 36 | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 49 | style="text-align:center" | '''109''' |- | 38 | {{EST}} | colspan="20" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 49 | style="text-align:center" | 55 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''104''' |- | 39 | {{WAL}} | colspan="15" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 29 | style="text-align:center" |35 | colspan="6" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''64''' |- | 40 | {{SCG}} | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 29 | colspan="20" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''29''' |- | 41 | {{CHE}} | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 4 | colspan="21" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''4''' |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне}} {{Commonscat|Junior Eurovision Song Contest}} * [http://junioreurovision.tv/ Афіцыйны сайт дзіцячага конкурсу песні Еўрабачанне] [[Катэгорыя:Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне| ]] bw3ma64u21i3v72s1m528hali6cjns3 Танганьіка 0 45129 5170436 4874837 2026-07-24T15:04:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170436 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Танганьіка (значэнні)}} {{Возера |Назва = Танганьіка |Нацыянальная назва = |Выява = Fisherman on Lake Tanganyika.jpg |Подпіс = Рыбацкае судна на возеры Танганьіка |Шырыня выявы = 250px |lat_dir=S|lat_deg=5|lat_min=30|lat_sec= |lon_dir=E|lon_deg=29|lon_min=30|lon_sec= |region = |CoordScale = |Размяшчэнне = [[Цэнтральная Афрыка]] |Вышыня над узроўнем мора= 773 |Даўжыня = |Шырыня = |Плошча = 32,9 тыс. |Аб'ём = |Даўжыня берагавой лініі = |Найбольшая глыбіня = 1470 |Сярэдняя глыбіня = |Тып мінералізацыі = |Салёнасць = |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = 231 000 |Упадаюць = [[Рузізі]], [[рака Малагарасі|Малагарасі]] |Выцякаюць = Лукуга |Пазіцыйная карта 1 = Афрыка |crosses180 = |Пазіцыйная карта 2 = Танзанія |Катэгорыя на Вікісховішчы = Lake Tanganyika }} [[Файл:Lake tanganyika.jpg|thumb|200px|left|Здымак з космасу]] '''Танганьі́ка'''{{sfn|БелЭн|2002}} — буйное [[возера]] ў [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай Афрыцы]]. Другое па глыбіні (пасля возера [[Байкал]]) возера планеты, адно з самых старажытных па паходжанню. Берагі возера належаць чатыром краінам — [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]], [[Танзанія|Танзаніі]], [[Замбія|Замбіі]] і [[Бурундзі]]. Даўжыня возера — каля 650 км, шырыня — 40—80 км. Плошча 34 тыс. км². Ляжыць на вышыні 773 метраў над узроўнем мора ў тэктанічнай упадзіне [[Усходне-Афрыканская рыфтавая даліна|Усходне-Афрыканскай зоны разломаў]]. Прыбярэжныя ландшафты, як правіла, уяўляюць сабой велізарныя скалы і толькі з усходняга боку берагі спадзістыя. На заходнім узбярэжжы стромкія бакавыя сцены Усходне-Афрыканскай рыфтавай зоны, якія фарміруюць берагавую лінію, дасягаюць 2000 м у вышыню. Берагавая лінія спярэшчаная бухтамі і залівамі. Самы вялікі з іх — заліў Бертана. Сілкуецца возера ад некалькіх прытокаў. Адзіная рака, якая выцякае з возера, — [[Лукуга]] — пачынаецца ў сярэдняй частцы заходняга ўзбярэжжа і цячэ на захад, злучаючыся з ракой Конга, якая ўпадае ў Атлантыку. У возеры водзяцца гіпапатамы, кракадзілы, шмат вадаплаўнай птушкі. Добра развітыя рыбалоўства і суднаходства. Старажытнасць возера і доўгі перыяд ізаляцыі прывялі да развіцця вялікай колькасці эндэмічных арганізмаў, у тым ліку з сямейства [[Афрыканскія цыхліды|Cichlidae]] (цыхлід). З больш чым 200 разнавіднасцяў рыб каля 170 — эндэмікі. Танганьіка населеная прыкладна да глыбіні 200 м, ніжэй гэтай адзнакі назіраецца высокая канцэнтрацыя [[серавадарод]]у і жыццё адсутнічае да самога дна. Гэты пласт возера з’яўляецца велізарным «магільнікам», які складаецца з арганічнага глею і асадкавых мінеральных злучэнняў. Тэмпература вады Танганьікі строга адрозніваецца па пластах. У верхнім пласце тэмпература вагаецца ад 24 да 30 градусаў, з паніжэннем на вялікіх глыбінях. З-за рознай шчыльнасці вады і адсутнасці прыдоннага цячэння пласты не змешваюцца, і тэмпература на ніжніх гарызонтах дасягае ўсяго толькі 6-8 градусаў. Вада Танганьікі вельмі празрыстая (да 30 м). У ёй у невялікіх канцэнтрацыях растворана мноства соляў, так што па сваім складзе яна нагадвае моцна разведзеную марскую. Калянасць вады (у асноўным абумоўленая солямі магнію) вагаецца ад 8 да 15 градусаў. Вада мае шчолачную рэакцыю, pН 8,0 — 9,5. [[Возера]] адкрылі ў [[1858]] годзе англійскія вандроўнікі [[Рычард Фрэнсіс Бёртан]] і Дж. Спік. == Паходжанне тапоніма == Паводле распаўсюджанай гіпотэзы, назва возера «Танганьіка» паходзіць ад словазлучэння «Этанга янья», што ў перакладзе з мовы племені бемба, якое жыве ў паўднёвага ўзбярэжжа возера, азначае «водны рэзервуар, поўны рыбы». == Паходжанне возера == Возера з’яўляецца другім па велічыні ў свеце пасля Байкала па ўзросту на Зямлі. Яно утварылася 20 мільёнаў гадоў таму <ref>Мир озер. Книга для внеклассного чтения учащихся 8-10 классов средней школы. — М.:Просвещение, 1989</ref>. Прэснаводныя лініі ракападобных і бруханогіх малюскаў у возеры дэманструюць дзіўнае марфалагічнае падабенства з марскімі відамі і сямействамі, якія ў асноўным абмежаваныя марскім асяроддзем, але чамусьці сустракаюцца таксама ў возеры Танганьіка. З-за моцных марфалагічных сувязяў паміж фаўнай возера Танганьіка і марскімі арганізмамі навукоўцы першапачаткова лічылі, што некаторы час у сваёй гісторыі возера было непасрэдна звязана з акіянам. Далейшыя даследаванні геалогіі рэгіёну, аднак, адзначаюць, што [[Вялікія Афрыканскія азёры]] утварыліся ў рыфтавай даліне на кантыненце, і, такім чынам, яны ніколі не мелі непасрэднага кантакту з акіянам. Хоць гіпотэза аб прамой марской сувязі лічыцца несапраўднай, загадка «ўтварэння Танганьікі» засталася без адказу: як утварыўся такі спецыялізаваны і ўнікальны прэснаводны [[біятоп]] гэтага возера, і чаму яго ўзаемасувязь з морам не пацверджана геалагічна? Аднак цяпер існуе добра пацверджаная гіпотэза аб тым, што на фарміраванне возера (асабліва часткі яго фаўны і флоры) паўплываў Сусветны акіян. Англійскі навуковец Джэс Мур адкрыў буйныя марскія адклады на афрыканскім кантыненце і выкарыстоўвае гэтыя факты як адзін з самых важкіх аргументаў для доказу гістарычнай сувязі возера Танганьіка з Сусветным акіянам. Апошнія геафізічныя даследаванні паказваюць, што буйныя марскія «ўварванні» ў Афрыку адбываліся некалькі разоў у розныя [[геалагічны перыяд|геалагічныя перыяды]]. У вапняковых адкладах басейна Конга было знойдзена мноства астанкаў марской рыбы, што пераканаўча даказвае маштабныя марскія ўварванні на афрыканскі кантынент у канцы [[юрскі перыяд|юрскага перыяду]] (150 мільёнаў гадоў таму). Аналізы седыменталогіі у Цэнтральнай і Заходняй Афрыцы паказваюць, што павышэнне ўзроўню мора з-за змены клімату працягвала стымуляваць марскія ўварванні пасля юрскага перыяду, і гэта пацвярджаецца высновамі і даследаваннямі ў Лівіі і Заходняй Афрыцы ў позніх пластах [[мелавы перыяд|мелавага перыяду]] і да [[эацэн]]у. Улічваючы частату і маштаб марскіх уварванняў на афрыканскі кантынент за апошнія 150 мільёнаў гадоў, некалькі дзіўна, што так мала ўвагі было нададзена магчымасці таго, што марскія арганізмы заставаліся ў прэснай вадзе Танганьікі і пазней ператварыліся ў сённяшнюю водную біяразнастайнасць. == Характарыстыкі == У даўжыню возера працягнулася на 676 кіламетраў (самае доўгае ў свеце прэснаводнае возера) і мае ў сярэднім 50 кіламетраў у шырыню. Плошча возера складае 32900 км², а даўжыня берагавой лініі — 1828 кіламетраў. Сярэдняя глыбіня — 570 метраў, а максімальная — 1470 метраў. Аб’ём — 18900 км³<ref>{{cite web |url = http://www.ilec.or.jp/database/afr/dafr06.html |title = Datbase Summary: Lake Tanganyika |publisher = www.ilec.or.jp |access-date = 2008-03-14 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/19991110092358/http://www.ilec.or.jp/database/afr/dafr06.html |archive-date = 1999-11-10 }}</ref>. Возера размешчана ў [[рыфт]]авай западзіне Альбярцін, якая з’яўляецца заходняй галіной [[Вялікая рыфтавая даліна|Усходне-Афрыканскай зоны разломаў]]. Танганьіка — найбуйнейшае і найстарэйшае возера рыфтавай даліны<ref name="VTL">V. T. Langenberg. On the limnology of Lake Tanganyika. Thesis Wageningen University, The Netherlands.ISBN 978-90-8504-784-1. P.13-23</ref>. Прыбярэжныя ландшафты, як правіла, уяўляюць сабою велізарныя скалы і толькі з усходняга боку берага спадзістыя. На заходнім узбярэжжы стромкія бакавыя сцены Усходне-Афрыканскай рыфтавай зоны, якія фармуюць берагавую лінію, дасягаюць 2000 м у вышыню. Берагавая лінія спярэшчаная бухтамі і залівамі. Самы вялікі з іх — заліў Бертона. Жывіцца возера ад некалькіх прытокаў, плошча басейна складае 231000 км². Найбуйнейшай упадаючай ракой з’яўляецца Рузізі, дэльта якой знаходзіцца ў паўночнай частцы возера. З усходняга боку ў возера ўпадае рака Малагарасі. Малагарасі па паходжанні больш старажытная, чым Танганьіка, і ў мінулым упадала непасрэдна ў раку Конга. Адзіная выцякаючая рака — Лукуга (Lukuga) — пачынаецца ў сярэдняй частцы заходняга ўзбярэжжа і цячэ на захад, злучаючыся з ракой [[Конга (рака)|Конга]], якая, ў сваю чаргу, ўпадае ў Атлантыку.<ref>Кравчук П. А. Рекорды природы. — Любешов: Эрудит, 1993. — 216 с. ISBN 5-7707-2044-1.</ref>. Гадавы прыход вады ў возера складае 64,8 км³, з іх 40,9 км³ прыпадае на ападкі (63 %) і 23,9 км³ — на прытокі (37 %). Значную долю расходу вады складае выпарэнне — 61,2 км³ (94,4 %), аб’ём сцёку праз Лукугу ацэньваецца ў 3,6 км³ (5,6 %). Сярэдняя тэмпература паверхні 25&nbsp;°C, pH у сярэднім 8,4. Значная глыбіня возера і яго размяшчэнне ў [[Трапічны пояс|трапічным поясе]] ствараюць умовы, пры якіх не адбываецца кругазвароту вады ў вадаёме, гэта значыць возера ўяўляе сабой мерыміктычны вадаём, у якім ніжні пласт вады не змешваецца з верхнімі пластамі. Па аб’ёме бескіслародных вод Танганьіка займае другое месца пасля [[Чорнае мора|Чорнага мора]]<ref name="VTL" /> З прычыны хуткага выпарэння з-за гарачага клімату ўзровень возера моцна залежыць ад рэк, якія ўпадаюць у яго, асабліва ад ракі Рузізі. Менавіта воды прытокаў дазваляюць возера захоўваць досыць высокі ўзровень, каб мець магчымасць выцякаць у Лукугу. Аднак яшчэ 12000 гадоў таму Рузізі не ўпадала ў Танганьіку. Рузізі выцякае з [[Ківу|возера Ківу]], а ўвесь басейн гэтага возера ў мінулым ставіўся да [[Эдвард (возера)|возера Эдуард]], якое належыць да басейну Нілу. Толькі пасля вывяржэння вулкана адбылося пераразмеркаванне басейнаў. Старажытныя сляды берагавой лініі сведчаць аб тым, што ў старажытнасці ўзровень Танганьікі мог быць на 300 метраў ніжэйшы за сучасны ўзровень, і возера не мела выхаду да мора. Нават сучаснае скідванне можа лічыцца няўстойлівым і, магчыма, яго не было, калі возера было знойдзена еўрапейцамі ў 1858 годзе. Таксама верагодна, што ў розныя гістарычныя часы Танганьіка магла мець адрозныя ад сучасных прытокі і вытокі. У яго маглі ўпадаць воды возера [[Руква (возера)|Руква]], а выцякаць яно магло ў возера [[Ньяса]] і ў Ніл{{кніга |загаловак=Biodiversity Dynamics and Conservation: The Freshwater Fish of Tropical Africa |год=1997 |выдавецтва=Cambridge University Press |старонкі=110 |мова=en |аўтар=Levequ, Christian}}</ref>. Выказваюцца асцярогі, што любое павышэнне тэмпературы і выпарэння з-за кліматычных змяненняў можа пацягнуць надзвычай хуткае падзенне ўзроўню вады ў возеры. Возера падзяляецца на тры аб’ёмных басейны: басейн Кігома ў паўночнай частцы з максімальнай глыбінёй 1310 метраў, басейн Кунгве ў сярэдзіне з максімальнай глыбінёй 885 метраў і басейн Кіпілі ў паўднёвай частцы з максімальнай глыбінёй 1410 метраў.<ref name="VTL" />. == Вада == Тэмпература вады Танганьікі строга адрозніваецца па пластах. Так, у верхнім пласце тэмпература вагаецца ад 24 да 30 градусаў, з паніжэннем на вялікіх глыбінях. З-за рознай шчыльнасці вады і адсутнасці прыдоннай плыні пласты не змешваюцца, і тэмпература на ніжніх гарызонтах дасягае ўсяго толькі 6-8 градусаў. Глыбіня пласта тэмпературнага скоку каля 100 м. Вада Танганьікі вельмі празрыстая (да 30 м). У ёй у невялікіх канцэнтрацыях растворана мноства соляў, так што па сваім складзе яна нагадвае моцна разбаўленую марскую. Жорсткасць вады (галоўным чынам абумоўленая солямі магнію) вагаецца ад 8 да 15 градусаў. Вада мае [[вадародны паказчык]] pH 8,0-9,5. Утрыманне пажыўных рэчываў, такіх як азот, кісларод, крэмній і фосфар, мае ярка выяўленае адрозненне ў залежнасці ад глыбіні, што абумоўлена прыродай возера. Пры гэтым багацце верхняга пласта вод Танганьікі пажыўнымі рэчывамі, што павінна тлумачыць вялікія аб’ёмы здабычы рыбы, з’яўляецца вельмі нетыповым для азёр падобнага тыпу. Даследаванні паказалі, што магчымай прычынай можа з’яўляцца паслабленне [[тэрмаклін]]у, якое выяўляецца ў перыяды зніжэння тэмпературы паветра і дзеянні паўднёвых пасатаў. Паслабленне тэрмакліну дазваляе пажыўным рэчывам, змешчаным на глыбіні, паднімацца ў эпілімніён (верхнія пласты возера). Такім чынам, возера знаходзіцца ў моцнай залежнасці ад кліматычных умоў. Супярэчлівасць паказчыкаў заахвоціла некаторых даследчыкаў аднесці возера да разраду псеўда-[[эўтрафікацыя|эўтрафікацыйных]]. У сухі сезон (травень-верасень) пад дзеяннем паўднёвых пасатаў вада ссоўваецца з поўдня на поўнач, ініцыюючы такім чынам [[апвелінг]] вод з глыбіні і канцэнтрацыю цёплых мас вады на поўначы возера. У цёплы малаветраны сезон з кастрычніка па май адбываецца зваротнае пераразмеркаванне і выраўноўванне тэмпературы вады ў эпілімніёне. Пасля стабілізацыі ў верхнім пласце возера выяўляюцца [[сейшы]], якія, аднак, слаба ўплываюць на мяшанне пластоў і практычна не правакуюць паступленні пажыўных рэчываў з глыбіні. == Фаўна == Фаўна возера налічвае больш за 2 тыс. відаў, уключаючы каля 600 эндэмікаў. З больш за 200 разнавіднасцяў рыб каля 170 эндэмічных. Тут водзяцца [[гіпапатамы]], [[кракадзілы]], [[вадаплаўныя птушкі]], [[ракападобныя]], [[бруханогія малюскі]], дробныя [[медузы]], розныя выгляды прамысловай рыбы. Адмысловае месца ў гаспадарцы прыбярэжных краін займае вылаў [[акварыумныя рыбы|акварыўмных рыб]]. Многія насельнікі Танганьікі маюць падабенства з марскімі жывёламі. Гэта тлумачыцца тым, што возера ўтварылася ў старажытны перыяд і ні разу за сваю гісторыю не перасыхала, з прычыны чаго фаўна не вымірала, але ўвесь час папаўнялася новымі відамі, якія фармаваліся падчас эвалюцыі. Апроч гэтага, Танганьіка на працягу значнага часу была бяссцёкавым вадаёмам, таму яе жывёльны свет развіваўся ў ізаляцыі ад суседніх водных аб’ектаў. === Зоны пасялення === Танганьіка населена прыкладна да глыбіні 200 м, ніжэй гэтай адзнакі (тут знаходзіцца каля 90 % аб’ёму вады) назіраецца высокая канцэнтрацыя [[серавадарод]]у, і жыццё адсутнічае да самага дна. Гэты пласт возера з’яўляецца вялізным «магільнікам», які складаецца з арганічнага глею і ападкавых мінеральных злучэнняў. [[Файл:Схема озёр.png|злева|міні|Глыбіня Танганьікі ў параўнанні з глыбінямі [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]] і возера [[Байкал]]]] === Рыбныя запасы === Рыбныя запасы Танганьікі з’яўляліся галоўным фактарам харчовага, эканамічнага і сацыяльнага дабрабыту для карэнных жыхароў рэгіёна са старажытных часоў<ref name="VTL" />. Воды Танганьікі на першы погляд з’яўляюцца [[алігатрофы|алігатрофнымі]], гэта значыць, змяшчаюць мала [[Пажыўныя рэчывы|пажыўных рэчываў]], пра што сведчаць шматлікія прыкметы: воды возера звычайна заўсёды паказваюць высокую празрыстасць па дыску Секі, маюць недахоп біямасы багавіння, ніжнія пласты вады збедненыя ўтрыманнем кіслароду, аднак пры гэтым здабыча рыбы на возеры вельмі значная і пераўзыходзіць у адносных паказчыках здабычу на многіх буйных азёрах (запасы рыбы ў азёрах звычайна складаюць ад 0,02 да 0,2 ад {{iw|Першавая біялагічная прадукцыя|першаснай біялагічнай прадукцыі|en|Primary production}}, тады як у Танганьіке яны складаюць надзвычай высокую велічыню ў 0,45 %, што падобна з узроўнем марскіх біясістэм). Прыводзіліся адзнакі першаснай біялагічнай прадукцыі ў возеры (дадзеныя на пачатак 1980-х), якая знаходзілася ў межах ад 0,1 да 3,1 гК/(м²×д) (грамаў арганічна злучанага вугляроду з квадратнага метра ў дзень), аднак гэтая велічыня недастатковая, каб забяспечваць здабычу рыбы ў той жа перыяд у 125 кг/га. Меркавана, крыніцай адсутнасці пажыўных рэчываў могуць служыць воды рэк і раўчукоў, якія ўпадаюць у возера, а таксама асаблівасці цыклаў перасоўвання водных мас, адкрытыя ў апошнія дзесяцігоддзі. Таксама выказваліся здагадкі, што трафічныя сеткі возера падобная з марской, і базавым элементам у [[Харчовы ланцуг|харчовым ланцужку]] з’яўляюцца [[весланогія ракападобныя]], спажыўцамі якіх выступаюць падобныя на марскія віды рыб<ref name="VTL" />. Такім чынам, арганічна злучаны вуглярод прапускае стадыю акумуляцыі ў планктону. Спецыфіка гістарычнага развіцця возера, калі яно доўгія стагоддзі існавала як замкнёная сістэма, дазволіла шляхам эвалюцыі сфармавацца эфектыўным кароткім трафічным ланцугам. == Захаванасць і пагрозы == У воды Танганьікі, асабліва ў яе паўночнай частцы, у берагоў Бурундзі, увесь час адбываецца скід прамысловых, сельскагаспадарчых і бытавых адыходаў. З прычыны адсутнасці вадаправода і каналізацыі жыхары прыбярэжных вёсак нярэдка спраўляюць натуральныя патрэбы прама ў возера, пры гэтым ваду для побытавых патрэб яны бяруць з гэтага ж вадаёма. Як следства, у Бурундзі рэгулярна адзначаюцца ўспышкі інфекцыйных захворванняў, перш за ўсё [[халера|халеры]]. Іншай праблемай, якая пагражае экасістэме Танганьікі, у апошні час стала распаўсюджванне ў возеры новых відаў раслін. З іх найбольшую небяспеку, на думку навукоўцаў, уяўляе вадзяны гіяцынт ({{lang-la | Eichhornia crassipes}}). Разрастаючыся з вялікай хуткасцю, гэта расліна пакрывае паверхню возера шчыльным дываном, што перашкаджае доступу сонечнага святла, а таксама парушае натуральны кіслародны рэжым вадаёма. Гэта прыводзіць да міграцыі ці гібелі арганізмаў — насельнікаў возера. Акрамя таго, ствараюцца перашкоды для суднаходства. == Эканамічнае значэнне == Танганьіка служыць жыццёва важнай базай для навакольных краін. Возера з’яўляецца крыніцай пітной вады, ежы, служыць транспартным шляхам. Вобласць валодае вялікім патэнцыялам для экалагічнага турызму<ref name="FLTF">From Limnology to Fisheries: Lake Tanganyia and Other Large Lakes. 1999, Kluwer Academic Publishers. ISBN 0-7923-6017-6</ref>, бо уздоўж узбярэжжа возера знаходзіцца шмат чыстых пляжаў і прыгожых скалістых участкаў, астравоў і заліваў. У 1995 годзе рыбнай лоўляй на возеры займалася каля 45 тысяч чалавек, колькасць рыбалоўчых судоў складала амаль 20 тысяч адзінак<ref name="FLTF" />. Асноўныя аб’екты рыбалоўнай здабычы — ндагала (падобныя на [[Сардзіны|сардзін]] віды [[Селядцовыя|селядцовых]])<ref>{{cite web |title = Озеро Танганьика |url = http://www.geodesire.ru/dgirs-866-6.html |website = geodesire |access-date = 2018-05-25 |archive-date = 26 мая 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180526112725/http://www.geodesire.ru/dgirs-866-6.html |url-status = dead }}</ref>), [[нільскі акунь]], [[тылапія]]<ref name="брэ" />. === Інфраструктура ўзбярэжжа і турызм === Найбуйнейшым горадам-портам Танганьікі з’яўляецца [[Бужумбура]] з насельніцтвам ~500 000 чалавек, другі па значнасці — горад-порт Калемі (Конга) і [[Кігома]] (Танзанія), які мае чыгуначныя зносіны з горадам [[Дар-эс-Салам]] на ўзбярэжжа [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]]. У гэтых гарадах дзейнічаюць суднаходныя лініі, з іх дапамогай ажыццяўляецца зносіны паміж многімі населенымі пунктамі на ўзбярэжжа возера. Інфраструктура найбольш развіта на поўначы і поўдні возера. На поўначы ўздоўж возера пракладзена асфальтаваная траса. На [[Замбія|замбійскім]] узбярэжжы таксама ёсць шэраг невялікіх гасцініц эканомкласа, разлічаных на небагатых турыстаў. Гасцініцы размешчаны ў маляўнічых бухтах, такіх як Касаба, Ндоле, Нкамба і Ісанга. Дабрацца да іх прасцей за ўсё па чыгунцы, пабудаванай яшчэ немцамі ў пачатку мінулага стагоддзя. На ўзбярэжжы Конга можна знайсці, у асноўным, невялікія, прыватныя, стылізаваныя хаціны, разлічаныя хутчэй на аматараў экзотыкі. === Транспарт === Возера Танганьіка адыгрывае значную ролю ў ажыццяўленні пасажырскіх і грузавых перавозак [[Танзанія|Танзаніі]], Дэмакратычнай Рэспублікі Конга, Замбіі і [[Бурундзі]]. З прычыны адсутнасці ў многіх прыбярэжных раёнах развітой сеткі дарог з цвёрдым пакрыццём возера фактычна з’яўляецца галоўнай транспартнай артэрыяй для мясцовых жыхароў. Найважнейшыя парты — Бужумбура (Бурундзі), Кігома (Танзанія), Калемія (ДР Конга). Кігома мае чыгуначныя зносіны з [[Дар-эс-Салам]]ам, партовым горадам на беразе Індыйскага акіяна.<ref name="брэ">{{БРЭ|артыкул= Танганьика|id= 4181571|аўтар= К. К. Эдельштейн}}</ref>. == Даследаванні возера == З 1992 года функцыянуе «Праект па даследаванні возера Танганьіка» (''The Lake Tanganyika Research Project, LTR''), створаны [[Харчовая і сельскагаспадарчая арганізацыя ААН|Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыяй ААН]]. З 1995 года пачынае дзейнічаць яшчэ адзін праект — «Праект біяразнастайнасці возера Танганьіка», які атрымлівае сродкі праз Глабальны экалагічны фонд Праграму развіцця ААН Праграмы развіцця ААН. Праект LTR займаецца рыбнымі запасамі Танганьікі, іх ацэнкай, даследаваннем, стварэннем эфектыўных мадэляў выкарыстання з мэтай забеспячэння дабрабыту насельніцтва і захаванасці саміх запасаў. Штаб-кватэра праекта размяшчаецца ў Бужумбура Бужумбуры, Бурундзі, і ўключае прадстаўнікоў Воднага Дэпартамента, нацыянальных даследчых інстытутаў ваУвіры, Дэмакратычная Рэспубліка Конга, Кігома, Танзанія, {{iw|Мпулунгу||en|Mpulungu}}, Замбія. Праектам у ліпені 1993 года была запушчана спецыяльная навукова-даследчая праграма па правядзенні гідрадынамічных, [[лімналогія|лімналагічных]] даследаванняў, даследаванняў рыбы і планктону, правядзення генетычных даследаванняў відаў рыб, збору статыстычных звестак. Навукова-даследчае судна праграмы, ''Tanganyika Explorer'', праводзіла розныя віды даследаванняў непасрэдна на возеры. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Танганьі́ка||417}} * A. Koenings, H.W. Dieckhoff: ''Geheimnisse des Tanganjikasees'', ISBN 3-928457-10-1 * {{кніга|аўтар=Олейников И. Н.|частка= Озеро Танганьика. Опыт физико-географической характеристики |частка адказны=И. Н. Олейников |загаловак=Страны и народы Востока |частка спасылка=http://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/journals/SNV_09_1969_15_oleinikov.pdf |адказны=Под общей редакцией члена-корреспондента АН СССР Д. А. Ольдерогге|месца=Москва |выдавецтва=Наука|год=1969|выпуск=IX|выпуск загаловак=Страны и народы Африки| выпуск спасылка=http://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/journals/SNV_09_1969.pdf|старонкі=182—207}} * {{ВСЭ3|Танганьи́ка|аўтар= Олейников И. Н.|том=25|старонкі=252}} * {{БРЭ|артыкул= Танганьика|id= 4181571|аўтар= К. К. Эдельштейн}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Танганьи́ка|469}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Танганьи́ка|409}} * {{крыніцы/ЭГС|Танганьи́ка|660}} == Спасылкі == {{commons category|Lake Tanganyika}} * [http://www.fao.org/fi/fcp/en/COD/BODY.HTM Food and Agriculture Organization of the United Nations] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080314015746/http://www.fao.org/fi/fcp/en/COD/BODY.HTM |date=14 сакавіка 2008 }} * [http://www.cichlidexplorer.com/category/lake-tanganyika-cichlids/ Index of Lake Tanganyika Cichlids] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111117090309/http://www.cichlidexplorer.com/category/lake-tanganyika-cichlids/ |date=17 лістапада 2011 }} * [https://www.maritime-executive.com/editorials/a-trans-africa-inland-waterway-system A Trans-Africa Inland Waterway System?] * [https://dlca.logcluster.org/display/public/DLCA/2.5+Democratic+Republic+of+Congo+Waterways+Assessment Democratic Republic of Congo Waterways Assessment] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210720034052/https://dlca.logcluster.org/display/public/DLCA/2.5+Democratic+Republic+of+Congo+Waterways+Assessment |date=20 ліпеня 2021 }} {{Вялікія Афрыканскія азёры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Азёры Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Азёры Танзаніі]] [[Катэгорыя:Азёры Замбіі]] [[Катэгорыя:Азёры Бурундзі]] [[Катэгорыя:Памежныя азёры]] [[Катэгорыя:Азёры Афрыкі]] [[Катэгорыя:Басейн Конга]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] tsg7j0soiotxjiykrlq9i7bd98uhqdv Чарнаморскае ўзбярэжжа Каўказа 0 45696 5170501 4465924 2026-07-24T16:54:31Z Emilia Noah 155537 /* Гл. таксама */ 5170501 wikitext text/x-wiki [[Выява:Blackseecaucasuscoast.png|276px|thumb|Карта Чарнаморскага ўзбярэжжа Каўказа{{legend|#FBF501|Гарады [[Расія|Расіі]]}}{{legend|#FC50B6|Гарады [[Абхазія|Абхазіі]]}}{{legend|#3EFB3D|Гарады [[Грузія|Грузіі]]}}]] '''Чарнаморскае ўзбярэжжа Каўказа''' (антычная назва — '''[[Калхіда]]''') — геаграфічны і гістарычны рэгіён, які ўяўляе сабою [[Чорнае мора|прычарнаморскую]] паласу [[Краснадарскі край|Краснадарскага края]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], узбярэжную частку [[Абхазія|Абхазіі]], а таксама [[Грузія|грузінскіх]] [[Мегрэлія|Мегрэліі]], [[Гурыя|Гурыі]] і [[Аджарыя|Аджарыі]]. На большай частцы свайго працягу з'яўляецца курортнай зонай. == Гл. таксама == * [[Чарнаморскае ўзбярэжжа Расіі]] * [[Чарнаморскае ўзбярэжжа Балгарыі]] * [[Чарнаморскае ўзбярэжжа Румыніі]] * [[Генуэзскія калоніі ў Паўночным Прычарнамор’і]] * [[Вялікі Каўказ]], [[Калхідская нізіна]], [[Малы Каўказ]], [[Закаўказзе]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Каўказ]] [[Катэгорыя:Берагі Чорнага мора]] [[Катэгорыя:Берагі Расіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Грузіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Абхазіі]] bja872eq42sj4brlsnyoeuxhi3c1khz Комікс 0 46078 5170652 4722325 2026-07-24T23:21:05Z DENAMAX 36236 5170652 wikitext text/x-wiki '''Ко́мікс''' — апавяданне, якое расказваецца з дапамогай серыі малюнкаў у якіх ужываюцца кароткія тэксты. Назва «''комікс''» утварылася ад англійскага слова «''comic''» — «''смешны''», у выніку таго, што першыя коміксы, друкаваныя ў [[газета]]х былі, звычайна, гумарыстычнымі. [[Image:Offensive comic strip.jpg|thumb|Прыклад комікса]] У наш час коміксы малююцца як на падставе кніжных гісторый, мультфільмаў ці мастацкіх фільмаў, так і з дапамогай уласных персанажаў. Кароткія коміксавыя гісторыі, звычайна друкуюцца ў [[часопіс]]ах, а вялікія серыі, ці гісторыі могуць выдавацца асобнымі альбомамі. У апошнія гады, акрамя папяровых коміксаў, з'явіліся сеткавыя коміксы, якія распаўсюджваюцца выключна з дапамогай [[Інтэрнэт]]у. Першыя коміксы з'явіліся ў канцы [[19 стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] ў амерыканскіх газетах, але ўжо ў сярэдзіне [[20 стагоддзе|ХХ стагоддзя]] яны сталі адным з самых папулярных жанраў масавай культуры. У [[СССР|савецкія часы]] коміксы ў [[Беларусь|Беларусі]] лічыліся «''уплывам гнілога Захаду''». Сучасныя коміксы, у асноўным, страцілі гумарыстычны характар, большую папулярнасць атрымалі коміксы жахаў, вайсковыя, злачынныя і г.д. Першым, самым папулярных негумарыстычным коміксамі лічацца коміксы пра [[Супермэн|Супермэна]] (''Superman''), якія пачалі выдавацца з [[1938]] года. Пасля гэтага пачалася «мода» на стварэнне коміксавых супергерояў, самымі папулярнымі з якіх сталі ''[[Бэтмэн]], Капітан Амерыка, Халк, [[Жалезны чалавек|Жалезны Чалавек]]'' і г.д. Галоўны цэнтр вытворчасці коміксаў застаўся ў [[ЗША]], дзе яны і ў нашыя дні карыстаюцца велізарнай папулярнасцю. Шмат з іх было экранізавана, а фільмы створаныя на падставе коміксаў атрымалі папулярнасць ва ўсім свеце. == Гісторыя развіцця == Вытокі коміксаў сягаюць у XIX стагоддзе, калі ў Еўропе і ЗША пачалі з'яўляцца сатырычныя малюнкі з тэкставымі подпісамі (напрыклад, працы Родольфа Тёпфера). Сучасны фармат коміксаў сфармаваўся ў ЗША ў першай палове XX стагоддзя. Гэты перыяд прынята дзяліць на некалькі эпох: * **Залаты век** (канец 1930-х — 1950-я): з'яўленне культавых супергерояў, такіх як Супермен і Бэтмен. * **Срэбраны і Бронзавы вякі**: пераасэнсаванне жанраў, павелічэнне рэалізму і сацыяльнай тэматыкі (Marvel, DC). * **Сучасны век**: росквіт незалежных выдавецтваў, эксперыменты з формай і з'яўленне сур'ёзных графічных раманаў. == Асноўныя віды і фарматы == У залежнасці ад аб'ёму, формы і спосабу распаўсюджвання коміксы падзяляюцца на: * **Стрып (карыкатура)** — кароткая стужка з 2-4 малюнкаў, часцей за ўсё друкуецца ў газетах і часопісах. * **Сінгл (выпуск)** — класічны шматстаронкавы часопіс, які змяшчае адну главу або гісторыю. * **Графічны раман** — паўнавартасны буйны літаратурны твор у малюнках з завершаным сюжэтам, які выдаецца ў выглядзе кнігі. * **Вэб-комікс** — лічбавы фармат, створаны адмыслова для публікацыі і чытання ў інтэрнэце. == Коміксы ў Беларусі == Гісторыя беларускага комікса мае некалькі важных этапаў развіцця: * **Канец ХХ стагоддзя (1990-я гады)** — першы яскравы ўзлёт індустрыі. У гэты час лакальныя калектывы выдавалі маляваныя гісторыі велізарнымі накладамі (да паўмільёна асобнікаў), аднак з-за эканамічных цяжкасцей большасць праектаў хутка закрылася. * **Пачатак XXI стагоддзя** — з'яўленне лакальных палітычных і сатырычных коміксаў (напрыклад, «Андрэй Трасянок і загадка плошчы Каліноўскага», 2011 год), а таксама спробы стварэння першых альманахаў. * **Сучасны этап (з 2018 года)** — перыяд павольнага адраджэння і прафесіяналізацыі. Творчае аб'яднанне «Сучасны комікс» выпусціла зборнік «Легенды дрымучага лесу», заснаваны на нацыянальным фальклоры і гарадскіх легендах. Таксама з'яўляюцца гістарычныя праекты (напрыклад, графічны комікс «Пра Кастуся» паводле п'есы Уладзіміра Караткевіча) і адукацыйныя выданні на беларускай мове. ==Спасылкі== {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Коміксы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 5f0zv94hrglaz1yd201jqk21e1zmmco Персанажы Legacy of Kain 0 46399 5170621 4924812 2026-07-24T21:43:45Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170621 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} '''Legacy of Kain''' — серыя відэагульняў. {{змест злева}} == Галоўныя персанажы == === Каін === '''Каін''' ({{lang-en|Kain}}) — галоўны герой серый ''Legacy of Kain''. Дваранін у мінулым, пераўтвараецца ў вампіра пасля смерці ад невядомых забойцаў каля карчмы, у якой яму адмовілі ў дазволу на начлег. Пасля свайго пераўтварэння, Каін выконвае заданне па вынішчэнню разбэшчаных членаў Круга Дзевяці, ахоўнікаў Калон Насгота, не ведаючы, што і ён сам з’яўляецца дзевятым, апошнім ахоўнікам Калоны Балансу, якой ён павінен прынесці сябе ў ахвяру дзеля вяртання раўнавагі на абшарах Насгота. Пазней Каін даведваецца аб тым, што ім маніпулявалі і ўласнаручна разбурвае Калоны, пераўтварая Насгот ў краіну цемры, валадаром якой ён і становіцца. Імя [[Каін]] ({{lang-he|קין}}) згодна з [[Біблія]]й, насіў старэйшы сын [[Адам]]а, які забіў свайго брата [[Авель|Авеля]] і быў падвергнуты за гэты ўчынак праклёну. У сярэднявечнай традыцыі лічылася, што разнастайныя пачвары і крывасмокі паходзяць ад біблейскага Каіна (напрыклад, у англасаксонскай эпічнай паэме [[Беавульф|Бэўвульф]] монстр Грэндель — нашчадак Каіна <ref>http://norroen.info/src/other/beowulf/beowulf.html Вершы: 1258—1267</ref>). === Разіель === '''Разіель''' ({{lang-en|Raziel}}) — гульнёвы персанаж у некалькіх серыях ''Legacy of Kain'' і галоўны герой дадатковых серый ''Soul Reaver'' («Выкрадальнік Душ»). Разіель, як і яго браты, быў змагаром з вампірамі, адным з Інквізітараў ордэна Сарафан. У наступстве, вампірам яго зрабіў Каін, тагачасны ўладар Насгота. Але ў хуткім часу ён, будучы напужаным тым, што па паданню, першы [[вампір]], у якога вырастуць крылы, знішчыць усіх вампіраў, ламае яму крылы і прыказвае скінуць яго ў Возера Мёртвых. У Возеры Мёртвых Разіель не загінае. Яго ратуе Старажытны Бог (Elder God) і робіць сваім Выкрадальнікам Душ (Soul Reaver). З гэтага моманту асноўнай рухаючай сілай Разіэля становіцца ідэя помсты Каіну. Імя «Разіель» ({{lang-he|רזיאל}}, літ. «Таямніца Божая») узыходзіць да сярэднявечнай іўдаісцкай містыкі, дзе так зваўся архангел, які ведае тайны Бога. == Прадстаўленыя ў Blood Omen == === Анакрот Алхімік === '''Анакрот Алхімік''' ({{lang-en|Anarcrothe the Alchemist}}) — адмоўны персанаж у ''Blood Omen'', адзін са звар’яцелых магаў, які павінен быць забіты дзеля таго, каб прайсці гульну. Анакрот з’яўляецца толькі ў ''Blood Omen'', дзе агучваецца Рычардам Дойлам. Чалец Круга Дзевяці, Анакрот з’яўляецца ахоўнікам Калоны Станаў. Яго эксперыменты з мастацтвам алхіміі пакінулі яму выродлівыя шрамы. Пасля таго, як Круг звар’яцеў, Анакрот, разам з Бэйнам Друідам і Дэ Джоўль, выкарыстоўваў свае здольнасці дзеля стварэння Цёмнага Эдэму (the Dark Eden), дзе Каін упершыню з ім сустракаецца. Анакрот даказваючы сваю выкрутлівасць выклікае [[Спіс персанажаў Legacy of Kain#Малек|Малека]] і хаваецца ад бою. Пад канец гульні Мартаніўс Некрамант робіць за Каіна яго работу, забівая Анакрота ў час спрэчкі і дазваляя Каіну ачысціць Калону Станаў. === Арыель === '''Арыель''' ({{lang-en|Ariel}}) — дапаможны персанаж у серыях ''Legacy of Kain''. З’яўлецца амаль заўжды ў выглядзе здані. Голас Арыель агучаны Ганнай Ган. Смерць Арыель упершыню адлюстраваная ў ''Blood Omen: Legacy of Kain'', з’яўляецца асноватворнай падзеяй, да якой розныя персанажы спасылаюцца ў якасці асноўнага элементу ўсяго сюжэта ''Legacy of Kain''. Пры жыцці, Арыель была магутнай і прыгожай вядзьмаркаю, ахоўніцай Калоны Балансу і лідарам Круга Дзевяці. Як забойства цёмнымі сіламі было адпраўной кропкай занядбання Насготу. Менталіст Напраптар, закаханы ў Арыель, кідаецца ў паранаідальнае вар’яцтва знайшоўшы яе труп. Яго хвароба перакідваецца і на іншых чальцоў Круга, шаленства чыіх спрычыняе раскладанне падуладных ім Калонаў і ўсяго Насгота наогул, што з’яўляецца першапрычынай місіі Каіна ў ''Blood Omen'' фармуе аснову яго будучай дылемы. У гульнях, Арыель сустракаецца каля Калонаў, да іх яе дух прывязаны. Яе з’яўленні на працягу серый не ложыцца ў храналагічныя рамкі, як і яе супярэчлівае стаўленне да галоўных персанажаў, у прыватнасці да Разіеля. У ''Blood Omen'', яна накіроўвае Каіна, як неспрактыкаванага юнака, утойваючы факт, што ён з’яўляецца спадкаемцам яе абавязкаў, як Ахоўнік Балансу і павінен самаахвяраваць сябе пад канец сваёй місіі. У ''Soul Reaver'', яна саюзнік Разіеля, даючы яму мудрагелістыя парады, у той час, як у яе невялічкім з’яўленні ў Soul Reaver 2, што папярэднічае ''Soul Reaver’у'' храналагічна, яна разглядае Разіель досыць амбівалетна. У Defiance яе роля становіцца больш-менш вызначанай. Яна ідэнтыфікуе Разіеля, як варажбіта, але ў наступстве накіроўвае яго на шлях выпраўлення шкоды, выкліканай яе забойствам. === Азімут === '''Азімут''' ({{lang-en|Azimuth the Planer}}) — адмоўны персанаж ў ''Blood Omen'', які павінен быць забіты дзеля таго, каб прайсці гульну. Азімут з’яўляецца толькі ў ''Blood Omen'', дзе агучваецца Ганнай Ган. Чалец Круг Дзевяці, Азімут з’яўляецца ахоўніцай Калоны Вымярэнняў і валадаркай горада ''Avernus'' з кафедральным саборам у яго цэнтры. На працягу падзей ''Blood Omen'', дазваляе пачварам з іншых вымярэнняў спустошыць Avernus. Калі Каін сустркаецца з ёй, яна мае ''машыну часу'' (the time-streaming device), якая дазваляе ёй вызываць істотаў з іншых часоў, у дадатак да яе ўласных дэманаў. Машына часу, якую Каін знаходзіць пасля яе забойства — ключавы прадмет у наступным развіцці падзей. Ён таксама атрымлівае ''«трэцяе вока»'' Азімут, якое дазваляла ёй зазіраць у іншыя міры і вымярэнні. : Падзеі ''Blood Omen'' наводзяць на думку, што Азімут уцягнута ў ахвяравальны культ [[Спіс персанажаў Legacy of Kain#Хаш’ак’гік|Хаш’ак’гіка]] пасродкам крывавай кнігі, якую Каін знаходзіць у яе саборы, і машыны часу, знойдзеную ў яе ўладаннях, што разумее пад сабой тое, што яна эксперыментавала з вандраваннямі ў часе. Абодзве гэтыя магчымасці ў будучыні распрацаваны ў Defiance, у якім культ Хаш’ак’гіка знаходзіцца ў цэнтры катакомбаў пад кафедральным саборам Авернуса. Тут у будучыні будзе выяўлены вампір [[Спіс персанажаў Legacy of Kain#Турэль|Турэль]], у якасці культавага аб’екта пакланення. === Бэйн Друід === '''Бэйн Друід''' ({{lang-en|Bane the Druid}}) — адмоўны персанаж у ''Blood Omen'', адзін са звар’яцелых магаў, які павінен быць забіты дзеля таго, каб прайсці гульну. Бэйн Друід з’яўляецца толькі ў ''Blood Omen'', дзе агучваецца Полам Лукатэрам. Чалец Круг Дзевяці, Бэйн з’яўляецца ахоўнікам Калоны Прыроды, якая дае яму сілы над расліннасцю, фаўнай, ландшафтам і надвор’ем. Разам з [[Спіс персанажаў Legacy of Kain#Дэ Джоўль|Дэ Джоўль]] і [[Спіс персанажаў Legacy of Kain#Анакрот Алхімік|Анакротам]] стварае Цёмны Эдем (Dark Eden), праз які Каін праходзіць у ''Blood Omen''. У барацьбе з Каінам, ён пераўтварае глебу пад нагамі вампіра ў смяротна небяспечную для яго воду, але Каін забівае друіда і прыносіць Калоне яго аленевы чэрап, які Бэйн насіў на галаве. === Дэ Джоўль === '''Дэ Джоўль''' ({{lang-en|Dejoule the Energist}}) — адмоўны персанаж ў ''Blood Omen'', якая павінна быць забіта дзеля таго, каб прайсці гульну. Яна з’яўляецца толькі ў ''Blood Omen'', дзе агучваецца Ганнай Ган. Яе імя (Joule) адсылае да адзінкі вымярэння працы і [[энергія|энергіі]] ў СІ — [[Джоўль|Джоўля]]. Чалец Круга Дзевяці, Дэ Джоўль з’яўляецца ахоўніцай Калоны Энергіі. Яе эксперыменты па ўтаймаванню энергіі змянялі яе фізічна. Яна выпраменьвае вакол сябе магічную аўру, якая шкодзіць любому побач з ёй. З-за гэтага яна носіць мантыю з ізалявальнага матэрыялу, каб выпадкова не зачапіць сваіх хаўруснікаў. Пасля смерці Дэ Джоўль, Каін падбірае яе мантыю аднаўляя Калону Энергіі. Звар’яцеўшы разам з астатнімі членамі Круга, яна выкарыстоўвае свае сілы дзеля стварэння Цёмнага Эдэму, скажонай пародыі прыроды, побач з [[Спіс персанажаў Legacy of Kain#Бэйн Друід|Бэйнам Друідам]] і [[Спіс персанажаў Legacy of Kain#Анакрот|Анакротам]]. У бітве з Каінам Дэ Джоўль вызваляе ўсе свае сілы, але хутка загінае раз і назаўжды. === Хаш’ак’гік === '''Хаш’ак’гік''' ({{lang-en|Hash'ak'gik}}) — адмоўны персанаж, які сустракаецца на працягу ўсіх серыі ''Legacy of Kain'', вядомы пад імёнамі '''Лорд Хілдэн''' (Hylden Lord), '''Лорд Сарафан''' (Sarafan Lord), '''Генерал Хілдэн''' (Hylden General) і '''Цёмная Істота''' (the Dark Entity). У ''Blood Omen 2'' ён агучаны Ёрлам Боэнам. У ''Blood Omen'', імя Хаш’ак’гік’а згадваецца толькі ў якасці істоты, якая атрымлівые крывавыя ахвяры ад службоўцаў свайго культу. Праз некаторы час, распрацоўшчыкі гульні раскрылі тое, што Хаш’ак’гік быў той асобай, які кіраваў распадам Круга Дзевяці з дапамогай [[Персанажы Legacy of Kain#Мартаніўс|Мартаніўса]], выкарыстоўваючы яго для забойства Арыель. У фінальнай бітве супраць Мартаніўса, Хаш’ак’гік пераўтвараецца ў монстра з трупа некраманта і цалкам выяўляя сябе, у якасці Цёмнай Істоты — апошняга галоўнага боса першай часткі серый ''Legacy of Kain''. Імя Хаш’ак’гік не сустракаецца ў ''Blood Omen 2'', але галоўны адмоўны персанаж гульні вядомы пад назвай Лорд Сарафан. Ён адлюстраваны ў невялічкай інтэрмедыі напачатку гульні ў якасці лідара адноўленага Ордэна Сарафан, які перамагае армію Каіна, тым самым прыпыняя яе пераможнае шэсце. У прыватнай дуэлі ён перамагае Каіна з дапамогай ''Злучальнага Камня'' (the Nexus Stone) і занімае сталіцу Насгота, Мерыдыян, на 200 год. Сарафан з’яўляецца лідарам Хілдэн, расы выгнанай з Насготу ў старажытныя часы, які імкнецца разбурыць пячаць, якая трымае яго падданых у свету дэманаў. Каін не дазваляе яго планам увасобіцца. Ён кідае Злучальны Камень у месца зняволення Хілдэн, прадухіляючы іх ўваход у Насгот. У ''Defiance'' трансфармаваны [[Персанажы Legacy of Kain#Турэль|Турэль]] разглядаецца паслядоўнікамі культа ў якасці Хаш’ак’гік’а. Але ў той час сапраўдны Лорд Хілдэн валодае апантаным Мартаніўсам, які спакваля становіцца непрыдатным сасудам, няглядзечы на тое, што ён ад пачатку з’яўляецца найбольш устойлівым да смерці з усіх чальцоў Круга Дзевяці. Пасля падзення Калонаў, Хілдэн перасяляецца ў [[Персанажы Legacy of Kain#Янас Одран|Янаса Одрана]], адзінага выжылага з Старажытных вампіраў. Разіель імкнецца перашкодзіць Лорду і вызваліць Янаса, але першы аказваецца надта моцным. Разіель апыняецца ў тагасветным міры, а Лорд Хілдэн пачынае здзейсняць свае планы па дамінаванню над Насготам, якія апісаны ў ''Blood Omen 2''. === Малек === {{main|Малек}} '''Малек''' ({{lang-en|Malek the Paladin}}) прадстаўлены ў Blood Omen у якасці вартавога Круга Дзевяці (the Circle of Nine) і ахоўнікам калоны Канфлікту (the Pillar of Conflict). Сваю найвялікшую ролю ён іграе ў першай частцы серый ''Legacy of Kain'', у якой ён з’яўляецца босам, але трапляецца на вочы гульцоў ці згадваецца ў большасці з гульняў серыі. У ''Blood Omen'', Malek апошні з Sarafan, ордэна воінаў-святароў вынішчаючых вампіраў. У якасці аднаго з семі Інквізітараў ордэна, ён з’яўляецца ў невялічкім відэароліку напачатку гульні — за 500 год да пачатку падзей, якія разгортваюцца ў гульне, ён праваліў заданне па ахове Круга Дзевяці ад вампіра Ворадара, што каштавала смерці шасці яго Ахоўнікам. Як пакаранне, за тое, што ён іх не абараніў, некрамант [[Персанажы Legacy of Kain#Мартаніўс|Мартаніўс]] адрывае яго душу ад цела і змяшчае яе ў яго даспехах, скляўшы яго вечна служыць Кругу. === Мобіўс === '''Мобіўс''' ({{lang-en|Moebius the Timestreamer}}) — адмоўны персанаж у ''Blood Omen'', адзін са звар’яцелых магаў, які павінен быць забіты дзеля таго, каб прайсці гульну. Нараўне з Каінам, Мобіўс адзіны персанаж, які робіць прынамсі эпізадычныя з’яўленні ў кожнай з серый, іграя ролю галоўнага суперніка. У B''lood Omen'', ён з’яўляецца босам, калі ў іншых серыях згадваецца ці выкарыстоўваецца дзеля ўдасканалення сюжэтнай лініі. Чалец Круга Дзевяці, Мобіўс з’яўляецца ахоўнікам Калоны Часу. Ён можа маніпуляваць часам і яго здольнасць прадбачання будучых падзей дазваляе яму паслядоўна ўздзейнічаць на персанжаў серыі, ігнаруя храналогію падзей. На працягу ўсіх cерый ''Legacy of Kain'' ён агучваўся Рычардам Дойлам. Напачатку ''Blood Omen'' Мобіўс прадстаўлены, пад назвай «Аракула Насгота». Яго прароцтвы заснаваны на здольнасці вандраваць ў часу і назіраць за падзеямі ў розныя храналагічныя перыяды. Пры двары [[Персанажы Legacy of Kain#Уільям Справедлівы|Уільяма Справедлівага]] ён схіляе яго да тыраніі. Пасля, праз вобраз Аракула, Мобіўс пераносіць Каіна ў часу і загадвае забіць Уільяма дзеля выратавання Назгота, пакуль ён не стаў пагрозай. Каін дасягае сваёй цэлі, аднак у змененай гісторыі, забойства Уільяма спрычыніла рух генацыду супраць вампіраў, які ўзначаліў усё той жа Мобіўс. Каін знаходзіць і забівае яго, але ён застаецца апошнім выжылым вампірам у Насгоце. Пад канец ''Soul Reaver'', Мобіўс сустракаецца з [[Персанажы Legacy of Kain#Разіель|Разіелем]], выпраўляючы яго да падзей наступнай частцы. ''Soul Reaver 2'' дадае новыя рысы ў характар Мобіўса. На працягу ўсёй гульні ён некалькі разоў падахвочвае Разіеля забіць Каіна, тлумачачы яму, што яны служаць адзінаму гаспадару, [[Персанажы Legacy of Kain#Старажытны Бог|Старажытны Богу]]. Таксама, як ён рабіў з Каінам ў Blood Omen, Мобіўс вандруе праз час, каб маніпуляваць Разіелем, які ненаўмысна спрычыняе забойства [[Персанажы Legacy of Kain#Янас Одран|Янаса Одрана]]. Пад канец ''Soul Reaver 2'', у Мобіўса амаль атрымліваецца падштурхнуць Разіеля да самазаключэння ў Выкрадальнік Душ (the Soul Reaver). Мобіўс вяртаецца ў ''Defiance'', працягваючы сваю ролю ''Soul Reaver 2''. Выпадкова выяўлены ў крэпасці Сарафан, ён дае старэйшаму Каіну сумніўныя парады. Пасля таго, як ён загінае ад рук маладога Каіна ў ''Blood Omen'', Мобіўс уваскрасае з дапамогай Старэйшага Бога і адразу адпраўляецца ў Цытадэль Вампіраў для кантактавання з ім. Тым не менш, старэйшы Каін, якога Мобіўс лічыў памерлым, забівае яго. У спектральным міры Мобіўс просіць Старэйшага Бога зноў яго выратаваць, але Разіель паглынае яго душу сваім клінком, чысцячы яго ад вар’яцтва Нупраптара. Мобіўс бачыць свайго сапраўднага валадара, але ўжо позна. Разіель выкарыстоўвае яго труп дзеля вяртання ў матэрыяльны мір, дазваляя Каіну насыціць яго клінок сваёй душой і змагацца з Старажытным Богам. Мобіўс бадай адзіны ў Defiance, хто ўзаемадзейнічае з абодвумя галоўнымі героямі. Персанальна, ён не з’яўляецца ў Blood Omen 2, хаця вялізарная статуя Мобіўса, знойдзеная ў Вечнай Турме (Eternal Prison), выкарыстоўваецца Каінам дзеля перамогі над сваім мінулым лейтэнантам Магнусам. === Мартаніўс === '''Мартаніўс''' ({{lang-en|Mortanius the Necromancer}}) — адмоўны персанаж у ''Blood Omen'', адзін са звар’яцелых магаў, які павінен быць забіты дзеля таго, каб прайсці гульну. У ''Blood Omen'' яго агучыў Тоні Джэй, у Defiance агучванне зроблена Аластарам Дунканам. Чалец Круга Дзевяці, Мартаніўс з’яўляецца ахоўнікам Калоны Смерці. Упершыню ён паяўляецца ў пачатковай інтэрмедыі ў ''Blood Omen'', пракліная [[Персанажы Legacy of Kain#Малек|Малека]] за правал у ахове Круга і робячы маладога забітага двараніна Каіна вампірам. Мартаніўс адказны за шматлікія сюжэтатворчыя падзеі гульні, як забойства [[Персанажы Legacy of Kain#Арыель|Арыель]], што прывяло да вар’яцтва Круга, так і забойства Каіна і яго пераўтварэнне ў вампіра. У апошняй бітве ў ''Blood Omen'', Каін забівае Мартаніўса, з трупа якога паўстае [[Персанажы Legacy of Kain#Хаш'ак'гік|Хаш’ак’гік]] у вобразе Цёмнай Істоты. Падзеі ''Legacy of Kain: Defiance'' інтэрпрэтуюць дзеянні Мартаніўса, як вынік змагання паміж сваёй уласнай воляй і воляй [[Персанажы Legacy of Kain#Хаш'ак'гік|Лорда Хілдэна]], якім ён быў увесь час апантаны. Супраць сваёй волі, ён вымушаны ўзначальваць культ Хаш’ак’гік’а, каб Хілдэн маглі кантраляваць сваіх чалавечых паслядоўніаў. Калі [[Персанажы Legacy of Kain#Разіель|Разіель]] выпадкова сустаркае Мартаніўса пад саборам Авернуса, ён тлумачыць яму, што ажывіў Каіна вампірам з надзеяй на то, што ён, у якасці ''Спадкаемца Балансу'' (the Scion of Balance) здолее аднавіць Калоны і запячатаць Хілдэн. Прымаючы смерць, Мартаніўс накіроўваецца да Калонаў Насгота, каб пазмагацца з маладым Каінам, смерць якога апісана ў ''Blood Omen''. === Напраптар === '''Напраптар''' ({{lang-en|Nupraptor the Mentalist}}) — адмоўны персанаж у ''Blood Omen'', адзін са звар’яцелых магаў, які павінен быць забіты дзеля таго, каб прайсці гульну. Напраптар з’яўляецца толькі ў Blood Omen, дзе агучваецца Рычардам Дойлам, але ён іграе значную ролю ў перадгісторыі серый і згадваецца ў наступных гульнях. Чалец Круга Дзевяці, Напраптар з’яўляецца ахоўнікам Калоны Разума. Ён быў закаханы ў [[Персанажы Legacy of Kain#Арыель|Арыель]], ахоўніцу Балансу, пасля смерці якой, ён вар’яцее, зашывая свае вочы і рот, адмаўляя вонкавы свет наогул. З-за ментальнай сувязі Напраптара з іншым членамі Круга, ён прымушае іншых ахоўнікаў падзяліць з нім яго вар’яцтва, што спрыяе зрыньванню Калонаў Насгота ў цэлым. Калі Каін атрымлівае заданне забіць усіх чальцоў Круга, Напраптар становіцца яго першай цэлью. Напачатку бітвы з магам, [[Персанажы Legacy of Kain#Малек|Малек]] з’яўляецца каб яго абараніць, але Напраптар адмаўляе ў падтрымцы і дзярэцца з Каінам уласнаручна, у наступстве загіная ад яго рук. === Кароль Отмар === '''Кароль Отмар''' ({{lang-en|King Ottmar}}) — дадатковы персанаж у серыях ''Legacy of Kain''. Паяўляецца толькі ў Blood Omen, дзе агучваецца Нэйлам Росам. Отмар з’яўляецца каралём ''Вілендорфа'', найбагацейшага горада ў Насгоце. На працягу падзей ''Blood Omen'', [[Персанажы Legacy of Kain#Каін|Каін]] сустракаецца з ім з надзеяй аб’яднання войска Вілендорфа супраць Легіёнаў Немезіды. Але кароль глыбока засмучаны хваробай сваёй дачкі — яна пераўтварылася ў бездыханную марыянетку, пасля сустрэчы з лялечнікам [[Персанажы Legacy of Kain#Эльзевір|Эльзевірам]]. Отмар гарантуе Каіну сваю падтрымку наўзамен вялэчння сваёй дачкі. Каін выконвае сваю місію і патрабуе войскі Вілендорфа змагацца з Немезідай. Отмар уласнаручна вядзе армію ў бой і загінае, што падахвочвае Каіна адправіцца назад у часе і змяніць гісторыю. З гэтага моманту кароль Отмар не згадваецца ў іншых серыях. === Эльзевір === '''Эльзевір''' ({{lang-en|Elzevir the Dollmaker}}) — гномападобны персанаж, які з’яўляецца толькі ў ''Blood Omen''. У гонар дня нараджэння сваё дачкі [[Персанажы Legacy of Kain#Кароль Отмар|Кароль Отмар]] абвясціў у Вілендорфе спаборніцтва па вырабленню лялек. Эльзевір зрабіў найлепшую з усіх. З усіх сотняў лялек прадстаўленых каралю, лялька Эльзевіра была «такой прыгажосці, што ўсе ёй захапляліся». Ён не прыняў прапанаваны яму грашовы прыз. Замест гэтага, ён папрасіў невялічкую пасму валос прынцэсы. Праз некаторы час прынцэса стала бездыханнай марыянеткай. Эльзевір скраў яе душу, выкарыстоўваючы яе воласы, каб замацаваць загавор. Праз некаторы час, Каін наведвае Вілендорф і вырашае выцягнуць караля з яго маркотнага гумару. Ён чуў ад [[Персанажы Legacy of Kain#Арыель|Арыель]] і [[Персанажы Legacy of Kain#Мобіўс|Мобіўса]], у вобразе Аракула, што войскі Вілендорфа з’яўляюца апошняй сілай, якая здольная прыпыніць Легіёны Немезіды. Каін знаходзіць прыстанак Эльзевіра, адсякае яму галаву, знаходзіць тую бяздольную ляльку і вяртае душу каралеўне Вілендорфа. === Ворадар === '''Ворадар''' ({{lang-en|Vorador}}) — дапаможны персанаж у серыях ''Legacy of Kain'', які падтрмлівае і накіроўвае галоўных герояў на працягу некалькіх гульняў серыі. Яго агучвае Пол Лукатер. Ворадар, старажытны Вампір (найпершы 'вампірызаваны' чалавек, нават да таго, як праклён Хілдэнаў распаўсюдзіўся на вампіраў, робячы іх бессмяротнымі і бясплоднымі), які старэйшы нават за Калоны Насгота, майстэрскі мечнік і каваль, які ў сваёй кузні скаваў Выкрадальнік Душ (the Soul Reaver), адна з наймагутнейшых фігур у гісторыі Насгота. Ён паглынуў кроў незлічонай кольскасці людзей, атрымліваючы і іх памяць, што дазволіла яму ведаць усё аб гэтым свеце. У ''Blood Omen'' Ворадар адлюстраваны ў вобразе вампіра, якому даспадобы тыя перавагі, якія дае вампірызм, але яго смучае тыя чысткі вампіраў, у выніку якіх загінаюць яго людзі. Ворадар вядомы сваім штурмам Крэпасці Сарафан, дзе ён забівае шэсць чальцоў Круга Дзевяці за 500 год да падзей ''Blood Omen'', робячы сваім выклятым ворагам [[Персанажы Legacy of Kain#Малек|Малека Сарафанца]]. На працягу гульні, Ворадор дае колькі парадаў, і нават прыходзяць на дапамогу Каіну ў Цёмны Эдем, канчаткова забівая Малека. Канец гісторыі Ворадара незахапляльны: рух генацыду супраць вампіраў, узначалены [[Персанажы Legacy of Kain#Мобіўс|Мобіўсам]], ловіць яго ў маёнтку і абезгалоўлівае. Ворадар трапляецца ў некалькіх невлічкіх сцэнах у ''Soul Reaver 2'' і ''Defiance'', дзе ён інфармуе [[Персанажы Legacy of Kain#Разіель|Разіеля]]. З падзей у ''Soul Reaver 2'' зразумела, што Ворадар быў створаны [[Персанажы Legacy of Kain#Янас Одран|Янасам Одранам]], і ў ''Defiance'' ён тлумачыць, што з’яўляецца адначасовы і першым вампірызаваным чалавекам у Насгоце, і кавалём клінка, які ў наступстве стане Выкрадальнікам Душ. Ворадар з’яўляецца знамянальнай фігурай у ''Legacy of Kain: Blood Omen 2'', якая ўзначальвае супраціў вампіраў, вядомы пад назвай ''Кабал'' (Cabal). Ён паведамляе, што з’яўляецца прабацькам усіх вампіраў у Насгоце, за выключэннем Каіна. Парадаксальна, што падзеі ''Blood Omen 2'' адбываюцца за 400 год пасля казні Ворадара ў першай частцы ''Blood Omen''. Згодна з Эмі Хенінг (Amy Hennig), аўтара і дырэктара ''Defiance'', тлумачэнне гэтай з’явы павінна было быць уключана ў ''Defiance'', але было выдалена з-за кароткага тэрміну часу дадзенага на распрацоўку гульні. === Уільям Справядлівы === '''Уільям Справядлівый''' ({{lang-en|William the Just}}) — адмоўны персанаж, які паяўляецца толькі ў ''Blood Omen''. Агучаны Тон Джэем. Смерць Уільяма з’яўляецца сюжэтатворчай падзеяй, бо яна пераконвае галоўных герояў аб магчымасці змянення гісторыі Уільям быў маладым каралём, які прыйшоў да ўлады да нараджэння Каіна. У арыгінальнай гісторыі, [[Персанажы Legacy of Kain#Мобіўс|Мобіўс]] робіць з ветлівага караля аўтарытарнага тырана, вядомага як ''Нэмезіда''. На працягу падзей ''Blood Omen'', Легіёны Нэмезіды перамагаюць войскі караля [[Персанажы Legacy of Kain#Отмар|Отмара]], вымушая Каіна адправіцца назад у часе на 50 год, каб змяніць хаду падзей. У мінулым, Каін знаходзіць і забівае маладога Уільяма, прыпыняючы яго пераўтварэнне ў тырана. Абодва яны былі ўзброеныя ''Выкрадальнікам Душ''. Як толькі два клінка сустрэліся ў часу і прасторы, быў вызваны парадокс. Гісторыя была зменена, і Уільям загінуў да сваёй натуральнай смерці. Яго клінок разбіўся на два і Каін выпіў яго кроў. Але вяртаючыся ў сучаснасць, Каін выяўляе, што Мобіўс выкарыстаў забойства Уільяма дзеля арганізацыі руху супраць вампіраў. === Ірмок-дзівак === '''Ірмок-дзівак''' ({{lang-en|Irmok the Mad}}) — выпадковы персанаж, які трапляецца толькі ў ''Blood Omen''. У ''Blood Omen'', Каін сустракае вар’ята ў паўночна-заходнім куту ''Steinchencröe'', які ўважліва перамешвае змесціва свайго рондаля. Дзівак вызначыў Каіна, як ізгоя грамадства падобнага да сябе. Непужаючыся вампіра, ён паведаміў яму, што іншыя людзі размаўлялі б з ім, калі б ён ведаў 'як выглядаць'.<ref>http://www.nosgoth.net/Blood_Omen/dialogue/page2.htm#pillars {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090420023121/http://www.nosgoth.net/Blood_Omen/dialogue/page2.htm#pillars |date=20 красавіка 2009 }} Irmok the Mad: «I fear you not, but remember this — there are others who will speak to you, so long as you know ''how to look''.»</ref> Гэта была гульня слоў. Каін павінен быў не толькі звяртацца да людзей, але і часова змяніць сваю знешнасць. Ён атрымаў здольнасць маскіроўкі ў цаганскім лагеры на поўдні ад Vasserbünde. Гэта зрабіла яго падобным на людскога селяніна. Асоба дзівака ніколі не згадвалася ў ''Blood Omen'' альбо ў іншых афіцыяльных крыніцах. Яго імя ўпершыню паяўляееца на першым з аматарскіх фан-сайтаў прысвечаных серыям ''Legacy of Kain'', папулярнасць якога ў пэўнай ступені паўплывала на гульцоў, якія згадзіліся клікаць дзівака 'Ірмокам'. == Прадстаўленыя ў Soul Reaver == === Старажытны Бог === '''Старажытны Бог''' ({{lang-en|Elder God}}) — гульнёвы персанаж у серыях ''Legacy of Kain'', агучаны Тоні Джэем. У ''Soul Reaver'' Старажытны Бог прадстаўлены ў якасці саюзніка галоўнага героя гульні [[Персанажы Legacy of Kain#Разіель|Разіеля]], але ў наступных частках серый ён апісваецца ў святле больш змрочных фарбаў. У ''Soul Reaver'', па загаду Каіна, Разіеля кідаюць у Бездань. Гэта была казнь — цела любога вампіра мусіла цалкам распасціся, вадаварот у Бездані ўздейнічаў на вампіраў як атрута. Аднак Разіель не загінуў, Старажытны Бог быў тым, хто выратаваў яго ад поўнага раскладання. Ён знаходзіўся, прынамсі часткова, пад Безданню, у якую быў кінуты Разіель. Гэты была вялізарная істота (настолькі агромністая, што яе сапраўдныя памеры вызначыць не магчыма) вельмі падобная на гіганцкага кальмара. Ён сілкаваўся душамі Насгота. З узмацненнем імперыі Каіна, колькасць вампіраў моцна павялічылася, што выклікала памяншэнне колькасці блукаючых душ у ''Спектральным Міры'', лішая Старэйшага Бога сродкаў для існавання. Ён не акцэнтуе на сваім голадзе, аднак ён апісвае сваё месца і ролю ў Насгоце. Старажытны Бог кантраляваў ''Кола Лёсу'', якое ўплывала на трапляючыя ў яго душы. Жыццё вампіраў перашкаджала душам здзейсняць сваю сапраўдную, наканаваную лёсам ролю, што ў выніку прывяло да застойвання і стагнацыі края. Гэтае застойванне (недахоп ці адсутнасць балансу) мусіла быць сконам Насгота. Старажытны Бог інфармаваў Разіеля, прадстаўляючы яго ў новай ролі Анёла Смерці, забойцы вампіраў. Разіель быў зацікаўлены толькі ў помсте сваім мінулым братам, таму не пытаючыся паследваў загадам Бога. Вярнуўшыся з Бездані ён пачынае знішчаць сваё братэрства і ў тым ліку Каіна. Пад канец ''Soul Reaver'', перад тым, як Разіель ступіў у партал Хранапласта, Старажытны Бог перасцярог яго аб тым, што «пераступіўшы гэты парог» ён ужо не зможа яму дапамагаць.<ref>http://www.nosgoth.net/Soul_Reaver/dialogue/page5.htm#final {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090417030724/http://www.nosgoth.net/Soul_Reaver/dialogue/page5.htm#final |date=17 красавіка 2009 }} — Elder God: «Be warned, Raziel — once you cross this threshold, you are beyond my influence…»</ref> Разіель не разлічваў на паўторную сустрэчу з Богам, але ён быў не надта ўдачлівым. У ''Soul Reaver 2'' Разіель бачыць Старэйшага некалькі разоў за гульню, рэплікі якога становяцца ўсё больш і больш пагражаючымі. Пасля смерці [[Персанажы Legacy of Kain#Янас Одран|Янаса Одрана]], Разіель сустракае Старэйшага апошні раз, які разумее, што Разіель ужо ніколі не будзе выконваць яго заданні. Той, у сваю чаргу, сумняваецца ў якой-кольвек ролі Старэйшага ў яго перараджэнні ў якасці Выкрадальніка Душ. Мусіць той апынуўся ў зручным месцы і ў зручны час, калі Разіель прачнуўся на дне Бездані. Пад канец ''Soul Reaver 2'' Каін ратуе яго ад Выкрадальніка, але Разіель слабее настолькі што не можа больш трымацца ў фізічным міры. У ''Legacy of Kain: Defiance'', у спектральным міры, Старажытны Бог працягвае ўгаворваць Разіеля служыць яму. На працягу падзей ''Defiance'' становіцца ясным, што Старажытны быў аб’ектам пакланення Старажытных Вампіраў, і натхніў іх на вайну з Хілдэн. Калі Хілдэн склялі Вампіраў на вечнае жыццё, бясплоднасць і жажду крыві, Старажытны Бог пакінуў іх, і адначасова, маніпулючы [[Персанажы Legacy of Kain#Мобіўс|Мобіўсам]], стварыў паўстанне людзей супраць вампіраў. Фінальная бітва ў Defiance заканчваецца перамогай Каіна над Старажытным Богам, але той не памірае, і папярэджвае Каіна, што ён бессмяротны і абавязкова вернецца. Імя ''«Старажытны Бог»'' шырока выкарыстоўваецца ў створаных Говардам Лаўкрафтам міфах пра [[Ктулху]], якое ўпершыню згадваецца ў рамане ''«На Хрыбтах Вар’яцтва»''. ''Старажытныя'' з’яўляюцца расай прышэльцаў, якія першымі трапілі на маладую Землю і стварылі тут усё існае. === Дума === '''Дума''' ({{lang-en|Dumah}}) — адмоўны персанаж прадстаўлены ў ''Soul Reaver'', у якім ён з’яўляецца босам і агучваецца Сайманам Тэмпльманам. Дума ўпершыню паяўляецца ў пачатковай інтэрмедыі ў ''Soul Reaver'', як адзін з лейтэнантаў Каіна. Ён роўны па званню з [[Персанажы Legacy of Kain#Разіель|Разіелем]] і з’яўляецца лідарам клана вампіраў ''Думахім'' (the Dumahim), якіх Разіель сустракае адразу пасля яго адраджэння ў якасці здані. Калі Каін загадаў яго казніць, Дума быў адным з двух лейтэнантаў (у шэрагу з [[Персанажы Legacy of Kain#Турэль|Турэлем]], якія штурхнулі Разіеля на смерць у Возера Мёртвых). Калі на працягу падзей, якія адбываюцца ў ''Soul Reaver'' Разіель сустракае Дума, той з’яўляецца мутаваным гігантам з падобнай на браню кожай, агромністай фізічнай сілай, які вакол руінаў сваёй крэпасці насаджаны на кол паляўнічымі на вампіраў. Разіель дазваляе блукаючай душы Дума вярнуцца ў сваё цела пасля таго, як ён вынімае з яго калы. Дума дзякуе свайго брата, але ён папракае яго, падахвочваючы на барацьбу. У яго мутаваным стане, Дума, неўспрымальны да звычайных атак. Толькі пасля таго, як Разіель заваблівае свайго суперніка да гарадской печы, яму атрымліваецца перамагчы, спаліўшы яго дашчэнту. Душа Дума надае Разіеля здольнасцю ўздзеяння на прадметы. У'' Soul Reaver 2'' Разіель бачыць выяву Дума ў Крэпасці Сарафан. Ён намаляваны побач з фіялетавай дэманічнай істотай. Калі Разіель адпраўляецца ў мінулае, ён сустракае жывога Дума. За 500 год да падзей у ''Blood Omen'', ён быў адным з Інквізітараў Сарафан. Ён быў чальцом каманды паляўнічых, якія забілі [[Персанажы Legacy of Kain#Янас Одран|Янаса Одрана]]. Дума выкраў ''Выкрадальнік Душ'', калі яны выбягалі з паўразбуранага прыстанку Янаса. Разіель пераследваў іх наўпрост да самай крэпасці, дзе ў выніку забівае ўсіх шасцярых. Дума быў ў пары з [[Персанажы Legacy of Kain#Рахаб|Рахабам]] і Разіель дзёрся з імі ў галоўнай зале крэпасці. Стала зразумела, што фіялетавым дэманам з фрэскі быў насамрэч Разіель — уяўленне мастака моцна сказіла яго выгляд. Дума быў захаронены ў магільным склепу Сарафан і праз тысячу год быў уваскрэшаны Каінам у якасці вампіра. Дума лічыцца «трэцім сынам» Каіна, узнятым пасля [[Персанажы Legacy of Kain#Разіель|Разіеля]] і [[Персанажы Legacy of Kain#Турэль|Турэля]]. Імя «Дума» ({{lang-he|דומה}}, літ. «немата») насіў [[анёл]] цішыні і нерухомасці смерці, шырока распаўсюджаны ў іўдаісцкім фальклоры. === Мелкайа === '''Мелкайа''' ({{lang-en|Melchiah}}) — адмоўны персанаж прадстаўлены ў ''Soul Reaver'', у якім ён з’яўляецца босам і агучваецца Майклам Бэлам. Мелкайа ўпершыню паяўляецца ў пачатковай інтэрмедыі ў ''Soul Reaver'' як адзін з лейтэнантаў Каіна. Ён роўны па званню з Разіелем і з’яўляецца лідарам клана вампіраў ''Мелкайахім'' (the Melchiahim). Будучы уваскрэшаным апошнім з усіх лейтэнантаў, Мелкайа з’яўляецца самым кволым з сыноў Каіна і яго плоць працягвае раскладацца нягледзячы на бессмяротнасць. У ''Soul Reaver'' Мелкайа адлюстраваны мутаваным у тлустую масу гнілой плоці, які быў вымушаны выкарыстоўваць кожу людзей, каб падтрымліваць сваё існаванне. Мелкайа, як і іншыя лейтэнанты, бачыў, як Разіель быў пакараны смерцю. Калі ён вярнуўся з Бездані, ужо ў выглядзе ''Выкрадальніка Душ'', першым з сваіх братоў каго ён сустрэў быў як раз Мелкайа. З моманту іх апошняй сустрэчы стагоддзі таму, у знешнасці Мелкайа адбыліся знакавыя перамены — ён мутаваў у жахлівую пачвару. Ён перасоўваўся, падцягваючы цела ўперад на сваіх жудасных канечнасцях. На нём выразна была бачна кожа ахвяраў, якую ён — як і яго нашчадкі — вымушаны быў выкрадаць разам з кроўю. Разіель змагаючыся з Мелкайа заўважыў, што эвалюцыя яго брата дала яму і некаторыі перавагі. Мелкайа быў вельмі моцны, і каб дабрацца да Разіеля, ён быў здольны пераходзіць скрозь матэрыяльныя перашкоды праз спектральны мір. Бітва адбылася ў падземным памяшканні, прызначанй раней для масавых забойстваў. У цэнтры комнаты была круглая клетка з зазубраным колам зверху, што ўяўляла сабой вялізарную мясасечу. На падлоге вакол і побач застыла цёмная кроў. Мелкайа быў не такі спрытны, як Разіель, які здолеўшы завабіць свайго брата ў клетку актывізаваў механізм. Здаецца, што Мелкайа быў ўдзячны за сваё вызваленне, калі яго жудаснае цела было знішчана. Разіель паглынуў яго душу, атрымліваючы здольнасць праходзіць скрозь матэрыяльныя перашкоды ў спектральным міры. Нягледзячы на перамогу, ён пачынае раскайвацца на конт забойства. Разіель прагнуў помсты, але ідэя братазабойства яго не вабіла. Разіель зноў завагаўся, калі знайшоў склеп Сарафанцев. Там ён даведаўся аб шакіруючай тайне: Мелкайа, як і ўсе лейтэнанты Каіна раней былі воінамі-святарамі Сарафан. Ён збіраўся забіць тых, хто былі яму братамі не толькі ў смерці, але і ў жыцці. У ''Soul Reaver 2'' Разіель убачыў у крэпасці Сарафан фрэску, якая адлюстроўвала пакуты Мелкайа. А калі адправіўся ў мінулае, даведаўся, што Мелкайа быў Інквізітарам — чальцом элітнага падраздзялення сарафанцаў. Са сваімі хаўруснікамі, ён знайшоў прыстанак [[Персанажы Legacy of Kain#Янас Одран|Янаса]] і аказваў садзейнічанне ў яго забойстве. Разіель пераследваў Інквізітараў напрасткі да самой Крэпасці, каб адпомсціць за смерць Янаса Одрана і вярнуць ''Сэрца Цемры''. Ва ўнутраным двары ён дзёрся с Мелкайа і [[Персанажы Legacy of Kain#Зяфон|Зяфонам]] і забіў іх. Разіель захапляўся тым, што Каін ператварыць іх у вампіраў, робячы з ніх тых, якімі яны так пагарджалі. Цела Мелкайа было захавана ў Склепу і лежала там да прыбыцця Каіна тысячу год. Імя «[[Мелхія|Мелкайа]]» згадваецца ў біблейскай кнізе прарока Ераміі, якое носіць святар апошняга цара [[Гісторыя Іерусаліма|Іерусаліма]] [[Седэкія]]. === Рахаб === '''Рахаб''' ({{lang-en|Rahab}}) — адмоўны персанаж, які прадстаўлены ў ''Soul Reaver'' і ''Soul Reaver 2'', у якіх ён з’яўляецца босам і агучваецца Нейлам Росам. У ''Soul Reaver'', Рахаб быў адным з шэсці лейтэнантаў [[Персанажы Legacy of Kain#Каін|Каіна]]. Ён быў на тым месцы, дзе Разіеля пакаралі за вырасшыя крылы, але не зрабіў нічога каб гэтаму перашкодзіць. Калі Разіель вяртаецца з Бездані ў вобразе ''Выкрадальніка Душ'', дзеля таго, каб дабрацца да Рахаба яму прыходзіцца перабірацца праз паўзатоплены будынак вядомы як ''Затоплены Кляштар'' (the Drowned Abbey). Немагчыма было нават падумаць аб тым, што які-кольвек клан вампіраў абярэ гэта месца ў якасці прыстанку. Вада была смяротна для ўсіх вампіраў, маладых і старых. Тым не менш, Рахаб і яго нашчадкі неяк здолелі стаць амфібіямі. Разіель знаходзіць Рахаба ў ягоным сховішчы. Ён ператварыўся ў акулападобную істоту, у якой ужо няма ног — толькі моцны хвост. Ад Рахаба Разіель даведваецца аб тым, што Каін размаўляў з ім, папярэджваючы аб яго прыходзе. Не зусім зразумела, калі гэтая гаворка мела месца быць, але відавочна нядаўна, робячы Рахаба адзіным лейтэнантам Каіна з якім той падтрымліваў кантакты. Рахаб быў неўспрымальным да шкоднага ўплыву вады, але быў зусім не здольны трываць сонечнае святло, нават па вампірскіх мерках. Яго супраціўляльнасць сонцу знакава паменшылася з моманту іх апошняй сустрэчы. Кволыя сонечныя праменні, якія ледзь прабіваліся скрозь задымленае вампірскімі печамі неба, не чапалі кожы дарослых вампіраў, аднак Рахаб не мог трываць нават і гэтага. Разіель выкарыстоўвае гэты недахоп. Ён разбівае шкло ў комнаце Рахаба, дазваляя сонечнаму святлу пракрасціся ў памяшканне, што і забівае чарговага лейтэнанта Каіна. Калі Разіель паглынуў яго душу, ён унаследваў здольнасць Рахаба супраціву да вады. З гэтага моманту Разіель здольны пераплываць у розныя месцы Насгота. У ''Soul Reaver 2'' Разіель убачыў у крэпасці Сарафан фрэску з выявай Рахаба. Ён адлюстраваны ў даспехах, якія аздобленыя выявамі марскіх канькоў. Гэта вельмі цікавае супадзенне, улічваючы ў якога монстра ён у будучыні ператворыцца. Разіель сустракае Рахаба ў галоўнае зале Крэпасці Сарафан, дзе і загінае разам з [[Персанажы Legacy of Kain#Дума|Дума]]. Рахаб быў захаронены ў магільным склепу Сарафан і праз тысячу год быў уваскрэшаны Каінам у якасці вампіра. Рахаб мусіць быць чацвёртым лейтэнантам уваскрэшаным Каінам. Засноўваючыся на маналогах Разіеля ў ''Soul Reaver 2'', мы даведваемся, што Дума і Рахаб былі захаронены трэцім і чацвёртым. Імя «Рахаб» ('шумны', 'грукатлівы') узыходзіць да старажытнага іўдаісцкага фальклору, дзе так зваўся міфічны марскі [[дэман]] цемры і хаосу, які параўноўваўся з Левіафанам і Ціаматам.<ref>http://bibleresources.bible.com/passagesearchresults.php?passage1=Isaiah+30:7&version=51#fen-NLT-18200a{{Недаступная спасылка}}</ref> === Турэль === '''Турэль''' ({{lang-en|Turel}}) — адмоўны персанаж упершыню паказаный у ''Soul Reaver'' у якасці лідара клана ''Турэлім'' (Turelim), другі з сыноў Каіна па старшынству пасля Разіеля. Турэль паяўляецца ў некаторых гульнях серыі, агучваецца Рычардам Дойлам у ''Soul Reaver 2'' і Грэгам Бергэрам у ''Legacy of Kain: Defiance''. Турэль ўпершыню паяўляецца ў пачатковай інтэрмедыі ў ''Soul Reaver'', як адзін з лейтэнантаў Каіна (разам з Дума), якія выконвалі казнь Разіеля. Яго з’яўленне ў ''Soul Reaver'' не павінна было абмежавацца відэаролікам. На працягу распрацоўкі гульні, Турэль павінен быў быць босам, як і ўсе астатнія лейтэнанты, але з-за недахопа часу распрацоўшчыкі пакінулі толькі згадкі пра яго (як напрыклад саркафаг з яго імем у Склепу Сарафан). У ''Soul Reaver 2'' Турэль з’яўялецца ў чалавечым вобразе воіна-святара. Выбітны член ордэна вампіразабойцаў, Турэль прысутнічае пры забойстве [[Персанажы Legacy of Kain#Янас Одран|Янаса Одрана]]. Разіель, у вобразе здані, пад канец гульні знаходзіць яго і забівае, забяспечваючы цела, якое Каін узніме ў якасці вампіра праз тысячу год. У ''Defiance'', у эру ''Blood Omen'', Разіель сустракае мутаванага Турэля. У глыбіні катакомбаў Авернуса ён натыкаецца на дзіўную цырымонію. Людзі ў масках, кіраваныя [[Персанажы Legacy of Kain#Мартаніўс|Мартаніўсам]], імпэтна ўшаноўваюць бога [[Персанажы Legacy of Kain#Хаш'ак'гік|Хаш’ак’гік’а]]. З бакоў глыбокай ямы веруючыя Сінабіты ўхвалялі свайго бога, прапаноўвая крывавыя ахвярапрынашэнні, каб супакоіць яго і адхіліць ад сябе яго гнеў. Калі Мартаніўс распусціў гэтае мерапрыемства, зацікаўлены Разіель падышоў бліжэй. Ён неасцярожна нахіліўся, каб паглядзець на дно ямы, але 'бог' выпадкова яго атакаваў. Разіель упаў у яму і сутыкнуўся з Хаш’ак’гік’ам твар у твар. Хаш’ак’гік пазнаў Разіеля спачатку па паху, а пасля па голасу. Ён згадаў, як яго кідалі ў Бездань і лёс іншых лейтэнантаў Каіна — ён чуў што Разіель зрабіў з імі. Выпадкова Разіель усвядоміў, што гэтым монстрам насамрэч з’яўляецца Турэль, агідны і мутаваны, як і ўсе яго браты ў ''Soul Reaver''. Мінулы кат Разіеля распавёў, як ён быў захопелны і апантаны Хілдэнамі ў гэтай яме, якія выкарыстоўвалі яго голас, каб камандаваць сваімі паслядоўнікамі. Праз Турэля, Хілдэны мовілі Разіелю аб тым, што ён мусіць атрымаць перамогу ў барацьбе з ''Старажытным Чэмпіёнам'' вампіраў. Яны мелі на ўвазе Каіна. Турэль з некаторымі высілкамі здолеў апрытомнець ад іх уздзеяння. Яму была патрэбная кроў, каб супрацьстаяць воле Хілдэн. Ён знайшоў Разіеля прыдатным для гэтага — верагодна не разумеючы кім стаў Разіель. Турэль пачаў атакаваць яго моцнымі тэлекенэтычнымі нападамі. Ён меў шырокія вушы, якія былі вельмі ўспрамальнымі да гука. Разіель выкарыстаў павешаныя вакол гонгі, аглушаючы Турэля моцным гукам і робячы яго ўразлівым да атак. Калі Турэль сканаў, Разіель атрымаў кенетычныя здольнасці ад яго вызваленай душы. === Зяфон === Зяфон ({{lang-en|Zephon}}) — адмоўны персанаж прадстаўлены ў ''Soul Reaver'', у якім ён з’яўляецца босам і агучваецца Тоні Джэем. Ён з’яўляецца пятым і найслабейшым лейтэнантам [[Персанажы Legacy of Kain#Каін|Каіна]] пасля [[Персанажы Legacy of Kain#Мелкайа|Мелкіі]]. Калі Разіель вярнуўся з Бездані, ён прагнуў адпомсціць свайму былому братэрству. Пасля сутыкнення з Каінам у ''Свяцілішчы Кланаў'', Разіель звяртае сваю ўвагу на Зяфона, і пасля, пранікае ў ''Маўклівы Сабор'' (the Silenced Cathedral) — крэпасць клана Зефанім — пачыная прабірацца наверх. Дабраўшыся да самага высокага памяшкання, Разіель убачыў, што стагоддзі мутацыі моцна змянілі выгляд Зяфона. Эвалюцыя зрабіла яго найбуйнейшым вампірам сярод іншых лейтэнантаў у ''Soul Reaver''. Ён паўстаў перад Разіелем на тонкіх высокіх канечнасцях прадстаўляя сабой істоту, вельмі падобную на насякомае. Зяфон канстатаваў, што на працягу гадоў сабор ператварыўся ў частку яго цела, якое займала ўсю плошчу памяшкання недазваляючы яму выбрацца. Але яго гэта не хвалялвала. Каб выжыць, свабода дзеянняў была Зяфону не патрэбная — на ўзроўнях ніжэй, было дастаткова людзей, ахінаных у павуцінне дзеля таго, каб сілкавацца. Разіель выкарыстаў агнямёт загінулага забойцы вампіраў каб знішчыць Зяфона. Паглынаючы яго душу Разіель атрымаў здольнасць узбірацца на пэўныя пакрыцці. Пазней у ''Soul Reaver'', ён даведаўся, што Зяфон, як і ён, быў ''Інквізітарам Сарафан''. У ''Soul Reaver 2'' Разіель бачыць фрэску з Зяфонам, якая сведчыць, што пры жыцці ён быў чырвонавалосым. Калі Разіель адправіўся назад у часе, каб сустрэцца з [[Персанажы Legacy of Kain#Янас Одран|Янасам]], за 500 год да падзей ''Blood Omen'', ён убачыў жывога Зяфона. Ён быў адным з пяці Інквізітараў Сарафан, якія ўварваліся ў прыстанак Янаса Одрана забіўшы яго. Разіель пераследвае іх наўпрост да Крэпасці Сарафан і забівае іх сваіх клінком. Зяфон загінае разам з Мелкіяй ва ўнутраным двары крэпасці. Яго цела было захаронена ў магільным склепу Сарафан, дзе праз тысячу год было ўваскрэшана Каінам. Імя «Зяфон» ({{lang-he|צפון літ. "схаваны"}}), у кнізе Еноха, носіць анёл, пасланы арханёлам Габрыелем разам з Ітурыелем, каб адшукаць месца Д’ябла пасля яго падзення. У паэме Джона Мільтана «Згублены Рай», Зяфон з’яўляецца херувімам і вартавым на шляху ў Рай.<ref>http://www.dartmouth.edu/~milton/reading_room/pl/book_4/index.shtml {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090811014350/http://www.dartmouth.edu/~milton/reading_room/pl/book_4/index.shtml |date=11 жніўня 2009 }} John Milton: Paradise Lost. Кніга IV. Вершы: 788—790</ref> == Прадстаўленыя ў Soul Reaver II == === Янас Одран === ''Янас Одран'' ({{lang-en|Janos Audron}}) упершыню згадваецца ў ''Blood Omen: Legacy of Kai''n у якасці носьбіта ''Сэрцы Цемры'', вырванага з яго грудзі, якое і пасля смерці легендарнага вампіра працягвае біцца. У ''Soul Reaver 2'', Янас прадстаўлены паўнавартасным персанажам, які павінен быць знойдзены Разіелям да яго забойства ''Інквізітарамі Сарафан''. Калі Разіель яго знаходзіць, Янас паведамляе яму, што ён з’яўеляецца таемным дзясятым ахоўнікам Калонаў; ахоўнікам і захавальнікам ''Выкрадальніка Душ''.<ref>http://www.nosgoth.net/sr2/dialogue/Script9-v3.html# {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090421035915/http://www.nosgoth.net/sr2/dialogue/Script9-v3.html |date=21 красавіка 2009 }} Janos: «TheTenthGuardian At the time of the Binding, nine guardians were called to serve the Pillars. And I was summoned as the tenth guardian — the keeper of the Reaver, the weapon of our salvation.»</ref>. Пераследваемы людзьмі, як першапачынальнік расы вампіраў, Янас быў выслежаны і забіты пяццю ''Інквізітарамі Сарафан''. Таксама, Янас з’ўляецца ў ''Blood Omen 2'', нягледзячы на тое, што падзеі гульні адбываюцца пасля яго смерці. Упершыню Каін сустракае яго ў форме монстра, у якога ён пераўтварыўся пасля доўгатэрміновага насычэння машыны суднага дня Хілдэнаў сваёю кроўю. Пасля таго, як Каін разбурвае механізм машыны, Янас вяртаецца да сваёй звычайнай формы і дапамагае Каіну і Ворадару ў барацьбе з Хілдэн. У апошняй бітве, [[Персанажы Legacy of Kain#Хаш'ак'гік|Лорд Сарафан]] кідае Янаса ў Нексус партал, вароты, якія забараняюць уваход Хілдэн у Насгот. Далейшы лёс Янаса Одрана невядомы. У ''Defiance'', Разіель вяртае ''Сэрца Цемры'' ў цела Янаса, вяртаючы яго да жыцця. Апрытомнены вампір тэлепартуе Разіеля ў ''Цытадэль Старажытных''. Праз некаторы час пасля яго ажыўлення, малады Каін робіць сваё лёсатворчае рашэнне і Калоны падаюць. З гэтага часу Лорд Хілдэн становіцца здольным кантраляваць цела Янаса, з дапамога якога, ён перамагае Разіеля, прымусіўшы яго ўцякаць у спектральны мір. Наступныя паедзі апісаны ў ''Blood Omen 2'', дзе Янас з’яўялецца інструмантам у планах Хілдэн па дамінаванню ў Насгоце == Прадстаўленыя ў Blood Omen II == === Фаўстус === '''Фаўстус''' ({{lang-en|Faustus}}) — адмоўны персанаж у ''Blood Omen 2''. Ён быў адным з вампіраў-здраднікаў, якія працавалі на Сарафан. Калісьці Фаўстус быў адным з легіянераў Каіна. Пасля яго паразы ад рук [[Персанажы Legacy of Kain#Хаш'ак'гік|Лорда Сарафан]], ён вырашыў супрацоўнічаць з пераможцамі, замест сваіх крэўных вампіраў. Гэта выратавала мінуламу легіянеру жыццё. На службе ў Сарафан, ён безлітасціва пачынае вынішчаць сваё братэрства. Фаўстус пераследвае Каіна ад ''Трушчобаў'', забівая шпіёна, у якога Каін пытаў пра шлях да ''Логава Кантрабандыстаў''. Пазней, спачатку не пазнаўшы, Каін убачыў Фаўстуса ў размове з Майстаром Рунаў (Glyphwright). Толькі праз некаторы час, калі Каін увайшоў у новае памяшканне, ён пачуў Фаўстуса, які звярнуўся да яго з гаўбца ўверсе. Як толькі ён ступіў у святло, Каін пазнаў яго. Фаўстус і Каін сутыкнуліся ў барацьбе. Пасля непрацяглай рукапашнай стычкі, Фаўстус пераносіць бітву ў наступнае памяшканне. Ён выкарыстоўвае свой Цёмны Дар — доўгі скачок — каб застацца па-за зонай дасягення Каіна. Стоячы ўверсе на адным з чатырох горанаў, ён кідае агнявыя бомбы і прыгае на наступны горан, кожны раз калі Каін прыбліжаўся да таго, на якім ён стаяў. У адказ, каб схаваць сябе, Каін выкарыстоўвае Туман, які дазваляе яму цягнуць за рычагі, ахапляючы Фаўстуса полымем. Заблытаны вампір вымушаны спрыгнуць з горанаў. Так паўтараецца некалькі разоў, пакуль Фаўстус не адступае на дах. Ён адчыняе яго, каб рассеіць у памяшканні туман Каіна. Фаўстус змяняе сваю стратэгію. На некаторы час ён пачынае бегаць уздоўж дахавых бэлек, пакуль зноў не спрыгвае на землю, рыхтуючыся да хуткай атакі. Гэта была кепская ідэя; пакуль Каін працягваў рухацца, Фаўстусу было складана выбраць вугал атакі, і замест таго, каб параніць Каіна, ён заўжды прамахваўся. Пасля падзенняў аб падлогу, Фаўстус на некаторы час становіцца нерухомым і не здольным абарніць сябе ад кіпцюроў Каіна. С цягам часу, Каін здолеў аслабіць свайго суперніка. Фаўстус больш не мог адступаць на дахавыя бэлькі. Калі апошні раз ён паспрабаваў даскочыць да ніх, былы легіянер упаў далоў і Каін асушыў яго, атрымліваючы Цёмны Дар — 'Скачок'. Імя ''«Фаўстус»'' носіць галоўны герой драмы ''«Трагічная гісторыя доктара Фаўстуса»'' англійскага драматурга эпохі Адраджэння, першапачынальніка ўніверсітэцкай драмы Крыстафера Марлоў. У яго творы, доктар Фаўстус з-за прагі ведаў і імкнення валодаць сусветам пагаджаецца прадаць Люцыферу душу. У кантэксце ''Blood Omen 2'', Лорд Сарафан з’яўляецца Люцыферам Фаўстуса. === Маркус === '''Маркус''' ({{lang-en|Marcus}}) — адмоўны персанаж у Blood Omen 2. Ён быў адным з вампіраў-здраднікаў, якія працавалі на Сарафан. У ''Blood Omen 2'', Маркус з’яўляецца адным з вампіраў, падначаленых [[Персанажы Legacy of Kain#Хаш'ак'гік|Лорду Сарафан]]. Каін сустракае яго ў ''Верхнім горадзе'' Мерыдыяна. Стасункі Маркуса з Каінам былі заўжды напружанымі, нават да таго, як Маркус далучыўся да Сарафан. Да сваёй паразы ад Лорда Хілдэн, Каін пытаўся забіць Маркуса. Той здолеў уцячы і залегчы на дно. Пасля перамогі войска Сарафан, вампір далучаецца да апанентаў Каіна. Маркус лічыў, што Каін разглядаў яго сілы, як персанальную пагрозу. Ён быў упэўнены ў сваіх здольнасцях і надзвычайна ганарыўся сваім Цёмным Дарам — авалодваць розумам людзей. Ён спрабаваў выкарыстаць гэты дар на Каіне, але нічога не атрымалася. Тым не менш, ён здолеў зазірнуць яму ў думкі, з якіх ён даведаўся пра [[Персанажы Legacy of Kain#Біскуп Мерыдыяна|Біскупа Мерыдыяна]]. Зараз Каіну трэба было абавязкова знайсці Біскупа першым, але Маркусу пашэнціла больш. Ён выкарыстоўваў свой Цёмны Дар, каб прымусіць людзей у сабору змагацца супраць Каіна. Калі вампір адшукаў Біскупа, той ужо быў пад кантролем Маркуса. Каін пагнаўся за знікаючым Маркусам. Яму было неабходна яго забіць, каб вызваліць розум Біскупа ад уплыву вампіра. Яны праваліліся скрозь столевае шкло сабору, якое не вытрымала іх падвойную вагу, і пачалі біцца ўнутры будынка. На працягу бітвы, Маркус выкарыстаў і іншую сваю здольнасць — быць нябачным. Тым не менш, Каін перамог яго, і выпіўшы яго кроў атрымаў здольнасць канталяваць розум людзей. === Себасцьян === '''Себасцьян''' ({{lang-en|Sebastian}}) — адмоўны персанаж у ''Blood Omen 2''. Ён быў адным з вампіраў-здраднікаў, якія працавалі на Сарафан. Пакуль Каін шукаў ''Свяцілішча'' ў ''Ніжнім горадзе'', ён натыкнуўся на невялічкі ўнутраны двор, які быў усеяны разарванымі на часткі людскімі трупамі. Адказны за забойствы вампір пазнаў Каіна, калі забіваў апошняга жывога чалавека. Ён ведаў яго, у той момант як Каін не быў здольны прыпомніць нават сустрэчу з ім. Вампір адразу паказаў сваё адмоўнае стаўленне да Каіна і паведаміў, што ў яго няма часу каб з ім разбірацца. Каін пачынае пераследваць вампіра і той прыпыняееца, каб працягнуць іхнюю размову. Каін спытаў ці працуе ён на Сарафан, але вампір, не згадзіўшыся з ім, сказаў, што ён не працуе ні на каго акрамя сябе. Каін сустрэнецца з ім зноў у Індустрыяльным Квартале. [[Персанажы Legacy of Kain#Ума|Ума]] паведамляе [[Персанажы Legacy of Kain#Ворадар|Ворадару]] пра ''Злучальны Камень'', артэфакт, які яна бачыла ў ''Індустрыяльным Квартале'' да таго, як была схопленая Сарафан. Каін адпраўляецца на галоўную фабрыку, каб украсці яго. Калі Каін прабіраецца скрозь квартал, Ворадар паведамляе яму аб тым, што побач існуе яшчэ адзін вампір. Непасрэдна ў самім фабрычным комплексу Каін убачыў вампіра, які даваў загады сваім падначаленым і інфармаваў іх аб прыходзе Каіна. Зрэшты Каін дасягае памяшкання дзе захоўваецца ''Злучальны Камень''. Там ён сустракае вампіра, які ўжо чакае яго. У змрочным святле пакоя Каін яго пазнае. Гэта быў Себасцьян, адзін з кіраўнікоў разбітай арміі Каіна. Незадаволены службай на свайго валадара, Себасцьян здрадзіў Каіну, арганізаваўшы засаду, якая каштавала Каіну паразы ў бітве. Каін і Себасцьян сустрэліся ў рукапашнай сутычцы. У памяшканні знаходзіліся паравыя ўсталёўкі, якія выструменьвалі абапальваючую пару. Каін папытаўся пхнуць Себасцьяна на іх, але той заўжды адпрыгваў на сцену, пакідаючы сябе па-за зонай дасягнення Каіна. Пасля таго, як Себасцьян усвядоміў магчымасць сваёй паразы, ён імкнецца знішчыць Злучальны Камень. Каін кідае яго ў адзін з струмянёў гарачай пары, не дазваляючы Себасцьяну здзейсніць сваю задачу. Пасля канчатковай перамогі Каін выпівае кроў свайго суперніка, атрымліваючы яго Цёмны Дар. === Прадказальніца === Прадказальніца ({{lang-en|The Seer}}) — дапаможны персанаж, які з’ўляецца толькі ў ''Blood Omen 2''. Перад сваёй смерцю [[Персанажы Legacy of Kain#Себасцьян|Себасцьян]] распавёў Каіну пра ''Устройства''. Калі Каін вярнуўся назад у ''Свяцілішча'', каб больш пра яго даведацца, [[Персанажы Legacy of Kain#Ворадар|Ворадар]] параіў яму наведаць Прадказальніцу. Прадказальніца жыла ў каньёнах звонку Мерыдыяна. На шляху да яе прыстанку, Каін сустрэў параненага чалавека, які назваў яе 'вядзьмаркай'.<ref>http://www.nosgoth.net/BO2/dialogue/Script7.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090724084844/http://nosgoth.net/BO2/dialogue/Script7.html |date=24 ліпеня 2009 }} Refinery Worker: I told them! She cursed them. I told them! The ''old witch'' — her minions will come and slay us all. I told them!</ref> Сустрэўшы яе, Каін здзіўляецца незвычайнай знешнасці Прадказальніцы, якая была не падобная на ніводнага вампіра, які-кольвек трапляўся Каіну. Калі ён спытаў яе, што яна за істота, Прадказальніца адышла ад дакладнага адказу, спасылаючыся на недахоп часу. Яна паведаміла Каіну, што Устройства было закладзена і схавана пад зямлёй яшчэ ў старажытныя часы. Напачатку, яна сумнявалася ў здольнасці Каіна яго знішчыць, але пасля яго гнеўнага адказу, нарэшце, вырашыла дапамагчы. Іхняя сустрэча была перапыненая войскамі [[Персанажы Legacy of Kain#Хаш'ак'гік|Лорда Сарафан]], якім быў даны загад спаліць дом Прадказальніцы. У спешцы, яна прапаноўвае Каіну выпіць крыху яе крыві. Зрэшты Каін атрымлівае свой наступны Цёмны Дар — здольнасць да тэлекінезу. Як толькі полымя ахапіла яе прыстанак, Прадказальніца тэлепартавала Каіна наўпрост да Устройства. Яна адмовілася пайсці з ім разам, тлумачачы гэта тым, што яе чакае іншы лёс. Выратавалася яна ці не, дагэтуль застаецца невядома. {{зноскі}} {{Legacy of Kain series}} [[Катэгорыя:Legacy of Kain]] shjcc6qc6rpyht1kt4xpraxhg1z1jmh Ётуны 0 51036 5170628 4892062 2026-07-24T22:39:07Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170628 wikitext text/x-wiki [[Выява:Giants and Freia.jpg|thumb]] '''Ётуны''', '''турсы''' ([[старанарвежская мова|па-старанарвежску]]: ''jötnar'', [[адзіночны лік|адз.л.]] ''jötunn''; ''þursar'', [[адзіночны лік|адз.л.]] ''þurs'') — у скандынаўскай міфалогіі волаты, у пазнейшай скандынаўскай традыцыі — тролі. == Этымалогія == Слова ''ётун'' паходзіць ад корню са значэннем ''есці'' і значыць, верагодна, ''[[абжора]]'' альбо ''людажэр''. Яму роднаснае [[стараанглійская мова|стараанглійскае]] слова ''eoten'', якое сустракаецца ў «[[Беавульф|Бэўвульф]]е», а таксама больш позняе [[англійская мова|англійскае]] ''ettin'' — казачны велікан. == У міфалогіі == Ётуны, з аднаго боку — гэта старажытныя волаты, першанаселенцы міру, па часе папярэднія багам і людзям. Да такіх волатаў адносіцца [[Імір]] і яго нашчадкі, іністыя волаты, а таксама вялікія мудрацы [[Бельтарн]], дзед [[Одзін]]а, [[Вафтруднір]], з якім [[Одзін]] змагаўся ў мудрасці, а магчыма, і [[Мімір]], гаспадар мядовай крыніцы, адкуль той жа [[Одзін]] чэрпаў мудрасць і з галавой якога заўсёды раіўся. З іншага боку, ётуны — гэта жыхары лядоўні камяністай краіны на паўночнай і ўсходняй ускраінах зямлі ([[Ётунхейм]], [[Утгард]]), прадстаўнікі стыхійных дэманічных прыродных сіл, ворагі асаў. Яны ў што бы то ні стала імкнуліся адабраць у апошніх жонак — багінь [[Фрэя|Фрэю]], [[Ідун]], і чарадзейныя атрыбуты — [[молат Тора]], [[маладзільныя яблыкі Ідун]], [[кальцо Драўпнір]] і г. д. У выніку іністыя волаты былі пераможаныя асамі, узначаленымі [[Одзін]]ам. [[Катэгорыя:Сярэдневяковая міфалогія]] [[Катэгорыя:Скандынаўская міфалогія]] [[Катэгорыя:Ётуны| ]] gmmo6xr13y0x2cwtgi2txoylt4d653r Размовы з удзельнікам:DobryBrat 3 52754 5170713 5133406 2026-07-25T07:15:27Z Rabbi Mendl 19651 /* Wiki Loves Monuments 2026 */ новы падраздзел 5170713 wikitext text/x-wiki {{вітаем}}--[[Удзельнік:Krukouski|<span style="color:#000000; font-weight: 600;">Krukouski</span>]]&nbsp;<sup>([[Размовы з удзельнікам:Krukouski|<span style="color:#00000;">размовы</span>]])</sup> 14:21, 5 Красавік 2010 (UTC) == Запрашэнне на веснавую Вікі сустрэчу == Прывітанне, Бачыў вашу зацікаўленаць у паляпшэнні працы Вікіпедыі. Запрашаю 3 красавіка на сустрэчу, а 18:00 Якія пытанні пакуль назбіраліся для разгляду: # '''ВікіВясна 2015''' (дадатковыя прапановы па развіцці конкурса). Ведаю, што былі пра Пружанскі замак. # '''Сумесны майстар''' клас ад Фаланстэра і Кінаклуба. Як вікі супольнасць можа узбагаціць гэта мерапрыества. мае адбыца 12 красавіка. # Стварэнне '''Дапаможніка вікіпедыста'''. Зараз вельмі неабходны валанцёры для дапамогі апрацоўкі тэкстаў. # Безумоўна яшчэ у сіле прапанова Фаланстэра для жадаючых '''распачаць Вікіклуб'''... # Яшчэ з зімы вісіць пытанне пра '''стварэнне беларускай юзэр групы'''. Ужо ёсць 4 жадаючых яе стварыць. Мо яшчэ хто зацікавіцца? [[Вікіпедыя:Форум#.D0.92.D0.B5.D1.81.D0.BD.D0.B0.D0.B2.D0.B0.D1.8F_.D0.B2.D1.96.D0.BA.D1.96.D1.81.D1.83.D1.81.D1.82.D1.80.D1.8D.D1.87.D0.B0_.D1.96_.D0.92.D1.96.D0.BA.D1.96.D1.84.D1.96.D0.BA.D0.B0.D1.86.D1.8B.D1.8F|Падрабязнасці на форуме]] З павагай, --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 16:38, 27 сакавіка 2015 (MSK) == ордэн == : Вы выправілі, што ордэн упершыню ўручылі ў 1933. Чаму? У гэтым годзе ўжо не ўручалі. Вашу праўку адмяняю. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:04, 2 верасня 2014 (FET) :: Сапраўды, нейкая недарэчнасць. Мэтай майго апошняга рэдагавання было дадаць '''''за''''' ў апісанне падставаў для ўзнагароджання. А як атрымалася, што змянілася інфармацыя па статыстыцы, не ведаю, атрымалася неяк ненаўмысна... [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:57, 2 верасня 2014 (FET) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:42, 2 лістапада 2014 (MSK) : Дзякуй за давер. Я не супраць атрымаць сцяг аўтадаглядчыка. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:36, 2 лістапада 2014 (MSK) :: {{зроблена}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:25, 2 лістапада 2014 (MSK) == Запрашэнне на Вікі сустрэчу, 21 чэрвеня == Добры дзень, Будзем рады запрасіць вас на вікісустрэчу з нагоды сканчэння конкурса ВікіВсяна 2015. Сустрэча адбудзецца 21 чэрвеня у 14 00 па адрасу вул. Карла Маркса, 10 (кафэ [http://www.openstreetmap.org/#map=18/53.89675/27.55607&layers=N Планета Піцца]) Падрябязнасці можна чытаць [[Вікіпедыя:Форум#.D0.92.D1.96.D0.BA.D1.96_.D1.81.D1.83.D1.81.D1.82.D1.80.D1.8D.D1.87.D0.B0.2C_21_.D1.87.D1.8D.D1.80.D0.B2.D0.B5.D0.BD.D1.8F.2C_.D0.9C.D1.96.D0.BD.D1.81.D0.BA|на форуме]] --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 23:22, 15 чэрвеня 2015 (MSK) == [[Вуліца Ульянаўская, Мінск]] == Пане [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], кожная вуліца, а тым болей як гэта, мае няблагую гісторыю: пачатак вуліцы, што там рабілася, якія падзеі. Які сэнс даваць агрызак з трох абзацаў? Няўжо цяжка было паглядзець [http://minsk-old-new.com/minsk-3012.htm тут] і інш. Вы ведаеце, што яна называлася Вясёлай?--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:38, 21 студзеня 2016 (MSK) : Вітаю, [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], ваша жаданне бачыць якасныя артыкулы ў беларускай Вікіпедыі. Нажаль, у белВікі бракуе артыкулаў пра вуліцы і гэта відавочна. Трэба ствараць новыя артыкулы пра вуліцы і паляпшаць тыя, якія ўжо існуюць. Калі жадаеце дапамагчы, далучайцеся да напісання артыкула пра [[Вуліца Ульянаўская, Мінск|вуліцу Ульянаўская]], зробіце добрую справу. Калі Вам не цікавая гэтая тэма, то можаце стварыць новы артыкул пра нейкую вуліцу і працаваць з ім. Вікіпедыя адкрыта для кожнага! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:30, 22 студзеня 2016 (MSK) == Віківясна == Запрашаем да ўдзелу ў конкурсе [[Вікіпедыя:Віківясна-2016|Віківясна-2016]]. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:41, 22 сакавіка 2016 (MSK) == Шаблоны Віківясны == Дарагі Добры Брат! У шаблоне "артыкул створаны ў рамках Віківясны", які выстаўляецца ў новых артыкулах на старонках размоў, калі тэмай з'яўляецца аўтаномная краіна, кшталту Башкартастана, варта выстаўляць у графу "краіна" не больш буйное ўтварэнне (Расію ў дадзеным выпадку), а непасрэдна сам Башкартастан. Гэта такая этыка ў межах міжнародных конкурсаў. Дзякую за разуменне. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:10, 3 красавіка 2016 (MSK) == {{subst:#switch:be|es=CEE Primavera 2016 Encuesta|#default= CEE Spring 2016 Survey|hu=CEE Tavasz 2016 kérdőív|sq=Anketa e CEE Spring 2016|et=Kesk- ja Ida-Euroopa kevad (CEE Spring) 2016 küsitlus|tr=Orta ve Doğu Avrupa (CEE) Baha... == [[File:Logo CEE-t.png|right|170px]] Вітаем цябе, удзельнік ВікіВясны 2016! Міжнародныя арганізатары конкурсу просяць цябе прайсці апытанне пра конкурс. Яно кароценькае. Гэта дасць нам крыху статыстыкі і дапаможа зрабіць наступны конкурс лепш. '''Калі ласка, запоўні апытанку тут: https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_eLP1PKZWjSpIi45''' Усяго найлепшага, <br />-- [[:m:user:Ата|Ата]] праз [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MassMessage]] 16:28, 10 верасня 2016 (MSK) <!-- Message sent by User:Base@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Base/MassMessage/CEE_Spring-2016-participants&oldid=15897871 --> == User:EGalvez (WMF)/Sandbox/MassMessageTest == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.<ref>This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.</ref> The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.<ref>Legal stuff: No purchase necessary. Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].</ref> The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=52VAECE Take the survey now!]'''</big> You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 00:44, 14 студзеня 2017 (+03) </div> <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/52-VAECE&oldid=16205393 --> == Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey (revised heading) == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.<ref>This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.</ref> The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.<ref>Legal stuff: No purchase necessary. Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].</ref> The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=52VAECE Take the survey now!]'''</big> You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 00:50, 14 студзеня 2017 (+03) </div> <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/52-VAECE&oldid=16205393 --> == Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey == (''Sorry to write in English'') <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''28 February, 2017 (23:59 UTC)'''. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=52VAECE Take the survey now.]''' If you already took the survey - thank you! We won't bother you again. '''About this survey:''' You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project here]] or you can read the [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through EmailUser function to [[:m:Special:EmailUser/EGalvez_(WMF)| User:EGalvez (WMF)]]. '''About the Wikimedia Foundation:''' The [[:wmf:Home|Wikimedia Foundation]] supports you by working on the software and technology to keep the sites fast, secure, and accessible, as well as supports Wikimedia programs and initiatives to expand access and support free knowledge globally. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 11:04, 23 лютага 2017 (+03) </div> <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/52-VAECE&oldid=16297909 --> == Ігар Янеў == Ігар Янеў is a prominent person from Serbia and Macedonia. He is a Scientific advisor (second person) in the Institute of the political studies in Belgrade, Serbia with rank of a full professor. Instead of deleting the art. you can improve translation. More on him you can find on Serbian Wiki or Croatian Wiki. He was also Advisor to the Macedonian President and high level Macedonian diplomat. Article is not a hoax, please see page with Jimbo Wales talk: https://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:Jimbo_Wales/Archive_220#Warning_and_hope_for_better_understanding . See more on Google Scholar: http://scholar.google.com/citations?user=GewUxhcAAAAJ&hl=en [[Адмысловае:Contributions/109.93.223.191|109.93.223.191]] 11:27, 2 чэрвеня 2017 (MSK) : I'm not against new articles about personalities in Belarusian wiki. But Wikipedia is not a resume-hosting site. That article did not meet necessary criteria. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:43, 2 чэрвеня 2017 (+03) == Вікілетнік == Як там Вікілетнік? Адбываецца? [[Удзельнік:Вадзім Медзяноўскі|Вадзім Медзяноўскі]] <sup>([[Размовы з удзельнікам:Вадзім Медзяноўскі|папярэдзіць]])</sup> 07:43, 12 ліпеня 2017 (MSK) : Вікілетнік паспяхова праходзіць у Капылі. Зробленыя падчас мерапрыемства фотаграфіі можна ўбачыць тут: https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Wikiletnik-2017 [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 20:13, 12 ліпеня 2017 (MSK) == Апостаф == Звяртаю ўвагу, што ў гэтай Вікіпедыі прынята карыстацца машынным апострафам ', а не друкарскім ’, таму не варта выпраўляць яго ў артыкулах, па меншай меры без прыняцця адпаведных змен у правілы.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 18:45, 1 жніўня 2017 (MSK) == Перанос артыкулаў == Калі ласка, для замены зместу артыкулаў, як для артыкула [[Хрушчоўка]], карыстайцеся функціяй "перанос старонкі", якая знаходзіца ў кожным артыкуле уверсе справа ў меню "Яшчэ". Гэта дапаможна захаваць правільныя гісторыю, перасылкі і інтэрвікі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 17:27, 28 верасня 2017 (MSK) : Шаноўны спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], гэта агульнавядома. Прынамсі, мне. Вы закранулі праблему перанакіраванняў, створаных ботамі. Да існуючага раней артыкула [[Хрушчоўка]] Ваш бот стварыў артыкулы [[Пасёлак Хрушчоўка]], [[Хрушчоўка, Веткаўскі раён]] і [[Хрушчоўка, Гомельская вобласць]]. Такім чынам былі створаны нязручнасці, цяпер і вікізвесткі трэба будзе правіць. Прыходзьце заўтра на [[Вікіпедыя:Форум#Вікі-сустрэча 29 верасня|вікісустрэчу]], абмяркуем гэта і іншыя пытанні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:49, 28 верасня 2017 (MSK) {{зноскі}} == Сапраўднаму прадстаўніку свайго народа == Дзякуй [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] з памерам вяршыняў Паміра за [[Юсуфбеков Худоер Юсуфбекович|праўкі]]. [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 10:42, 4 мая 2018 (MSK) Улічваючы Ваш стаўленне да Катэгорыі:User be-N, обращаюсь к Вам с убедительной просьбою доработать [[Юсуфбеков Худоер Юсуфбекович|стаью]] на читабельность, там где изъян, путём сверки с русской версии Википедии, одновременно [[прошу исправить ошибку вызова сносок на источники в harvard links]], сноски до раздела Заўвагі показывают, а до источников в разделе Лiтература нет (см на примере статьи [[Аўстралійская антарктычная экспедыцыя]], где это идеально сделано, мне трудно было разобраться). Заранее благодарен [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 23:48, 4 мая 2018 (MSK) Здравствуйте [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], прошу Вас помочь вернуть в раздел «Памірскі біялагічны інстытут» - ранее удаленный мною самой важной части биографии героя статьи – по причине уменьшение показа машынны пераклад на тот момент (см. Паказаць гiсторыю – 19:23, 28 красавіка 2018 (-8 515) по левой колонке) в след. редакции «На должности директора, наряду с научной работой он ведёт и большую организационную деятельность. Им была определена структура подразделений института. Разам з традыцыйнымі напрамкамі даследаванняў былі пачаты навуковыя працы па заалогіі, генетыцы і селекцыі раслін, ахове прыроды.» далее 2й абзац «У 1970-1975 гг. X. Ю. Юсуфбеков распрацаваў схему генеральнага плана развіцця Памірскі батанічнага саду ім. А. В. Гурскага. Для развіцця навуковай базы, пашырэння участкаў батанічнага саду і < …> і жылыя карпусы інстытута.» далее 3й абзац «На Дарваза быў арганізаваны < и остальные абзацы … кончая словами … > нараджэнню наватарскіх даследаванняў і працягу развіцця навукі ў будучыні» – всего 10 абзац. Спасибо большое за вклад - мест не хватить на стр. обсужд. чтобы выразить Вам слова благодарности, с уважением [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 10:25, 10 мая 2018 (MSK) : Шаноўны [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]]! Я пакуль заняты. На працягу месяца вярнуся да гэтага артыкула, каб дадаць прапанаваную Вамі інфармацыю і палепшыць яго. З павагай, [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 05:17, 11 мая 2018 (MSK) :: Буду чакаць, дзякуй [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 23:28, 12 мая 2018 (MSK) ::: Здравствуйте [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], усердно починил механизм управления статьи, harvard ..., надеюсь теперь самое главное, имею ввиду всю информацию с раздела «Памирский биологический институт», помочь изложить на добром белорусском с учетом множества новых важных дополнений в рус-версииВП, соответственно на Ваш выбор, улучшение других разделов странички в удобное для Вас время. З павагай, [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 21:06, 22 ліпеня 2018 (MSK) : Здравствуйте [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Надеюсь вы в добром здравие, у Вас все хорошо, выполнил все вышеупомянутые моменты моих пожеланий до деталей, осталось только проверить язык перевода и отпатрулировать, что в Ваших возможностях — на то Вы DobryBrat, соответственно мастер своего дела. Заранее благодарен [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 21:46, 22 жніўня 2018 (MSK) P.S. Дзякуй вялікі! Адважыўся трохі каментары дадаваць, калі ласка праверце арфаграфію : Шаноўны [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй вялікі за рэдакцыю, цікавіўся чым вы занятыя пасродкам ўкладу удзельніка, заўважыў Вы ў добрым здароўе, па-ранейшаму ўпарта занятыя творчым цяжкасцю, незнарок заўважыў за Вамі [аўтаматычна дагледжана], чым таксама ўзрадаваўся! З павагай -- [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 17:52, 9 верасня 2018 (MSK) : Добры дзень [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Спадзяюся Вы ў добрым здароўі, у Вас добра, нашмат спрасціў сваю мінулую просьбу), у сувязі з чым звяртаюся да свайго Добраму брату праверыць арфаграфію (проверить перевод с русского, в том числе "Текст партийно-производственной характеристики на Юсуфбекова Худоера Юсуфбековича от 1970 года, подписанный Асимовым — президентом Академии наук Таджикской ССР, Морозовым — секретарём Парткома Академии наук Таджикской ССР (сохранена оригинальная орфография)" — то есть на «Тэкст партыйна-вытворчай характарыстыкі на Юсуфбекова Худоера Юсуфбековича ад 1970 году, падпісаны Асімава — прэзідэнтам Акадэміі навук Таджыцкай ССР, Марозавым — сакратаром парткама Акадэміі навук Таджыцкай ССР (захавана арыгінальная арфаграфія)», стылістыку і адпатруляваў артыкул. -- [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 12:00, 1 снежня 2019 (+03) == Размовы ў вікі гэта..... == Вітаю. Артыкул пра [[муму]] я выпраўлю, ён ужо часткова выпраўлены. проста не ведаю, ці можна яго неяк зрабіць нябачным, пакуль я над ім працую. увогуле не ведаю, ці сюды трэба пісаць=). складана. [[Удзельнік:arcioms|arcioms]] ([[Размовы з удзельнікам:arcioms|размовы]]) PS: можаце артыкул выдаліць, зыходнік ёсць : Шаноўны [[Удзельнік:arcioms|arcioms]]! Раю размяшчаць артыкул не цалкам вялікі з памылкамі, якія потым выпраўляць, а часткамі. : Калі Вы збіраецеся працаваць над артыкулам, то на 2 дні можна выставіць [[Шаблон:Пішу]] : Ён выглядае так: {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/DobryBrat|DobryBrat]]|2=9 ліпеня 2018}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:26, 9 ліпеня 2018 (MSK) == [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Крытэрыі значнасці вуліц і іх тыпаў|Крытэрыі значнасці вуліц і іх тыпаў]] == Добры дзень. Хацеў бы адзначыць, што Google Maps не з'яўляецца афіцыйным метралагічным органам, таму і спасылацца на гэтыя дадзеныя не мае ніякага сэнсу, бо гэта не АК. Калі ў Вас ёсць якія-небудзь ідэі ці прапановы, калі ласка, выкажыце іх на адпаведнай старонцы.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 21:37, 10 ліпеня 2018 (MSK) : Лічу важным не колькасць крытэрыяў, а змястоўнасць патрабаванняў і іх універсальны характар. Прапаную наступны падыход: ''Значнымі з’яўляюцца элементы вулічна-дарожнай сеткі і горадабудаўнічай планіровачнай структуры (вуліцы, праспекты, магістралі, плошчы, бульвары, тракты, набярэжныя, шашы, кольцы, завулкі, праезды, тупікі, спускі, уезды, мікрараёны, раз’езды, паркі, скверы, валы, кварталы і інш.), дзе размешчаны выдатныя архітэктурныя помнікі; якія звязаны з выдатнымі гістарычнымі падзеямі ці знакамітымі асобамі; якія згадваюцца ў мастацкіх творах; або з якімі звязана іншая нетрывіяльная інфармацыя, апублікаваная ў другасных крыніцах, якія з’яўляюцца надзейнымі і незалежнымі. ''Значнымі з’яўляюцца цэнтральныя (галоўныя) вуліцы, праспекты і плошчы буйных (вобласці, губерні, штаты і г.д) і сярэдніх (раёны, паветы і г.д.) адзінак адміністрацыйна-тэратарыяльнага падзелу краіны.'' [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:40, 12 ліпеня 2018 (MSK) == Даглядніцтва == Вітаю. Мяне папрасілі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC:Artsiom91&curid=542989&diff=3195623&oldid=3191480 даглядзець артыкул] пасля Вашых правак. Лічу, што Вы можаце самастойна даглядаць артыкулы, якасць Вашых правак гэта пацвярджае (ды і займаецеся нярэдка паляпшэннем артыкулаў іншых удзельнікаў), таму прапаную падаць заяўку на старонку [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]] для атрымання сцяга даглядчыка (вядома, калі Вы не супраць гэтага сцяга).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:57, 23 жніўня 2018 (MSK) : Сцяг атрыманы, плённай працы! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:28, 26 красавіка 2019 (MSK) == [https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiGap_2019_Minsk WikiGap 2019 Minsk] == Вітаю. Як будзе праходзіць мерапрыемства? Анлайн? А як запісацца? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 11:56, 8 красавіка 2019 (MSK) : Шаноўны [[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]], трэба запоўніць [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdMmvEaiotDjN0ub5sFaQ95pLa17WZiVnLXLt4bL9olgNa5EA/viewform?fbclid=IwAR3Lcay2uZxIJcwQbLCQCJE6WvHV_drA4GPPMYY206gjh0fnfbIpU92IWb4 анкету ўдзельніка]. Вас персанальна запрашаем ў журы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:08, 8 красавіка 2019 (MSK) : Мерапрыемства будзе праводзіцца ў Амбасадзе Швецыі ў Мінске. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:13, 8 красавіка 2019 (MSK) :: Мабыць, не змагу быць прысутным. Я думаў, што анлайн можна, паколькі еду дамоў у гэтыя дні. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 12:16, 8 красавіка 2019 (MSK) == Прывет, Добры брат:) == Як справы?--[[Удзельнік:Svetit|Svetit]] ([[Размовы з удзельнікам:Svetit|размовы]]) 19:22, 1 красавіка 2020 (+03) : Рупліва працую ў вікіпраектах. Асаблівую ўвагу ў апошні час надаю WikiGap. : Не варта літаральна ўспрымаць старонку размоваў з удзельнікам як пляцоўку для штодзенных размоваў. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:23, 1 красавіка 2020 (+03) == Be Free == Прывітанне, [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Калі можна, пакіць два словы ў абарону [[Be Free]] па-нямецку (https://de.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Löschkandidaten/22._August_2020#Be_Free). Мясцовыя адміны наляцелі, што назвы гуртоў не перакладзены (іх цытата: «вавілонская мова») (я іх па магчымасці лакалізаваў, але, калі няма старонак на Wikipedia альбо элементаў Вікідаддзеных, адкуль браць траслітэрацыі/пераклады назваў?). Таксама пастаўлена пад сумнеў значнасць (не ведаю, чаму): і так спасылкі якасныя з большага. Акрамя цябе, напісаў яшчэ тут (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer_Diskussion:Kolja21#Be_Free); выбітны ўдзельнік з нямецкай Wikipedia, які мае інтарэс да апазіцыі; мо дапаможа таксама. '''P.S.''' Яшчэ прапаную адпісацца тут: https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:Кандидаты_в_добротные_статьи/21_августа_2020#Be_Free! -- [[Удзельнік:pr12402|pr12402]], 22 жніўня 2020 == Месячнік Вікіслоўніка == Вітаю! У мяне ёсць прапанова правесці '''Месячнік Вікіслоўніка'''. Мне патрэбна некалькі чалавек, якія гатовыя непасрэдна ўдзельнічаць там (ствараць і паляпшаць артыкулы). Можна карыстацца любымі слоўнікамі, папяровымі і электроннымі. Вы зможаце непасрэдна ўдзельнічаць у Вікіслоўніку? Калі да, тады задавайце мне пытанні наконт праекта. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 17:55, 4 верасня 2020 (+03) == Вітаю! Калі не цяжка, то прагаласуйце == [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Хрысціянская лексіка ў кантэксце розных абрадавых і канфесійных традыцый|'''Вось тут''']] я ініцыянаваў пэўнае ўпарадкаванне ў рэлігійную тэматыку на Беларускай Вікі. Бо цяпер усё існуе па прынцыпе "хто як любіць, той так піша". --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 19:19, 7 студзеня 2021 (+03) == Імёны па бацьку ў назвах артыкулаў == Запрашаю прыняць удзел у галасаванні [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Найменне артыкулаў з імем па бацьку]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:51, 26 лютага 2021 (+03) == Stefania Turkewich == Hello DobryBrat, I see you are participating in the Wiki Gap project. When you have time, could you take a look at this article: [[en: Stefania Turkewich]]? Might it interest you to do a version of the article for the Belarusian Wikipedia? I have done articles for your Wikipedia but am not fluent in Belarusian. Still, if I can be of any help with it, please let me know. [[Удзельнік:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Размовы з удзельнікам:Nicola Mitchell|размовы]]) 13:59, 9 сакавіка 2021 (+03) :Just to let you know, this is now being worked on by another editor.[[Удзельнік:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Размовы з удзельнікам:Nicola Mitchell|размовы]]) 13:35, 28 сакавіка 2021 (+03) == Кропкі ў подпісах да ілюстрацый == [[Image:Wiki.png|thumb|Лагатып Вікіпедыі]] Перыядычна сутыкаюся з тым, што некаторыя вікіпедысты робяць пунктуацыйныя памылкі ў подпісах да ілюстрацый. Асноўныя патрабаванні адносна ілюстрацый размешчаны тут: [[Вікіпедыя:Выявы]]. У прыватнасці, там змешчаны прыклады афармлення ілюстрацый. Вось адзін з прыкладаў:<nowiki> [[Image:Wiki.png|thumb|Лагатып Вікіпедыі]]</nowiki>. Ва ўсіх прыведзеных прыкладах '''у канцы подпісу да ілюстрацыі кропка не ставіцца'''. [https://pravo.by/pdf/2008-186/2008-186%28003-066%29.pdf У Законе Рэспублікі Беларусь ад 23 лiпеня 2008 года № 420-З «Аб Правiлах беларускай арфаграфii i пунктуацыi»] напісана наступнае: {{цытата| § 42 Правілы пастаноўкі кропкі …3. Пасля слоў i сказаў, якiя з’яўляюцца загалоўкамi да тэкстаў, папер рознага прызначэння, а таксама кнiг, карцiн, фiльмаў i iншых твораў, пасля надпiсаў на шыльдах кропка не ставiцца. Калi ж загаловак, назва або надпiс складаюцца з двух або некалькiх сказаў, то кропка пасля апошняга сказа не ставiцца: ''Рэстаран «Ружа». Сямейныя абеды''}} Сітуацыі адносна ілюстрацый у Правiлах беларускай арфаграфii i пунктуацыi асобна не правісаны, але яны лагічна падпадаюць пад вышэйпрыведзенае правіла. Адказы даведачнай службы рускай мовы на падобныя сітуацыі ў рускай мове можна пабачыць тут: [http://new.gramota.ru/spravka/buro/search-answer?s=%D0%BA%20%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8 http://new.gramota.ru/spravka/buro/search-answer?s=к%20иллюстраци]. На жаль, шырокавядомай даведачнай службы беларускай мовы пакуль не існуе. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:24, 8 студзеня 2022 (+03) :[[Вікіпедыя:Выявы]] не з’яўляецца Правілам Вікіпедыі, гэта проста вольнае эсэ на тэму. Паглядзіце яго гісторыю правак і зразумееце, што гэта не кансенсусная старонка. Таму спасылка на яе і тым больш абгрунтаванне з яе дапамогай выдалення чужых правак не вытрымлівае ніякай крытыкі. Спасылка на Закон Рэспублікі Беларусь для регулявання дзейнасці амерыканскага сайта таксама так-сабе аргумент з пункту гледжання валіднасці. Беларуская Вікіпедыя, напрыклад, мае кансенсус на выкарыстанне друкаванага апострафа «’» замест машынапіснага «'», гэта регулюецца Вашым законам? Адных [[працяжнік]]аў існуе мінімум чатыры, хто будзе вырашаць, які і дзе ставіць, Ваш закон (дзе пра гэа аніслова) ці мясцовая супольнасць? І апошняе, якім чынам [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Спіс_памерлых_у_2022_годзе&diff=3998886&oldid=3998782&diffmode=source вось гэта праўка] датычыцца закона? Гэта чыстай вады вандалізм, прашу не выдаляць чужы ўклад, стварайце свой. І саме апошняе, чытаючы параграф 42, прыведзены вышэй бачым, што «Пасля слоў i сказаў, якiя з’яўляюцца загалоўкамi да <…> карцiн…» Калі ласка, калі ёсць '''загаловак''' у нейкай карціне, можаце не ставіць кропку. У Вікіпедыі подпісы пад выявамі не загалоўкі, часам яны змяшчаюць па некалькі развёрнутых сказаў і з’яўляюцца '''каментарыямі''', часам неадрыўнай часткай артыкула, а не проста фармальным подпісам. Таму я не бачу прычын, каб у такіх каментарыях, дзе ёсць і коскі і двукроп’я, не ставіць кропку. [[Удзельнік:Vit Koz|V]] <small>[[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</small> 12:23, 8 студзеня 2022 (+03) == Абмеркаванне на Форуме == Аказваецца з Беластоцкай вобласцю не ўсё так адназначна ;-) гл. [[Вікіпедыя:Форум#Гміны_Заходняй_Беларусі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:09, 6 жніўня 2022 (+03) : Маю асабістае меркаванне на гэты конт, але не бачу сэнсу ўцягвацца ў дыскусію. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:16, 11 жніўня 2022 (+03) == Update request == Hello. Can you update the article [[UTC+03:30]] (and in other related articles, in case Iran Time is mentioned)? On 21 September 2022, Iran abolished daylight saving time (DST) and will observe standard time year-round. Source: {{cite web|url=https://livingintehran.com/2022/09/21/daylight-saving-time-ends-in-iran/|date=21 September 2022|title=Daylight Saving Time Ends in Iran|website=Livingintehran.com}} Yours sincerely, [[Адмысловае:Contributions/31.200.19.137|31.200.19.137]] 12:16, 29 верасня 2022 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:07, 29 верасня 2022 (+03) == Флаг == Добрый день, я так понял, в этом разделе есть только флаг патрульного, а автопатрульного нет? И достаточно-ли моих правок для флага патрульного? Простите, что пишу на русском =) [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 22:44, 20 студзеня 2024 (+03) : Неўзабаве Вам маюць выдаць сцяг аўтадаглядчыка. У атрыманні сцяга даглядчыка адмоўлена. Калі ласка, пішыце тут па-беларуску. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:36, 21 студзеня 2024 (+03) ::Добра, я напішу па-беларуску, напісаў на гэтай мове, бо вы паказалі, што ваша родная мова - руская, таму я адразу напісаў па-руску. Вядома, дзякуй вялікі! [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 16:16, 21 студзеня 2024 (+03) ::: Не трэба яму нічога выдаваць, не так ён шмат піша тут, і мовы не ведае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:40, 21 студзеня 2024 (+03) ::::Чаму вы так упэўнены, што я не ведаю мовы? Ці гэта нейкая нянавісць з вашага боку да мяне? Так, я прамы нічога не публікую, падумайце, усяго толькі 21 артыкулаў я напісаў. [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 16:44, 21 студзеня 2024 (+03) ::::: Чытаю тое, што Пан піша тут. Больш адказваць не буду. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:47, 21 студзеня 2024 (+03) ::::::І вось яно? Я падаў заяўку, і мне сказалі, што мне дадуць крыху іншы сцяг, без праблем. Вельмі дзіўна, што вы так груба са мной абыходзіцеся, хоць я яшчэ нічога шкоднага не зрабіў. За ўвесь гэты час у мяне быў выдалены 1 артыкул з 21 [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 16:51, 21 студзеня 2024 (+03) ::::::: Давайце працягнем размову [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка|на адпаведнай старонцы]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:45, 21 студзеня 2024 (+03) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:07, 26 ліпеня 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:09, 7 кастрычніка 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Peisatai == Вітаю! Зараз на старонцы [[ВП:запыты да адміністратараў]] абмяркоўваюцца ўласныя даследванні ўдзельніка Peisatai. Магчыма, вам гэта будзе цікава.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:38, 19 мая 2025 (+03) : Вітаю, [[Удзельнік:Için warum|Için warum]]. Я пільна сачу за размовай. Даўно прыглядаюся да ўнёска ўдзельніка Peisatai. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:56, 21 мая 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]] == Добры дзень, зазірніце, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:47, 7 жніўня 2025 (+03) == Мінская група АБСЕ == Hello, DobryBrat. Can you update the article [[Мінская група АБСЕ]] with new sources? It was dissolved on 1 September 2025, as a requisite of the peace agreement signed by Azerbaijan and Armenia on 8 August 2025. Yours sincerely, [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-53449-6|&#126;2025-53449-6]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-53449-6|размова]]) 16:12, 6 верасня 2025 (+03) : [[Удзельнік:~2025-53449-6]], {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:08, 8 верасня 2025 (+03) ::Thank you very much. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-55614-7|&#126;2025-55614-7]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-55614-7|размова]]) 10:39, 9 верасня 2025 (+03) == Парнафільм == Добры дзень. А чаму выдалілі назву артыкула «Парнафільм»? Паводле правіл арфаграфіі і слоўнікаў [https://slounik.org/search?dict=&search=%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%84%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BC менавіта такое напісанне]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:25, 18 верасня 2025 (+03) : Добры дзень. Дзякуй за заўвагу. Вынік будзе аспрэчваецца. Напісанне "порнафільм" пададзена ў Нацыянальным корпусе беларускай мовы. [https://bnkorpus.info/grammar.html#{%22lang%22:%22bel%22,%22word%22:%22%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%84%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BC%22} Гл. тут]. На гэтай падставе было зроблена перайменаванне, без абмеркавання, як прапанаваў [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]]. Што такое Нацыянальны корпус беларускай мовы, можна пачытаць [https://bnkorpus.info/articles/corpus.html тут]. Дыскусію прапаную працягнуць [[Вікіпедыя:Да перайменавання|на спецыяльнай старонцы]] [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:07, 18 верасня 2025 (+03) ::Не прапаноўваў выдаляць, толькі перанесці пад асноўную назву праз "о" без абмеркавання. Граматычная база і праўда не дае варыянта праз "а", але пакінуць яго перасылкай не будзе лішнім, бо ў некаторых слоўніках даецца. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:44, 18 верасня 2025 (+03) == Добры Брат, дапамажы, малю == Вітаю! Браце, дапамажы разабрацца, як тут што працуе. Я некалькі разоў намагалася паправіць артыкул пра Беларускую Раду культуры, бо ён жэстачайшэ састарэў. Мае праўкі не прыняў нейкі чалавек, маўляў, я раблю вітрыну, а не артыкул. Але я арыентавалася на артыкулы кшталту Мемарыяла і ПЭНа, не пісала "якая класная кантора, усім бы так" і гд. Мой тэкст стрыманы і па факту. Умаляю, скажы, як жыць ці хаця б як абнавіць артыкул [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 14:41, 2 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]], праўце смела, з разумным падыходам. Давайце інфармацыю, якую можна спраўдзіць. Спасылайцеся на знешнія крыніцы, а не на сайт гэтай арганізацыі. Дадавайце інфармацыю часткамі, са спасылкамі, а не адразу шмат чаго і без спасылак. Пішыце на беларускай мове паводле сучаснага правапісу. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:17, 2 кастрычніка 2025 (+03) == Малая Грынёўшчына. == Менавіта якіх крыніц не хапае? [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 15:18, 8 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]], інфармацыя ў артыкуле мусіць быць падмацавана спасылкамі на крыніцы. Матэрыял без спасылак можа быць выдалены. У гэтым артыкуле няма аніводнай спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::Я выбачаюся, але там ёсьць спасылкі на radzima.net і на яшчэ адзін рэсурс. [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 16:35, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::дарэчы таксама і у артыкуле "Смаленская Рэспубліка", ёсьць спасылкі. [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 16:37, 8 кастрычніка 2025 (+03) == Прапанова па выдаленні старонак-перанакіраванняў [[:Удзельнік:Plaga med/Шаблоны/Legend styles.css]] == Прывітанне, сэр @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]... Калі ласка, выдаліце старонкі-перанакіравання [[:Удзельнік:Plaga med/Шаблоны/Legend styles.css]] таму што ёсць перанакіраванне на неіснуючыя старонкі. Дзякуй. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-34202-37|&#126;2025-34202-37]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-34202-37|размова]]) 08:39, 17 лістапада 2025 (+03) : @ [[Удзельнік:Plaga med]], калі ласка, пракаментуйце гэту просьбу. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:37, 17 лістапада 2025 (+03) ::Старонка выдалена [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:16, 17 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Help == Dear colleague DobryBrat, please can I kindly ask you to help with translation of the text on the page [[Ігар Янеў]] and particularly Chapter on meta dialectics (Машынны пераклад). Best regards, [[Удзельнік:Інстытут палітычных даследаванняў|Інстытут палітычных даследаванняў]] ([[Размовы з удзельнікам:Інстытут палітычных даследаванняў|размовы]]) 02:10, 23 студзеня 2026 (+03) == Стубла == Вітаю. У Стыра два прытокі Стубла, абодва правыя, гэта інфармацыя ёсць у артыкуле [[Стыр]], яна з "Блакітнай кнігі" (стварыў серыю такіх артыкулаў у 2007 годзе, яшчэ ў інкубатары, таму ведаю). Стубла 1 -- цалкам ва Украіне, то-бок верхні прыток, а Стубла 2 -- цалкам у Беларусі, адпаведна ніжні. Калі ўніфікаваць не з нумарамі, то трэба паглядзець на практыку нашу ў такіх выпадках. І яшчэ пераблытана здаецца далучэнне да элементаў Вікідата на розных мовах. Артыкул пра абедзве стыранскія Стублы ёсць, здаецца, толькі на Себуанская Вікіпедыі. Так, у Гарыні таксама ёсць прыток Стубла, але адкуль у яго ўзяўся нумар "1", то трэба пытаць стваральніка, які ўзняў гэтую мітусню элементарна не разабраўшыся. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 5 лютага 2026 (+03) :Зрабіў <bdi>[[Стубла (верхні прыток Стыра)]]</bdi> і <bdi>[[Стубла (ніжні прыток Стыра)]], зраблю на іх перасылкі з Стубла 1 і Стубла 2. --</bdi>[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:51, 5 лютага 2026 (+03) :: Усё верна. Удакладненні мусяць быць у дужках. Назвы з лічэбнікамі нельга прыдумляць — іх можна выкарыстоўваць толькі ў тых выпадках, калі такія назвы сапраўды існуюць, напрыклад: вёскі [[Тэльмы 1]] і [[Тэльмы 2]] у Брэсцкім раёне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:13, 5 лютага 2026 (+03) :::Я ж і кажу, лічэбнікі з "Блакітнай кнігі". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:41, 5 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:51, 7 лютага 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:09, 27 сакавіка 2026 (+03) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 21:30, 28 красавіка 2026 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Wiki Loves Monuments 2026 == Вітаю! Ці можна Вас папрасіць арганізаваць для беларускіх удзельнікаў Вікіпедыі штогадовы конкурс "Вікі Любіць Помнікі" - 2026? З павагай, Rabbi Mendl. [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Tatiana Matlina]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 10:15, 25 ліпеня 2026 (+03) 9n01wn20dj52pku91u8smqg9b6qxjbk 5170714 5170713 2026-07-25T07:16:22Z Rabbi Mendl 19651 /* Wiki Loves Monuments 2026 */ nickname 5170714 wikitext text/x-wiki {{вітаем}}--[[Удзельнік:Krukouski|<span style="color:#000000; font-weight: 600;">Krukouski</span>]]&nbsp;<sup>([[Размовы з удзельнікам:Krukouski|<span style="color:#00000;">размовы</span>]])</sup> 14:21, 5 Красавік 2010 (UTC) == Запрашэнне на веснавую Вікі сустрэчу == Прывітанне, Бачыў вашу зацікаўленаць у паляпшэнні працы Вікіпедыі. Запрашаю 3 красавіка на сустрэчу, а 18:00 Якія пытанні пакуль назбіраліся для разгляду: # '''ВікіВясна 2015''' (дадатковыя прапановы па развіцці конкурса). Ведаю, што былі пра Пружанскі замак. # '''Сумесны майстар''' клас ад Фаланстэра і Кінаклуба. Як вікі супольнасць можа узбагаціць гэта мерапрыества. мае адбыца 12 красавіка. # Стварэнне '''Дапаможніка вікіпедыста'''. Зараз вельмі неабходны валанцёры для дапамогі апрацоўкі тэкстаў. # Безумоўна яшчэ у сіле прапанова Фаланстэра для жадаючых '''распачаць Вікіклуб'''... # Яшчэ з зімы вісіць пытанне пра '''стварэнне беларускай юзэр групы'''. Ужо ёсць 4 жадаючых яе стварыць. Мо яшчэ хто зацікавіцца? [[Вікіпедыя:Форум#.D0.92.D0.B5.D1.81.D0.BD.D0.B0.D0.B2.D0.B0.D1.8F_.D0.B2.D1.96.D0.BA.D1.96.D1.81.D1.83.D1.81.D1.82.D1.80.D1.8D.D1.87.D0.B0_.D1.96_.D0.92.D1.96.D0.BA.D1.96.D1.84.D1.96.D0.BA.D0.B0.D1.86.D1.8B.D1.8F|Падрабязнасці на форуме]] З павагай, --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 16:38, 27 сакавіка 2015 (MSK) == ордэн == : Вы выправілі, што ордэн упершыню ўручылі ў 1933. Чаму? У гэтым годзе ўжо не ўручалі. Вашу праўку адмяняю. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:04, 2 верасня 2014 (FET) :: Сапраўды, нейкая недарэчнасць. Мэтай майго апошняга рэдагавання было дадаць '''''за''''' ў апісанне падставаў для ўзнагароджання. А як атрымалася, што змянілася інфармацыя па статыстыцы, не ведаю, атрымалася неяк ненаўмысна... [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:57, 2 верасня 2014 (FET) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:42, 2 лістапада 2014 (MSK) : Дзякуй за давер. Я не супраць атрымаць сцяг аўтадаглядчыка. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:36, 2 лістапада 2014 (MSK) :: {{зроблена}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:25, 2 лістапада 2014 (MSK) == Запрашэнне на Вікі сустрэчу, 21 чэрвеня == Добры дзень, Будзем рады запрасіць вас на вікісустрэчу з нагоды сканчэння конкурса ВікіВсяна 2015. Сустрэча адбудзецца 21 чэрвеня у 14 00 па адрасу вул. Карла Маркса, 10 (кафэ [http://www.openstreetmap.org/#map=18/53.89675/27.55607&layers=N Планета Піцца]) Падрябязнасці можна чытаць [[Вікіпедыя:Форум#.D0.92.D1.96.D0.BA.D1.96_.D1.81.D1.83.D1.81.D1.82.D1.80.D1.8D.D1.87.D0.B0.2C_21_.D1.87.D1.8D.D1.80.D0.B2.D0.B5.D0.BD.D1.8F.2C_.D0.9C.D1.96.D0.BD.D1.81.D0.BA|на форуме]] --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 23:22, 15 чэрвеня 2015 (MSK) == [[Вуліца Ульянаўская, Мінск]] == Пане [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], кожная вуліца, а тым болей як гэта, мае няблагую гісторыю: пачатак вуліцы, што там рабілася, якія падзеі. Які сэнс даваць агрызак з трох абзацаў? Няўжо цяжка было паглядзець [http://minsk-old-new.com/minsk-3012.htm тут] і інш. Вы ведаеце, што яна называлася Вясёлай?--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:38, 21 студзеня 2016 (MSK) : Вітаю, [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], ваша жаданне бачыць якасныя артыкулы ў беларускай Вікіпедыі. Нажаль, у белВікі бракуе артыкулаў пра вуліцы і гэта відавочна. Трэба ствараць новыя артыкулы пра вуліцы і паляпшаць тыя, якія ўжо існуюць. Калі жадаеце дапамагчы, далучайцеся да напісання артыкула пра [[Вуліца Ульянаўская, Мінск|вуліцу Ульянаўская]], зробіце добрую справу. Калі Вам не цікавая гэтая тэма, то можаце стварыць новы артыкул пра нейкую вуліцу і працаваць з ім. Вікіпедыя адкрыта для кожнага! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:30, 22 студзеня 2016 (MSK) == Віківясна == Запрашаем да ўдзелу ў конкурсе [[Вікіпедыя:Віківясна-2016|Віківясна-2016]]. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:41, 22 сакавіка 2016 (MSK) == Шаблоны Віківясны == Дарагі Добры Брат! У шаблоне "артыкул створаны ў рамках Віківясны", які выстаўляецца ў новых артыкулах на старонках размоў, калі тэмай з'яўляецца аўтаномная краіна, кшталту Башкартастана, варта выстаўляць у графу "краіна" не больш буйное ўтварэнне (Расію ў дадзеным выпадку), а непасрэдна сам Башкартастан. Гэта такая этыка ў межах міжнародных конкурсаў. Дзякую за разуменне. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:10, 3 красавіка 2016 (MSK) == {{subst:#switch:be|es=CEE Primavera 2016 Encuesta|#default= CEE Spring 2016 Survey|hu=CEE Tavasz 2016 kérdőív|sq=Anketa e CEE Spring 2016|et=Kesk- ja Ida-Euroopa kevad (CEE Spring) 2016 küsitlus|tr=Orta ve Doğu Avrupa (CEE) Baha... == [[File:Logo CEE-t.png|right|170px]] Вітаем цябе, удзельнік ВікіВясны 2016! Міжнародныя арганізатары конкурсу просяць цябе прайсці апытанне пра конкурс. Яно кароценькае. Гэта дасць нам крыху статыстыкі і дапаможа зрабіць наступны конкурс лепш. '''Калі ласка, запоўні апытанку тут: https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_eLP1PKZWjSpIi45''' Усяго найлепшага, <br />-- [[:m:user:Ата|Ата]] праз [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MassMessage]] 16:28, 10 верасня 2016 (MSK) <!-- Message sent by User:Base@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Base/MassMessage/CEE_Spring-2016-participants&oldid=15897871 --> == User:EGalvez (WMF)/Sandbox/MassMessageTest == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.<ref>This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.</ref> The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.<ref>Legal stuff: No purchase necessary. Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].</ref> The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=52VAECE Take the survey now!]'''</big> You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 00:44, 14 студзеня 2017 (+03) </div> <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/52-VAECE&oldid=16205393 --> == Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey (revised heading) == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.<ref>This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.</ref> The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.<ref>Legal stuff: No purchase necessary. Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].</ref> The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=52VAECE Take the survey now!]'''</big> You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 00:50, 14 студзеня 2017 (+03) </div> <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/52-VAECE&oldid=16205393 --> == Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey == (''Sorry to write in English'') <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''28 February, 2017 (23:59 UTC)'''. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=52VAECE Take the survey now.]''' If you already took the survey - thank you! We won't bother you again. '''About this survey:''' You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project here]] or you can read the [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through EmailUser function to [[:m:Special:EmailUser/EGalvez_(WMF)| User:EGalvez (WMF)]]. '''About the Wikimedia Foundation:''' The [[:wmf:Home|Wikimedia Foundation]] supports you by working on the software and technology to keep the sites fast, secure, and accessible, as well as supports Wikimedia programs and initiatives to expand access and support free knowledge globally. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 11:04, 23 лютага 2017 (+03) </div> <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/52-VAECE&oldid=16297909 --> == Ігар Янеў == Ігар Янеў is a prominent person from Serbia and Macedonia. He is a Scientific advisor (second person) in the Institute of the political studies in Belgrade, Serbia with rank of a full professor. Instead of deleting the art. you can improve translation. More on him you can find on Serbian Wiki or Croatian Wiki. He was also Advisor to the Macedonian President and high level Macedonian diplomat. Article is not a hoax, please see page with Jimbo Wales talk: https://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:Jimbo_Wales/Archive_220#Warning_and_hope_for_better_understanding . See more on Google Scholar: http://scholar.google.com/citations?user=GewUxhcAAAAJ&hl=en [[Адмысловае:Contributions/109.93.223.191|109.93.223.191]] 11:27, 2 чэрвеня 2017 (MSK) : I'm not against new articles about personalities in Belarusian wiki. But Wikipedia is not a resume-hosting site. That article did not meet necessary criteria. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:43, 2 чэрвеня 2017 (+03) == Вікілетнік == Як там Вікілетнік? Адбываецца? [[Удзельнік:Вадзім Медзяноўскі|Вадзім Медзяноўскі]] <sup>([[Размовы з удзельнікам:Вадзім Медзяноўскі|папярэдзіць]])</sup> 07:43, 12 ліпеня 2017 (MSK) : Вікілетнік паспяхова праходзіць у Капылі. Зробленыя падчас мерапрыемства фотаграфіі можна ўбачыць тут: https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Wikiletnik-2017 [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 20:13, 12 ліпеня 2017 (MSK) == Апостаф == Звяртаю ўвагу, што ў гэтай Вікіпедыі прынята карыстацца машынным апострафам ', а не друкарскім ’, таму не варта выпраўляць яго ў артыкулах, па меншай меры без прыняцця адпаведных змен у правілы.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 18:45, 1 жніўня 2017 (MSK) == Перанос артыкулаў == Калі ласка, для замены зместу артыкулаў, як для артыкула [[Хрушчоўка]], карыстайцеся функціяй "перанос старонкі", якая знаходзіца ў кожным артыкуле уверсе справа ў меню "Яшчэ". Гэта дапаможна захаваць правільныя гісторыю, перасылкі і інтэрвікі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 17:27, 28 верасня 2017 (MSK) : Шаноўны спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], гэта агульнавядома. Прынамсі, мне. Вы закранулі праблему перанакіраванняў, створаных ботамі. Да існуючага раней артыкула [[Хрушчоўка]] Ваш бот стварыў артыкулы [[Пасёлак Хрушчоўка]], [[Хрушчоўка, Веткаўскі раён]] і [[Хрушчоўка, Гомельская вобласць]]. Такім чынам былі створаны нязручнасці, цяпер і вікізвесткі трэба будзе правіць. Прыходзьце заўтра на [[Вікіпедыя:Форум#Вікі-сустрэча 29 верасня|вікісустрэчу]], абмяркуем гэта і іншыя пытанні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:49, 28 верасня 2017 (MSK) {{зноскі}} == Сапраўднаму прадстаўніку свайго народа == Дзякуй [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] з памерам вяршыняў Паміра за [[Юсуфбеков Худоер Юсуфбекович|праўкі]]. [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 10:42, 4 мая 2018 (MSK) Улічваючы Ваш стаўленне да Катэгорыі:User be-N, обращаюсь к Вам с убедительной просьбою доработать [[Юсуфбеков Худоер Юсуфбекович|стаью]] на читабельность, там где изъян, путём сверки с русской версии Википедии, одновременно [[прошу исправить ошибку вызова сносок на источники в harvard links]], сноски до раздела Заўвагі показывают, а до источников в разделе Лiтература нет (см на примере статьи [[Аўстралійская антарктычная экспедыцыя]], где это идеально сделано, мне трудно было разобраться). Заранее благодарен [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 23:48, 4 мая 2018 (MSK) Здравствуйте [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], прошу Вас помочь вернуть в раздел «Памірскі біялагічны інстытут» - ранее удаленный мною самой важной части биографии героя статьи – по причине уменьшение показа машынны пераклад на тот момент (см. Паказаць гiсторыю – 19:23, 28 красавіка 2018 (-8 515) по левой колонке) в след. редакции «На должности директора, наряду с научной работой он ведёт и большую организационную деятельность. Им была определена структура подразделений института. Разам з традыцыйнымі напрамкамі даследаванняў былі пачаты навуковыя працы па заалогіі, генетыцы і селекцыі раслін, ахове прыроды.» далее 2й абзац «У 1970-1975 гг. X. Ю. Юсуфбеков распрацаваў схему генеральнага плана развіцця Памірскі батанічнага саду ім. А. В. Гурскага. Для развіцця навуковай базы, пашырэння участкаў батанічнага саду і < …> і жылыя карпусы інстытута.» далее 3й абзац «На Дарваза быў арганізаваны < и остальные абзацы … кончая словами … > нараджэнню наватарскіх даследаванняў і працягу развіцця навукі ў будучыні» – всего 10 абзац. Спасибо большое за вклад - мест не хватить на стр. обсужд. чтобы выразить Вам слова благодарности, с уважением [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 10:25, 10 мая 2018 (MSK) : Шаноўны [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]]! Я пакуль заняты. На працягу месяца вярнуся да гэтага артыкула, каб дадаць прапанаваную Вамі інфармацыю і палепшыць яго. З павагай, [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 05:17, 11 мая 2018 (MSK) :: Буду чакаць, дзякуй [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 23:28, 12 мая 2018 (MSK) ::: Здравствуйте [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], усердно починил механизм управления статьи, harvard ..., надеюсь теперь самое главное, имею ввиду всю информацию с раздела «Памирский биологический институт», помочь изложить на добром белорусском с учетом множества новых важных дополнений в рус-версииВП, соответственно на Ваш выбор, улучшение других разделов странички в удобное для Вас время. З павагай, [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 21:06, 22 ліпеня 2018 (MSK) : Здравствуйте [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Надеюсь вы в добром здравие, у Вас все хорошо, выполнил все вышеупомянутые моменты моих пожеланий до деталей, осталось только проверить язык перевода и отпатрулировать, что в Ваших возможностях — на то Вы DobryBrat, соответственно мастер своего дела. Заранее благодарен [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 21:46, 22 жніўня 2018 (MSK) P.S. Дзякуй вялікі! Адважыўся трохі каментары дадаваць, калі ласка праверце арфаграфію : Шаноўны [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй вялікі за рэдакцыю, цікавіўся чым вы занятыя пасродкам ўкладу удзельніка, заўважыў Вы ў добрым здароўе, па-ранейшаму ўпарта занятыя творчым цяжкасцю, незнарок заўважыў за Вамі [аўтаматычна дагледжана], чым таксама ўзрадаваўся! З павагай -- [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 17:52, 9 верасня 2018 (MSK) : Добры дзень [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Спадзяюся Вы ў добрым здароўі, у Вас добра, нашмат спрасціў сваю мінулую просьбу), у сувязі з чым звяртаюся да свайго Добраму брату праверыць арфаграфію (проверить перевод с русского, в том числе "Текст партийно-производственной характеристики на Юсуфбекова Худоера Юсуфбековича от 1970 года, подписанный Асимовым — президентом Академии наук Таджикской ССР, Морозовым — секретарём Парткома Академии наук Таджикской ССР (сохранена оригинальная орфография)" — то есть на «Тэкст партыйна-вытворчай характарыстыкі на Юсуфбекова Худоера Юсуфбековича ад 1970 году, падпісаны Асімава — прэзідэнтам Акадэміі навук Таджыцкай ССР, Марозавым — сакратаром парткама Акадэміі навук Таджыцкай ССР (захавана арыгінальная арфаграфія)», стылістыку і адпатруляваў артыкул. -- [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 12:00, 1 снежня 2019 (+03) == Размовы ў вікі гэта..... == Вітаю. Артыкул пра [[муму]] я выпраўлю, ён ужо часткова выпраўлены. проста не ведаю, ці можна яго неяк зрабіць нябачным, пакуль я над ім працую. увогуле не ведаю, ці сюды трэба пісаць=). складана. [[Удзельнік:arcioms|arcioms]] ([[Размовы з удзельнікам:arcioms|размовы]]) PS: можаце артыкул выдаліць, зыходнік ёсць : Шаноўны [[Удзельнік:arcioms|arcioms]]! Раю размяшчаць артыкул не цалкам вялікі з памылкамі, якія потым выпраўляць, а часткамі. : Калі Вы збіраецеся працаваць над артыкулам, то на 2 дні можна выставіць [[Шаблон:Пішу]] : Ён выглядае так: {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/DobryBrat|DobryBrat]]|2=9 ліпеня 2018}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:26, 9 ліпеня 2018 (MSK) == [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Крытэрыі значнасці вуліц і іх тыпаў|Крытэрыі значнасці вуліц і іх тыпаў]] == Добры дзень. Хацеў бы адзначыць, што Google Maps не з'яўляецца афіцыйным метралагічным органам, таму і спасылацца на гэтыя дадзеныя не мае ніякага сэнсу, бо гэта не АК. Калі ў Вас ёсць якія-небудзь ідэі ці прапановы, калі ласка, выкажыце іх на адпаведнай старонцы.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 21:37, 10 ліпеня 2018 (MSK) : Лічу важным не колькасць крытэрыяў, а змястоўнасць патрабаванняў і іх універсальны характар. Прапаную наступны падыход: ''Значнымі з’яўляюцца элементы вулічна-дарожнай сеткі і горадабудаўнічай планіровачнай структуры (вуліцы, праспекты, магістралі, плошчы, бульвары, тракты, набярэжныя, шашы, кольцы, завулкі, праезды, тупікі, спускі, уезды, мікрараёны, раз’езды, паркі, скверы, валы, кварталы і інш.), дзе размешчаны выдатныя архітэктурныя помнікі; якія звязаны з выдатнымі гістарычнымі падзеямі ці знакамітымі асобамі; якія згадваюцца ў мастацкіх творах; або з якімі звязана іншая нетрывіяльная інфармацыя, апублікаваная ў другасных крыніцах, якія з’яўляюцца надзейнымі і незалежнымі. ''Значнымі з’яўляюцца цэнтральныя (галоўныя) вуліцы, праспекты і плошчы буйных (вобласці, губерні, штаты і г.д) і сярэдніх (раёны, паветы і г.д.) адзінак адміністрацыйна-тэратарыяльнага падзелу краіны.'' [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:40, 12 ліпеня 2018 (MSK) == Даглядніцтва == Вітаю. Мяне папрасілі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC:Artsiom91&curid=542989&diff=3195623&oldid=3191480 даглядзець артыкул] пасля Вашых правак. Лічу, што Вы можаце самастойна даглядаць артыкулы, якасць Вашых правак гэта пацвярджае (ды і займаецеся нярэдка паляпшэннем артыкулаў іншых удзельнікаў), таму прапаную падаць заяўку на старонку [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]] для атрымання сцяга даглядчыка (вядома, калі Вы не супраць гэтага сцяга).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:57, 23 жніўня 2018 (MSK) : Сцяг атрыманы, плённай працы! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:28, 26 красавіка 2019 (MSK) == [https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiGap_2019_Minsk WikiGap 2019 Minsk] == Вітаю. Як будзе праходзіць мерапрыемства? Анлайн? А як запісацца? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 11:56, 8 красавіка 2019 (MSK) : Шаноўны [[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]], трэба запоўніць [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdMmvEaiotDjN0ub5sFaQ95pLa17WZiVnLXLt4bL9olgNa5EA/viewform?fbclid=IwAR3Lcay2uZxIJcwQbLCQCJE6WvHV_drA4GPPMYY206gjh0fnfbIpU92IWb4 анкету ўдзельніка]. Вас персанальна запрашаем ў журы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:08, 8 красавіка 2019 (MSK) : Мерапрыемства будзе праводзіцца ў Амбасадзе Швецыі ў Мінске. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:13, 8 красавіка 2019 (MSK) :: Мабыць, не змагу быць прысутным. Я думаў, што анлайн можна, паколькі еду дамоў у гэтыя дні. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 12:16, 8 красавіка 2019 (MSK) == Прывет, Добры брат:) == Як справы?--[[Удзельнік:Svetit|Svetit]] ([[Размовы з удзельнікам:Svetit|размовы]]) 19:22, 1 красавіка 2020 (+03) : Рупліва працую ў вікіпраектах. Асаблівую ўвагу ў апошні час надаю WikiGap. : Не варта літаральна ўспрымаць старонку размоваў з удзельнікам як пляцоўку для штодзенных размоваў. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:23, 1 красавіка 2020 (+03) == Be Free == Прывітанне, [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Калі можна, пакіць два словы ў абарону [[Be Free]] па-нямецку (https://de.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Löschkandidaten/22._August_2020#Be_Free). Мясцовыя адміны наляцелі, што назвы гуртоў не перакладзены (іх цытата: «вавілонская мова») (я іх па магчымасці лакалізаваў, але, калі няма старонак на Wikipedia альбо элементаў Вікідаддзеных, адкуль браць траслітэрацыі/пераклады назваў?). Таксама пастаўлена пад сумнеў значнасць (не ведаю, чаму): і так спасылкі якасныя з большага. Акрамя цябе, напісаў яшчэ тут (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer_Diskussion:Kolja21#Be_Free); выбітны ўдзельнік з нямецкай Wikipedia, які мае інтарэс да апазіцыі; мо дапаможа таксама. '''P.S.''' Яшчэ прапаную адпісацца тут: https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:Кандидаты_в_добротные_статьи/21_августа_2020#Be_Free! -- [[Удзельнік:pr12402|pr12402]], 22 жніўня 2020 == Месячнік Вікіслоўніка == Вітаю! У мяне ёсць прапанова правесці '''Месячнік Вікіслоўніка'''. Мне патрэбна некалькі чалавек, якія гатовыя непасрэдна ўдзельнічаць там (ствараць і паляпшаць артыкулы). Можна карыстацца любымі слоўнікамі, папяровымі і электроннымі. Вы зможаце непасрэдна ўдзельнічаць у Вікіслоўніку? Калі да, тады задавайце мне пытанні наконт праекта. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 17:55, 4 верасня 2020 (+03) == Вітаю! Калі не цяжка, то прагаласуйце == [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Хрысціянская лексіка ў кантэксце розных абрадавых і канфесійных традыцый|'''Вось тут''']] я ініцыянаваў пэўнае ўпарадкаванне ў рэлігійную тэматыку на Беларускай Вікі. Бо цяпер усё існуе па прынцыпе "хто як любіць, той так піша". --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 19:19, 7 студзеня 2021 (+03) == Імёны па бацьку ў назвах артыкулаў == Запрашаю прыняць удзел у галасаванні [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Найменне артыкулаў з імем па бацьку]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:51, 26 лютага 2021 (+03) == Stefania Turkewich == Hello DobryBrat, I see you are participating in the Wiki Gap project. When you have time, could you take a look at this article: [[en: Stefania Turkewich]]? Might it interest you to do a version of the article for the Belarusian Wikipedia? I have done articles for your Wikipedia but am not fluent in Belarusian. Still, if I can be of any help with it, please let me know. [[Удзельнік:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Размовы з удзельнікам:Nicola Mitchell|размовы]]) 13:59, 9 сакавіка 2021 (+03) :Just to let you know, this is now being worked on by another editor.[[Удзельнік:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Размовы з удзельнікам:Nicola Mitchell|размовы]]) 13:35, 28 сакавіка 2021 (+03) == Кропкі ў подпісах да ілюстрацый == [[Image:Wiki.png|thumb|Лагатып Вікіпедыі]] Перыядычна сутыкаюся з тым, што некаторыя вікіпедысты робяць пунктуацыйныя памылкі ў подпісах да ілюстрацый. Асноўныя патрабаванні адносна ілюстрацый размешчаны тут: [[Вікіпедыя:Выявы]]. У прыватнасці, там змешчаны прыклады афармлення ілюстрацый. Вось адзін з прыкладаў:<nowiki> [[Image:Wiki.png|thumb|Лагатып Вікіпедыі]]</nowiki>. Ва ўсіх прыведзеных прыкладах '''у канцы подпісу да ілюстрацыі кропка не ставіцца'''. [https://pravo.by/pdf/2008-186/2008-186%28003-066%29.pdf У Законе Рэспублікі Беларусь ад 23 лiпеня 2008 года № 420-З «Аб Правiлах беларускай арфаграфii i пунктуацыi»] напісана наступнае: {{цытата| § 42 Правілы пастаноўкі кропкі …3. Пасля слоў i сказаў, якiя з’яўляюцца загалоўкамi да тэкстаў, папер рознага прызначэння, а таксама кнiг, карцiн, фiльмаў i iншых твораў, пасля надпiсаў на шыльдах кропка не ставiцца. Калi ж загаловак, назва або надпiс складаюцца з двух або некалькiх сказаў, то кропка пасля апошняга сказа не ставiцца: ''Рэстаран «Ружа». Сямейныя абеды''}} Сітуацыі адносна ілюстрацый у Правiлах беларускай арфаграфii i пунктуацыi асобна не правісаны, але яны лагічна падпадаюць пад вышэйпрыведзенае правіла. Адказы даведачнай службы рускай мовы на падобныя сітуацыі ў рускай мове можна пабачыць тут: [http://new.gramota.ru/spravka/buro/search-answer?s=%D0%BA%20%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8 http://new.gramota.ru/spravka/buro/search-answer?s=к%20иллюстраци]. На жаль, шырокавядомай даведачнай службы беларускай мовы пакуль не існуе. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:24, 8 студзеня 2022 (+03) :[[Вікіпедыя:Выявы]] не з’яўляецца Правілам Вікіпедыі, гэта проста вольнае эсэ на тэму. Паглядзіце яго гісторыю правак і зразумееце, што гэта не кансенсусная старонка. Таму спасылка на яе і тым больш абгрунтаванне з яе дапамогай выдалення чужых правак не вытрымлівае ніякай крытыкі. Спасылка на Закон Рэспублікі Беларусь для регулявання дзейнасці амерыканскага сайта таксама так-сабе аргумент з пункту гледжання валіднасці. Беларуская Вікіпедыя, напрыклад, мае кансенсус на выкарыстанне друкаванага апострафа «’» замест машынапіснага «'», гэта регулюецца Вашым законам? Адных [[працяжнік]]аў існуе мінімум чатыры, хто будзе вырашаць, які і дзе ставіць, Ваш закон (дзе пра гэа аніслова) ці мясцовая супольнасць? І апошняе, якім чынам [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Спіс_памерлых_у_2022_годзе&diff=3998886&oldid=3998782&diffmode=source вось гэта праўка] датычыцца закона? Гэта чыстай вады вандалізм, прашу не выдаляць чужы ўклад, стварайце свой. І саме апошняе, чытаючы параграф 42, прыведзены вышэй бачым, што «Пасля слоў i сказаў, якiя з’яўляюцца загалоўкамi да <…> карцiн…» Калі ласка, калі ёсць '''загаловак''' у нейкай карціне, можаце не ставіць кропку. У Вікіпедыі подпісы пад выявамі не загалоўкі, часам яны змяшчаюць па некалькі развёрнутых сказаў і з’яўляюцца '''каментарыямі''', часам неадрыўнай часткай артыкула, а не проста фармальным подпісам. Таму я не бачу прычын, каб у такіх каментарыях, дзе ёсць і коскі і двукроп’я, не ставіць кропку. [[Удзельнік:Vit Koz|V]] <small>[[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</small> 12:23, 8 студзеня 2022 (+03) == Абмеркаванне на Форуме == Аказваецца з Беластоцкай вобласцю не ўсё так адназначна ;-) гл. [[Вікіпедыя:Форум#Гміны_Заходняй_Беларусі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:09, 6 жніўня 2022 (+03) : Маю асабістае меркаванне на гэты конт, але не бачу сэнсу ўцягвацца ў дыскусію. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:16, 11 жніўня 2022 (+03) == Update request == Hello. Can you update the article [[UTC+03:30]] (and in other related articles, in case Iran Time is mentioned)? On 21 September 2022, Iran abolished daylight saving time (DST) and will observe standard time year-round. Source: {{cite web|url=https://livingintehran.com/2022/09/21/daylight-saving-time-ends-in-iran/|date=21 September 2022|title=Daylight Saving Time Ends in Iran|website=Livingintehran.com}} Yours sincerely, [[Адмысловае:Contributions/31.200.19.137|31.200.19.137]] 12:16, 29 верасня 2022 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:07, 29 верасня 2022 (+03) == Флаг == Добрый день, я так понял, в этом разделе есть только флаг патрульного, а автопатрульного нет? И достаточно-ли моих правок для флага патрульного? Простите, что пишу на русском =) [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 22:44, 20 студзеня 2024 (+03) : Неўзабаве Вам маюць выдаць сцяг аўтадаглядчыка. У атрыманні сцяга даглядчыка адмоўлена. Калі ласка, пішыце тут па-беларуску. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:36, 21 студзеня 2024 (+03) ::Добра, я напішу па-беларуску, напісаў на гэтай мове, бо вы паказалі, што ваша родная мова - руская, таму я адразу напісаў па-руску. Вядома, дзякуй вялікі! [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 16:16, 21 студзеня 2024 (+03) ::: Не трэба яму нічога выдаваць, не так ён шмат піша тут, і мовы не ведае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:40, 21 студзеня 2024 (+03) ::::Чаму вы так упэўнены, што я не ведаю мовы? Ці гэта нейкая нянавісць з вашага боку да мяне? Так, я прамы нічога не публікую, падумайце, усяго толькі 21 артыкулаў я напісаў. [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 16:44, 21 студзеня 2024 (+03) ::::: Чытаю тое, што Пан піша тут. Больш адказваць не буду. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:47, 21 студзеня 2024 (+03) ::::::І вось яно? Я падаў заяўку, і мне сказалі, што мне дадуць крыху іншы сцяг, без праблем. Вельмі дзіўна, што вы так груба са мной абыходзіцеся, хоць я яшчэ нічога шкоднага не зрабіў. За ўвесь гэты час у мяне быў выдалены 1 артыкул з 21 [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 16:51, 21 студзеня 2024 (+03) ::::::: Давайце працягнем размову [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка|на адпаведнай старонцы]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:45, 21 студзеня 2024 (+03) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:07, 26 ліпеня 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:09, 7 кастрычніка 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Peisatai == Вітаю! Зараз на старонцы [[ВП:запыты да адміністратараў]] абмяркоўваюцца ўласныя даследванні ўдзельніка Peisatai. Магчыма, вам гэта будзе цікава.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:38, 19 мая 2025 (+03) : Вітаю, [[Удзельнік:Için warum|Için warum]]. Я пільна сачу за размовай. Даўно прыглядаюся да ўнёска ўдзельніка Peisatai. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:56, 21 мая 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]] == Добры дзень, зазірніце, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:47, 7 жніўня 2025 (+03) == Мінская група АБСЕ == Hello, DobryBrat. Can you update the article [[Мінская група АБСЕ]] with new sources? It was dissolved on 1 September 2025, as a requisite of the peace agreement signed by Azerbaijan and Armenia on 8 August 2025. Yours sincerely, [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-53449-6|&#126;2025-53449-6]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-53449-6|размова]]) 16:12, 6 верасня 2025 (+03) : [[Удзельнік:~2025-53449-6]], {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:08, 8 верасня 2025 (+03) ::Thank you very much. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-55614-7|&#126;2025-55614-7]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-55614-7|размова]]) 10:39, 9 верасня 2025 (+03) == Парнафільм == Добры дзень. А чаму выдалілі назву артыкула «Парнафільм»? Паводле правіл арфаграфіі і слоўнікаў [https://slounik.org/search?dict=&search=%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%84%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BC менавіта такое напісанне]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:25, 18 верасня 2025 (+03) : Добры дзень. Дзякуй за заўвагу. Вынік будзе аспрэчваецца. Напісанне "порнафільм" пададзена ў Нацыянальным корпусе беларускай мовы. [https://bnkorpus.info/grammar.html#{%22lang%22:%22bel%22,%22word%22:%22%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%84%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BC%22} Гл. тут]. На гэтай падставе было зроблена перайменаванне, без абмеркавання, як прапанаваў [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]]. Што такое Нацыянальны корпус беларускай мовы, можна пачытаць [https://bnkorpus.info/articles/corpus.html тут]. Дыскусію прапаную працягнуць [[Вікіпедыя:Да перайменавання|на спецыяльнай старонцы]] [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:07, 18 верасня 2025 (+03) ::Не прапаноўваў выдаляць, толькі перанесці пад асноўную назву праз "о" без абмеркавання. Граматычная база і праўда не дае варыянта праз "а", але пакінуць яго перасылкай не будзе лішнім, бо ў некаторых слоўніках даецца. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:44, 18 верасня 2025 (+03) == Добры Брат, дапамажы, малю == Вітаю! Браце, дапамажы разабрацца, як тут што працуе. Я некалькі разоў намагалася паправіць артыкул пра Беларускую Раду культуры, бо ён жэстачайшэ састарэў. Мае праўкі не прыняў нейкі чалавек, маўляў, я раблю вітрыну, а не артыкул. Але я арыентавалася на артыкулы кшталту Мемарыяла і ПЭНа, не пісала "якая класная кантора, усім бы так" і гд. Мой тэкст стрыманы і па факту. Умаляю, скажы, як жыць ці хаця б як абнавіць артыкул [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 14:41, 2 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]], праўце смела, з разумным падыходам. Давайце інфармацыю, якую можна спраўдзіць. Спасылайцеся на знешнія крыніцы, а не на сайт гэтай арганізацыі. Дадавайце інфармацыю часткамі, са спасылкамі, а не адразу шмат чаго і без спасылак. Пішыце на беларускай мове паводле сучаснага правапісу. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:17, 2 кастрычніка 2025 (+03) == Малая Грынёўшчына. == Менавіта якіх крыніц не хапае? [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 15:18, 8 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]], інфармацыя ў артыкуле мусіць быць падмацавана спасылкамі на крыніцы. Матэрыял без спасылак можа быць выдалены. У гэтым артыкуле няма аніводнай спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::Я выбачаюся, але там ёсьць спасылкі на radzima.net і на яшчэ адзін рэсурс. [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 16:35, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::дарэчы таксама і у артыкуле "Смаленская Рэспубліка", ёсьць спасылкі. [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 16:37, 8 кастрычніка 2025 (+03) == Прапанова па выдаленні старонак-перанакіраванняў [[:Удзельнік:Plaga med/Шаблоны/Legend styles.css]] == Прывітанне, сэр @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]... Калі ласка, выдаліце старонкі-перанакіравання [[:Удзельнік:Plaga med/Шаблоны/Legend styles.css]] таму што ёсць перанакіраванне на неіснуючыя старонкі. Дзякуй. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-34202-37|&#126;2025-34202-37]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-34202-37|размова]]) 08:39, 17 лістапада 2025 (+03) : @ [[Удзельнік:Plaga med]], калі ласка, пракаментуйце гэту просьбу. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:37, 17 лістапада 2025 (+03) ::Старонка выдалена [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:16, 17 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Help == Dear colleague DobryBrat, please can I kindly ask you to help with translation of the text on the page [[Ігар Янеў]] and particularly Chapter on meta dialectics (Машынны пераклад). Best regards, [[Удзельнік:Інстытут палітычных даследаванняў|Інстытут палітычных даследаванняў]] ([[Размовы з удзельнікам:Інстытут палітычных даследаванняў|размовы]]) 02:10, 23 студзеня 2026 (+03) == Стубла == Вітаю. У Стыра два прытокі Стубла, абодва правыя, гэта інфармацыя ёсць у артыкуле [[Стыр]], яна з "Блакітнай кнігі" (стварыў серыю такіх артыкулаў у 2007 годзе, яшчэ ў інкубатары, таму ведаю). Стубла 1 -- цалкам ва Украіне, то-бок верхні прыток, а Стубла 2 -- цалкам у Беларусі, адпаведна ніжні. Калі ўніфікаваць не з нумарамі, то трэба паглядзець на практыку нашу ў такіх выпадках. І яшчэ пераблытана здаецца далучэнне да элементаў Вікідата на розных мовах. Артыкул пра абедзве стыранскія Стублы ёсць, здаецца, толькі на Себуанская Вікіпедыі. Так, у Гарыні таксама ёсць прыток Стубла, але адкуль у яго ўзяўся нумар "1", то трэба пытаць стваральніка, які ўзняў гэтую мітусню элементарна не разабраўшыся. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 5 лютага 2026 (+03) :Зрабіў <bdi>[[Стубла (верхні прыток Стыра)]]</bdi> і <bdi>[[Стубла (ніжні прыток Стыра)]], зраблю на іх перасылкі з Стубла 1 і Стубла 2. --</bdi>[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:51, 5 лютага 2026 (+03) :: Усё верна. Удакладненні мусяць быць у дужках. Назвы з лічэбнікамі нельга прыдумляць — іх можна выкарыстоўваць толькі ў тых выпадках, калі такія назвы сапраўды існуюць, напрыклад: вёскі [[Тэльмы 1]] і [[Тэльмы 2]] у Брэсцкім раёне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:13, 5 лютага 2026 (+03) :::Я ж і кажу, лічэбнікі з "Блакітнай кнігі". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:41, 5 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:51, 7 лютага 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:09, 27 сакавіка 2026 (+03) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 21:30, 28 красавіка 2026 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Wiki Loves Monuments 2026 == Вітаю! Ці можна Вас папрасіць арганізаваць для беларускіх удзельнікаў Вікіпедыі штогадовы конкурс "Вікі Любіць Помнікі" - 2026? З павагай, Rabbi Mendl. [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 10:15, 25 ліпеня 2026 (+03) 9mauyesujowbg00pa70bnrll51clkbg Валадар Пярсцёнкаў 0 54656 5170615 4919569 2026-07-24T21:42:07Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170615 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Валадар Пярсцёнкаў | Подпіс = Вокладкі трох тамоў «Валадара Пярсцёнкаў» | Арыгінал выпуску = [[1954]] і [[1955]] гг. | Афармленне = [[Цім і Грэг Хільдэбранты]], [[Паўліна Бейнс]], [[Джон Хоу]], [[Тэд Несміт]], [[Алан Лі]], [[Доната Джанкола]], [[Маргрэтэ II]] і інш. }} '''«Валада́р Пярсцё́нкаў»'''<ref>{{Крыніцы/Валадар Пярсцёнкаў. Брацтва Пярсцёнка}}</ref> ({{lang-en|The Lord of the Rings}}) — раман англійскага пісьменніка [[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Р. Р. Толкіна]], самы вядомы твор жанру [[фэнтэзі]], працяг кнігі «[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіт]]». «Валадар Пярсцёнкаў» быў напісаны як адна кніга, але з-за аб’ёму пры першым выданні яго падзялілі на тры часткі: «Брацтва Пярсцёнка», «Дзве вежы» і «Вяртанне караля». У выглядзе [[Трылогія|трылогіі]] ён публікуецца і дагэтуль, хоць часта ў адной папяровай кнізе. «Валадар Пярсцёнкаў» з’яўляецца адной з самых вядомых і папулярных кніг [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. Ён перакладзены сама мала на 38 моў свету, у тым ліку на беларускую (аматарскі пераклад). Гэта кніга зрабіла велізарны ўплыў на літаратуру ў жанры [[фэнтэзі]], на [[Настольная ролевая гульня|настольныя]] і [[Камп'ютарная ролевая гульня|камп’ютарныя гульні]], на кінематограф і наогул на сусветную культуру. Вялікім поспехам карысталася і [[Валадар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|экранізацыя]] кнігі, створаная рэжысёрам [[Пітэр Джэксан|Пітэрам Джэксанам]]. == Кніга == «Валадар Пярсцёнкаў» складаецца з '''шасці кніг''', але для зручнага выдання, зрабілі '''тры тамы''' па дзве кнігі. : Першы том — '''[[Брацтва Пярсцёнка]] ([[Валадар Пярсцёнкаў#«Брацтва Пярсцёнка»|↓]])''' : Другі том — '''[[Дзве вежы]] ([[Валадар Пярсцёнкаў#«Дзве вежы»|↓]])''' : Трэці том — '''[[Вяртанне караля]] ([[Валадар Пярсцёнкаў#«Вяртанне караля»|↓]])''' === Гісторыя стварэння === Першапачаткова Толкін не збіраўся пісаць працяг да «[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіта]]» (раман «Валадар Пярсцёнкаў» фактычна з’яўляецца такім працягам). Аднак 15 лістапада 1937 падчас абеду са Стэнлі Анвінам, уладальнікам выдавецтва, якое апублікавала «Хобіта», Толкін атрымаў прапанову прадставіць для разгляду іншыя творы. Рэцэнзент выдавецтва адхіліў дасланы «[[Сільмарыліян]]», хоць адазваўся аб ім станоўча. Падбадзёраны гэтым Толкін пачаў пісаць працяг «Хобіта» і ўжо 16 снежня 1937 ў лісце да выдаўца паведаміў аб першай главе новай кнігі. Мэтай Толкіна было стварыць англійскі [[эпас]]. Толкін быў [[Оксфардскі ўніверсітэт|оксфардскім]] філолагам, добра знаёмым з сярэдневяковымі [[міф]]амі [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропы]], такімі як «[[Сага аб Хервер]]», «[[Сага аб Вельсунгах]]», «[[Беавульф|Бэўвульф]]», а таксама з іншымі старажытнаскандынаўскімі, старажытнаанглійскімі і сярэдневяковымі англійскімі тэкстамі. «Валадар Пярсцёнкаў» быў натхнёны і іншымі літаратурнымі крыніцамі, напрыклад, [[Брытанскі міф|легендамі Артураўскага цыкла]] і карэла-фінскім эпасам «[[Калевала]]». На думку Толкіна, англасаксам востра не хапала эпасу падобных маштабаў, артураўскі міф ён лічыў несправядлівай заменай з-за яго відавочных кельцкіх, а не англасаксонскіх каранёў. Стварэнне англійскага эпасу часта абмяркоўвалася на сустрэчах Толкіна з [[Інклінгі|Інклінгамі]] (літаратурная дыскусійная група ў Оксфардскім універсітэце, на штотыднёвых сустрэчах гэтай групы абмяркоўваліся [[Ісландскія міфалогія|ісландскія міфы]] і ўласныя неапублікаваныя складанні). Толкін пагадзіўся з адным з членаў гэтай групы, [[Клайв Стэйплз Льюіс|Клайвам Льюісам]], што ў адсутнасць англійскага эпасу неабходна яго стварыць самім. Паралельна з гэтымі дыскусіямі ў снежні [[1937]] Толкін пачаў «новага ''Хобіта''». Пасля некалькіх няўдалых спробаў гісторыя пачала набіраць абароты, з простага працягу «Хобіта» ператварыўшыся хутчэй у працяг неапублікаванага «Сільмарыліяна». Задума першай главы ўзнік адразу ў гатовым выглядзе, хоць прычыны знікнення [[Більба Торбінс|Більба]], ідэя пра важнасць [[Пярсцёнак Усеўладдзя|Пярсцёнка Усеўладдзя]] і назва рамана праясніліся толькі да вясны [[1938]]. Спачатку Толкін хацеў напісаць яшчэ адзін апавяданне, у якім Більба, патраціўшы ўсе свае скарбы, кінуўся ў новыя прыгоды, але, успомніўшы пярсцёнак і яго сілу, вырашыў замест гэтага напісаць пра яго. Спачатку галоўным героем быў Більба, але потым аўтар вырашыў, што гісторыя занадта сур’ёзная для такога камічнага і вясёлага персанажа. Толкін разглядаў магчымасць адправіць у падарожжа сына Більба, але ўзнікалі пытанні: дзе была яго жонка? Як Більба адпусціў сына ў гэтак небяспечнае падарожжа? У выніку Толкін вырашыў працягнуць традыцыю [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскіх легенд]], у якіх [[артэфакт]], які валодае [[Магія|магічнай]] сілай, атрымлівае пляменнік галоўнага героя. Так паўстаў хобіт [[Фрода Торбінс]]. З’яўляючыся [[Перфекцыянізм, псіхалогія|перфекцыяністам]], Толкін пісаў павольна. Яго [[Літаратура|літаратурная]] праца часта перарывалася акадэмічнымі абавязкамі, у прыватнасці, Толкін павінен быў экзаменаваць студэнтаў (нават першая фраза «Хобіта» — {{lang-en|«In a hole in the ground there lived a Hobbit»}} — была напісана на чыстай старонцы экзаменацыйнай працы аднаго са студэнтаў). На працягу большай часткі [[1943]] Толкін не працаваў над тэкстам, але працягнуў працу ў красавіку [[1944]]. Раздзелы з рамана Толкін пасылаў свайму сыну [[Толкін, Крыстафер|Крыстаферу]], які служыў у [[Афрыка|Афрыцы]] ў англійскіх [[Ваенна-паветраныя сілы|ВПС]], і Клайв Льюсу. У [[1948]] у гісторыя была завершана, але да [[1949]] працягвалася рэдагаванне ранніх частак «Валадара Пярсцёнкаў». === Сюжэт === ==== «Брацтва Пярсцёнка» ==== ===== Першая кніга ===== Падзеі першай кнігі развіваюцца ў [[Трэцяя Эпоха Серадзем’я|III эпосе]] па года-злічэнню [[Серадзем’е|Серадзем’я]] — света, у якім адбываецца большасць гісторый [[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Р. Р. Толкіна]]. [[Пярсцёнак Усяўладдзя]], які лічыўся згубленым на працягу двух тысяч гадоў, быў знойдзены ў [[Шыр (Серадзем’е)|Шыры]] — краіне [[Народ Хобітаў|«малога» народа]] — [[Народ Хобітаў|Хобітаў]]. Дзядзя [[Фрода Торбінс]]а, [[Більба Торбінс|Більба]], аддаў яму [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]] перад уходам у падарожжа. Сямнаццаць гадоў, пасля гэтага, [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]] ляжаў без справы. Але [[Горлум]], папярэдні ўладальнік [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнка]] выдаў [[Хобіты (Серадзем’е)|Хобітаў]]. Дзевяць [[Назгул]]аў — дапаможнікаў [[Саўран]]а — цёмнага ўладара, які і выкаваў [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]], выйшла на пошукі [[Фрода Торбінс|Фрода]], які ўжо адправіўся ў [[Раздол]], горад [[Эльфы (Серадзем’е)|Эльфаў]], каб там схаваць [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]]. [[Хобіты (Серадзем’е)|Хобіты]] знайшлі сабе ў дапамогу [[Арагорн]]а — нязбыўшагася караля [[Гондар]]а. [[Назгул]]ы напалі на чатырох [[Хобіты (Серадзем’е)|Хобітаў]], якія і выконвалі гэту місію, і ранілі [[Фрода Торбінс|насіцеля Пярсцёнка]], [[Фрода Торбінс|Фрода]]. [[Гларфіндэл]] — [[Эльфы (Серадзем’е)|эльф]] з [[Раздол]]а прыбыў на дапамогу, і адвёз [[Хобіты (Серадзем’е)|хобіта]] ў [[Раздол]]. [[Назгул]]аў на пераправе праз раку накрыла хваля, і на час усе звесткі аб іх існаванні, зніклі… ===== Другая кніга ===== … [[Фрода Торбінс|Фрода]] прачнуўся цэлым і непашкоджаным, акрамя невялікай раны на плячы, ад удару [[Моргульскі меч|Моргульскім мячом]], мячом [[Кароль-чараўнік|Караля-чараўніка]] — галоўнага [[Назгул]]а. Ён думаў, што падарожжа закончана, і можна вяртацца дахаты. Але на сходзе ў [[Элранд]]а — галоўнага [[Эльфы (Серадзем’е)|эльфа]] ў [[Раздол]]е, было вырашана, што [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]] нельга пакідаць там, а трэба знішчыць у вулкане [[Арадруін]], дзе ён і быў выкаваны. Новая місія ўскладзена на плечы [[Фрода Торбінс|Фрода]], якому выбраны спадарожнікі: [[Хобіты (Серадзем’е)|Хобіты]] — [[Сэм Гэмджы|Сэм]], [[Мэры]] і [[Піпін]]; адзін [[Гномы (Серадзем’е)|гном]] — [[Гімлі]]; адзін [[Эльфы (Серадзем’е)|эльф]] — [[Легалас]]; два [[Людзі (Серадзем’е)|чалавекі]] — [[Арагорн]] і [[Борамір]]; і [[Мая (Серадзем'е)|Мая]]<ref>[[Мая (Серадзем'е)|Мая]] па іншаму для простых людзей — ''[[чараўнік]]''.</ref>, які ўвесь час ім дапамагаў — [[Гандальф|Гандальф Шэры]]. Па дарозе, ім трэба было прайсці праз гару [[Карадрас]], але [[Саруман Белы]] — [[Мая (Серадзем'е)|Мая]], здрадзіўшы дабру, не прапусціў [[Брацтва Пярсцёнка, удзельнікі|Брацтва]]<ref>[[Брацтва Пярсцёнка, удзельнікі|Брацтва Пярсцёнка]] — так назваў [[Элранд]] дзевяцерых ахоўнікаў [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнка]].</ref>. Ім трэба было прайсці праз копі [[Морыя|Морыі]], старажытныя шахты Гномаў, але на [[Брацтва Пярсцёнка, удзельнікі|Брацтва]] напалі [[Оркі (Серадзем’е)|гобліны]], і галоўнае, [[Балрагі|Балраг]] — старажытная вогненая «пачвара». [[Балрагі|Балраг]] падае ў пропасць, і цягне за сабой [[Гандальф]]а. У [[Брацтва Пярсцёнка, удзельнікі|Брацтве Пярсцёнка]] застаецца восем членаў. Яны прыходзяць у яшчэ адно пасяленне [[Эльфы (Серадзем’е)|эльфаў]], [[Лорыен (лес)|Латлорыен]] (скарочана Лорыен), дзе іх сустракае [[Галадрыель]]. Далей [[Брацтва Пярсцёнка, удзельнікі|Брацтва]] адпраўляецца на лодках па [[Андуін]]у (Вялікай Рацэ). У адзін дзень, на іх з берагу нападаюць [[Оркі (Серадзем’е)|гобліны]], і зверху даносіцца крык [[Назгул]]а. [[Брацтва Пярсцёнка, удзельнікі|Брацтва]] адбіваецца, і прыпыняецца на заходнім беразе, каб пранесці лодкі па берагу, праз вадаспад [[Рэрас]]. Але [[Саруман Белы|Саруманавы]] [[Урук-хаі|ўрук-хаі]] ([[Оркі (Серадзем’е)|оркі]]) [[Ізенгард]]а нападаюць у саюзе з [[Народ Мордара|Мордарскімі]], [[Саўран]]аўскімі [[Оркі (Серадзем’е)|гоблінамі]] на [[Брацтва Пярсцёнка, удзельнікі|Брацтва]], і [[Фрода Торбінс|Фрода]] з [[Сэм Гэмджы|Сэмам]] уцякаюць, пераплываючы на ўсходні бераг… ==== «Дзве вежы» ==== ===== Трэцяя кніга ===== … [[Борамір]]а забіваюць. [[Мэры]] і [[Піпін]]а крадуць [[урук-хаі]] і нясуць у [[Ізенгард]]. А [[Арагорн]], [[Легалас]] і [[Гімлі]] адпраўляюцца на дапамогу ўкрадзеным [[Хобіты (Серадзем’е)|хобіты]]. [[Брацтва Пярсцёнка, удзельнікі|Брацтва Пярсцёнка]] распалася… [[Арагорн]], [[Легалас]] і [[Гімлі]] бягуць па землям [[Рохан]]а даганяючы [[Оркі (Серадзем’е)|оркаў]]. Толькі дзякуючы добраму зроку [[Легалас]]а (бо ён [[Эльфы (Серадзем’е)|эльф]]) яны яшчэ могуць не губляць надзею на тое, што дагоняць варожы атрад. Але вось аднойчы яны сустрэлі [[Рохан]]скую армію [[Эамер]]а, які ім расказвае аб нападзенні на [[Урук-хаі|урук-хаяў]] мінулай ноччу… [[Арагорн]] з сябрамі губляе ўсялякую надзею на тое, што пры гэтай бітве [[Мэры]] і [[Піпін]] выжылі… Яны прыходзяць на тое месца, дзе ўжо ўскладзены курган — вогнішча з трупаў [[Оркі (Серадзем’е)|оркаў]]. Але [[Арагорн]] — следапыт, ён знаходзіць сляды [[Хобіты (Серадзем’е)|хобітаў]] і ў хуткім часе высвятляецца, што [[Хобіты (Серадзем’е)|хобіты]] ўцяклі ў лес [[Фангорн]]. Там зайшоўшы ў сярэдзіну яны сустракаюць [[Гандальф Шэры/Белы|Гандальфа]]! Ён жывы, толькі цяпер ён не Шэры, а Белы. У гэты час Мэры з Піпінам сустракаюць у лесе галоўнага энта [[Дрэвабарод]]а, і ўстрайваюць сход [[Энты|энтаў]] — [[Энт-мут]], на якім праз некалькі дзён вырашаецца атакаваць [[Ізенгард]]. У гэты ж момант з [[Ізенгард]]а выпраўляецца дзесяці-тысячная армія [[Урук-хаі|урук-хаяў]] і асадных машын на [[Хельмава Падзь|Хельмаву Падзь]], дзе ў дадзены момант укрыліся арміі [[Рохан]]а, а таксама кароль [[Тэадэн]] з [[Арагорн]]ам, [[Легалас]]ам і [[Гімлі]]. Яны бы не перамаглі, калі б [[Гандальф Шэры/Белы|Гандальф]] не прывёў яшчэ адну армію [[Рохан]]а — [[Аркенбранд]]а. [[Хуорн]]ы — зацвярдзелыя дрэвы з [[Фангорн]]а, дабіваюць астаткі [[Урук-хаі|урук-хаяў]]… [[Гандальф Шэры/Белы|Гандальф]] з сябрамі адпраўляюцца на разваліны [[Ізенгард]]а, каб паразмаўляць са здраднікам [[Саруман Белы|Саруманам Белым]]… ===== Чацвёртая кніга ===== … У гэты час [[Фрода Торбінс|Фрода]] з [[Сэм Гэмджы|Сэмам]] ідуць з [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнкам]] па каменным пагоркам [[Эмін Майл]]а, дзе сустракаюць [[Горлум]]а — істоту, якая калісьці была [[Хобіты (Серадзем’е)|хобітам]], але потым знайшоўшы [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]] пражыла пяць сот гадоў і пераўтварылася ў пачвару. Менавіта дзядзя [[Фрода Торбінс|Фрода]] — [[Більба Торбінс]] у свой час адабраў [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]] у [[Горлум]]а. [[Фрода Торбінс|Фрода]] бярэ яго сабе ў праваднікі, бо [[Горлум]] (па іншаму ''Смеагорл'') ведае дарогу да [[Чорныя вароты|Чорных варотаў]] — галоўнага і амаль адзінага ўваходу на землі [[Мордар (Серадзем'е)|Мордара]] з Захаду і Поўначы. Але на месцы высвятляецца, што прайсці там не атрымаецца. Тады [[Горлум]] вядзе [[Фрода Торбінс|Фрода]] з [[Сэм Гэмджы|Сэмам]] праз [[Ітыліэн]] да перавалу праз горы [[Кірыт Унгал]]. Па дарозе яны сустракаюць [[Фарамір]]а — военачальніка следапытаў [[Гондар]]а. Спачатку [[Хобіты (Серадзем’е)|хобітаў]] з [[Горлум]]ам прымаюць за шпіёнаў, але потым яны становяцца лепшымі сябрамі. [[Фарамір]] адпускае іх у дарогу на [[Мінас-Моргул]], ведаючы, што яго бацька [[Дэнетар]] (намеснік трона [[Гондар]]а) будзе не задаволены такой аддачай моцнай зброі — [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнка]], «глупым» [[Хобіты (Серадзем’е)|хобітам]]. [[Фрода Торбінс|Фрода]], [[Сэм Гэмджы|Сэм]] і [[Горлум]] прыходзяць да перавала, і ў пячоры сустракаюць вялікую павучыху [[Шэлаб]], старую знаёмую [[Горлум]]а. [[Горлум]] уцякае, а [[Фрода Торбінс|Фроду]] раніць [[Шэлаб]], і [[Сэм Гэмджы]] думае, што той памёр. [[Фрода Торбінс|Фрода]] забіраюць [[Оркі (Серадзем’е)|оркі]] ў [[Кірыт Унгал]], і [[Сэм Гэмджы|Сэм]] ідзе за імі… ==== «Вяртанне караля» ==== ===== Пятая кніга ===== … [[Гандальф Шэры/Белы|Гандальф]] і [[Піпін]] прыязджаюць у [[Мінас-Цірыт]] — сталіцу [[Гондар]]а. [[Піпін]] становіцца ахоўнікам [[Белая вежа (Серадзем'е)|Белай Вежы]] пад кіраўніцтвам [[Дэнетар]]а. [[Дэнетар]] не хоча прасіць дапамогі ў [[Тэадэн]]а, бо з ім верагодна пойдзе і [[Арагорн]] — законны правіцель [[Гондар]]а, але [[Гандальф]] супраць яго волі вызывае праз сігнальныя вагні [[Рохан]]. [[Тэадэн]] збірае свае арміі, а [[Арагорн]], [[Легалас]] і [[Гімлі]] ідуць праз шляхі мёртвых — праз горы, дзе жывуць [[Армія праклятых (Серадзем'е)|мёртвыя]] абяццаўшыя мінуламу каралю [[Гондар]]а прыйсці ў патрэбны час на дапамогу, але не здзейсніўшыя сваё абяццане. Яны ідуць за [[Арагорн]]ам у надзеі на тое, што ён іх вызваліць з гэтага свету. Яны захопліваюць порт, забраны піратамі, і збіраюць з гэтых зямель [[Народ Гондара|Гондарскую армію]]. У гэты час на [[Пеленорскае поле|Пеленорскім полі]] пачынаецца [[Пеленорская бітва|бітва]] за [[Мінас-Цірыт]]. Пры трагічных абставінах памірае [[Дэнетар]]. [[Фарамір]]а раняць стрэламі. [[Народ Рохана|Армія Рохана]] прыходзіць у момант: [[Тэадэн]] рухае свае войскі наперад, але тут прыходзяць [[Народ Харада|Харадрымы]] з мумакіламі. Усе губляюць надзею. Але ў гэты час прыплываюць караблі піратаў: усе чакаюць папаўнення [[Народ Мордара|армій Мордара]], але ўзамен адтуль выходзіць [[Арагорн]] з новымі [[Народ Гондара|Гондарцамі]]. [[Эовін]] (не без дапамогі [[Мэры]]) забівае галоўнага [[Назгул]]а [[Кароль-чарадзей|Караля-чарадзея]]. Бітва выйграна. У [[Мінас-Цірыт|Мінас-Тырыце]] збіраюць сход, аб нападзенні на [[Чорныя вароты]], каб звярнуць на сябе ўвагу [[Саўран]]а, і даць шанц [[Фрода Торбінс|Фрода]] дайсці да [[Арадруін]]а… ===== Шостая кніга ===== … [[Сэм Гэмджы|Сэм]] пранікае ў [[Кірыт Унгал]] за [[Фрода Торбінс|Фрода]], якога туды нясуць [[Оркі (Серадзем’е)|оркі]]. Там [[Оркі (Серадзем’е)|оркі]] не падзялілі рэчы [[Фрода Торбінс|Фрода]], і такім чынам практычна ўсіх пазабівалі. Цяжкім чынам [[Сэм Гэмджы|Сэм]] адбівае [[Фрода Торбінс|Фрода]], які як высветлілася быў жывы. Яны працягваюць сваё падарожжа ў кірунку [[Арадруін]]а. Ім даводзіцца пераапранцца ў адзёжу [[Оркі (Серадзем’е)|оркаў]], каб іх не спаймалі. У адным месцы ім даводзіцца прайсці некаторы шлях круком разам з адным атрадам [[Оркі (Серадзем’е)|оркаў]]. Ім шанцавала выбіцца са строя. [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]] станавіўся ўсё цяжэй і цяжэй, і ў хуткім часе [[Фрода Торбінс|Фрода]] не можа ісці сам. [[Сэм Гэмджы|Сэм]] яму дапамагае, і вось яны ўжо амаль дабраліся да вогненнай шчыліны. Там яны сустракаюць [[Горлум]]а! [[Горлум]] стараецца адабраць у іх [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]]. У гэты час ля [[Чорныя вароты|Чорных варотаў]] пачынаецца апошняя бітва за [[Серадзем’е]]. Шанцаў на перамогу даволі мала. Супраць застаўшыхся [[Назгул]]аў б’юцца Арлы (галоўны з іх [[Гваіхір]])… [[Горлум]] нападае на [[Фрода Торбінс|Фрода]], і [[Фрода Торбінс|Фрода]] апранае [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]]. [[Саўран]] тут жа пасылае сваіх слугаў да гары. [[Горлум]] адкусвае палец з [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнкам]], і ад радасці таго, чаго ён чакаў ужо каля васьмідзесяці гадоў ён падае з абрыва прама ў лаву! [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]] знішчаны! [[Барад-дур]] — замак [[Саўран]]а разбураецца, усе [[Народ Мордара|арміі Мордара]] разбягаюцца… На [[Кармаленскае поле|Кармаленскім полі]] адзначаюць перамогу. [[Гандальф Шэры/Белы|Гандальф]] з арламі выратоўвае [[Хобіты (Серадзем’е)|хобітаў]] з вывяргаючагася вулкана, якія цяпер сталі героямі [[Серадзем’е|Серадзем’я]]. [[Арагорн]]а карануюць каралём [[Гондар]]а, і з цягам часу [[Фрода Торбінс|Фрода]], [[Сэм]], [[Мэры]] і [[Піпін]] вяртаюцца дадому ў [[Шыр (Серадзем’е)|Шыр]]. Як высветлілася, [[Саруман Белы|Сарумана Белага]] выпусцілі з [[Ізенгард]]а, і ён цяпер стаў наводзіць свае парадкі ў краіне [[Хобіты (Серадзем’е)|хобітаў]]! Але не дарэмна чацвёрка вядомых па ўсяму [[Серадзем’е|Серадзем’ю]] [[Хобіты (Серадзем’е)|хобітаў]] прайшла папярэднія выпрабаванні. Яны з лёгкасцю справіліся. [[Саруман Белы|Сарумана]] забівае яго асабісты слуга [[Грыма]] (які раней быў слугой [[Тэадэн]]а). Такім чынам у [[Шыр (Серадзем’е)|Шыры]] ўсталёўваецца мір, і ў хуткім часе [[Фрода Торбінс|Фрода]] з [[Більба Торбінс|Більба]] паплылі за мора з [[Шэрая гавань|Шэрай гавані]] ў [[Валінор]]. === Вытокі творчасці === Вытокі творчасці [[Джон Рональд Руэл Толкін|Толкіна]] бяруцца са [[Скандынаўская міфалогія|Скандынаўскай міфалогіі]]. === Іншыя кнігі па [[Серадзем’е|Серадзем’ю]] === * [[Хобіт]] (The Hobbit, [[1937]]) * Прыгоды Тома Бамбадзіла (The Adventures of Tom Bombadil, [[1962]]) * [[Сільмарыліян]] (The Silmarillion, [[1977]]) * Няскончаныя паданні (Unfinished Tales, [[1980]]) * Гісторыя Серадзем’я (The History of Middle-Earth, [[1983]]—[[1996]]) * Дзеці Хурына (The Children of Húrin, [[2007]]) == Фільм == [[Валадар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Экранізацыю]] зняў [[Пітэр Джэксан]], даволі моцна змяніўшы сцэнарый і сюжэт<ref>'''Сцэнарый''' пісаў '''ён''' са сваёй '''жонкай'''.</ref>. У [[2001]] — «[[Валадар пярсцёнкаў: Брацтва пярсцёнка|Брацтва пярсцёнка]]»; [[2002]] — «[[Валадар пярсцёнкаў: Дзве вежы|Дзве вежы]]»; [[2003]] — «[[Валадар пярсцёнкаў: Вяртанне караля|Вяртанне караля]]». === Сюжэт === ==== «Брацтва Пярсцёнка» ==== Адрозненні фільмаў ад кнігі даволі вялікія (хаця ўсе імёны і факты захаваліся нязменнымі), таму што каб зняць усю кнігу ў дакладнасцях, агульная даўжыня фільма складала бы не 9 (12 — рэжысёрская версія) гадзін, а ў шмат разоў больш. Гэта верагодна быў бы серыял. Такім чынам у Першым фільме, [[Пітэр Джэксан]] прыняў шмат момантаў з пачатку кнігі і іншых месцаў: Паход у [[Заскоч'е]], [[Фрэдагар Пузікс]], фермер [[Мэгат]], [[Стары лес]], [[Том Бамбадзіл]], сполахі на небе (над [[Аман Сул]]ам), [[Гларфіндэл]], ваўкі каля варотаў [[Морыя|Морыі]], паход да [[Латлорыен|Лорыена]] і інш. Таксама ён змяніў канцоўку фільма, узяўшы за канец, пачатак Трэцяй кнігі — забойства [[Борамір]]а… ==== «Дзве вежы» ==== … Тут былі прыняты наступныя рэчы: прывядзенне ў [[Хельмава Падзь|Хельмаву Падзь]] восйскаў [[Аркенбранд]]а, '''не''' выгнанне [[Эамер]]а, [[Хуорны]], размова з [[Саруман Белы|Саруманам]] (голас Сарумана) і інш. Таксама, [[Фарамір]] не так моцна спакушаўся забраць [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]], і фільм на гэты раз заканчваецца наадварот, калі яшчэ [[Фрода Торбінс|Фрода]] не дайшоў і блізка да пячораў [[Шэлаб]]… ==== «Вяртанне караля» ==== … У трэцім фільме ўсё пачынаецца з таго, што [[Фрода Торбінс|Фрода]] яшчэ толькі ідзе ў бок перавала [[Кірыт Унгал]]. У фільме дадалі выгнанне [[Сэм Гэмджы|Сэма]]. Потым назіраюцца іншыя змены: войскі [[Мордар (Серадзем'е)|Мордара]] ўрываюцца ў [[Мінас-Цірыт]], прывіды ([[Армія праклятых (Серадзем'е)|Армія праклятых]]) прыходзіць прама на [[Пеленорская бітва|Пеленорскую бітву]], Фрода зпіхвае [[Горлум]]а з края [[Арадруін|вулкана]], да [[Чорныя вароты|Чорных варотаў]] прыйшлі занадта малыя арміі [[Людзі Серадзем'е|людзей]], у [[Шыр (Серадзем’е)|Шыры]] ўсё ў парадку (няма [[Саруман Белы|Сарумана]]). == Беларускія пераклады == «Валадар Пярсцёнкаў» перакладзены на беларускую мову [[Дзмітрый Магілёўцаў|Дзмітрыем Магілёўцавым]] і [[Крысціна Курчанкова|Крысцінай Курчанковай]] у 2008—2009 гадах. У 2023 годзе выйшаў новы пераклад «Валадар пярсцёнкаў: Брацтва Пярсцёнка», зроблены [[Ігар Кулікоў|Ігарам Куліковым]]. === Выданні === ;У перакладзе Магілёўцава і Курчанковай: * Уладар Пярсцёнкаў. Звяз Пярсцёнка / Дж. Р. Р. Толкін ; пераклад з англійскай [Д. Магілёўцава, К. Курчанковай]. — Менск [Мінск], 2008. — 418, [1] с. : іл. ; 21 см. — Пераклад выд.: The lord of the rings. The fellowship of the ring / J. R. R. Tolkien. HarperCollinsPublishers, 1992. — 500 экз. * Уладар пярсцёнкаў. Дзве вежы / Дж. Р. Р. Толкін ; пераклад з англійскай [Д. Магілеўцава, К. Курчанковай]. — Менск [Мінск : б. в.], 2008. — 20 см. — Пераклад выд.: The lord of the rings. The two towers / J. R. R. Tolkien. HarperCollins, 1992 * Уладар Пярсцёнкаў. Вяртанне караля : [раман] / Дж. Р. Р. Толкін ; пераклад з англійскай [Д. Магілёўцава, К. Курчанковай]. — Менск [Мінск], 2009. — 303, [2] с. : іл. ; 20 см. — Пераклад выд.: The lord of the rings. The return of the king / J. R. R. Tolkien. HarperCollins, 1992. — 500 экз. ;У перакладзе Кулікова: * {{Крыніцы/Валадар Пярсцёнкаў. Брацтва Пярсцёнка}} * Валадар пярсцёнкаў. Дзве вежы. — 2024. * Валадар Пярсцёнкаў. Вяртанне Караля. — 2024. == Камп’ютарныя гульні == Існуе шмат камп’ютарных гульняў па Валадару Пярсцёнкаў: === Стратэгіі === * [[The Battle for Middle-Earth|The Lord of the Rings: The Battle for Middle-Earth]] * [[The Lord of the Rings: War of the Ring]] * [[The Lord of the Rings: Tactics]] === [[Экшан (жанр відэагульняў)|Экшан]] === * [[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]] * [[The Lord of the Rings: The Two Towers]] * [[The Lord of the Rings: The Return of the King]] * [[The Lord of the Rings: Online]] * [[The Lord of the Rings: Conquest]] {{Няма крыніц|дата=20.05.2024}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.kulichki.com/tolkien/arhiv/ukr/transl/bel_lotr_1.html «Валадар Пярсцёнкаў» на тарашкевіцы.] * [http://aboutweapons.com.ua/category/the-lord-of-the-rings Зброя з кінафільма «Валадар Пярсцёнкаў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110222163450/http://aboutweapons.com.ua/category/the-lord-of-the-rings |date=22 лютага 2011 }} {{Кнігі пра Серадзем’е}} {{Свет Серадзем’я}} {{Фэнтэзі}} [[Катэгорыя:Кнігі ў жанры фэнтэзі]] [[Катэгорыя:Трылогіі]] [[Катэгорыя:Творы 1954 года]] [[Катэгорыя:Творы 1955 года]] [[Катэгорыя:Раманы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Серадзем’е]] [[Катэгорыя:Легендарыум Толкіна]] [[Катэгорыя:Міфапаэтыка]] [[Катэгорыя:Раманы эпічнага фэнтэзі]] [[Катэгорыя:Кнігі Дж. Р. Р. Толкіна]] qbg0qnvof2gnbqjzqg9dsoigh4nnrux Трынідад і Табага 0 55160 5170668 5127915 2026-07-25T03:19:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170668 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва=Рэспубліка Трынідад і Табага |Арыгінальная назва=Republic of Trinidad and Tobago |Родны склон=Трынідада і Табага |Герб=Coat of arms of Trinidad and Tobago (2025).svg |Сцяг=Flag_of_Trinidad_and_Tobago.svg |Дэвіз=Together we aspire, together we achieve (Разам імкнёмся - разам дасягнём) |Назва гімна=Forged From The Love of Liberty |Дата незалежнасці= [[31 жніўня]] [[1962]] |Незалежнасць ад= [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] |lat_dir =N |lat_deg =10 |lat_min =36 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =61 |lon_min =9 |lon_sec = 0 |region = TT |CoordScale =1000000 |На карце=Trinidad and Tobago (orthographic projection).svg |Мова= [[Англійская мова|англійская]] |Сталіца=[[Порт-оф-Спейн]] |Дзяржаўны лад= [[Рэспубліка]] |Найбуйнейшыя гарады=[[Чагуанас]]<br />[[Сан-Фернанда (Трынідад і Табага)|Сан-Фернанда]]<br />[[Сан-Хуан, Трынідад і Табага|Сан-Хуан]]<br />[[Порт-оф-Спейн]] |Пасады кіраўнікоў=[[Прэзідэнты Трынідада і Табага|Прэзідэнт]]<br />[[Прэм'ер-міністры Трынідада і Табага|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі=[[{{#property:p35}}]]<br />[[{{#property:p6}}]] |Форма кіравання=[[Парламенцкая рэспубліка]] |Месца па тэрыторыі=171 |Тэрыторыя=5 131 |Працэнт вады=нязначны |Месца па насельніцтве=146 |Насельніцтва = 1 218 208<ref>https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/td.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150530024748/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/td.html |date=30 мая 2015 }}</ref> |Год ацэнкі = 2017 |Шчыльнасць насельніцтва=254.4 |ВУП=38 млрд. |Год разліку ВУП=2017 |Месца па ВУП=90 |ВУП на душу насельніцтва=31 000 |Валюта=[[Долар Трынідада і Табага]] (код TTD) |Дамен=[[.tt]] |Тэлефонны код=1-868 |Часавы пояс=-4 }} '''Рэспу́бліка Трыніда́д і Таба́га''' ({{lang-en|Republic of Trinidad and Tobago}}) — краіна на поўдні [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]. Астраўная дзяржава складаецца з двух асноўных астравоў — [[Трынідад|Востраў Трынідад]] і [[Табага|Востраў Табага]] — і 21 меншага. Сталіца — [[Порт-оф-Спейн|горад Порт-Оф-Спейн]]. Нягледзячы на прыналежнасць да [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], астравы болей нагадваюць суседнія краіны [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]: падобныя геалагічная будова, характар рэльефу, карысныя выкапні, субэкватарыяльны клімат, раслінны і жывёльны свет. Этнічны і рэлігійны малюнак Трынідада і Табага вельмі стракаты, што абумоўлена насычанай падзеямі гісторыяй каланізацыі. Дзяржаўная мова — [[англійская мова|англійская]]. [[Сталіца]] не з’яўляецца буйнейшым горадам. Узровень жыцця насельніцтва вельмі высокі, паводле ВУП на душу насельніцтва ў Амерыцы краіна саступае толькі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Канада|Канадзе]]. Аснову дабрабыту складаюць здабыча прыроднага газу і яго экспарт у [[Звадкаваны прыродны газ|звадкаваным]] стане, здабыча нафты і прыроднага асфальту, турызм, афшорная дзейнасць. Негатыўны бок заключаецца ў моцнай залежнасці эканомікі ад кошту нафты. == Этымалогія == Хрыстафор Калумб назваў востраў «Ла-Ісла-дэ-ла-Трынідад» («Востраў Сёмухі»), выканаўшы зарок, зроблены адплыццём у трэцяе падарожжа. Востраў жа Табага, хутчэй за ўсё, атрымаў назву ад сваёй цыгарэтнай формы. == Геаграфічнае становішча == Астравы размешчаны ў Атлантычным акіяне: Трынідад ў аддзелены ад паўночнага ўзбярэжжа Венесуэлы дзесяцікіламетравым пралівам Калумба. Прыкладна на такую ж адлегласць з усходу да Трынідада не далятае, патанаючы ў праліве Бака-дэль-Драгон (пашча Цмока), страла паўвострава Парыя. Паміж востравам і Паўднёвай Амерыкай размясціўся заліў Парыя. У 50 км на поўдзень — вусце Арынока. Востраў Табага ляжыць у 25 км на паўночны ўсход ад Трынідада. Бліжэйшая Антыльская дзяржава — Грэнада. На востраў Трынідад прыходзіцца 93% плошчы Трынідада і Табага (4 800 кв.км). == Геаграфія == {{main|Геаграфія Трынідада і Табага}} [[Выява:Трынідад і Табага.gif|thumb|left|Карта]] Трынідад і Табага, у адрозненні ад большасці Антыльскіх астравоў, знаходзяцца на [[Шэльф|кантынентальным шэльфе]] Паўднёвай Амерыкі, то бок, маюць мацерыковае паходжанне, Табага — з праявамі даўнейшай вулканічнай дзейнасці. Горы Трынідада (да 940 м., гара Арыпа) і Табага (да 640 м) з'яўляюцца працягам венесуэльскіх [[Анды|Андаў]]. [[File:Pitch Lake 1.JPG|thumb|Асфальтавае возера Піч-Лейк]] Паўднёвая і цэнтральная частка Трынідада нізінная, чатка Табага ўяўляе сабою вапняковае плато. На востраве Трынідад маюцца радовішчы [[нафта|нафты]] (на сушы і на шэльфе), [[асфальт]]у (возера [[Піч-Лейк]]), прыроднага газу. Піч-лейк на паўднёва-заходнім беразе вострава Трынідад з'яўляецца найбуйнейшым прыродным рэзервуарам асфальту ў свеце.<ref>http://www.liverpoolmuseums.org.uk/collections/research/trinidad/pitch-lake.aspx</ref> Клімат субэкватарыяльны, гарачы, вільготны. Сярэднемесячныя тэмпературы 25-27 °С. Ападкаў за год ад 1200 на захадзе да 3800 мм на усходзе (на наветраных схілах). Дажджлівы сезон цягнецца з чэрвеня па снежань. Астравы ляжаць на поўдзень ад зоны трапічных цыклонаў, і большасць [[ураган]]аў абыходзяць іх бокам. На Трынідадзе ёсць рэкі: Карані (40 км) і Артойрэ (50 км), на Табага — толькі ручаі. Трапічныя лясы (трынідадскі цік, карыбская хвоя, махагоні, чырвоны сандал, бальса) займаюць 46 % тэрыторыі. На Трынідадзе з падветранага боку распаўсюджаныя ўчасткі другасных саван. Фаўна мае падабенства з фаўнай [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Трапляецца пекары, [[ацэлот]], [[апосум]], [[агуці]], малпа-капуцын, [[кажаны]], чарапахі. Багатая арнітафаўна: чырвоныя ібісы і чырванахвостая чачалака, якія з'яўляюцца сімваламі астравоў Трынідад і Табага адпаведна, трымаюць шчыт на гербе дзяржавы. Пырхаюць на гербе і калібры. На астравах сустракаецца 650 відаў матылькоў<ref>https://www.cbd.int/doc/world/tt/tt-nr-04-en.pdf</ref>. Ёсць рэзерваты і марскі запаведнік. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Трынідада і Табага}} Астравы былі заселеныя каля 7000 гадоў назад (першымі сярод Антыльскіх). Плямёны індзейцаў змянялі адно аднаго, апошнімі (у 14 стагоддзі) сюды мігравалі аравакі і карыбы. На час адкрыцця ў [[1498]] г. [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафорам Калумбам]] востраў Трынідад быў населены індзейцамі-[[Аравакі|аравакамі]], востраў Табага — [[Карыбы (індзейцы)|карыбамі]]. У [[1532]] — [[1797]] гг. востраў Трынідад быў [[Іспанская імперыя|іспанскай калоніяй]]. Першапачатковая цікавасць да астравоў была невялікая з-за беднасці глебаў і адсутнасці карысных выкапняў. Праўда, ў 1511 мясцовых жыхароў сталі вывозіць для здабычы жэмчугу на востраў Маргарыта. У [[1797]] г. Трынідад быў захоплены Вялікабрытаніяй (афіцыйна замацаваны за ёй па выніках [[Ам'енскі дагавор|Ам'енскага дагавора 1802]] г.). За валоданне востравам Табага спрачаліся розныя еўрапейскія дзяржавы (у [[1652]] — [[1658]] гг. — уладанне [[Курляндскае герцагства|Курляндскага герцагства]], васала [[ВКЛ]]), у [[1763]] г. захоплены Вялікабрытаній (замацаваны за ёй у [[1814]] г.). У [[1889]] г. абодва вострава аб'яднаны ў адзіную калонію. У [[1834]] г. пасля адмены [[рабства]] ў Брытаніі пачалася эміграцыя рабочых з Індыі і Кітая. У [[1958]] — [[1962]] гг. Трынідад і Табага ў складзе [[Федэрацыя Вест-Індыі|Федэрацыі Вест-Індыі]]. [[31 жніўня]] [[1962]] г. Трынідад і Табага абвясціў незалежнасць у складзе [[Садружнасць нацый|Садружнасці нацый]]. [[1 жніўня]] [[1978]] г. абвешчана рэспубліка. Да сярэдзіны 1980-х гадоў у палітычным жыцці краіны дамінаваў [[Народны нацыянальны рух]], які адлюстроўваў інтарэсы пераважна афратрынідадцаў. З канца 1980-х гадоў значны ўплыў набыў [[Аб'яднаны нацыянальны кангрэс]], які адлюстроўваў інтарэсы пераважна індатрынідадскай абшчыны. У 1990 ўзброенай групоўкай «Jamaat al Muslimeen» была зроблена спроба дзяржаўнага перавароту, узяты ў закладнікі ўрад, але праз пяць дзён тэрарысты былі абясшкоджаны. == Палітыка == {{main|Палітыка Трынідада і Табага}} Трынідад і Табага — [[парламенцкая рэспубліка]] ў складзе [[Садружнасць нацый|Садружнасці нацый]]. Па [[Канстытуцыя Трынідад і Табага|канстытуцыі]], прынятай [[1 жніўня]] [[1976]] г., кіраўніком дзяржавы з'яўляецца [[Прэзідэнт Трынідад і Табага|прэзідэнт]], які выбіраецца калегіяй выбаршчыкаў з членаў парламента на 5 гадоў. Заканадаўчая ўлада належыць [[Парламент Трынідад і Табага|двухпалатнаму парламенту]], які складаецца з [[Сенат Трынідад і Табага|Сената]] (31 член; зацвярджаецца прэзідэнтам (16 членаў — паводле рэкамендацыі прэм'ер-міністра, 6 — паводле рэкамендацыі лідара апазіцыі і 9 — паводле меркаванні прэзідэнта з улікам неабходнасці прадстаўніцтва ў парламенце вядомых дзяржаўных, грамадскіх і рэлігійных дзеячаў), які зацвярджаецца прэзідэнтам, і [[Палата прадстаўнікоў Трынідад і Табага|Палаты прадстаўнікоў]] (36 дэпутатаў), якія выбіраюцца на 5 гадоў паводле [[Сістэма адноснай большасці|сістэмы адноснай большасці]]. Выканаўчую ўладу ажыццяўляе ўрад на чале з прэм'ер-міністрам, лідарам партыі, якая складае большасць у парламенце. Урад прызначаецца з ліку членаў Сената і Палаты прадстаўнікоў і нясе адказнасць перад парламентам. Прававая і судовая сістэмы Трынідада і Табага заснаваныя на прынцыпах [[Англійскае права|англійскага права]]. Вышэйшы орган судовай улады — Вярхоўны суд. Яго старшыня прызначаецца прэзідэнтам па прадстаўленні прэм'ер-міністра і лідара апазіцыі, а астатнія суддзі — па рэкамендацыі судова-прававога камітэта. Ніжэйстаячыя органы — Высокі суд, Апеляцыйны суд і магістраты. === Адміністрацыйны падзел === {{main|Адміністрацыйны падзел Трынідада і Табага}} Трынідад і Табага — [[Унітарная дзяржава|унітарная рэспубліка]], якая падзяляецца на 5 муніцыпалітэтаў, 9 рэгіянальных карпарацый і самакіравальную тэрыторыю Табага. == Насельніцтва == Рост насельніцтва ў апошнія гады нават адмоўны, што звязана з высокім узроўнем эміграцыі (у 2017 натуральны прырост склаў 0.4 %, міграцыйны адток — -0.6 %)<ref>https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/td.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150530024748/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/td.html |date=30 мая 2015 }}</ref>. Індатрынідадцы — 37 %, афратрынідадцы — 36 % (нашчадкі закантрактаваных рабочых). Дзяржаўная мова — англійская. У гутарцы выкарыстоўваюцца трынідадская крэольская і бхаджпуры. Рэлігійны склад: 55 % — хрысціяне (пераважна пратэстанты), 18 % — [[індуізм|індуісты]].<ref>https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/td.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150530024748/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/td.html |date=30 мая 2015 }}</ref>. Сталіца краіны Порт-оф-Спейн з'яўляецца трэцім па колькасці насельніцтва горадам (37 тыс.), саступаючы гарадам [[Чагуанас]] (83 тыс.), Сан-Фернанда (48 тыс.). == Эканоміка == {{main|Эканоміка Трынідада і Табага}} Грашовая адзінка — доллар Трынідада. ВУП на душу насельніцтва — каля 31 000 даляраў (2017), трэці ў Амерыцы. Трынідад і Табага — найбагацейшая краіна [[Карыбы|Карыбскага басейна]] і мае развітую эканоміку з моцным [[Прыватны сектар эканомікі|прыватным]] і невялікім [[Публічны сектар|дзяржаўным сектарамі]]. Дзякуючы паспяховым эканамічным рэформам, праведзеным у [[1995]] г., дзяржава стала прывабным рэгіёнам для замежных [[Інвестыцыя|інвестыцый]]. Адбылося ажыўленне [[Міжнародны гандаль|знешняга гандлю]]. Інвестыцыі ў прамысловасць і пашырэнне будаўніцтва спрыялі значнаму эканамічнаму росту. Да пачатку 20 стагоддзя Трынідад стаў цэнтрам плантацыйнага гаспадаркі, асноўнымі культурамі былі какава і кава (у сярэдзіне (XX стагоддзя плантацыі загінулі ў выніку эпідэмій і ўраганаў, какававыя былі часткова адноўленыя). У другой палове (XIX стагоддзя ля возера Піч-Лейк пачалася здабыча нафты (адна з першых у свеце). Сёння экспарт нафты і звадкаванага газу (6 месца ў свеце, 17 млрд м³ у 2015) — найважнейшая крыніца даходу (40 % ВУП, 80 % экспарту пры ўсяго 5 % занятых). Негатыўны бок заключаецца ў моцнай [[Галандская хвароба|залежнасці эканомікі ад цаны на нафту]]. У 2015 па 2017 год ва ўмовах нізкіх цэн на нафту ВУП краіны ўпаў на 8 %. Вырошчваюцца какава, перац, какосавыя арэхі. Найважнейшы знешнеэканамічны партнёр — ЗША (да 50 % экспарту і 27 % імпарту). Як і большасць Карыбскіх астравоў Трынідад з'яўляецца цэнтрам турызму і афшорнай зонай. == Гл. таксама == * [[Астравы Трынідада і Табага]] * [[Брытанская каланізацыя Амерыкі]] * [[Іспанская каланізацыя Амерыкі]] * [[Курляндская каланізацыя Амерыкі]] * [[Спіс астраўных дзяржаў]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15}} == Спасылкі == * {{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Тринидад%20и%20Тобаго/|title=Тринидад и Тобаго}} * [http://krugosvet.ru/enc/strany_mira/TRINIDAD_I_TOBAGO.html Тринидад и Тобаго] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140708153405/http://krugosvet.ru/enc/strany_mira/TRINIDAD_I_TOBAGO.html |date=8 ліпеня 2014 }} {{ref-ru}} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] * [http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Тринидад_и_Тобаго Тринидад и Тобаго // Энциклопедия «Вокруг света»] {{ref-ru}} {{Commons|Category:Trinidad_and_Tobago|выгляд=міні}} {{Трынідад і Табага ў тэмах}} {{Паўночная Амерыка}} {{Краіны ля Карыбскага мора}} {{Садружнасць нацый}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} [[Катэгорыя:Трынідад і Табага| ]] jit4g646tvxk0yxp42ybsd5wopg3t36 Тулуза 0 63125 5170694 5035994 2026-07-25T05:41:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170694 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Тулуза |арыгінальная назва = {{lang-fr|Toulouse}}, {{lang-oc|Tolosa}} |падначаленне = |краіна = Францыя |герб = Blason ville fr Toulouse (Haute-Garonne).svg |сцяг = Flag of Midi-Pyrénées.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга =150px |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff | photo1a = Toulouse Homebanner Capitole Night.jpg | photo2a = Les Jacobins depuis la Garonne - panoramio.jpg | photo2b = Saint Sernin. Plus de 900 ans, la plus grande église romane conservée au monde. - panoramio.jpg | photo3a = Hôtel d'Assézat, toulouse (single shot).jpg | photo3b = GardienDuTemple-0535.jpg | photo4a = F-GSTF A300B4-608SR Airbus Transport Intl TLS 25SEP13 (9946473005).jpg | photo4b = ApolloDay-Toulouse-2019-07-21-2919.jpg | photo5a = Panorama from pont Saint-Pierre in Toulouse - 2012-08-31.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 270 | text = }} |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 43|lat_min = 36|lat_sec = 19 |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 26|lon_sec = 34 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Аксітанія |рэгіён у табліцы = Аксітанія (рэгіён){{!}}Аксітанія |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 106 да н.э. |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 4015 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 398 000 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Toulouse |сайт = http://www.mairie-toulouse.fr |мова сайта = fr |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Тулуза''' ({{lang-fr|Toulouse}} {{IPA|[tuˈluz]}}, мясц. {{IPA|[tuˈluzə]}}, {{lang-oc|Tolosa}} {{IPA|[tuˈluzɔ]}}, {{lang-la|Tolosa}}) — горад на поўдні [[Францыя|Францыі]], [[сталіца]] рэгіёна [[Аксітанія (рэгіён)|Аксітанія]] і [[прэфектура]] (адміністрацыйны цэнтр) дэпартамента [[Верхняя Гарона]]. Насельніцтва — 427 тыс. чалавек (адзнака [[2004]] г.). Дэвіз {{lang-oc|Per Tolosa totjorn mai}}. == Гісторыя == {{See also|Графства Тулуза|Спіс графаў Тулузскіх}} У 106 годзе да н.э. [[Галы|гальскае]] паселішча ''Талоса'' было захоплена [[Старажытны Рым|рымлянамі]]. З [[IV]] стагоддзя вядома пра знаходжанне ў Тулузе [[біскуп]]а. З [[419]] па [[507]] гады Тулуза была сталіцай [[каралеўства вестготаў]]. У 508 годзе Тулузай авалодалі [[франкі]] на чале з [[Хлодвіг I|Хлодвігам]]. Час ад часу Тулуза апынялася сталіцай самастойнага каралеўства [[каралеўства Аквітанія|Аквітанія]]. У 721 годзе вытрымала [[Бітва пры Тулузе, 721|аблогу сарацынаў]]. З 778 года — рэзідэнцыя [[Тулуза (графства)|графаў Тулузскіх]], якія трымалі пад сваім кантролем поўдзень Францыі. Дабрабыт сярэднявечнай Тулузы быў звязаны не толькі з яе сталічным становішчам, але і з тым, што праз яе праходзіў шматлюдны [[шлях Святога Якава]]. [[Аблога Тулузы]] [[Альбігойскі крыжовы паход|крыжакамі]] працягвалася з кастрычніка 1217 па чэрвень 1218 года. Хоць узяцце крыжакамі і нанесла адчувальны ўдар, горад працягваў развівацца. У 1214 годзе [[Святы Дамінік]] заснаваў у Тулузе [[ордэн дамініканцаў]]. У 1229 годзе пачаў працаваць [[Тулузскі ўніверсітэт, былы|Тулузскі ўніверсітэт]], а ў 1317 годзе біскупская кафедра ўзвысілася да ступені [[архібіскуп]]скай. Пасля далучэння да [[Дамен караля Францыі|каралеўскага дамена]] ў 1271 годзе Тулуза да [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] заставалася цэнтрам правінцыі [[Лангедок]]. [[Тулузскі парламент]], упершыню скліканы ў 1420 годзе, разглядаў судовыя цяжбы жыхароў усяго поўдня Францыі. Пра тулузскія літаратурныя турніры гл. [[Клеманс Ізор]]. У гады [[Гугеноцкія войны|Гугеноцкіх войнаў]] Тулуза служыла апорай [[Каталіцкая ліга, Францыя|Каталіцкай лігі]]. У 1632 годзе ў двары [[Тулузская ратуша|Тулузскай ратушы]] быў пакараны смерцю [[Генрых II дэ Манмарансі|апошні герцаг Манмарансі]]. У 1814 годзе маршал [[Нікаля Жан дэ Дзьё Сульт|Сульт]] прайграў пад Тулузай [[Бітва пры Тулузе, 1814|апошнюю бітву]] [[Вайна на Пірэнейскім паўвостраве|Паўастраўной вайны]]. Да будаўніцтва першай чыгункі Тулуза як правінцыйны горад пазнілася ў сваім прамысловым развіцці. Пачатак тулузскаму авіябудаванню паклаў [[Клемент Адэр]] (1841—1925). Пры [[Шарль дэ Голь|Шарлі дэ Голі]] ў Тулузе размясціліся [[Нацыянальны цэнтр касмічных даследаванняў]] і звязаныя з ім прадпрыемства абароннай і авіякасмічнай галін, што спрыяла хуткаму эканамічнаму і сацыяльнаму росту. Некалькі струхлелых кварталаў старой забудовы былі знесены; на іх месцы з’явіліся сучасныя вышынныя будынкі. == Геаграфія == Тулуза размешчана на берагах [[Гарона|Гароны]], паміж Атлантычным акіянам (250 км) і Міжземным морам (150 км). У Тулузе змыкаюцца [[Паўднёвы канал|Лангедокскі]] і [[Гаронскі канал]]ы, якія злучаюць [[Атлантычны акіян]] з [[Міжземнае мора|Міжземным морам]]. Старая частка горада займае высокі правы бераг Гароны. Вакол раскінуліся прадмесці, вядомыя з Сярэднявечча. Даўней тут размаўлялі на [[аксітанская мова|аксітанскай гаворцы]]. На левым беразе — прадмесце Сен-Сіпр’ен; за ім — [[спальны раён]] сучаснай забудовы, [[Мірай]]. == Клімат == {{Клімат мясцовасці | Шырыня = 70% | Становішча = center | Месца_род = Тулузы | Крыніца = [http://www.infoclimat.fr/climatologie-07037-rouen-boos.html Infoclimat] | Сту_ср = 5.4 | Сту_сяр_апад = 55 | Лют_ср = 6.8 | Лют_сяр_апад = 55 | Сак_ср = 8.7 | Сак_сяр_апад = 57 | Кра_ср = 11.3 | Кра_сяр_апад = 64 | Май_ср = 14.8 | Май_сяр_апад = 73 | Чэр_ср = 18.4 | Чэр_сяр_апад = 57 | Ліп_ср = 21.3 | Ліп_сяр_апад = 41 | Жні_ср = 20.8 | Жні_сяр_апад = 47 | Вер_ср = 18.5 | Вер_сяр_апад = 47 | Кас_ср = 14.4 | Кас_сяр_апад = 51 | Ліс_ср = 8.9 | Ліс_сяр_апад = 48 | Сне_ср = 5.9 | Сне_сяр_апад = 55 | Год_ср = 12.9 | Год_сяр_апад = 650 | Сту_сяр_мін = 1.8 | Сту_сяр_макс = 9.0 | Лют_сяр_мін = 2.9 | Лют_сяр_макс = 10.8 | Сак_сяр_мін = 4.0 | Сак_сяр_макс = 13.4 | Кра_сяр_мін = 6.5 | Кра_сяр_макс = 16.1 | Май_сяр_мін = 9.6 | Май_сяр_макс = 20.0 | Чэр_сяр_мін = 12.8 | Чэр_сяр_макс = 23.9 | Ліп_сяр_мін = 15.2 | Ліп_сяр_макс = 27.4 | Жні_сяр_мін = 15.0 | Жні_сяр_макс = 26.7 | Вер_сяр_мін = 12.7 | Вер_сяр_макс = 24.3 | Кас_сяр_мін = 9.5 | Кас_сяр_макс = 19.2 | Ліс_сяр_мін = 5.0 | Ліс_сяр_макс = 12.9 | Сне_сяр_мін = 2.5 | Сне_сяр_макс = 9.4 | Год_сяр_мін = 8.1 | Год_сяр_макс = 17.8 | Сту_а_мін = -18.6 | Сту_а_макс = 21.2 | Лют_а_мін = -19.0 | Лют_а_макс = 22.1 | Сак_а_мін = -8.0 | Сак_а_макс = 27.1 | Кра_а_мін = -3.0 | Кра_а_макс = 30.0 | Май_а_мін = -0.8 | Май_а_макс = 32.7 | Чэр_а_мін = 4.0 | Чэр_а_макс = 39.8 | Ліп_а_мін = 7.6 | Ліп_а_макс = 40.2 | Жні_а_мін = 5.5 | Жні_а_макс = 40.2 | Вер_а_мін = 1.9 | Вер_а_макс = 35.3 | Кас_а_мін = -3.0 | Кас_а_макс = 30.2 | Ліс_а_мін = -7.5 | Ліс_а_макс = 24.3 | Сне_а_мін = -12.0 | Сне_а_макс = 21.1 | Год_а_мін = -19.0 | Год_а_макс = 40.2 | Сту_вада = | Лют_вада = | Сак_вада = | Кра_вада = | Май_вада = | Чэр_вада = | Ліп_вада = | Жні_вада = | Вер_вада = | Кас_вада = | Ліс_вада = | Сне_вада = | Год_вада = }} == Славутасці == [[Файл:Toulouse Capitole Night Wikimedia Commons.jpg|thumb|Начное падсвятленне плошчы Капітолія з выкладзеным на маставой [[аксітанскі крыж|аксітанскім крыжом]]]] У Тулузе своеасаблівая архітэктура, яе таксама называюць «ружовым горадам» з-за колеру цэглы — традыцыйнага матэрыялу, з якога быў пабудаваны стары горад. Сярод архітэктурных помнікаў горада вылучаюцца — выкананая ў [[гатычная архітэктура|гатычным стылі]] царква якабінцаў (Les Jacobins) XIII—XIV стагоддзяў, [[раманскі стыль|раманская]] базіліка Сэн-Сэрнэн (Saint-Sernin) пачатак будаўніцтва канец XI стагоддзя, сабор Сэнт-Эцьен (Saint-Etienne) лічыцца прататыпам гатычна-мерыдыянальнага стылю, гісторыя якога пачынаецца ў [[1073]] годзе. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Файл:Bachelier - Hôtel d'Assézat - Toulouse - La cour d'honneur.jpg|center|230px]] | width="5%"| | width="29%"|[[Файл:Hotel de Bagis Toulouse.jpg|center|270px]] | width="5%"| | [[Файл:Église des Jacobins depuis la Garonne Toulouse IMG 7323.jpg|center|270px]] |- | align="center"|Рэнесансны [[атэль д’Асеза]] | | align="center"|Асабняк купца П’еро (XVII стагоддзе) | | align="center"|Месца нараджэння ордэна [[дамініканцы|дамініканцаў]] |} == Адукацыя == * [[Нацыянальная школа грамадзянскай авіяцыі]] * [[Політэхнічны інстытут перадавой навукі]] == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг ЗША}} [[Атланта]], [[Джорджыя]], [[ЗША]] * {{Сцяг Італіі}} [[Балоння]], [[Італія]] * {{Сцяг Англіі}} [[Брысталь]], [[Вялікабрытанія]] * {{Сцяг Украіны}} [[Кіеў]], [[Украіна]] <ref name="France">[https://web.archive.org/web/20121008234404/http://www.mfa.gov.ua/france/fr/publication/content/10806.htm Partenariat et amitié existantsеntre villes et régions de France et d’Ukraine] {{ref-fr}}</ref> * {{Сцяг Ізраіля}} [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіў — Яфа]], [[Ізраіль]] * {{Сцяг Кітая}} [[Чунцын]], [[Кітай]] * {{Сцяг Іспаніі}} [[Эльчэ]], [[Іспанія]] * {{Сцяг Расіі}} [[Грозны]], [[Чачня]], [[РФ]] == Вядомыя асобы == * [[Святы Губерт]] * [[Жан-Луі Дэбрэ]] * [[П’ер Гамара]] * [[Федэрыка Мунцэнь-і-Манэ]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Гарады Аксітаніі]] [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Верхняя Гарона]] [[Катэгорыя:Тулуза| ]] 06tj0qmqyrwrtriiwivjjfc1tzfpo3c Шаблон:Вікістужка 10 64061 5170318 5135439 2026-07-24T12:30:31Z StachLysy 62453 5170318 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{shortcut|ВП:К-ЛН}} Паведамленні пра падзеі, якім больш за 2 месяцы, перамяшчайце, калі ласка, у [[/Архіў|архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Праекты]]{{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Выява:Wikipedia-logo-v2.svg|right|60px]]</noinclude> * <small>24 ліпеня 2026</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Нерчынскі дагавор|265&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small>12 красавіка 2026</small> — Падведзены вынікі конкурсу «[[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|WikiGap 2026 Belarus]]». * <small>4 лютага 2026</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Пераходная вуліца (Мінск)|260&nbsp;000-ы артыкул]]. snqblbzy6kjyv4fiyhq85hg3z86fo1f Тарн і Гарона 0 65827 5170493 4645629 2026-07-24T16:31:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170493 wikitext text/x-wiki {{Дэпартамент Францыі| Дэпартамент= Тарн і Гарона| Дэпартамент-Фр=Tarn-et-Garonne| нумар= 82| рэгіён=[[Поўдзень — Пірэнеі]]| прэфектура=[[Монтабан]]| насельніцтва= 206 тыс.| год=1999| месца= 86 | шчыльнасць= 55 | плошча=3718 | акругі=2 | кантоны= 30| камуны= 195| img_coa=Blason département fr Tarn-et-Garonne.svg }} '''Тарн і Гарона''' (франц. Tarn-et-Garonne) — дэпартамент на поўдні [[Францыя|Францыі]], адзін з дэпартаментаў рэгіёна [[Поўдзень — Пірэнеі]]. Парадкавы нумар 82. Адміністрацыйны цэнтр — [[Мантабан]]. Насельніцтва 206 тыс. чалавек (86-е месца сярод дэпартаментаў, даныя [[1999]] г.). Плошча тэрыторыі 3718 км². Праз дэпартамент працякаюць рэкі [[Рака Тарн|Тарн]] і [[Гарона]], ад якіх і паходзіць яго назва. Дэпартамент уключае 2 акругі, 30 кантонаў і 195 камун. Дэпартамент быў утвораны дэкрэтам Напалеона ад 4 лістапада [[1804]] г. У яго склад увайшлі землі суседніх дэпартаментаў, у першую чаргу [[Лот (дэпартамент)|Ло]] і [[Гарона Верхняя]]. == Вядомыя асобы == * [[Жан Агюст Дамінік Энгр]] == У Сеціве == * [http://www.Tarn-et-Garonne.pref.gouv.fr/ Prefecture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130808023539/http://www.tarn-et-garonne.pref.gouv.fr/ |date=8 жніўня 2013 }} * [http://www.cg82.fr/ Conseil general] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071023054558/http://www.cg82.fr/ |date=23 кастрычніка 2007 }} {{Дэпартаменты Францыі}} [[Катэгорыя:Тарн і Гарона| ]] eqm33002gxjguwguq7mmeqbzsdd3vje Вялікі Лес 0 68394 5170342 3853559 2026-07-24T12:58:03Z Autumndancer 168015 /* Іншае */ 5170342 wikitext text/x-wiki Назву '''Вялікі Лес''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Брэсцкая вобласць]] ** [[Вялікі Лес (Драгічынскі раён)|Вялікі Лес]] — вёска ў [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]] ** [[Вялікі Лес (Камянецкі раён)|Вялікі Лес]] — вёска ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] ** [[Вялікі Лес (Столінскі раён)|Вялікі Лес]] — вёска ў [[Столінскі раён|Столінскім раёне]] * [[Гомельская вобласць]] ** [[Вялікі Лес (Брагінскі раён)|Вялікі Лес]] — вёска ў [[Брагінскі раён|Брагінскім раёне]] ** [[Вялікі Лес (Добрушскі раён)|Вялікі Лес]] — былы пасёлак у [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] ** [[Вялікі Лес (Жлобінскі раён)|Вялікі Лес]] — вёска ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] * [[Магілёўская вобласць]] ** [[Вялікі Лес (Быхаўскі раён)|Вялікі Лес]] — вёска ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] * [[Мінская вобласць]] ** [[Вялікі Лес (Крупскі раён)|Вялікі Лес]] — вёска ў [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] ** [[Вялікі Лес (Салігорскі раён)|Вялікі Лес]] — вёска ў [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] == Іншае == * [[Вялікі Лес (балота)]] * [[Вялікі Лес (лясны масіў)|Вялікі Лес]] — лясны масіў у [[Горацкі раён|Горацкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] * [[Вялікі Лес (жылы раён, Мінск)|Вялікі Лес]] — жылы раён у [[Мінск]]у {{Неадназначнасць}} tnds7f9ep5uq8flhf51dvovdtlsil8x Страўнікава-кішачны тракт 0 69934 5170428 4492958 2026-07-24T14:40:45Z DzBar 156353 шаблон 5170428 wikitext text/x-wiki {{Анатамічная картка}}[[File:Желудочно-кишечный тракт (пищеварительная система) человека.jpg|thumb|right|282px|<center>{{PAGENAME}}:</center><br />1 — [[Стрававод|Стрававод чалавека]];<br />2 — [[Страўнік]];<br />3 — [[Дванаццаціперсная кішка чалавека|Дванаццаціперсная кішка]];<br />4 — [[Худая кішка чалавека|Худая кішка]];<br />5 — [[Падуздышная кішка чалавека|Падуздышная кішка]];<br />6 — [[Тоўстая кішка чалавека|Тоўстая кішка]];<br />7 — [[Прамая кішка чалавека|Прамая кішка]].]] '''Страўнікава-кішачны тракт''' ('''СКТ''') — сістэма органаў [[страваванне|стрававання]] сапраўдных шматклетачных [[жывёлы|жывёл]], якія забяспечваюць механічную і хімічную апрацоўку [[ежа|ежы]], усмоктванне яе састаўных частак і выдзяленне незасвоеных рэшткаў. == Асноўныя звесткі == У большасці жывёл стрававальная сістэма арганізавана аднолькава. Страўнікава-кішачны тракт ўяўляе сабой суцэльную трубку, якая злучае ротавую адтуліну з анальнай, па якой у каўдальным напрамку перамяшчаюцца харчовыя масы, якія расшчапляюцца на больш дробныя, прыдатныя да ўсмоктвання часціцы. Аднак у розных жывёл ёсць некаторыя адрозненні ў арганізацыі стрававальнай сістэмы, якія часта бываюць звязанымі з асаблівасцямі іх харчавання. У пазваночных страўнікава-кішачны тракт уключае ротавую поласць, глотку, стрававод, [[страўнік]], [[кішэчнік]], буйныя стрававальныя залозы ([[печань]], [[падстраўнікавая залоза]]). У расліннаедных значная даўжыня кішэчніка, асабліва [[Тоўсты кішэчнік|тоўстага]] (напр., у [[конь|коней]] з’яўляюцца дадатковыя сляпыя адросткі), у кароў страўнік мае 4 камеры, у драпежных кішэчнік карацейшы, страўнік аднакамерны. Колькасць зубоў таксама адрозніваецца ў розных відаў жывёл. Розныя аддзелы страўнікава-кішачнага тракту выконваюць спецыфічныя функцыі ў працэсе бесперапыннага ператраўлення ежы (напр., хімічны працэс стрававання і ўсмоктвання ў страўніку і тонкай кішцы), таксама нестрававальныя функцыі (напр., выдзяляльных органаў, эндакрынных залоз, імунныя). У нармальнага дарослага [[мужчына|мужчыны]] страўнікава-кішачны тракт у сярэднім каля 6,5 метраў удоўжкі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стравава́льная сістэ́ма|[[Анатоль Сяргеевіч Леанцюк|Леанцюк А. С.]]|191}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Gastro-Intestinal_Tract}} {{стрававальная сістэма чалавека}} {{сістэмы органаў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Страўнікава-кішачны тракт| ]] p97gxe31zyt9wulgvfhjtmysiqd16yy Автобизнес 0 70880 5170696 5144935 2026-07-25T05:55:14Z Igor2work2 171628 /* Газета */ 5170696 wikitext text/x-wiki {{Сайт | название = ABW.BY | оригинальное название = | логотип = | url = https://abw.by/ | скриншот = | подпись = | коммерческий = Да | тип =Новостной,Онлайн-газета | регистрация = Бесплатная | языки = [[Русский язык|Русский]], [[Белорусский язык|белорусский]] | пользователей = | посещаемость = | язык программирования = | расположение = {{Флагификация|Беларусь}}: [[Минск]] | владелец = ООО «Бонусторг» | автор = | открыт = 11 февраля 1993 г. | закрыт = | текущий статус = Активен | оборот = | чистая прибыль = | число сотрудников = | страна = {{Флагификация|Беларусь}} }} '''[[Av.by|ABW.BY]] (раней – «Автобизнес», газета «Автобизнес-Weekly») — беларускі аўтамабільны інфармацыйны партал і аўтакласіфайд. Адзін з найстарэйшых профільных медыярэсурсаў Беларусі. З 1993 па 2018 год праект існаваў у фармаце штотыднёвай газеты, а з 2018 года цалкам перайшоў у лічбавы фармат.''' == Газетны перыяд (1993—2018) == Выданне было заснавана ў Мінску ў 1993 годзе пад назвай «Автобизнес-Weekly». Першы нумар выйшаў 11 лютага 1993 года. Першапачаткова газета спецыялізавалася на публікацыі прыватных аб’яў аб куплі-продажы аўтамабіляў і запчастак, а таксама падавала інфармацыю пра цэны на аўтарынках. Акрамя камерцыйнай інфармацыі, выданне публікавала рэдакцыйныя матэрыялы: агляды аўтамабіляў, навіны заканадаўства, парады па эксплуатацыі і рамонце. На працягу 1990-х і 2000-х гадоў газета была адным з вядучых друкаваных выданняў аўтамабільнай тэматыкі ў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2023/02/11/avtobiznesu--30-let-letopis-v-licah|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 1994 годзе быў запушчаны звязаны з газетай часопіс «АБС», які спачатку выходзіў у чорна-белым, а потым і ў каляровым варыянце і выдавалася да 2008 года. У 2006 годзе пачаў працу вэб-сайт [[Av.by|abw.by]]. Першапачаткова рэсурс функцыянаваў як анлайн-версія друкаванага выдання, якая дублявала базу аб’яў, але пазней развіўся ў самастойны інфармацыйны партал. У сувязі са змяненнем медыяспажывання і лічбавізацыяй рынку ў 2018 годзе было прынята рашэнне аб спыненні выпуску папяровай версіі газеты. Выданне цалкам засяродзілася на развіцці інтэрнэт-партала abw.by. == У інтэрнэце == У 2006 годзе на базе газеты «Аўтабізнес» з’явіўся інтэрнэт-партал abw.by<ref>{{cite web |url = https://abw.by/news/site/2019/09/02/novyi-povorot-i-motor-revet-kak-abwby-dvigaet-avtobiznes |title = Новый поворот, и мотор ревет! Как ABW.BY двигает Автобизнес |publisher = abw.by |date = 2019-09-02 |accessdate = 2023-02-11 |language = ru }}</ref>. Калі існаваў паралельна з газетай, была магчымасць сцягваць свежыя нумары з сайта. У лістападзе 2023 года на партале быў апублікаваны адкрыты ліст уласнікаў выдання, у якім паведамлялася аб спыненні працы. Апошнія матэрыялы былі апублікаваныя 19 лістапада<ref>{{cite news |url = https://abw.by/news/site/2023/11/19/abwby-vmesto-epiloga |title = ABW.BY: вместо эпилога |publisher = abw.by |date = 2023-11-19 |accessdate = 2024-01-04 |language = ru }}</ref>. З 20 лістапада інфармацыя на сайце abw.by больш не абнаўляецца<ref>{{cite news |url = https://auto.onliner.by/2023/11/20/abw-by |title = Автомобильный портал Abw.by остановил свою работу |publisher = [[onliner.by]] |date = 2023-11-20 |accessdate = 2024-01-04 |language = ru }}</ref>. 17 студзеня 2024 года партал ABW.BY певедаміў, што аднаўляе сваю працу са з'яўленнем новых заснавальнікаў<ref>[https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu Портал ABW вновь запускает новостную ленту]</ref><ref>[https://tochka.by/articles/drive/belorusskiy_portal_ob_avtomobilyakh_abw_by_vozobnovil_rabotu_chto_proizoshlo/ Белорусский портал об автомобилях ABW.BY возобновил работу – что произошло]{{Недаступная спасылка}} //[[Точка BY]]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.abw.by/ www.abw.by] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] tldz4g50wdufbu43vqi6gpribxsiwxq 5170698 5170696 2026-07-25T06:15:33Z Igor2work2 171628 Абноўлены артыкул, дададзена актуальная інфармацыя. 5170698 wikitext text/x-wiki {{Сайт | название = ABW.BY | оригинальное название = | логотип = | url = https://abw.by/ | скриншот = | подпись = | коммерческий = Да | тип =Новостной,Онлайн-газета | регистрация = Бесплатная | языки = [[Русский язык|Русский]], [[Белорусский язык|белорусский]] | пользователей = | посещаемость = | язык программирования = | расположение = {{Флагификация|Беларусь}}: [[Минск]] | владелец = ООО «Бонусторг» | автор = | открыт = 11 февраля 1993 г. | закрыт = | текущий статус = Активен | оборот = | чистая прибыль = | число сотрудников = | страна = {{Флагификация|Беларусь}} }} '''[[Av.by|ABW.BY]] (раней – «Автобизнес», газета «Автобизнес-Weekly») — беларускі аўтамабільны інфармацыйны партал і аўтакласіфайд. Адзін з найстарэйшых профільных медыярэсурсаў Беларусі. З 1993 па 2018 год праект існаваў у фармаце штотыднёвай газеты, а з 2018 года цалкам перайшоў у лічбавы фармат.''' == Газетны перыяд (1993—2018) == Выданне было заснавана ў Мінску ў 1993 годзе пад назвай «Автобизнес-Weekly». Першы нумар выйшаў 11 лютага 1993 года. Першапачаткова газета спецыялізавалася на публікацыі прыватных аб’яў аб куплі-продажы аўтамабіляў і запчастак, а таксама падавала інфармацыю пра цэны на аўтарынках. Акрамя камерцыйнай інфармацыі, выданне публікавала рэдакцыйныя матэрыялы: агляды аўтамабіляў, навіны заканадаўства, парады па эксплуатацыі і рамонце. На працягу 1990-х і 2000-х гадоў газета была адным з вядучых друкаваных выданняў аўтамабільнай тэматыкі ў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2023/02/11/avtobiznesu--30-let-letopis-v-licah|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 1994 годзе быў запушчаны звязаны з газетай часопіс «АБС», які спачатку выходзіў у чорна-белым, а потым і ў каляровым варыянце і выдавалася да 2008 года. У 2006 годзе пачаў працу вэб-сайт [[Av.by|abw.by]]. Першапачаткова рэсурс функцыянаваў як анлайн-версія друкаванага выдання, якая дублявала базу аб’яў, але пазней развіўся ў самастойны інфармацыйны партал. У сувязі са змяненнем медыяспажывання і лічбавізацыяй рынку ў 2018 годзе было прынята рашэнне аб спыненні выпуску папяровай версіі газеты. Выданне цалкам засяродзілася на развіцці інтэрнэт-партала abw.by. == Сучасны этап (з 2018 года) == Пасля адмовы ад друкаванай версіі рэсурс працягнуў працу як класіфайд (дошка аб’яў) і навінавае СМІ. У 2019 годзе abw.by прайшоў праз рэбрэндынг і атрымаў лагатып «Автобизнес»<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2019/09/02/novyi-povorot-i-motor-revet-kak-abwby-dvigaet-avtobiznes|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У снежні 2021 года ТАА «Банусторг», кампанія-ўладальнік abw.by, стала рэзідэнтам Парка высокіх тэхналогій<ref>{{Cite web|url=https://www.park.by/residents/bonustorg/|title=Бонусторг|website=www.park.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У лістападзе 2023 года партал abw.by абвясціў пра прыпыненне дзейнасці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/life/avtomobilnyy_portal_abw_by_prekrashchaet_svoyu_rabotu_v_chem_prichina/|title=Автомобильный портал ABW.BY прекращает свою работу – в чем причина|website=tochka.by|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}</ref>. 17 студзеня 2024 года работа рэсурсу была адноўлена. Адбылася змена ўласніка і перазапуск праекта з абноўленай структурай кіравання<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У ліпені 2024 года быў праведзены рэбрэндынг праекта з «Автобизнеса» на ABW.BY, пасля чаго ён атрымаў актуальны выгляд і яркі аранжавы дызайн<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.abw.by/ www.abw.by] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] 1qu5kj2y5x28t3qqo2pftzrmlsmp3bd 5170699 5170698 2026-07-25T06:19:59Z Igor2work2 171628 5170699 wikitext text/x-wiki {{Сайт | название = ABW.BY | оригинальное название = | логотип = | url = https://abw.by/ | скриншот = | подпись = | коммерческий = Да | тип =Новостной,Онлайн-газета | регистрация = Бесплатная | языки = [[Русский язык|Русский]], [[Белорусский язык|белорусский]] | пользователей = | посещаемость = | язык программирования = | расположение = {{Флагификация|Беларусь}}: [[Минск]] | владелец = ООО «Бонусторг» | автор = | открыт = 11 февраля 1993 г. | закрыт = | текущий статус = Активен | оборот = | чистая прибыль = | число сотрудников = | страна = {{Флагификация|Беларусь}} }} '''[[Av.by|ABW.BY]] (раней – «Автобизнес», газета «Автобизнес-Weekly») — беларускі аўтамабільны інфармацыйны партал і аўтакласіфайд. Адзін з найстарэйшых профільных медыярэсурсаў Беларусі. З 1993 па 2018 год праект існаваў у фармаце штотыднёвай газеты, а з 2018 года цалкам перайшоў у лічбавы фармат.''' == Газетны перыяд (1993—2018) == Выданне было заснавана ў Мінску ў 1993 годзе пад назвай «Автобизнес-Weekly». Першы нумар выйшаў 11 лютага 1993 года. Першапачаткова газета спецыялізавалася на публікацыі прыватных аб’яў аб куплі-продажы аўтамабіляў і запчастак, а таксама падавала інфармацыю пра цэны на аўтарынках. Акрамя камерцыйнай інфармацыі, выданне публікавала рэдакцыйныя матэрыялы: агляды аўтамабіляў, навіны заканадаўства, парады па эксплуатацыі і рамонце. На працягу 1990-х і 2000-х гадоў газета была адным з вядучых друкаваных выданняў аўтамабільнай тэматыкі ў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2023/02/11/avtobiznesu--30-let-letopis-v-licah|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 1994 годзе быў запушчаны звязаны з газетай часопіс «АБС», які спачатку выходзіў у чорна-белым, а потым і ў каляровым варыянце і выдавалася да 2008 года. У 2006 годзе пачаў працу вэб-сайт [[Av.by|abw.by]]. Першапачаткова рэсурс функцыянаваў як анлайн-версія друкаванага выдання, якая дублявала базу аб’яў, але пазней развіўся ў самастойны інфармацыйны партал. У сувязі са змяненнем медыяспажывання і лічбавізацыяй рынку ў 2018 годзе было прынята рашэнне аб спыненні выпуску папяровай версіі газеты. Выданне цалкам засяродзілася на развіцці інтэрнэт-партала abw.by. == Сучасны этап (з 2018 года) == Пасля адмовы ад друкаванай версіі рэсурс працягнуў працу як класіфайд (дошка аб’яў) і навінавае СМІ. У 2019 годзе abw.by прайшоў праз рэбрэндынг і атрымаў лагатып «Автобизнес»<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2019/09/02/novyi-povorot-i-motor-revet-kak-abwby-dvigaet-avtobiznes|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У снежні 2021 года ТАА «Банусторг», кампанія-ўладальнік abw.by, стала рэзідэнтам Парка высокіх тэхналогій<ref>{{Cite web|url=https://www.park.by/residents/bonustorg/|title=Бонусторг|website=www.park.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У лістападзе 2023 года партал abw.by абвясціў пра прыпыненне дзейнасці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/life/avtomobilnyy_portal_abw_by_prekrashchaet_svoyu_rabotu_v_chem_prichina/|title=Автомобильный портал ABW.BY прекращает свою работу – в чем причина|website=tochka.by|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}</ref>. 17 студзеня 2024 года работа рэсурсу была адноўлена. Адбылася змена ўласніка і перазапуск праекта з абноўленай структурай кіравання<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У ліпені 2024 года быў праведзены рэбрэндынг праекта з «Автобизнеса» на ABW.BY, пасля чаго ён атрымаў актуальны выгляд і яркі аранжавы дызайн<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. {{зноскі}} == Дзейнасць == == Спасылкі == * [http://www.abw.by/ www.abw.by] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] 947yuxjotu8t31lbio0hqlevfk0tosg 5170700 5170699 2026-07-25T06:24:51Z Igor2work2 171628 5170700 wikitext text/x-wiki {{Сайт | название = ABW.BY | оригинальное название = | логотип = | url = https://abw.by/ | скриншот = | подпись = | коммерческий = Да | тип =Новостной,Онлайн-газета | регистрация = Бесплатная | языки = [[Русский язык|Русский]], [[Белорусский язык|белорусский]] | пользователей = | посещаемость = | язык программирования = | расположение = {{Флагификация|Беларусь}}: [[Минск]] | владелец = ООО «Бонусторг» | автор = | открыт = 11 февраля 1993 г. | закрыт = | текущий статус = Активен | оборот = | чистая прибыль = | число сотрудников = | страна = {{Флагификация|Беларусь}} }} '''[[Av.by|ABW.BY]] (раней – «Автобизнес», газета «Автобизнес-Weekly») — беларускі аўтамабільны інфармацыйны партал і аўтакласіфайд. Адзін з найстарэйшых профільных медыярэсурсаў Беларусі. З 1993 па 2018 год праект існаваў у фармаце штотыднёвай газеты, а з 2018 года цалкам перайшоў у лічбавы фармат.''' == Газетны перыяд (1993—2018) == Выданне было заснавана ў Мінску ў 1993 годзе пад назвай «Автобизнес-Weekly». Першы нумар выйшаў 11 лютага 1993 года. Першапачаткова газета спецыялізавалася на публікацыі прыватных аб’яў аб куплі-продажы аўтамабіляў і запчастак, а таксама падавала інфармацыю пра цэны на аўтарынках. Акрамя камерцыйнай інфармацыі, выданне публікавала рэдакцыйныя матэрыялы: агляды аўтамабіляў, навіны заканадаўства, парады па эксплуатацыі і рамонце. На працягу 1990-х і 2000-х гадоў газета была адным з вядучых друкаваных выданняў аўтамабільнай тэматыкі ў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2023/02/11/avtobiznesu--30-let-letopis-v-licah|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 1994 годзе быў запушчаны звязаны з газетай часопіс «АБС», які спачатку выходзіў у чорна-белым, а потым і ў каляровым варыянце і выдавалася да 2008 года. У 2006 годзе пачаў працу вэб-сайт [[Av.by|abw.by]]. Першапачаткова рэсурс функцыянаваў як анлайн-версія друкаванага выдання, якая дублявала базу аб’яў, але пазней развіўся ў самастойны інфармацыйны партал. У сувязі са змяненнем медыяспажывання і лічбавізацыяй рынку ў 2018 годзе было прынята рашэнне аб спыненні выпуску папяровай версіі газеты. Выданне цалкам засяродзілася на развіцці інтэрнэт-партала abw.by. == Сучасны этап (з 2018 года) == Пасля адмовы ад друкаванай версіі рэсурс працягнуў працу як класіфайд (дошка аб’яў) і навінавае СМІ. У 2019 годзе abw.by прайшоў праз рэбрэндынг і атрымаў лагатып «Автобизнес»<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2019/09/02/novyi-povorot-i-motor-revet-kak-abwby-dvigaet-avtobiznes|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У снежні 2021 года ТАА «Банусторг», кампанія-ўладальнік abw.by, стала рэзідэнтам Парка высокіх тэхналогій<ref>{{Cite web|url=https://www.park.by/residents/bonustorg/|title=Бонусторг|website=www.park.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У лістападзе 2023 года партал abw.by абвясціў пра прыпыненне дзейнасці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/life/avtomobilnyy_portal_abw_by_prekrashchaet_svoyu_rabotu_v_chem_prichina/|title=Автомобильный портал ABW.BY прекращает свою работу – в чем причина|website=tochka.by|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}</ref>. 17 студзеня 2024 года работа рэсурсу была адноўлена. Адбылася змена ўласніка і перазапуск праекта з абноўленай структурай кіравання<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У ліпені 2024 года быў праведзены рэбрэндынг праекта з «Автобизнеса» на ABW.BY, пасля чаго ён атрымаў актуальны выгляд і яркі аранжавы дызайн<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. == Дзейнасць == {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.abw.by/ www.abw.by] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] nlil32z0o4ogj24rl2p6y1fm7ylbx55 5170704 5170700 2026-07-25T06:36:34Z Igor2work2 171628 /* Дзейнасць */ 5170704 wikitext text/x-wiki {{Сайт | название = ABW.BY | оригинальное название = | логотип = | url = https://abw.by/ | скриншот = | подпись = | коммерческий = Да | тип =Новостной,Онлайн-газета | регистрация = Бесплатная | языки = [[Русский язык|Русский]], [[Белорусский язык|белорусский]] | пользователей = | посещаемость = | язык программирования = | расположение = {{Флагификация|Беларусь}}: [[Минск]] | владелец = ООО «Бонусторг» | автор = | открыт = 11 февраля 1993 г. | закрыт = | текущий статус = Активен | оборот = | чистая прибыль = | число сотрудников = | страна = {{Флагификация|Беларусь}} }} '''[[Av.by|ABW.BY]] (раней – «Автобизнес», газета «Автобизнес-Weekly») — беларускі аўтамабільны інфармацыйны партал і аўтакласіфайд. Адзін з найстарэйшых профільных медыярэсурсаў Беларусі. З 1993 па 2018 год праект існаваў у фармаце штотыднёвай газеты, а з 2018 года цалкам перайшоў у лічбавы фармат.''' == Газетны перыяд (1993—2018) == Выданне было заснавана ў Мінску ў 1993 годзе пад назвай «Автобизнес-Weekly». Першы нумар выйшаў 11 лютага 1993 года. Першапачаткова газета спецыялізавалася на публікацыі прыватных аб’яў аб куплі-продажы аўтамабіляў і запчастак, а таксама падавала інфармацыю пра цэны на аўтарынках. Акрамя камерцыйнай інфармацыі, выданне публікавала рэдакцыйныя матэрыялы: агляды аўтамабіляў, навіны заканадаўства, парады па эксплуатацыі і рамонце. На працягу 1990-х і 2000-х гадоў газета была адным з вядучых друкаваных выданняў аўтамабільнай тэматыкі ў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2023/02/11/avtobiznesu--30-let-letopis-v-licah|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 1994 годзе быў запушчаны звязаны з газетай часопіс «АБС», які спачатку выходзіў у чорна-белым, а потым і ў каляровым варыянце і выдавалася да 2008 года. У 2006 годзе пачаў працу вэб-сайт [[Av.by|abw.by]]. Першапачаткова рэсурс функцыянаваў як анлайн-версія друкаванага выдання, якая дублявала базу аб’яў, але пазней развіўся ў самастойны інфармацыйны партал. У сувязі са змяненнем медыяспажывання і лічбавізацыяй рынку ў 2018 годзе было прынята рашэнне аб спыненні выпуску папяровай версіі газеты. Выданне цалкам засяродзілася на развіцці інтэрнэт-партала abw.by. == Сучасны этап (з 2018 года) == Пасля адмовы ад друкаванай версіі рэсурс працягнуў працу як класіфайд (дошка аб’яў) і навінавае СМІ. У 2019 годзе abw.by прайшоў праз рэбрэндынг і атрымаў лагатып «Автобизнес»<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2019/09/02/novyi-povorot-i-motor-revet-kak-abwby-dvigaet-avtobiznes|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У снежні 2021 года ТАА «Банусторг», кампанія-ўладальнік abw.by, стала рэзідэнтам Парка высокіх тэхналогій<ref>{{Cite web|url=https://www.park.by/residents/bonustorg/|title=Бонусторг|website=www.park.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У лістападзе 2023 года партал abw.by абвясціў пра прыпыненне дзейнасці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/life/avtomobilnyy_portal_abw_by_prekrashchaet_svoyu_rabotu_v_chem_prichina/|title=Автомобильный портал ABW.BY прекращает свою работу – в чем причина|website=tochka.by|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}</ref>. 17 студзеня 2024 года работа рэсурсу была адноўлена. Адбылася змена ўласніка і перазапуск праекта з абноўленай структурай кіравання<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У ліпені 2024 года быў праведзены рэбрэндынг праекта з «Автобизнеса» на ABW.BY, пасля чаго ён атрымаў актуальны выгляд і яркі аранжавы дызайн<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. == Дзейнасць == Асноўнымі напрамкамі працы партала з’яўляюцца: інфармацыйны блок''':''' штодзённая публікацыя навін аўтамабільнага свету, змяненняў у ПДР і заканадаўстве, аўтарскіх тэст-драйваў новых і ўжываных аўтамабіляў, рэпартажаў, экспертных матэрыялаў і спецыяльных праектаў; класіфайд''':''' база прапаноў аб продажы легкавых і грузавых аўтамабіляў, мотатэхнікі, спецтэхнікі, запчастак і паслуг; сэрвісы ''':''' AI-пошук аўто, PRO-падпіска, праверка аўтамабіля па VIN, каталог мадыфікацый, паслугі аўтакампаній і інш. Матэрыялы выдання рэгулярна цытуюцца іншымі беларускімі СМІ і агрэгатарамі навін.{{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.abw.by/ www.abw.by] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] 5j0faovcy5ib40tzplvsjvxf264yezk 5170719 5170704 2026-07-25T07:47:00Z Igor2work2 171628 ілюстрацыя 5170719 wikitext text/x-wiki {{Сайт | название = ABW.BY | оригинальное название = | логотип = | url = https://abw.by/ | скриншот = | подпись = | коммерческий = Да | тип =Новостной,Онлайн-газета | регистрация = Бесплатная | языки = [[Русский язык|Русский]], [[Белорусский язык|белорусский]] | пользователей = | посещаемость = | язык программирования = | расположение = {{Флагификация|Беларусь}}: [[Минск]] | владелец = ООО «Бонусторг» | автор = | открыт = 11 февраля 1993 г. | закрыт = | текущий статус = Активен | оборот = | чистая прибыль = | число сотрудников = | страна = {{Флагификация|Беларусь}} }} '''[[Av.by|ABW.BY]] (раней – «Автобизнес», газета «Автобизнес-Weekly») — беларускі аўтамабільны інфармацыйны партал і аўтакласіфайд. Адзін з найстарэйшых профільных медыярэсурсаў Беларусі. З 1993 па 2018 год праект існаваў у фармаце штотыднёвай газеты, а з 2018 года цалкам перайшоў у лічбавы фармат.''' [[Файл:Газеты в белоруси.jpg|міні|305x305пкс]] == Газетны перыяд (1993—2018) == Выданне было заснавана ў Мінску ў 1993 годзе пад назвай «Автобизнес-Weekly». Першы нумар выйшаў 11 лютага 1993 года. Першапачаткова газета спецыялізавалася на публікацыі прыватных аб’яў аб куплі-продажы аўтамабіляў і запчастак, а таксама падавала інфармацыю пра цэны на аўтарынках. Акрамя камерцыйнай інфармацыі, выданне публікавала рэдакцыйныя матэрыялы: агляды аўтамабіляў, навіны заканадаўства, парады па эксплуатацыі і рамонце. На працягу 1990-х і 2000-х гадоў газета была адным з вядучых друкаваных выданняў аўтамабільнай тэматыкі ў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2023/02/11/avtobiznesu--30-let-letopis-v-licah|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 1994 годзе быў запушчаны звязаны з газетай часопіс «АБС», які спачатку выходзіў у чорна-белым, а потым і ў каляровым варыянце і выдавалася да 2008 года. У 2006 годзе пачаў працу вэб-сайт [[Av.by|abw.by]]. Першапачаткова рэсурс функцыянаваў як анлайн-версія друкаванага выдання, якая дублявала базу аб’яў, але пазней развіўся ў самастойны інфармацыйны партал. У сувязі са змяненнем медыяспажывання і лічбавізацыяй рынку ў 2018 годзе было прынята рашэнне аб спыненні выпуску папяровай версіі газеты. Выданне цалкам засяродзілася на развіцці інтэрнэт-партала abw.by. [[Файл:Машина из белоруси.jpg|міні|287x287пкс]] == Сучасны этап (з 2018 года) == Пасля адмовы ад друкаванай версіі рэсурс працягнуў працу як класіфайд (дошка аб’яў) і навінавае СМІ. У 2019 годзе abw.by прайшоў праз рэбрэндынг і атрымаў лагатып «Автобизнес»<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2019/09/02/novyi-povorot-i-motor-revet-kak-abwby-dvigaet-avtobiznes|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У снежні 2021 года ТАА «Банусторг», кампанія-ўладальнік abw.by, стала рэзідэнтам Парка высокіх тэхналогій<ref>{{Cite web|url=https://www.park.by/residents/bonustorg/|title=Бонусторг|website=www.park.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У лістападзе 2023 года партал abw.by абвясціў пра прыпыненне дзейнасці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/life/avtomobilnyy_portal_abw_by_prekrashchaet_svoyu_rabotu_v_chem_prichina/|title=Автомобильный портал ABW.BY прекращает свою работу – в чем причина|website=tochka.by|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}</ref>. 17 студзеня 2024 года работа рэсурсу была адноўлена. Адбылася змена ўласніка і перазапуск праекта з абноўленай структурай кіравання<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У ліпені 2024 года быў праведзены рэбрэндынг праекта з «Автобизнеса» на ABW.BY, пасля чаго ён атрымаў актуальны выгляд і яркі аранжавы дызайн<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. == Дзейнасць == Асноўнымі напрамкамі працы партала з’яўляюцца: інфармацыйны блок''':''' штодзённая публікацыя навін аўтамабільнага свету, змяненняў у ПДР і заканадаўстве, аўтарскіх тэст-драйваў новых і ўжываных аўтамабіляў, рэпартажаў, экспертных матэрыялаў і спецыяльных праектаў; класіфайд''':''' база прапаноў аб продажы легкавых і грузавых аўтамабіляў, мотатэхнікі, спецтэхнікі, запчастак і паслуг; сэрвісы ''':''' AI-пошук аўто, PRO-падпіска, праверка аўтамабіля па VIN, каталог мадыфікацый, паслугі аўтакампаній і інш. Матэрыялы выдання рэгулярна цытуюцца іншымі беларускімі СМІ і агрэгатарамі навін.{{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.abw.by/ www.abw.by] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] 0o9adw6dl27q53mmwctwhj5wfhms9af 5170744 5170719 2026-07-25T09:13:55Z NewABW-BY 171455 5170744 wikitext text/x-wiki {{Сайт | название = ABW.BY | оригинальное название = | логотип = | url = https://abw.by/ | скриншот = | подпись = | коммерческий = Да | тип =Новостной,Онлайн-газета | регистрация = Бесплатная | языки = [[Русский язык|Русский]], [[Белорусский язык|белорусский]] | пользователей = | посещаемость = | язык программирования = | расположение = {{Флагификация|Беларусь}}: [[Минск]] | владелец = ООО «Бонусторг» | автор = | открыт = 11 февраля 1993 г. | закрыт = | текущий статус = Активен | оборот = | чистая прибыль = | число сотрудников = | страна = {{Флагификация|Беларусь}} }} '''[[Av.by|ABW.BY]] (раней – «Автобизнес», газета «Автобизнес-Weekly») — беларускі аўтамабільны інфармацыйны партал і аўтакласіфайд. Адзін з найстарэйшых профільных медыярэсурсаў Беларусі. З 1993 па 2018 год праект існаваў у фармаце штотыднёвай газеты, а з 2018 года цалкам перайшоў у лічбавы фармат.''' [[Файл:Газеты в белоруси.jpg|міні|305x305пкс]] == Газетны перыяд (1993—2018) == Выданне было заснавана ў Мінску ў 1993 годзе пад назвай «Автобизнес-Weekly». Першы нумар выйшаў 11 лютага 1993 года. Першапачаткова газета спецыялізавалася на публікацыі прыватных аб’яў аб куплі-продажы аўтамабіляў і запчастак, а таксама падавала інфармацыю пра цэны на аўтарынках. Акрамя камерцыйнай інфармацыі, выданне публікавала рэдакцыйныя матэрыялы: агляды аўтамабіляў, навіны заканадаўства, парады па эксплуатацыі і рамонце. На працягу 1990-х і 2000-х гадоў газета была адным з вядучых друкаваных выданняў аўтамабільнай тэматыкі ў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2023/02/11/avtobiznesu--30-let-letopis-v-licah|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 1994 годзе быў запушчаны звязаны з газетай часопіс «АБС», які спачатку выходзіў у чорна-белым, а потым і ў каляровым варыянце і выдавалася да 2008 года. У 2006 годзе пачаў працу вэб-сайт [[Av.by|abw.by]]. Першапачаткова рэсурс функцыянаваў як анлайн-версія друкаванага выдання, якая дублявала базу аб’яў, але пазней развіўся ў самастойны інфармацыйны партал. У сувязі са змяненнем медыяспажывання і лічбавізацыяй рынку ў 2018 годзе было прынята рашэнне аб спыненні выпуску папяровай версіі газеты. Выданне цалкам засяродзілася на развіцці інтэрнэт-партала abw.by. [[Файл:Машина из белоруси.jpg|міні|287x287пкс]] == Сучасны этап (з 2018 года) == Пасля адмовы ад друкаванай версіі рэсурс працягнуў працу як класіфайд (дошка аб’яў) і навінавае СМІ. У 2019 годзе abw.by прайшоў праз рэбрэндынг і атрымаў лагатып «Автобизнес»<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2019/09/02/novyi-povorot-i-motor-revet-kak-abwby-dvigaet-avtobiznes|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У снежні 2021 года ТАА «Банусторг», кампанія-ўладальнік abw.by, стала рэзідэнтам Парка высокіх тэхналогій<ref>{{Cite web|url=https://www.park.by/residents/bonustorg/|title=Бонусторг|website=www.park.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У лістападзе 2023 года партал abw.by абвясціў пра прыпыненне дзейнасці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/life/avtomobilnyy_portal_abw_by_prekrashchaet_svoyu_rabotu_v_chem_prichina/|title=Автомобильный портал ABW.BY прекращает свою работу – в чем причина|website=tochka.by|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}</ref>. 17 студзеня 2024 года работа рэсурсу была адноўлена. Адбылася змена ўласніка і перазапуск праекта з абноўленай структурай кіравання<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У ліпені 2024 года быў праведзены рэбрэндынг праекта з «Автобизнеса» на ABW.BY, пасля чаго ён атрымаў актуальны выгляд і яркі аранжавы дызайн<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. == Дзейнасць == Асноўнымі напрамкамі працы партала з’яўляюцца: інфармацыйны блок''':''' штодзённая публікацыя навін аўтамабільнага свету, змяненняў у ПДР і заканадаўстве, аўтарскіх тэст-драйваў новых і ўжываных аўтамабіляў, рэпартажаў, экспертных матэрыялаў і спецыяльных праектаў; класіфайд''':''' база прапаноў аб продажы легкавых і грузавых аўтамабіляў, мотатэхнікі, спецтэхнікі, запчастак і паслуг; сэрвісы ''':''' AI-пошук аўто, PRO-падпіска, праверка аўтамабіля па VIN, каталог мадыфікацый, паслугі аўтакампаній і інш. Матэрыялы выдання рэгулярна цытуюцца іншымі беларускімі СМІ і агрэгатарамі навін.{{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.abw.by/ www.abw.by] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] p9ngcoubs8db3i0db7o02ktdc64mk3i 5170756 5170744 2026-07-25T09:54:43Z NewABW-BY 171455 афармленне 5170756 wikitext text/x-wiki {{Сайт | название = ABW.BY | оригинальное название = | логотип =https://commons.wikimedia.org/wiki/File:ABW.BY.jpg | url = https://abw.by/ | скриншот = | подпись = | коммерческий = Да | тип =Новостной,Онлайн-газета | регистрация = Бесплатная | языки = [[Русский язык|Русский]], [[Белорусский язык|белорусский]] | пользователей = | посещаемость = | язык программирования = | расположение = {{Флагификация|Беларусь}}: [[Минск]] | владелец = ООО «Бонусторг» | автор = | открыт = 11 февраля 1993 г. | закрыт = | текущий статус = Активен | оборот = | чистая прибыль = | число сотрудников = | страна = {{Флагификация|Беларусь}} |лагатып=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:ABW.BY.jpg}} '''[[Av.by|ABW.BY]] (раней – «Автобизнес», газета «Автобизнес-Weekly») — беларускі аўтамабільны інфармацыйны партал і аўтакласіфайд. Адзін з найстарэйшых профільных медыярэсурсаў Беларусі. З 1993 па 2018 год праект існаваў у фармаце штотыднёвай газеты, а з 2018 года цалкам перайшоў у лічбавы фармат.''' [[Файл:Газеты в белоруси.jpg|міні|305x305пкс]] == Газетны перыяд (1993—2018) == Выданне было заснавана ў Мінску ў 1993 годзе пад назвай «Автобизнес-Weekly». Першы нумар выйшаў 11 лютага 1993 года. Першапачаткова газета спецыялізавалася на публікацыі прыватных аб’яў аб куплі-продажы аўтамабіляў і запчастак, а таксама падавала інфармацыю пра цэны на аўтарынках. Акрамя камерцыйнай інфармацыі, выданне публікавала рэдакцыйныя матэрыялы: агляды аўтамабіляў, навіны заканадаўства, парады па эксплуатацыі і рамонце. На працягу 1990-х і 2000-х гадоў газета была адным з вядучых друкаваных выданняў аўтамабільнай тэматыкі ў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2023/02/11/avtobiznesu--30-let-letopis-v-licah|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 1994 годзе быў запушчаны звязаны з газетай часопіс «АБС», які спачатку выходзіў у чорна-белым, а потым і ў каляровым варыянце і выдавалася да 2008 года. У 2006 годзе пачаў працу вэб-сайт [[Av.by|abw.by]]. Першапачаткова рэсурс функцыянаваў як анлайн-версія друкаванага выдання, якая дублявала базу аб’яў, але пазней развіўся ў самастойны інфармацыйны партал. У сувязі са змяненнем медыяспажывання і лічбавізацыяй рынку ў 2018 годзе было прынята рашэнне аб спыненні выпуску папяровай версіі газеты. Выданне цалкам засяродзілася на развіцці інтэрнэт-партала abw.by. [[Файл:Машина из белоруси.jpg|міні|287x287пкс]] == Сучасны этап (з 2018 года) == Пасля адмовы ад друкаванай версіі рэсурс працягнуў працу як класіфайд (дошка аб’яў) і навінавае СМІ. У 2019 годзе abw.by прайшоў праз рэбрэндынг і атрымаў лагатып «Автобизнес»<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2019/09/02/novyi-povorot-i-motor-revet-kak-abwby-dvigaet-avtobiznes|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У снежні 2021 года ТАА «Банусторг», кампанія-ўладальнік abw.by, стала рэзідэнтам Парка высокіх тэхналогій<ref>{{Cite web|url=https://www.park.by/residents/bonustorg/|title=Бонусторг|website=www.park.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У лістападзе 2023 года партал abw.by абвясціў пра прыпыненне дзейнасці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/life/avtomobilnyy_portal_abw_by_prekrashchaet_svoyu_rabotu_v_chem_prichina/|title=Автомобильный портал ABW.BY прекращает свою работу – в чем причина|website=tochka.by|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}</ref>. 17 студзеня 2024 года работа рэсурсу была адноўлена. Адбылася змена ўласніка і перазапуск праекта з абноўленай структурай кіравання<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У ліпені 2024 года быў праведзены рэбрэндынг праекта з «Автобизнеса» на ABW.BY, пасля чаго ён атрымаў актуальны выгляд і яркі аранжавы дызайн<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. == Дзейнасць == Асноўнымі напрамкамі працы партала з’яўляюцца: інфармацыйны блок''':''' штодзённая публікацыя навін аўтамабільнага свету, змяненняў у ПДР і заканадаўстве, аўтарскіх тэст-драйваў новых і ўжываных аўтамабіляў, рэпартажаў, экспертных матэрыялаў і спецыяльных праектаў; класіфайд''':''' база прапаноў аб продажы легкавых і грузавых аўтамабіляў, мотатэхнікі, спецтэхнікі, запчастак і паслуг; сэрвісы ''':''' AI-пошук аўто, PRO-падпіска, праверка аўтамабіля па VIN, каталог мадыфікацый, паслугі аўтакампаній і інш. Матэрыялы выдання рэгулярна цытуюцца іншымі беларускімі СМІ і агрэгатарамі навін.{{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.abw.by/ www.abw.by] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] 0g1xng2iif0f6y79yx15gontdwp803k 5170757 5170756 2026-07-25T09:57:12Z NewABW-BY 171455 вікіфікацыя, афармленне 5170757 wikitext text/x-wiki {{Сайт | название = ABW.BY | оригинальное название = | логотип =https://commons.wikimedia.org/wiki/File:ABW.BY.jpg | url = https://abw.by/ | скриншот = | подпись = | коммерческий = Да | тип =Новостной,Онлайн-газета | регистрация = Бесплатная | языки = [[Русский язык|Русский]], [[Белорусский язык|белорусский]] | пользователей = | посещаемость = | язык программирования = | расположение = {{Флагификация|Беларусь}}: [[Минск]] | владелец = ООО «Бонусторг» | автор = | открыт = 11 февраля 1993 г. | закрыт = | текущий статус = Активен | оборот = | чистая прибыль = | число сотрудников = | страна = {{Флагификация|Беларусь}} |лагатып=ABW.BY.jpg}} '''[[Av.by|ABW.BY]] (раней – «Автобизнес», газета «Автобизнес-Weekly») — беларускі аўтамабільны інфармацыйны партал і аўтакласіфайд. Адзін з найстарэйшых профільных медыярэсурсаў Беларусі. З 1993 па 2018 год праект існаваў у фармаце штотыднёвай газеты, а з 2018 года цалкам перайшоў у лічбавы фармат.''' [[Файл:Газеты в белоруси.jpg|міні|305x305пкс]] == Газетны перыяд (1993—2018) == Выданне было заснавана ў Мінску ў 1993 годзе пад назвай «Автобизнес-Weekly». Першы нумар выйшаў 11 лютага 1993 года. Першапачаткова газета спецыялізавалася на публікацыі прыватных аб’яў аб куплі-продажы аўтамабіляў і запчастак, а таксама падавала інфармацыю пра цэны на аўтарынках. Акрамя камерцыйнай інфармацыі, выданне публікавала рэдакцыйныя матэрыялы: агляды аўтамабіляў, навіны заканадаўства, парады па эксплуатацыі і рамонце. На працягу 1990-х і 2000-х гадоў газета была адным з вядучых друкаваных выданняў аўтамабільнай тэматыкі ў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2023/02/11/avtobiznesu--30-let-letopis-v-licah|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 1994 годзе быў запушчаны звязаны з газетай часопіс «АБС», які спачатку выходзіў у чорна-белым, а потым і ў каляровым варыянце і выдавалася да 2008 года. У 2006 годзе пачаў працу вэб-сайт [[Av.by|abw.by]]. Першапачаткова рэсурс функцыянаваў як анлайн-версія друкаванага выдання, якая дублявала базу аб’яў, але пазней развіўся ў самастойны інфармацыйны партал. У сувязі са змяненнем медыяспажывання і лічбавізацыяй рынку ў 2018 годзе было прынята рашэнне аб спыненні выпуску папяровай версіі газеты. Выданне цалкам засяродзілася на развіцці інтэрнэт-партала abw.by. [[Файл:Машина из белоруси.jpg|міні|287x287пкс]] == Сучасны этап (з 2018 года) == Пасля адмовы ад друкаванай версіі рэсурс працягнуў працу як класіфайд (дошка аб’яў) і навінавае СМІ. У 2019 годзе abw.by прайшоў праз рэбрэндынг і атрымаў лагатып «Автобизнес»<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2019/09/02/novyi-povorot-i-motor-revet-kak-abwby-dvigaet-avtobiznes|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У снежні 2021 года ТАА «Банусторг», кампанія-ўладальнік abw.by, стала рэзідэнтам Парка высокіх тэхналогій<ref>{{Cite web|url=https://www.park.by/residents/bonustorg/|title=Бонусторг|website=www.park.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У лістападзе 2023 года партал abw.by абвясціў пра прыпыненне дзейнасці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/life/avtomobilnyy_portal_abw_by_prekrashchaet_svoyu_rabotu_v_chem_prichina/|title=Автомобильный портал ABW.BY прекращает свою работу – в чем причина|website=tochka.by|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}</ref>. 17 студзеня 2024 года работа рэсурсу была адноўлена. Адбылася змена ўласніка і перазапуск праекта з абноўленай структурай кіравання<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У ліпені 2024 года быў праведзены рэбрэндынг праекта з «Автобизнеса» на ABW.BY, пасля чаго ён атрымаў актуальны выгляд і яркі аранжавы дызайн<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. == Дзейнасць == Асноўнымі напрамкамі працы партала з’яўляюцца: інфармацыйны блок''':''' штодзённая публікацыя навін аўтамабільнага свету, змяненняў у ПДР і заканадаўстве, аўтарскіх тэст-драйваў новых і ўжываных аўтамабіляў, рэпартажаў, экспертных матэрыялаў і спецыяльных праектаў; класіфайд''':''' база прапаноў аб продажы легкавых і грузавых аўтамабіляў, мотатэхнікі, спецтэхнікі, запчастак і паслуг; сэрвісы ''':''' AI-пошук аўто, PRO-падпіска, праверка аўтамабіля па VIN, каталог мадыфікацый, паслугі аўтакампаній і інш. Матэрыялы выдання рэгулярна цытуюцца іншымі беларускімі СМІ і агрэгатарамі навін.{{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.abw.by/ www.abw.by] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] du0neikk3kfsqpuzgis515ha22tybt3 Баранкі 0 72405 5170344 5105884 2026-07-24T13:00:20Z M.L.Bot 261 /* Вядомыя асобы */ 5170344 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус =Вёска |беларуская назва =Баранкі |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Відамлянскі }} '''Баранкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Бара́нкі'''</ref> ({{lang-be-trans|Baranki}}, {{lang-ru|Баранки}}) — [[вёска]] ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Відамлянскі сельсавет|Відамлянскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Ганна Андрыянаўна Белявец]] (нар. 1920) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] * [[Уладзімір Сямёнавіч Каліноўскі]] (1889 - пасля 1929) — беларускі грамадска дзеяч, пасол Сейма Польскай Рэспублікі ў 1922-1923 гадах. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} *{{SgKP|XV_cz.1|81|Baranki}} {{Відамлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Відамлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] skmkvmuarr84iqocmkoiwsjhi48y6sm 5170345 5170344 2026-07-24T13:00:38Z M.L.Bot 261 афармленне 5170345 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус =Вёска |беларуская назва =Баранкі |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Відамлянскі }} '''Баранкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Бара́нкі'''</ref> ({{lang-be-trans|Baranki}}, {{lang-ru|Баранки}}) — [[вёска]] ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Відамлянскі сельсавет|Відамлянскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Ганна Андрыянаўна Белявец]] (нар. 1920) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] * [[Уладзімір Сямёнавіч Каліноўскі]] (1889 — пасля 1929) — беларускі грамадска дзеяч, пасол Сейма Польскай Рэспублікі ў 1922—1923 гадах. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{SgKP|XV_cz.1|81|Baranki}} {{Відамлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Відамлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] 5gp3i2ennu2re04lrp4wu0gyzpei91z Тампа Бэй Лайтнінг 0 74635 5170431 5048242 2026-07-24T14:43:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170431 wikitext text/x-wiki {{Хакейны клуб | Бягучы сезон = | Назва = | Эмблема = | Шырыня эмблемы = | Краіна = | Рэгіён = | Горад = | Заснаваны = | Расфарміраваны = | Гісторыя = | Мянушкі = | Стадыён = | Умяшчальнасць = | Прэзідэнт = | Менеджар = | Капітан = | Трэнер = | Уладальнік = | Фундатар = | Колеры = | Ліга = | Дывізіён = | Канферэнцыя = | Афіляваныя клубы = | Трафеі = | Пераможцы канферэнцыі = | Пераможцы дывізіёна = | Сайт = | Сац.сеткі = | СМІ = | Форма1 = | Форма2 = }} [[File:St. Pete Times Forum interior 2007 2.jpg|thumb|Хатняя арэна]] '''Тампа Бэй Лайтнінг''' ({{мова-en|Tampa Bay Lightning}}) — [[ЗША|амерыканскі]] прафесійны хакейны клуб, выступае ў [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лізе]] ў [[Паўднёва-ўсходні дывізіён, НХЛ|Паўднёва-ўсходнім дывізіёне]] [[Усходняя канферэнцыя (НХЛ)|Усходняй канферэнцыі]]. Каманднай сталіцай з’яўляецца горад [[Тампа]], штат [[Фларыда (штат)|Фларыда]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Год заснавання клуба: 1992 У залежнасці ад месца гульні, каманда выкарыстоўвае наступныя колеры формы: Чорны, сіні, срэбны і белы Чэмпіёны ў сезоне 2003-04. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Tampa Bay Lightning|выгляд=міні}} * [http://www.tampabaylightning.com Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090107051930/http://tampabaylightning.com/ |date=7 студзеня 2009 }} {{Клубы НХЛ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Клубы НХЛ]] [[Катэгорыя:Хакейныя клубы ЗША]] [[Катэгорыя:Фларыда (штат)]] rmotml4cfiy84dqyii3gpnb853np01w Тальтэкі 0 80566 5170329 4769293 2026-07-24T12:45:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170329 wikitext text/x-wiki [[Файл:Telamones Tula.jpg|thumb|300px|Сталіца тальтэкаў [[горад Тула, Мексіка|Тула]].]] '''Тальтэ́кі'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[індзейцы|індзейскі народ]] [[юта-ацтэкская моўная сям'я|юта-ацтэкскай моўнай сям’і]], які жыў на тэрыторыі «сярэдневяковай» [[Месаамерыка|Месаамерыкі]]. У VIII стагоддзі тальтэкі ўварваліся з поўначы ў Цэнтральную [[Мексіка|Мексіку]], у IX стагоддзі стварылі вялікую дзяржаву, якая ахапіла цэнтральныя і паўночныя раёны Мексікі са сталіцай у Сэра-дэ-ла-Эстрэлья, а затым у [[Талан]]е (Талан; сучасная [[Тула (Мексіка)|Тула]]. Іншыя назвы [[Тлілан-Тлапалан]], [[Талула]], [[Чалула]], [[Чалула-Коа]]). У сваёй культуры тальтэкі развівалі традыцыі [[Тэатыўакан]]а і [[Шачыкалька]]. У X стагоддзі ваенныя атрады тальтэкаў падпарадкавалі асобныя групы [[цывілізацыя Мая|мая]] на [[паўвостраў Юкатан|Юкатане]] і ў горнай [[Гватэмала|Гватэмале]], дзе знаходзіліся буйныя [[горада-дзяржавы]] — [[Чычэн-Іца]], [[Ушмаль]], [[Маяпан]], [[Гумарках]], [[Ішымчэ]] і інш. У той жа час, у выніку ўнутраных канфліктаў у імперыі тальтэкаў, ад іх адкалолася і мігрыравала на тэрыторыю сучаснага [[Сальвадор]]а вялікая група насельніцтва, уліўшыся ў цывілізацыю [[піпілі|піпілеў]]. У другой палове [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]] н. э. новае нашэсце з поўначы ваяўнічых плямёнаў, апошняй хваляй якіх былі [[ацтэкі]], паклала канец валадарству тальтэкаў у Мексіцы. К часу [[Канкіста|іспанскага заваявання]] ([[XVI стагоддзе]]) тальтэкі даўно сталі легендарным народам; ім прыпісваліся ўсе культурныя дасягненні мінулага. Культура тальтэкаў аказала значны ўплыў на фарміраванне культуры [[ацтэкі|ацтэкаў]]. Помнікі архітэктуры і скульптуры тальтэкаў, якія захаваліся, уражваюць манументальнасцю і суровай веліччу. Ступеньчатая піраміда ў Тальяне была ўпрыгожана рэльефамі (воіны, арлы, ягуары (гл. «[[воіны-арлы]]» і «[[воіны-ягуары]]»)), а дах храма наверсе падтрымліваўся чатырма каласальнымі (вышыня 4,6 м) масіўнымі каменнымі фігурамі воінаў. У мастацтве тальтэкаў пераважалі ваенныя тэмы; распаўсюджаны таксама фігуры паўляжачага бога з чашаю для ахвярапрынашэнняў. У кнігах [[Карлас Кастанеда|Карласа Кастанеды]] прадстаўлены [[Талтэкі, Кастанеда|нестандартны погляд на тальтэкаў]] — выкарыстаны ім тэрмін не мае дачынення да акадэмічнага разумення гэтай культуры. == Гл. таксама == * [[Уаманга]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тальтэ́кі||410}} * ''Вайан Дж.'' История ацтеков. — М., 1949. * ''Гуляев В.'' Древнейшие цивилизации мезоамерики. — М., 1972. * ''Кинжалов Р.'' [https://web.archive.org/web/20121113175805/http://mesoamerica.narod.ru/kinzeagle.html Орел, кецаль и крест]. — М., 1991. * ''Кинжалов Р. В.'' Искусство древней Америки — М., 1962. * {{ВСЭ3|Тольте́ки|том=26|старонкі=58|аўтар=Кинжалов Р. В.}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:Toltec}} * [https://web.archive.org/web/20130410060700/http://mesoamerica.narod.ru/civhisttol.html Дзяржава тальтэкаў] * [http://castaneda-ru.com/ Талтэк Інфа. Інфармацыйны, пазнавальны рэсурс аб Талтэках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110615235118/http://castaneda-ru.com/ |date=15 чэрвеня 2011 }} * {{cite web | author = [[Фернанда дэ Альва Іштлільшачытль]]. | url = http://kuprienko.info/don-fernando-de-alva-ixtlilxochitl-historia-de-la-nacion-chichimeca-su-poblacion-y-establecimiento-en-el-pais-de-anahuac-al-ruso/ | title = История народа чичимеков, его поселения и обоснования в стране Анауак. | publisher = www.bloknot.info | datepublished = 2010-03-22 | accessdate = 2010-03-23 | description = пер. с исп. - В. Талах, Украина, Киев, 2010 | archiveurl = https://archive.today/20121205052743/http://kuprienko.info/don-fernando-de-alva-ixtlilxochitl-historia-de-la-nacion-chichimeca-su-poblacion-y-establecimiento-en-el-pais-de-anahuac-al-ruso/ | archivedate = 5 снежня 2012 | url-status = live }} {{rq|refless}} {{wikify}} {{Дакалумбавы культуры Месаамерыкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Археалогія ў Мексіцы]] [[Катэгорыя:Тальтэкі| ]] ev9daug0ks82zxcseacde3uat0l5cp5 Баўскі край 0 82498 5170348 4506656 2026-07-24T13:02:01Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Баўскі край]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5170348 wikitext text/x-wiki {{Край Латвіі | назва = Баўскі край | арыгінал_назвы = Bauskas novads | карта = Bauskas novads karte.png | выява_герба = LVA Bauskas novads COA.png | назва_герба = Герб Баўскага края | шырыня_герба = 75px | выява_сцяга = Flag of Bauskas novads.png | назва_сцяга = Сцяг Баўскага края | цэнтр = Баўска | плошча = 784,9 | насельніцтва = 24 308 | год_перапісу = 2015 | шчыльнасць = 32,57 | створаны = [[2009]] год | скасаваны = | мэр = Валдыс Вейпс | мэр_год = | тэрыторыі = {{collapsible list|title=1 горад і<br>8 валасцей|горад [[Баўска]]<br>[[Брунаўская воласць]]<br>[[Вецсаўлская воласць]]<br>[[Гайлішская воласць]]<br>[[Давіньская воласць]]<br>[[Ісліцская воласць]]<br>[[Межатненская воласць]]<br>[[Цераўксцкая воласць]]<br>[[Цодская воласць]]}} | цэнтры_паслуг = | карта2 = | карта2_апісанне = | сайт = www.bauska.lv }} '''Баўскі край''' ({{lang-lv|Bauskas novads}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўдні [[Латвія|Латвіі]] ў галіне [[Земгале]]. Край складаецца з васьмі воласцяў і [[Баўска|горада Баўска]], які з'яўляецца цэнтрам краю. Мяжуе з [[Рундальскі край|Рундальскім]], [[Озалніекскі край|Озалніекскім]], [[Іецаўскі край|Іецаўскім]], [[Вэцумніекскі край|Вэцумніекскім]] краямі [[Латвія|Латвіі]] і Шаўляйскім паветам Літвы. Насельніцтва на 1 студзеня 2015 года склала 24 308 чалавек. Плошча краю займае 784,9 км ². {{Адміністрацыйны падзел Латвіі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Краі Латвіі]] [[Катэгорыя:Баўскі край]] 2kpw38f6gfdksy639u5vz0i6jvpoewk Тальк 0 89696 5170321 4722653 2026-07-24T12:37:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170321 wikitext text/x-wiki {{Мінерал |Назва = |Выява = Talc block.jpg |Подпіс = |Формула = Mg<sub>3</sub>[[Si]]<sub>4</sub>O<sub>10</sub>(OH)<sub>2</sub> |Колер = Бледна-зялёны, белы, шэры, жаўтавата-белы, карычнявата-белы |Колер рысы = Белая |Бляск = Шкляны (перламутравы) |Празрыстасць= Напаўпразрысты |Спайнасць = Дасканалая па {001} |Сінгонія = [[Манаклінная сінгонія|Манаклінная]] |Цвёрдасць = 1 |Злом = |Прымесь = |Шчыльнасць = 2,7—2,8 |Паказчык пераламлення = }} [[Файл:Talc.jpg|thumb| Тальк]] '''Тальк'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[Mg]]<sub>3</sub>[[Si]]<sub>4</sub>[[Кісларод|O]]<sub>10</sub>(O[[Вадарод|H]])<sub>2</sub> — [[мінерал]] падкласа слаістых [[Сілікаты|сілікатаў]]. Мае [[Аксід магнію|аксіду магнію]] (MgO) да 31,7 %, дамешкі [[Аксід жалеза(II)|аксіду жалеза]] (FeO) да 5 %, [[Нікель|нікелю]], [[Алюміній|алюмінію]], [[Марганец|марганцу]], [[Тытан (хімічны элемент)|тытану]], [[Натрый|натрыю]] і іншыя{{sfn|БелЭн|2002}}. [[Крышталь|Крышталічнае]] рэчыва. Крышталізуецца ў манакліннай [[Сінгонія|сінгоніі]]. Уяўляе сабой тлусты навобмацак рассыпісты парашок белага (зрэдку зялёнага) колеру. Якасць тальку вызначаецца яго белізной. Цвёрдасць 1 па [[Шкала Моаса|шкале Моаса]]. [[Шчыльнасць]] 2776—2824 кг/м³. Не раствараецца ў [[Вада|вадзе]], раствараецца ў [[Кіслоты|кіслотах]]. Разнастайнасці: * ''мінесатаіт'' (утрыманне [[жалеза]] 50—80 ат. %); * ''вілемсеіт'' — з вялікім утрыманнем нікелю; * ''стэатыт'' (тлушчак) — шчыльны масіўны; * ''агаліт'' — тонкавалакністы; * ''высакародны тальк'' — празрысты светлы{{sfn|ВСЭ|1976}}. == Выкарыстанне == У прамысловых мэтах выкарыстаюць молаты тальк, мікратальк і г. д. Выкарыстоўваецца ў якасці напаўняльніка ў вытворчасці [[Гума|гумы]], [[Папера|паперы]], лакаў і [[фарба]]ў, вогнетрывалай [[Кераміка|керамікі]] і інш. Таксама тальк выкарыстоўваецца ў [[Парфумерыя|парфумерыі]] і [[Медыцына|медыцыне]]. Стэатыт — вырабны камень{{sfn|БелЭн|2002}}. == Паходжанне і радовішчы == Тальк утвараецца пры [[Метамарфічныя горныя пароды|метамарфізме]] [[Магматычныя горныя пароды|магматычных]] і [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавых]] карбанатна-магнезітавых горных парод. Радовішчы тальку маюцца ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Канада|Канадзе]], [[ЗША]], [[Расія|Расіі]], [[Францыя|Францыі]] і інш. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тальк||409}} * {{ВСЭ3|Тальк|том=25|старонкі=238—239|аўтар=Смолин П. П.}} * Тальк // // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 2: М—Я / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — С. 309.{{ref-ru}} * {{крыніцы/БПЭ|Та́льк|520}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [http://www.webmineral.com/data/Talc.shtml Тальк у базе webmineral.com] {{ref-en}} * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2/4310.html Інфармацыя на сайце ХиМиК.ру] {{ref-ru}} * [http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/TALK.html Тальк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140724153458/http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/TALK.html |date=24 ліпеня 2014 }} {{ref-ru}} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)]] [[Катэгорыя:Мінералы магнію]] [[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]] [[Катэгорыя:Антыфрыкцыйныя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Неарганічныя злучэнні]] e3mxk32szceb6ss81xr2bp7ann4keet Тутмос III 0 90052 5170718 5018261 2026-07-25T07:34:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170718 wikitext text/x-wiki {{Фараон |загаловак = Тутмос III |загаловак_выява = [[Выява:ThutmoseIII-StatueMarbleTorso MetropolitanMuseumOfArt.png|280px]] |загаловак_выява-апісанне =''Мармуровы бюст фараона Тутмоса III'' |дынастыя =XVIII дынастыя |перыяд =[[Новае царства (Егіпет)|Новае царства]] |асабістае імя = <hiero>G26-F31-S29</hiero> |асабістае імя-HIERO-REF = <!-- <ref name="manetho">Манефон</ref>--> |асабістае імя-тлумачэнне = ''Ḏḥwtj msj(w)'' <br /> Джэхуці-месу <br /> ''«Народжаны [[Тот]]ам»'' |троннае імя = <hiero>N5-Y5-L1</hiero> |троннае імя-тлумачэнне = ''Mn-{{Unicode|ḫpr-Rˁ}}'' <br /> Мен-хепер-Ра <br /> ''«Сталая праява [[Ра]]»'' |Хорава імя = <hiero>E1:D44-N28:m-R19-t:O49</hiero> |Хорава імя-HIERO-REF = |Хорава імя-тлумачэнне = ''K{{Unicode|3-nḫt-ḫˁj-m-W3st}}'' <br /> Ка-нехет-хаі-ме-Уасет <br /> ''«Магутны бык, які з'явіўся ў [[Фівы (Егіпет)|Уасет]]»'' |імя па Небці = <hiero>V29-V28-M23-i-i-t</hiero> |імя па Небці-тлумачэнне = ''w3h-nsjt'' <br /> Уах-несіт <br /> ''«З пастаяннай царскай уладай»'' |залатое імя = <hiero>D45:r:Y1-N28:G43-Y1:Z2</hiero> |залатое імя-тлумачэнне = ''Dsr-{{Unicode|ḫˁw}}'' <br /> Джосер-хау <br /> ''«Цудоўны ў з'яўленнях»'' |Абідаскі спіс = <hiero>N5-Y5-L1</hiero> |Абідаскі спіс-тлумачэнне = Менхепера |Абідаскі спіс-№ =70 |на грэчаскай =Місфрагмуфасіс (у перадачы [[Яўсевій Кесарыйскі|Яўсевій]]) <br /> Місфрагмуфасіс (у перадачы [[Секст Юлій Афрыкан|Афрыкана]]) <br /> Мефрагмуфасіс (у перадачы [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]]) |на грэчаскай-пашырана =<br />(па [[Манефон]]у) |выява3 = Thutmosis III mummy head.png |выява3-шырыня = 250px |выява3-апісанне = ''Галава муміі фараона Тутмоса III'' |Commons = Thutmosis III }} '''Тутмо́с III''' — [[фараон]] [[Старажытны Егіпет|Старажытнага Егіпта]], які кіраваў прыблізна ў 1479—1425 гадах да н.э., з XVIII дынастыі. Сын {{нп3|Тутмос II|Тутмоса II|ru|Тутмос II}} ад наложніцы Ісіды. Імя {{нп3|Тутмос||ru|Тутмос}} (Thutmosis або Thutmoses) з’яўляецца старажытнагрэчаскім варыянтам вымаўлення егіпецкага імя Джэхуцімесу — «бог Тот народжаны» (часам перакладаецца як «народжаны Тотам»). У якасці троннага Тутмос III выкарыстаў імя Менхепера (Мінхеперра), якое перадаецца ў «Амарнскіх пісаннях» як '''Манахбірыя''', або '''Манахпіра'''. Галоўная жонка Тутмоса III — {{нп3|Мерытра Хатшэпсут||ru|Меритра Хатшепсут}}, іх старэйшы сын [[Аменхатэп II|Аменхатэп]] стаў пасля фараонам. Вядомыя таксама 3 другарадныя жонкі Тутмаса III: {{нп3|Менхет, Менуі і Мерці||ru|Менхет, Менуи и Мерти}}. Іх рэчы былі знойдзены ў пахаванні, амаль не кранутым рабаўнікамі. == Біяграфія == === Прыход да ўлады і час саўладдзя з Хатшэпсут === Атрыманне ў спадчыну ў перыяд [[XVIII дынастыя|XVIII дынастыі]] ажыццяўлялася па матчынай лініі, так што па нараджэнні Тутмос III не мог прэтэндаваць на пасад. Законная лінія атрымання пасада падымалася да [[Хатшэпсут]] — дачкі [[Тутмос I|Тутмоса I]] і сястры і, мабыць, жонкі {{нп3|Тутмос II|Тутмоса II|ru|Тутмос II}}. Аднак Тутмос III, які не меў відавочных праў на пасад, на адным са святаў у гонар [[Амон]]а быў абвешчаны фараонам аракулам Амона, нібыта па волі бога. Мабыць, гэта адбылося з-за адсутнасці іншых прэтэндэнтаў мужчынскага полу на пасад. На 3-м годзе свайго кіравання Тутмос узвёў на месцы старажытнага цаглянага храма {{нп3|Сенусерт III|Сенусерта III|ru|Сенусерт III}} у {{нп3|Семна|Семне|en|Semna (Nubia)}}, на поўдзень ад другіх парогаў, новы храм з выдатнага нубійскага пяшчаніку, у якім ён клапатліва аднавіў старажытную памежную пліту [[Сярэдняе царства (Егіпет)|Сярэдняга царства]], і аднавіў дэкрэт Сенусерта, які забяспечваў прынашэнні храму шляхам сталага даходу. Пры гэтым ён ні адным словам не абмовіўся ў сваёй царскай тытулатуры, якая стаіць у пачатку дароўнага надпісу, пра якое-небудзь суправіцельства з Хатшэпсут. Аднак затым славалюбная ўдава Тутмоса II, верагодна, пры актыўнай падтрымцы фіванскага жрэцтва захапіла ўсю рэальную ўладу ў свае рукі і абвясціла сябе фараонам (мабыць, гэта адбылося ў канцы 4-га года праўлення Тутмоса III). Пасля гэтага Тутмос практычна цалкам быў адхілены ад кіравання краінай і амаль не згадваецца ў дакументах да самага скону царыцы, якое здарылася ў канцы 20-га года фармальнага праўлення Тутмоса. === Помнікі, якія апавядаюць пра войны Тутмоса ў Азіі === Пасля смерці Хатшэпсут не засталося больш прамых нашчадкаў фараона [[Яхмас I|Яхмаса I]], як па мужчынскай, так і па жаночай лініі, і Тутмос працягнуў правіць без усялякіх перашкод ужо аднаасобна. Люта пераследуючы памяць сваёй мачахі, ён загадаў знішчыць усе яе статуі, счасаць яе імя са сцен храмаў. Не было літасці і людзям з акружэння памерлай царыцы, і раней памерлым, як {{нп3|Сенмут||ru|Сенмут}}, грабніца якога была разбурана, і яшчэ жывым<ref name="Виноградов">{{артыкул |аўтар =Виноградов И. В. |загаловак =Глава XXI. Новое царство в Египте и Поздний Египет |выданне =История Востока: В 6 т |месца ={{М.}} |выдавецтва =Издательская фирма «Восточная литература» РАН |год =1995 |том =1: Восток в древности |старонкі =375—376 |isbn =5-02-017936-1 }}</ref>. Палітычнае жыццё краіны рэзка змянілася. Абапіраючыся, перш за ўсё, на войска і новую служылую арыстакратыю, Тутмос прыступіў да актыўных заваяванняў. Малады фараон быў не толькі незвычайна ваяўнічым, але і вельмі моцным ваяром; ён сцвярджаў, што прастрэліў наскрозь мішэнь з каванай медзі таўшчынёй у 3 пальцы, так што страла выйшла ззаду на 3 далоні. Пра яго сірыйскія перамогі распавядаюць аналы, напісаныя на сценах у [[Карнак|Карнакскім храме]] [[Амон]]а і прадстаўляюць здабыванні з падрабязных летапісаў, змешчаных у храмавай бібліятэцы, пра што гаворыцца вызначана наступным чынам: {{Пачатак цытаты}} ''«Усё, што зрабіла яго вялікасць адносна горада, адносна гэтага нягоднага ворага-князя і яго бездапаможнага войска — увекавечана ў дзённых запісах пад імем (адпаведнага дня), пад імем адпаведнага паходу. Гэтага занадта шмат, каб увекавечыць лістом у гэтым надпісе — яно ўжо ўвекавечана на скураным скрутку ў храме Амона да сёння».''{{Канец цытаты}} Па шчаслівай выпадковасці, нам вядомы нават аўтар гэтых «аналаў», што ўвогуле да крайнасці рэдка ў егіпецкай літаратуры. У [[Шэйх-Абд-эль-Курна]] ёсць грабніца вяльможы, сучасніка Тутмоса III, «царскага пісца» {{нп3|Таніні||ru|Танини}} (Чаніні), які намаляваны на яе сценах, у час запісвання рэкрутаў, скату, падаткаў і т. п. Ён носіць ганаровыя тытулы і кажа між іншым: ''«я ішоў за добрым богам, царом праўды. Я бачыў перамогі; цара, здабытыя ім ва ўсіх краінах, калі ён зачароўваў князёў фінікійскіх і адводзіў іх у Егіпет, калі ён рабаваў усе гарады іхнія і зразаў дрэвы іх, і ніякая краіна не магла выстаяць супраць яго. Я увекавечыў перамогі, здабытыя ім ва ўсіх краінах, на пісьме, адпаведна дасканаламу…»'' Вядома, не можа падлягаць сумневу, што перад намі сапраўдны аўтар летапісу царскіх паходаў, магчыма, не ўсіх і не з самага іх пачатку, паколькі сустракаюцца згадкі пра тое, што ён яшчэ пры {{нп3|Тутмос IV|Тутмосе IV|ru|Тутмос IV}} выконваў важныя даручэнні. * Самі аналы страчаны яшчэ ў старажытнасці. Тое, што мы маем, — гэта выманне, зробленае з гэтых летапісаў, запісанае на ўнутранай частцы сцен перад свяцілішчам храма Амона, і абыходных калідораў, навакольных святыні. Усе гэтыя сцены даўно разбураны, разабраны, расцяганы; з доўгіх надпісаў засталіся толькі ўрыўкі на кавалках сцен, але тым не менш іх дастаткова, каб аднавіць велічны летапіс перамог Тутмоса і скласці агульнае паняцце пра тыя шырокія адлегласці, якія ён прайшоў са сваім войскам. Тэксты Залы Аналаў ў Карнакскім храме — гэта унікальная крыніца па ваенных дзеянняў егіпцян ў Азіі эпохі Тутмаса III. * Таксама захавалася стэла [[Джэбель-Баркал]]а — успаміны Тутмаса III аб сваёй першай азіяцкай кампаніі, калі егіпцяне дасягнулі берагоў «вялікай ракі Нахарыны», гэта значыць [[Еўфрат]]а. * Заслугоўвае ўвагі біяграфія Аменемхеба па мянушцы Маху — маляўнічы жыццяпіс салдата войскаў Тутмоса III, які ўдзельнічаў у некалькіх бітвах і выратаваў цара падчас палявання на сланоў. У той час [[Сірыя|Сірыю]] і [[Палесціна|Палесціну]] засяляў вялікі саюз народаў адзінага паходжання, якіх помнікі называюць агульным імем «{{нп3|рэчэну||en|Retjenu}}». Народы гэтыя кіраваліся царкамі, якія сядзелі ва ўмацаваных гарадах. Паміж царкамі асабліва бачную ролю адыгрываў цар горада Кінза (гэты горад больш вядомы пад сваёй егіпецкай назвай — {{нп3|Горад Кадзеш|Кадзеш|ru|Кадеш}}). Яму як правадыру падпарадкоўваліся іншыя князі і іх народы ''«ад краіны рэк Нахарыны ([[Месапатамія|Месапатаміі]]) да вод егіпецкіх»''. Да гэтага саюзу народаў рэчэну далучыліся і [[фінікійцы]], якія жылі ў прыморскай паласе, званай егіпцянамі Джахі; галоўным горадам іх быў [[Арвад]]. Да таго ж саюзу, мабыць далучыліся і [[хеты]]. == Першы паход Тутмоса == [[Файл:TuthmosisIII.JPG|thumb|right|250px|Базальтавая статуя Тутмоса III у {{нп3|Луксорскі музей|Луксорскім музеі|en|Luxor Museum}}]] У канцы 22-га года праўлення Тутмоса 19 красавіка егіпецкае войска, узначаленае фараонам, з памежнай крэпасці {{нп3|Эль-Кантара|Чару|ru|Эль-Кантара}} (цяпер Эль-Хебуа<ref>[http://www.egyptology.ru/sites/Tharu.htm ЧАРУ (ЭЛЬ-ХЕБУА)] {{ref-ru}}</ref>) выступіла ў свой першы за доўгі час паход. Праз 9 дзён (28 красавіка) Тутмос ў [[Газа (горад)|Газе]] (Азату) адзначыў сваю 23-гадовую гадавіну ўступлення на пасад<ref name="Виноградов"/>. На 24-ы дзень паходу (14 мая) егіпецкае войска дасягнула падножжа хрыбта [[Гара Кармель|Кармель]]. Паводле егіпецкіх звестак, уся краіна да крайняй поўначы была ахоплена ''«паўстаннем на (гэта значыць супраць) яго вялікасць»''. Па той бок гор, у {{нп3|Ізраэльская даліна|Ездраелонскай даліне|ru|Изреельская долина}}, ля горада {{нп3|Горад Мэгіда|Мэгіда|ru|Мегиддо}}, егіпцян чакала саюзнае войска сірыйцаў. «Трыста трыццаць» сіра-палесцінскіх уладароў, якія кожны са сваім войскам вырашыліся сумесна перагарадзіць тут дарогу егіпецкаму цару. Кіраўніком саюза быў уладар {{нп3|Горад Кадзеш|Кадзеша|ru|Кадеш}} на [[Эль-Асі|Аронце]], які здолеў падняць на барацьбу з Егіптам ледзь не ўсю Сірыю-Палесціну. Насуперак угаворам сваіх паплечнікаў абраць абходны шлях, Тутмос, не жадаючы праславіцца ў ворагаў баязліўцам, выйшаў да войскаў праціўніка, па найбольш цяжкай, але затое самай кароткай дарозе, прама праз цясніну, дзе пры жаданні лёгка можна было знішчыць усё войска егіпцян. Гэта цясніна была такой вузкай, што воіны і коні вымушаныя былі рухацца па ім у калону па адным, адзін за адным, прычым сам Тутмос узначальваў сваіх ваяроў. Непрыяцель, які ніяк не чакаў такой хуткасці прасоўвання егіпцян, не паспеў перакрыць горныя цясніны і ўсё войска фараона бесперашкодна выйшла на раўніну перад горадам. Гэтакія дзіўныя паводзіны сірыйцаў тлумачацца, магчыма, бояззю пакінуць лагер каля горада, за сцены якога можна было схавацца ў выпадку паразы. У {{нп3|Бітва пры Мэгіда, 1457 да н.э.|бітве|ru|Битва при Мегиддо (1457 до н. э.)}}, якая адбылася на 26-ы дзень паходу (15 мая) кааліцыя мяцежнікаў была разбіта, а варожыя воіны і іх палкаводцы беглі пад ахову сцен Мэгіда, пакідаўшы сваіх коней, свае калясніцы і сваю зброю<ref name="Виноградов"/>. Аднак вароты горада, у страху перад егіпецкімі ваярамі, апынуліся зачыненыя і жыхары горада былі вымушаныя падымаць сваіх уцекачоў на сцены з дапамогай звязаных вопраткі і вяровак. Хоць і цар Мэгіда і цар Кадзеша змаглі такім чынам выратавацца, у палон трапіў сын цара Кадзеша. Егіпцяне, аднак, не змаглі скарыстаць выгадны момант і ўзяць горад з ходу, паколькі заняліся збіраннем кінутага праціўнікам рыштунку і зброі і рабункам пакінутага ім лагера<ref name="Виноградов"/>. Егіпцяне захапілі 3400 палонных, больш за 900 калясніц, больш за 2000 коней, царскую маёмасць і мноства ската. Багатая здабыча, захопленая егіпцянамі ў кінутым лагеры, не зрабіла на фараона ніякага ўражання — ён звярнуўся да сваіх салдат з натхняльнай прамовай, у якой давёў жыццёвую неабходнасць ўзяцця Мэгіда: ''«Калі б вы ўслед за гэтым узялі горад, то я здзейсніў б сёння (багатае прынашэнне) Ра, таму што правадыры кожнай краіны, якія паўсталі, зачыненыя ў гэтым горадзе і таму што паланенне Мэгіда падобна ўзяццю тысячы гарадоў»''. Егіпцяне былі вымушаныя перайсці да доўгай [[аблога|аблогі]], у выніку чаго Мэгіда быў абнесены егіпецкай асаднай сцяной, якая атрымала назву ''«Менхепера (троннае імя Тутмоса III), які авалодаў раўнінай азіятаў»''. Аблога горада працягвалася даволі доўга, паколькі егіпцяне паспелі сабраць ураджай на навакольных палях. За час аблогі да Тутмоса прыбывалі з данінай кіраўнікі сірыйскіх гарадоў, якія пазбеглі акружэння ў Мэгіда. ''«І вось валадары гэтай краіны прыпаўзлі на сваіх жыватах пакланіцца славе ягонай вялікасці і вымаліць дыханне сваім ноздрам (гэта значыць памілаваць іх), таму што вялікая сіла яго рукі і вялікая яго ўлада. І дараваў фараон чужаземным царам»''. За час першага паходу Тутмос захапіў таксама тры горада ў Верхнім Рэчэну: Інуаму, Ініугаса і Хурэнкару (дакладнае месцазнаходжанне якіх невядома), дзе было захоплена яшчэ больш за дзве з паловай тысячы палонных і велізарнае багацце ў выглядзе каштоўных металаў і майстэрскіх рэчаў. У дадатак да ўсяго Тутмос заклаў вельмі моцную крэпасць у краіне Рэменен, ён назваў ''«Мен-хепер-Ра, які звязвае варвараў»'', прычым ён ужывае той жа рэдкае слова для «варвараў», якое [[Хатшэпсут]] прыкладае да [[Гіксосы|гіксосаў]]. З гэтага відаць, што Тутмос разглядае свой паход супраць сірыйскіх князёў як працяг вайны з гіксосамі, распачатай яго продкам [[Яхмас I|Яхмасам I]]. У святле гэтага становіцца зразумелым чаму [[Манефон]] (у перадачы [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]]) прыпісвае перамогу над гіксосамі Тутмосу III, якога ён называе Місфрагмуфосісам (ад трона імя Тутмоса — Менхепера). Пасля чаго Тутмос вярнуўся ў [[Фівы (Егіпет)|Фівы]], забраўшы з сабой у Егіпет у якасці закладнікаў старэйшых сыноў царкоў, якія выказалі яму пакорлівасць. Такім чынам, Тутмос III даў пачатак практыцы, якой егіпецкая адміністрацыя карысталася на працягу ўсяго Новага царства, паколькі яна адначасова і нейтралізавала магчымасць антыегіпецкіх хваляванняў, і забяспечвала лаяльнасць да ўлады фараона мясцовых кіраўнікоў гарадоў Усходняга Міжземнамор’я, выхаваных пры егіпецкім двары. На сцяне Трэцяга пілона захаваўся амаль поўны спіс сірыйска-палестынскіх гарадоў, якія ўваходзілі ў саюз, разгромлены фараонам ў Мэгіда. Спіс змяшчае 119 назваў, уключаючы такія вядомыя гарады як [[Кадзеш]], {{нп3|Горад Мэгіда|Мэгіда|ru|Мегиддо}}, {{нп3|Хамат||ru|Хамат}}, [[Дамаск]], [[Тэль-Хацор|Хацор]], [[Ака (горад)|Ака]], [[Бейрут|Берыт]], [[Яфа|Іопія]], {{нп3|Антыпатрыда|Афэк|ru|Антипатрида}}, [[Таанах]] і многія іншыя. Тут жа змешчаны надпіс: {{Пачатак цытаты}}''«Гэта апісанне жыхароў зямлі верхняга Рутэну, які былі ўзяты ў палон (літаральна „злоўлены“) у непрыяцельскім горадзе Мэгіда. Яго святасць адвёў дзяцей іх жывымі палоннымі ў горад і крэпасць Сухен ў [[Фівы (Егіпет)|Фівах]], падчас свайго пераможнага паходу, як загадаў яму бацька яго Амон, які кіруе ім па правым шляху.»''{{Канец цытаты}} Аповяд аб першым паходзе Тутмоса III заканчваецца выявай трыумфу фараона, які вярнуўся ў [[Фівы (Егіпет)|Фівы]] са сваім войскам. У гонар сваёй грандыёзнай перамогі Тутмос III зладзіў у сталіцы тры святы, якія доўжыліся па 5 дзён. У ходзе гэтых святаў фараон шчодра адарыў сваіх военачальнікаў і праславіліся салдат, а таксама храмы. У прыватнасці, падчас галоўнага 11-дзённага свята, прысвечанага Амону, — Апет, — Тутмос III перадаў храму Амона тры захопленых у Паўдневай Фінікіі горада, а таксама шырокія ўладанні ў самім Егіпце, на якіх працавалі захопленыя ў Азіі палонныя. == Далейшыя ваенныя кампаніі Тутмаса == [[Файл:Egypt Queen Pharaoh Hatshepsut statue.jpg|справа|міні|250px|Гранітная статуя фараона Тутмоса III]] === Другі-чацверты паходы === У аналах Тутмоса нічога не захавалася аб 2, 3, 4-м паходах. Мабыць, у гэты час Тутмос умацоўваў сваю ўладу над заваяванымі тэрыторыямі. === Пяты паход === На 29-м годзе свайго праўлення Тутмос распачаў свой 5-ы паход у [[Пярэдняя Азія|Пярэднюю Азію]]. Да гэтага часу сіра-фінікійскія княствы ўтварылі новую антыегіпецкую кааліцыю, у якой значную ролю сталі адыгрываць як прыбярэжныя фінікійскія гарады, так і гарады Паўночнай [[Сірыя|Сірыі]], сярод якіх вылучыўся [[Туніп]]. З іншага боку, Егіпет, мабілізуючы як свае ўласныя рэсурсы, так і рэсурсы заваяваных раней абласцей [[Палесціна|Палесціны]] і {{нп3|Паўднёвая Сірыя|Паўдневай Сірыі|en|Southern Syria}} ({{нп3|Хару, Кашмер|Хару|en|Kharu, Kashmar}} і Ніжняга Рэчэну), стаў рыхтавацца да новай вялікай ваеннай кампаніі ў Пярэдняй Азіі. Выдатна разумеючы, што Егіпет ніколі не зможа панаваць у Сірыі, калі ён не ўстане трывалай нагой на фінікійскае ўзбярэжжа, Тутмос III арганізаваў флот, задачай якога было заваяванне гарадоў фінікійскага ўзбярэжжа і ахова марскіх камунікацый, якія вялі з Фінікіі ў Егіпет. Вельмі магчыма, што гэтым камандуючым флотам стаў менавіта той стары паплечнік не толькі Тутмоса III, але яшчэ і Тутмоса II, вяльможа Небамон, якога Тутмас III прызначыў камандзірам ''«усіх караблеў цара»''. Пяты паход Тутмоса III меў на мэце ізаляваць [[Кадзеш]] ад яго моцных саюзнікаў на фінікійскім узбярэжжы і тым стварыць спрыяльныя ўмовы для поўнай блакады і далейшага захопу Кадзеша. У цяперашні час не ўяўляецца магчымым атаясаміць назву горада Уарджэт (Уарчэт), які, як паказвае летапісец, быў захоплены падчас гэтага паходу. Мяркуючы па далейшым тэксце «Аналаў», можна думаць, што Уарджэт быў даволі буйным фінікійскім горадам, паколькі ў ім, па словах летапісца, быў «склад ахвяр» і, відавочна, акрамя таго, свяцілішча Амона-Харахтэ, у якім фараон прынес ахвяры фіванскаму вярхоўнаму богу. Хутчэй за ўсё, у гэтым вялікім фінікійскім горадзе знаходзілася даволі значная егіпецкая калонія. Маюцца падставы меркаваць, што Уарчэт знаходзіўся параўнальна недалека ад Туніпа, і ўваходзіў у сферу ўплыву гэтага буйнога горада Паўночнай Сірыі, паколькі фараон пры заняцці Уарчэта захапіў разам з іншай вялікай здабычай ''«гарнізон гэтага ворага з Туніпа, князя гэтага горада»''. Цалкам натуральна, што кіраўнік Туніпа, эканамічна і палітычна цесна звязаны з гарадамі фінікійскага ўзбярэжжа, баючыся егіпецкага нашэсця, накіраваў у Уарчэт дапаможныя войскі, для таго, каб агульнымі намаганнямі адбіць націск егіпецкіх войскаў. Імкненне Егіпта захапіць не толькі гарады фінікійскага ўзбярэжжа, але і марскія камунікацыі падкрэслена і урыўкам з «Аналаў», у якім апісваецца захоп егіпцянамі ''«двух караблеў [разам з іх камандай], нагружаных усякімі рэчамі, рабамі і рабынямі, меддзю, свінцом, белым золатам (волавам?) і усімі выдатнымі рэчамі»''. Сярод захопленай здабычы пісец адзначыў рабоў, рабынь і металы ў якасці найбольш жаданых для егіпцян каштоўнасцяў. На зваротным шляху егіпецкі фараон спустошыў вялікі фінікійскі горад Іарціту з ''«яго [запасамі] збожжа, высек усе яго добрыя дрэвы».'' Перамогі, здабытыя егіпецкімі войскамі над непрыяцелем на фінікійскім узбярэжжы, аддалі ў рукі егіпцянаў багаты земляробчы раён. Па словах летапісца, [[Фінікія|краіна Джахі]], занятая егіпецкімі войскамі, мела шмат садоў, у якіх раслі шматлікія пладовыя дрэвы. Краіна была багатая збожжам і віном. Таму егіпецкае войска было багата забяспечана ўсім тым, што яму належала атрымліваць падчас паходу. Іншымі словамі, багатае фінікійскае ўзбярэжжа было аддадзена на разрабаванне егіпецкаму войску. Мяркуючы па тым, што ў апісанні пятага паходу Тутмоса III у Пярэднюю Азію згадваецца толькі аб узяцці аднаго горада Уарджэта і пра спусташэнне аднаго толькі горада Іарціту, астатнія гарады фінікійскага ўзбярэжжа не былі захопленыя егіпцянамі. Менавіта таму егіпецкі пісец, апісваючы багацці краіны Джахі, пералічвае толькі фруктовыя сады, віно і збожжа, якія трапілі ў рукі егіпецкіх воінаў, што і дало магчымасць забяспечыць войска ўсім неабходным. З гэтым пагаджаецца і пералік тых прынашэнняў, якія былі дастаўленыя фараону падчас гэтага паходу. У гэтым спісе прынашэнняў звяртае на сябе ўвагу вялікая колькасць буйной і дробнай рагатай жывёлы, хлеба, збожжа, пшаніцы, цыбулі, ''«усялякіх добрых пладоў гэтай краіны, аліўкавага алею, мёду, віна»'', то ёсць галоўным чынам прадуктаў сельскай гаспадаркі. Іншыя каштоўнасці пералічаныя альбо ў вельмі невялікай колькасці (10 сярэбраных талерак) або ў самай агульнай форме (медзь, свінец, лазурыт, зялёны камень). Відавочна, усё мясцовае насельніцтва схавалася са сваімі каштоўнасцямі за моцнымі сценамі шматлікіх фінікійскіх гарадоў, якія егіпецкае войска не змагло заняць. Такім чынам, найбольш важным вынікам пятага паходу Тутмоса III быў захоп краіны Джахі ([[Фінікія|Фінікіі]]) — багатага земляробчага раена, які даў некалькі апорных пунктаў на фінікійскім ўзбярэжжы. Гэты плацдарм дазволіў бы падчас наступнай кампаніі высадзіць тут ужо больш буйныя ваенныя сілы з мэтай пранікнення ў даліну [[Эль-Асі|Аронта]] і захопу найбольш важных гарадоў унутранай Сірыі. Несумненна, настрой егіпецкага войска павінен быў быць прыпаднятым, так як, па словах летапісца, ''«войска яго вялікасці напівалася [удосталь] і умашчалася аліўкавым алеем кожны дзень, як у святы ў краіне егіпецкай»''. Такімі наіўнымі словамі і вельмі адкрыта ахарактарызаваў егіпецкі пісец матэрыяльную забяспечанасць егіпецкага войска, якое атрымала ў Фінікіі шэраг буйных перамог. Хутчэй за ўсё, менавіта да гэтага паходу ставіцца {{нп3|Папірус Харыса 500|цікавы гістарычны раман позняй рэдакцыі|en|Papyrus Harris 500}}, які апавядае аб {{нп3|Узяцце Іопіі|узяцці|en|The Taking of Joppa}} [[Яфа|Іопіі]] егіпецкім палкаводцам {{нп3|Джэхуці, генерал|Джхуці (Туці)|en|Djehuty (general)}}. Гэты Джхуці быццам бы выклікаў цара Іопіі і яго салдат да сябе ў лагер для перамоў, і там напаіў іх дап’яна. Тым часам ен загадаў пасадзіць сто егіпецкіх салдат у вялізныя гаршкі з-пад віна і аднесці гэтыя гаршкі ў горад, — нібыта здабычу цара горада. Вядома ж, у горадзе схаваныя салдаты павыскоквалі з гаршкоў і напалі на непрыяцеля; у выніку Іопія была ўзятая. Нельга не ўгледзець у гэтым паданні матыву, агульнага з гісторыяй аб [[Траянскі конь|траянскім кані]]. === Шосты паход === [[Файл:Egipt i Bliski Wschód za Tutmozydów.png|thumb|right|450px|Егіпет і Блізкі Усход ў часы Тутмасідаў]] На 30-м годзе кіравання Тутмос прадпрымае свой 6-ы паход з мэтай пашырэння заваяваных тэрыторый і захопу найважнейшага ваенна-палітычнага цэнтра [[Сірыя|Сірыі]] — [[Кадзеш]]а. Паход вырашана было распачаць марскі. Па Міжземным моры караблі даплылі да [[Фінікія|Фінікіі]] і можна меркаваць, што егіпецкія войскі высадзіліся ў {{нп3|Сіміра|Сіміры|ru|Симира}}, бо менавіта адсюль адкрываўся найбольш кароткі і зручны шлях, які вёў па даліне ракі Элейтэраса ({{нп3|Рака Нар аль-Кальб||en|Nahr al-Kalb}}) у даліну [[Эль-Асі|Аронта]]. З іншага боку, захоп вялікага горада Сіміры дазваляў егіпецкім войскам умацаваць свае пазіцыі на Фінікійскім узбярэжжы. Здагадка, што егіпцяне высадзіліся ў Сіміры, пацвярджаецца і тым, што, згодна з «аналамі», егіпецкія войскі пасля аблогі Кадзеша вярнуліся назад у Сіміу, якая названая егіпецкім летапісцам «Джэмара». З Сіміры егіпецкае войска пайшло на Кадзеш. Кадзеш ляжаў на заходнім беразе Аронта. Невялікі прыток з захаду злучаўся з Аронтам непасрэдна на поўнач ад горада так, што апошні знаходзіўся паміж імі. Папярок касы, на поўдзень ад горада быў прарыты канал, які можна прасачыць яшчэ і зараз і які, несумненна, існаваў у дні Тутмоса, ён злучаў абодва патокі, і дзякуючы гэтаму горад быў з усіх бакоў акружаны вадой. Высокія сцены, у давяршэнне да сказанага, рабілі яго пунктам вельмі умацаваным. Кадзеш быў, верагодна, самай грознай крэпасцю ў Сірыі. Аблога Кадзеша працягвалася з вясны да восені, паколькі егіпцяне паспелі зняць ураджай у ваколіцах горада, але ўзяць горад Тутмос так і не змог, а абмежаваўся толькі руінамі яго ваколіц. На зваротным шляху ў Сіміру егіпцяне другі раз ўзялі горад Іарціту і цалкам разбурылі яго. Каб канчаткова здушыць супраціў непакорлівых сіра-фінікійскія князёў, Тутмас узяў у якасці закладнікаў іх дзяцей і братоў і адвёў іх з сабою ў Егіпет. «Аналы Тутмоса III» адзначаюць гэтую падзею ў наступных словах: ''«І вось дастаўлены былі дзеці князёў і браты іхнія, каб утрымлівацца ва ўмацаваных лагерах Егіпта»''. Фараон стараўся падпарадкаваць гэтых закладнікаў егіпецкаму культурнаму і палітычнаму ўплыву, каб выхаваць з іх будучых сяброў Егіпта. Таму ''«калі хто-небудзь з гэтых князёў паміраў, то яго вялікасць прыводзіў [сына] яго, каб паставіць на яго месца»''. === Сёмы паход === На 31-м годзе кіравання быў зроблены 7-ы паход, таксама марскі. У «аналах» вельмі каротка паведамляецца аб тым, што фараон падчас гэтага паходу заняў фінікійскі горад {{нп3|Улаза||gl|Ullaza}}, названы егіпецкім летапісцам Іунрачу, які знаходзіўся блізу Сіміры. Відавочна, Улаза была буйным цэнтрам, вакол якога групаваліся сілы антыегіпецкай кааліцыі сіра-фінікійскіх князёў. Вялікую ролю ў гэтай кааліцыі адыгрываў і сірыйскі горад [[Туніп]], які падчас гэтага паходу падтрымліваў Улазу. У «аналах» паведамляецца, што падчас узяцця Улазы егіпцяне захапілі каля 500 палонных, і сярод іншых ''«сына гэтага ворага з Туніпа»'', то ёсць сына князя Туніпа, які, відаць, з атрадам дапаможных войскаў быў пасланы з Туніпа ва Улазу, каб затрымаць далейшае прасоўванне егіпецкіх войскаў. Аднак, нягледзячы на дапамогу сірыйскіх гарадоў, Улаза была занята егіпецкім войскам, як гэта падкрэслена ў «аналах», ''«у вельмі кароткі час. І ўся маёмасць яе стала лёгкай здабычай»'' егіпцян. Адсюль можна зрабіць выснову, што егіпцяне мелі значную колькасную перавагу над кааліцыяй сіра-фінікійскіх князёў не толькі на сушы, але і на моры. Бо згадка пра тое, што непрыяцельскі горад быў захоплены вельмі хутка, сустракаецца ў «аналах» у першы раз. Мясцовыя царкі зазвычай з’явіліся з выразам пакоры, і Тутмос сабраў з іх амаль 500 кг срэбра, не лічачы вялікай колькасці натуральных прадуктаў. Затым Тутмос паплыў уздоўж берага Міжземнага мора з аднаго порта ў другі, дэманструючы свае сілы і ўсюды арганізоўваючы адміністрацыю гарадоў. У «аналах» паведамляецца пра тое, што ''«усе гавані, у якія прыбывала яго вялікасць, былі забяспечаныя выдатнымі лясамі, усялякімі хлябамі, аліўкавым алеем, пахошчамі, віном, мёдам і ўсякімі выдатнымі пладамі гэтай краіны»''. Відавочна, Тутмос III арганізаваў у гарадах фінікійскага ўзбярэжжа пастаянныя базы прадуктовага забеспячэння егіпецкага войска, якое дзякуючы гэтаму магло здзяйсняць працяглыя паходы ўглыб краіны. Вярнуўшыся ў Егіпет, Тутмас знайшоў там паслоў з [[Нубія|Нубіі]], з краін Ганабут і {{нп3|Уауат||it|Wawat}}, якія прынеслі яму даніну, што ў асноўным складалася з буйной рагатай жывёлы, але таксама згадваюцца слановыя іклы, чорнае дрэва, шкуры пантэр і іншыя каштоўныя творы гэтых краін. === Восьмы паход === На 33-м годзе кіравання адбыўся 8-ы паход. Заваяванне Палестыны, гарадоў фінікійскага ўзбярэжжа і Паўднёвай Сірыі, нарэшце, пранікненне ў даліну [[Эль-Асі|Аронта]] адкрылі егіпецкім войскам стратэгічна важныя дарогі, якія вядуць на поўнач, у Паўночную Сірыю, і на паўночны ўсход, у даліну сярэдняга [[Еўфрат]]а, дзе знаходзіліся краіна Нахарына і магутная дзяржава [[Мітані]]. Тая акалічнасць, што асноўны стратэгічны ўдар падчас гэтай кампаніі быў нанесены дзяржаве Мітані, досыць ясна падкрэслена ў «аналах». Аўтар «Аналаў», які вельмі скупа апісаў восьмы паход Тутмоса III, у самым пачатку свайго апісання паведамляе аб важнейшых дасягненнях егіпцян, якія выказаліся ў пераходзе праз [[Еўфрат]] і спусташэнні краіны Нахарыны. На шчасце, два іншыя надпісы, якія захаваліся ад гэтага часу — надпіс з [[Джэбель-Баркал]]а і аўтабіяграфія Аменемхеба, дазваляюць хаця б у агульных рысах аднавіць падзеі, якія адбыліся падчас восьмага паходу Тутмоса III у [[Пярэдняя Азія|Пярэднюю Азію]]. Гэты паход, як гэта відаць з надпісу Аменемхеба, быў зроблены па сушы. Егіпецкія войскі пад начальствам фараона рушылі ад межаў Егіпта да краіны [[Пустыня Негеў|Негеб]], якая знаходзілася ў паўднёвай частцы Палестыны. Гэты маршрут тлумачыцца, мабыць, тым, што егіпцянам з прычыны далёкасці паходу неабходна было трывала замацаваць свой тыл і забяспечыць асноўныя сухапутныя камунікацыі. Магчыма таксама, што ў Паўднёвай Палестыне ўспыхнула паўстанне мясцовых плямёнаў супраць егіпецкага панавання, што вымусіла егіпцян даць у Негебе бітву паўстанцам. Падавіўшы паўстанне, егіпецкая армія прайшла праз усю Палестыну і ўступіла ў Паўднёвую Сірыю. «Аналы» у якасці, відавочна, першага буйнога поспеху егіпцян адзначаюць ''«прыбыццё да вобласці Кедэн»''. Кедэн, як егіпцяне называлі {{нп3|Катна|Катну|ru|Катна}}, быў заняты егіпецкімі войскамі, як гэта можна меркаваць па тэксце «Аналаў», а таксама па фрагменце надпісу, які захаваўся на сёмым пілоне {{нп3|Храм Амона-Ра|фіванскага храма Амона|en|Precinct of Amun-Re#Seventh Pylon}}. Узяцце егіпцянамі Катны — вялікага горада, які спрадвеку меў велізарнае гандлёвае і ваенна-палітычнае значэнне — стала буйным ваенным поспехам, які вельмі палегчыў далейшае прасоўванне на поўнач егіпецкага войска. Мяркуючы па тым, што Катна не згадваецца ў «аналах» пры апісанні папярэдніх паходаў Тутмоса III, горад да гэтага часу захоўваў сваю незалежнасць ад Егіпта, што, вядома, вельмі ўскладняла далейшае прасоўванне егіпецкіх войскаў. Заняўшы Катну, егіпецкае войска рушыла далей на поўнач і каля ''«вышынь Уана, на захад ад Харабу»'' (мабыць, [[Халеб]]а) дало бітву суперніку, які, магчыма, засяродзіў тут даволі буйныя сілы. Апісваючы гэтую бітву, Аменемхеб паведамляе: ''«Я ўзяў азіятаў у якасці палонных — 13 чалавек і 70 жывых аслоў, а таксама 13 бронзавых сякер, [прычым] бронза была аздобленая золатам»''. Хутчэй за ўсё, сярод войскаў праціўніка знаходзіліся адборныя войскі небудзь аднаго з буйных гарадоў Сірыі, альбо нават самага мітанійскага цара, узброеныя каштоўнай зброяй, апісанай Аменемхебам. Разбіўшы войскі суперніка егіпецкія войскі занялі [[Халеб]], пасля чаго прасунуліся далей на паўночны ўсход, захапілі ўвесь раён аж да [[Еўфрат]]а і падышлі да гэтай рацэ, якая з’яўлялася натуральнай мяжой паміж Сірыяй і Месапатаміяй, непадалёк ад {{нп3|Каркеміш|Каркеміша|ru|Каркемиш}}. Тут, каля гэтага вялікага і моцнага горада, размешчанага на ўсходнім беразе Еўфрата, егіпецкія войскі, як пра гэта гаворыцца ў надпісы Аменемхеба, далі вялікую бітву войскам непрыяцеля. Цалкам разграміўшы праціўніка, егіпцяне авалодалі цвярдынямі Кархеміша і пераправай праз Еўфрат, што дало магчымасць егіпецкаму войску ўварвацца ў ваколіцы дзяржавы [[Мітані]], якія знаходзіліся ўжо ў Месапатаміі. Гэты буйны поспех егіпецкай зброі быў справядліва расцэнены сучаснікамі як пераможнае завяршэнне ўсёй кампаніі, зацвердзіў панаванне Егіпта ў Пярэдняй Азіі і аддаў у рукі егіпцян шырокія і багатыя раёны не толькі Паўночнай Сірыі, але і Мітані. Таму аб пераправе праз Еўфрат паведамляецца ва ўсіх трох надпісах, якія апісваюць восьмы паход Тутмоса III. У «аналах» коратка паведамляецца, што фараон на чале свайго войска пераправіўся праз «вялікую перавернутую раку Нахарыны», гэта значыць праз раку, якая цячэ не на поўнач, як звыклы і знаёмы егіпцянам Ніл, а на поўдзень. У надпісы з [[Джэбель-Баркал]]а красамоўна апісваецца, як егіпецкае войска спустошыла гэты шырокі раён, прадаўшы агню і мечу ўсе паселішчы, высекшы пладовыя дрэвы і захапіўшы ў якасці рабоў ўсіх жыхароў, а таксама шмат жывёлы і запасы збожжа. У гэтым жа надпісе, які змяшчае шэраг істотна важных дадзеных адносна восьмага паходу Тутмоса III, якіх няма ў іншых надпісах падрабязна апавядаецца пра тое, як фараон загадаў пабудаваць мноства караблёў з трывалага [[Кедр ліванскі|ліванскага кедра]], ссечанага ''«ў гарах краіны бога»'' каля «Валадаркі [[Бібл]]а». Затым караблі былі пагружаныя на вялікія вазы, запрэжаныя быкамі, і дастаўлены да берагоў Еўфрата. На гэтых караблях егіпецкія войскі пераправіліся ''«праз вялікую раку, якая працякае паміж гэтай іншаземнай краінай і краінай Нахарына»''. Гэтыя апошнія словы выразна ўказваюць на тое, што егіпцяне падчас валадарання Тутмоса III называлі краінай «Нахарына» вобласць, якая ляжыць непасрэдна на ўсход ад сярэдняга цячэння Еўфрата. Гэтыя буйныя ваенныя поспехі егіпецкага войска і ўдалая пераправа праз Еўфрат аддалі ў рукі егіпцян не толькі заходняе, але і ўсходняе ўзбярэжжа Еўфрата. Мяркуючы па тэксце «Аналаў», Тутмос III, рэалізуючы гэтыя поспехі, рушыў на поўдзень, збольшага плывучы на караблях па рацэ, збольшага рухаючыся пешшу па яе ўсходнім беразе, ''«захопліваючы гарады, спусташаючы вобласці гэтага ворага пагарджанай краіны Нахарына»''. ''«Я запаліў іх, мая вялікасць ператварыла іх у разваліны… Я забраў усіх іх людзей, уведзенных палоннымі, іх жывёлу без ліку, а таксама іх рэчы, я адабраў у іх жыта, я вырваў іх ячмень, я высек усе іх гаі, усе іх пладовыя дрэвы».'' Відавочна, супраціў мітанійскага войска быў цалкам зламаны. Егіпецкі летапісец вобразна малюе дэмаралізацыю разбітага праціўніка, які імкліва адыходзіць на паўднёвы ўсход, кажучы, што ''«ні адзін з іх не азіраўся, бо яны беглі і скакалі, як казляняты гор»''. У надпісы з Джэбель-Баркала поўны разгром мітанійскага войска падкрэслены ўказаннем на тое, што мітанійскі цар прымушаны быў звярнуцца ва ўцёкі і што фараон ''«адшукваў пагарджанага ворага ў іншаземных краінах Мітані. Ён бег ад фараона ад страху ў іншую краіну, у аддаленае месца»''. Адных толькі цароў з іх жонкамі было захоплена 30 персон, таксама патрапіла ў палон 80 прадстаўнікоў шляхты. Відавочна, Тутмос III абмежаваўся спусташэннем заходняй частцы Мітанійскага царства і не злічыў патрэбным пераследваць мітанійскага цара, уцекача ў далёкія ўсходнія межы сваёй дзяржавы. Лічачы, што егіпецкія войскі цалкам выканалі стратэгічныя задачы дадзенай кампаніі, Тутмос III паставіў два памятных каменя, адзін на ўсходнім баку Еўфрата, іншы каля пліты, якая была пастаўлена [[Тутмос I|Тутмосам I]]. Аб гэтым паведамляецца як у «аналах», так і ў надпісы з Джэбель-Баркала. Хутчэй за ўсё, устаноўка памятных пліт на берагах Еўфрата была тым урачыстым момантам, які павінен быў адзначыць завяршэнне пераможнага паходу. Дасягнуўшы максімум магчымага фараон павярнуў назад. Ля {{нп3|Нія, царства|Ніі|en|Niya (kingdom)}} фараон вырашыў паляваць на сланоў, якія тады ў лішку вадзіліся ў гэтых месцах. Тутмос на сваёй калясніцы атакаваў велізарны статак у 120 асобін, але ледзь не загінуў падчас гэтага палявання. Велізарны раз’юшаны, відаць, паранены слон, важак гэтага статку, схапіў цара хобатам і гатовы быў кінуць яго на зямлю, каб растаптаць. Аднак верны Аменемхеб, з надпісу ў грабніцы якога нам вядомы гэты інцыдэнт, апынуўся побач. Ён адсек слану хобат і кінуўся бегчы, адцягваючы ўвагу слана на сябе. Фараон ў гэты час змог схавацца. Аднак на зваротным шляху Тутмосу III прыйшлося пераадолець некаторы супраціў асобных абласцей і гарадоў Сірыі, якія ўсё яшчэ не былі канчаткова заваяваны егіпцянамі. Аменемхеб паведамляе ў сваёй аўтабіяграфіі, што ''«ён бачыў перамогі цара» «у краіне Сенджэра»'', калі ён ''«здзейсніў там вялікае пабоішча»''. Далей, на гэтым зваротным шляху егіпецкаму войску давялося зноў уступіць у барацьбу з князем Кадзеша, які, відаць, спрабаваў выкарыстаць сітуацыю, каб падняць паўстанне супраць фараона. Аднак, валодаючы ўсё яшчэ досыць буйнымі сіламі, Тутмос III ''«захапіў горад Кадзеш»''. Нарэшце, Аменемхеб паведамляе, што ён ''«зноў убачыў перамогі яго вялікасці ў пагарджанай краіне Тахсі, ля горада Мерыу»''. Усе гэтыя бітвы, апісаныя Аменемхебам, былі не выпадковымі невялікімі сутычкамі, а даволі значнымі бітвамі, падчас якіх быў канчаткова задушаны супраціў асобных ўсё яшчэ непакорлівых сірыйскіх абласцей і гарадоў. Асабліва істотна тое, што фінікійскія гарады і вобласці павінны былі плаціць штогадовыя падаткі Егіпту. Тым самым гэтыя заваяваныя краіны былі як бы і ў эканамічным дачыненні ўведзены ў склад егіпецкай дзяржавы. У ходзе восьмага паходу Тутмосу III удалося ўмацаваць егіпецкае панаванне ў Сірыі, Палестыне і Фінікіі, нанесці сур’ёзны ўрон Мітанійскай дзяржаве, ажыццявіўшы пераправу праз Еўфрат і спустошыць яго заходнія вобласці, нарэшце, егіпцяне захапілі велізарную здабычу, пра што сведчаць «Аналы»<ref name="Авдиев">{{артыкул |аўтар = {{нп5|Усевалад Ігаравіч Аўдзіеў|Авдиев В. И.|ru|Авдиев, Всеволод Игоревич}} |загаловак = Глава IV. Походы Тутмоса III |спасылка = http://annals.xlegio.ru/egipet/avdiev/vide2_4.htm#8p |мова = |аўтар выдання = |выданне = Военная история Древнего Египта |тып = |месца = М. |выдавецтва = Издательство академии наук СССР |год = 1959 |том = 2 |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120111145520/http://annals.xlegio.ru/egipet/avdiev/vide2_4.htm#8p |archivedate = 11 студзеня 2012 }}</ref>. Акрамя таго, несумнеўным вынікам восьмага паходу было ўмацаванне ваенна-палітычнага і эканамічнага ўплыву Егіпта ў Пярэдняй Азіі. Гэта выявілася ў тым, што [[Асірыя]] і [[Хецкае царства]] (Вялікая Хета) даслалі сваю «даніну» у Егіпет. Вядома, гэтыя дзяржавы не былі падуладныя Егіпту. У якасці самастойных дзяржаў яны не былі абавязаныя пасылаць сваю даніну Егіпту. Але паколькі і Асірыя, і Вялікая Хецкая дзяржава вялі пастаянную барацьбу з [[Мітані]], то пасылкай дароў фараону яны як бы салідарызаваліся з яго палітыкай у Пярэдняй Азіі, ставілі сябе ў становішча яго саюзнікаў, прызнавалі яго заваёвы і ў той жа час як б адкупляцца ад грозных войскаў фараона. Гэта быў адзін з момантаў найвышэйшага напружання ваенна-агрэсіўнай палітыкі егіпецкай дзяржавы, калі палітыка бесперапынных заваявальных паходаў Егіпта ў Пярэднюю Азію дасягнула свайго кульмінацыйнага пункта. Егіпет быў на вяршыні сваёй ваеннай магутнасці. У «аналах» паказваецца, што егіпецкае войска на чале з фараонам ''«прыбыло … шчасна ў Егіпет»''. Двойчы адзначае летапісец, што фараон гэтым паходам пашырыў ''«межы Егіпта»''. Цалкам свядома змясціўшы ў гэтым жа апісанні восьмага паходу спісы паступленняў з [[Пунт]]а і [[Нубія|Нубіі]], летапісец гэтым як бы адзначае велізарную працягласць егіпецкай дзяржавы, у якую пастаянна сцякаліся незлічоныя багацці з Пярэдняй Азіі і далёкіх афрыканскіх абласцей аж да «краіны бога», той далёкай краіны Пунт, якая, відавочна, была размешчана на ўзбярэжжы Усходняй Афрыкі. === Дзевяты паход === У 34-ы год праўлення Тутмос прадпрымае свой 9-ы паход. Пасля буйных перамог, атрыманых у Паўночнай Сірыі і Паўночна-Заходняй Месапатаміі падчас восьмага паходу Тутмоса III, егіпецкім войскам мелася быць задача ўтрымліваць занятыя пазіцыі і душыць паўстанні, што было неабходна, каб умацаваць становішча Егіпта ў заваяваных краінах. Таму, натуральна, што падчас наступных паходаў Тутмас III стараўся толькі захаваць захопленае і не лічыў патрэбным прасоўвацца ўглыб заваяваных краін. Падчас дзевятага паходу егіпецкія войскі занялі галоўны горад вобласці {{нп3|Мукіш|Нухашэ|ru|Мукиш}} і два іншых другарадных горада той жа вобласці. У «аналах» паведамляецца, што фараон захапіў горад Ініугаса, прычым ''«людзі іншага горада, які знаходзіцца ў яго вобласці, уціхаміраныя цалкам яго вялікасцю, прыйшлі да яго з паклонам»''. Далей у прыкладзеным пераліку ''«гарадоў, захопленых у гэтым годзе»'', згадваюцца ''«два горада і горад, які здаўся ў гэтай вобласці Ініугаса. Усяго тры [горада].»'' Гэты раён меў вялікае эканамічнае значэнне, бо тут праходзілі важныя гандлёвыя шляхі, што злучалі даліну Еўфрата з паўночнафінікійскім узбярэжжам і глыбінныя вобласці Паўночнай Сірыі. Краіна Нухашэ мела, вядома, і вялікае стратэгічнае значэнне ў якасці памежнага раёна, які знаходзіўся на стыку сфер уплыву трох буйных дзяржаў: Егіпта, [[Мітані]] і [[Хецкае царства|Хецкага царства]]. Таму трывалы занятак гэтага фарпоста забяспечвала егіпцянам панаванне ва ўсім шырокім раёне паміж сярэднім цячэннем Еўфрата і паўночнафікікійскім узбярэжжам. У гэтым багатым княстве егіпецкія войскі захапілі вялікую здабычу, пералічаную ў «Аналах». Летапісец, ведучы ўлік захопленых каштоўнасцяў, згадвае тут палонных, іх жонак і дзяцей, відавочна, звернутых у рабства, коней, багата аздобленыя золатам і срэбрам калясніцы сірыйскіх арыстакратаў, залатыя пасудзіны, золата ў кольцах, сярэбраны посуд, срэбра ў кольцах, медзь, свінец, бронзу, розную зброю «для бітвы», мноства буйной і дробнай рагатай жывелы, аслоў, каштоўныя гатункі дрэва і раскошныя вырабы з дрэва — крэслы і драўляныя часткі палаткі, упрыгожаныя бронзай і каштоўнымі камянямі. Пералік даніны, атрыманай Тутмосам III на 34-м годзе яго кіравання, дзівіць колькасцю і разнастайнасцю. З [[Фінікія|Фінікіі]] (Джахі) егіпцяне па-ранейшаму атрымлівалі «усялякія выдатныя рэчы», якімі былі багатыя ўсе фінікійскія гавані. У дадзеным выпадку ўяўляе вялікую цікавасць згадка летапісца аб тым, што ўсе прадукты і тавары адпраўляліся на разнастайных караблях: на караблях {{нп3|Кафтарыты|кефтыу|ru|Кафториты}} ([[Востраў Крыт|крыцкія]] караблі), на біблейскіх караблях і на марскіх (можа быць, нават баявых) караблях. У прыватнасці, гэтыя караблі былі нагружаныя мачтамі, драўлянымі слупамі і вялікімі бэлькамі для буйных царскіх пабудоў. Відавочна, пісец меў на ўвазе ў дадзеным выпадку падкрэсліць развіццё марскога гандлю Егіпта, які ўсталёўваў цяпер больш трывалыя гандлёвыя сувязі з [[Востраў Крыт|Крытам]] і Фінікіяй. Гэта пацвярджаецца тым, што ў далейшых радках «Аналаў» гаворыцца аб дастаўцы «даніны» або аб атрыманні адмысловых паставак (літаральна: «прынашэнняў») з краіны Ісі (відавочна, [[Востраў Кіпр|Кіпра]]), адкуль егіпцяне атрымлівалі ў першую чаргу медзь, а затым [[свінец]], [[лазурыт]], [[Слановая косць|слановую косць]] і каштоўнае дрэва «чагу». Таксама дары даслаў у гэтым годзе, і цар Асірыі. === Дзесяты паход === У 35-ы год праўлення — 10 паход. Тутмос III быў вымушаны распачаць гэты паход у Сірыю, з тым каб здушыць паўстанні ў паўночнай частцы гэтай краіны і ў прылеглых абласцях Паўночна-Заходняй Месапатаміі, на якія распаўсюджваўся некалькі невыразны і расплывісты егіпецкі геаграфічны тэрмін «Нахарына». Галоўным ворагам егіпцян ў гэтым годзе быў ''«гэты агідны вораг з Нахарыны»'', які, па словах летапісца, сабраў вялікую армію ''«з канцоў краіны»'', прычым воіны праціўніка былі ''«больш шматлікія, чым пясок на беразе»''. Відавочна, на гэты раз Егіпту ў Сірыі супрацьстаяла даволі значная кааліцыя паўночнасірыйскіх і, магчыма, мітанійскіх абласцей і гарадоў на чале з адным з мясцовых князеў. Бітва адбылася каля ''«горада краіны Іяраіяны»'', месцазнаходжанне якой дакладна вызначыць у цяперашні час нельга. У «Аналах» апісваецца бліскучая перамога егіпецкага войска, пасля якой ворагі ''«беглі, падаючы адзін на аднаго»''. Аднак, відаць, на самай справе бітва была ўпартай, і толькі саступаючы ваеннаму майстэрству егіпецкай арміі, сірыйцы адышлі пад прыкрыццё сцен горада. Але гэта адступленне не было панічным бегствам, як пра тое сказана ў аналах, а, відавочна, праходзіла арганізавана, паколькі егіпцяне змаглі захапіць ўсяго 10 палонных, затое 180 коней і не менш за 60 калясніц. У выніку замірэння егіпецкімі войскамі непакорлівых абласцей Паўночнай Сірыі краіны Рэчэну і Рэменен ([[Сірыя]] і [[Ліван]]), а таксама іншыя азіяцкія краіны паслалі свае прынашэнні і падаткі егіпецкаму фараону, прычым у прыведзеных летапісцам пераліках каштоўнасцяў варта адзначыць золата, залатыя пасудзіны, пахошчы, калясніцы, коней, нарэшце, вялікую колькасць аліўкавага алею і віна. Сістэматычна душачы супраціў народаў Пярэдняй Азіі, егіпцяне з года ў год выпампоўвалі з гэтых багатых абласцей мноства саміх разнастайных прадуктаў і каштоўнасцяў, што не магло ў некаторым сэнсе не ўмацаваць матэрыяльную базу егіпецкай рабаўладальніцкай гаспадаркі і ваенную моц егіпецкай дзяржавы. === Адзінаццаты-дванаццаты паходы === У «Аналах» не захавалася ніякіх звестак аб паходах, якія Тутмос III здзяйсняў у Пярэднюю Азію на 36 і 37-м гадах валадарання. Але паколькі ў тым жа летапісе пад 38-м годам згадваецца і апісваецца трынаццаты «пераможны паход», то, відавочна, адзінаццатая і дванаццатая кампанія ставяцца да двух папярэдніх гадоў. === Трынаццаты паход === Паход 38-га года адзначыўся толькі адной буйной ваеннай падзеяй, якую летапісец палічыў годнай адзначыць у сваіх кароткіх запісах. Гэта было спусташэнне гарадоў у вобласці Ініугаса, якая была ўпершыню захоплена Тутмосам III падчас яго першага паходу. Аднак гэты раён Сірыі неаднаразова паўставаў супраць панавання егіпцян. Падчас дзевятага паходу фараон зноў пакарыў гэтую вобласць; нарэшце, на заходзе свайго шматгадовага кіравання ён прымушаны быў зноў нанесці моцны ўдар гэтым непакорным паўночнасірыйскім гарадам. У пераліках багатай даніны, атрыманай царом з розных краін і абласцей Пярэдняй Азіі пасля трынаццатага паходу, згадваюцца {{нп3|Ліван, хрыбет|Ліван|ru|Ливан (хребет)}} (Рэменен), [[Фінікія]] (Джахі), востраў [[Востраў Кіпр|Кіпр]] (Ісі). Разам з імі сустракаецца ўпершыню назва «краіны Іарарэх». === Чатырнаццаты паход === На 39-м годзе свайго валадарання Тутмос зноў здзейсніў паход у [[Пярэдняя Азія|Пярэднюю Азію]], аб якім мы вельмі мала дасведчаныя. У летапісе ў дадзеным выпадку згадваецца толькі, што падчас чатырнаццатага пераможнага паходу цара ў краіну Рэчэну егіпецкія войскі сутыкнуліся з ''«пераможанымі ворагамі краіны {{нп3|Шасу||ru|Шасу}}»'', якіх прынята звычайна лічыць «бедуінамі». Зразумела, гэтыя плямены шасу не маюць ніякага дачынення да сучасных [[Бедуіны|бедуінаў]]. Магчыма, што пад словам, «шасу» егіпцяне мелі на ўвазе качэўнікаў пустынных раенаў Пярэдняй Азіі. Аднак у дадзеным выпадку маюцца на ўвазе плямены якой-небудзь пэўнай краіны, як гэта відаць з адпаведнага іерогліфа, што іх абазначае. Падзеі наступных двух гадоў амаль нічым не адзначаны ў «Аналах Тутмоса III». Тэкст, які адносіцца да 40-га года, складаецца ўсяго толькі з аднаго дрэнна захаванага радка, у якім можна спрабаваць убачыць згадку пра пятнаццаты паход. Пад 41-м годам у захаваных радках летапісу наогул не гаворыцца аб якім-небудзь паходзе, а адразу прыводзіцца ''«пералік прынашэнняў князеў Рэчэну»'', затым апісваецца забеспячэнне гаваняў, прычым, згадваецца, як звычайна, ''«ураджай з Джахі»'', далей паведамляецца пра прынашэнне з «Вялікай Хеты», нарэшце, прыводзіцца пералік павіннасцяў з краін [[Куш (дзяржава)|Куш]] і {{нп3|Уауат||it|Wawat}}. Асабліва істотна ў дадзеным выпадку згадка пра прынашэнні з [[Хецкае царства|Вялікай Хеты]], з якой егіпцяне з гэтага часу ўсталёўваюць больш цесныя, чым раней, эканамічныя сувязі. === Апошні паход Тутмоса ў Азію === На 42-м годзе Тутмос прадпрымае свой апошні паход у Пярэднюю Азію. Гэты паход быў свайго роду буйной карнай экспедыцыяй, накіраванай у [[Сірыя|Сірыю]] для таго, каб канчаткова здушыць буйное паўстанне непакорлівых сірыйскіх гарадоў, на чале якіх стаялі [[Туніп]] і [[Кадзеш]]. Егіпецкае войска, якое ўзначальваў сам фараон, прыбыўшы ў Сірыю, рушыла ўздоўж ўзбярэжжа. Відавочна, экспедыцыя насіла характар ваеннай дэманстрацыі, якая павінна была паказаць фінікійскім гарадам моц егіпецкай зброі. Як паказана ў летапісе, бліжэйшай мэтай гэтага маршу быў захоп фінікійскага горада «краіны {{нп3|Арка, Ліван|Іркаты|bg|Арка (Ливан)}}», размешчанага непадалек ад {{нп3|Сіміра|Сіміры|ru|Симира}}. Егіпецкія войскі, заняўшы і спустошыўшы Іркату і гарады, якія знаходзіліся ў яе вобласці, стварылі сабе тым самым трывалую базу на ўзбярэжжы, якая дала ім магчымасць, забяспечыўшы свой тыл, рушыць углыб краіны. Як відаць з вельмі сціснутага тэксту летапісу, егіпецкія войскі спачатку накіраваліся на поўнач, каб нанесці першы ўдар Туніпу. Гэты манеўр меў мэтай убіць клін паміж мяцежнымі гарадамі Паўночнай і Сярэдняй Сірыі і пазбавіць галоўнага ворага егіпцян — Кадзеш падтрымкі паўночнасірыйскіх гарадоў, на чале якіх, верагодна, стаяў князь Туніпа. Аблога Туніпа зацягнулася і працягвалася да восені, аднак горад быў узяты і спустошаны, прычым егіпецкія войскі сабралі ўраджай у вобласці Туніпа. Ізаляваўшы такім чынам Кадзеш з поўначы і адрэзаўшы яго ад саюзнікаў, якія знаходзіліся ў Паўночнай Сірыі, Тутмас III рушыў свае войскі супраць Кадзеш і захапіў 3 горада ў яго ваколіцах. Мабыць, Кадзеш мітанійцы падтрымлівалі, бо ў гэтых гарадах было захоплена звыш 700 мітанійцаў з паўсотняй коней. Затым наступіла чарга Кадзеша, жыхары якога зноў адбудавалі сцены, пасля таго як фараон разбурыў горад на 33-м годзе, гэта значыць 9 гадоў таму. У аналах Тутмаса нічога не сказана аб узяцці самага Кадзеша, але маляўнічы аповяд пра гэта захаваўся ў грабніцы Аменемхеба. Пры набліжэнні егіпцян уладар Кадзеша пусціўся на хітрасць: насустрач іх каляснічным запрэжкам ён выпусціў хутканогіх жарабіц ў надзеі сапсаваць іх баявы строй, аднак задума не атрымалася. Аменемхеб пешы дагнаў кабыліцу, якая ўжо ўварвалася ў егіпецкія атрады, распароў ёй жывот і, адсекшы хвост, занёс яго фараону. Кадзеш быў узяты прыступам пасля залы гарадской сцяны выклікаўшы смельчакамі на чале з тым жа Аменемхебам. Такім чынам, гэты апошні паход Тутмоса III у Пярэднюю Азію надоўга ўмацаваў панаванне Егіпта ў Фінікіі і Сірыі. Падчас гэтага паходу егіпецкія войскі нанеслі скрышальны ўдар галоўным агменям супраціву ў Сірыі — Туніпу і Кадзешу. Памяць пра фараона-заваёўніка доўга захоўвалася ў заваяваных ім народаў Сірыі-Палестыны: нават праз стагоддзе лаяльныя егіпецкія [[Васалітэт|васалы]] ў рэгіёне, заклікаючы да [[Эхнатон]]а з малітвамі аб ваеннай дапамозе пыталіся: ''«Хто мог раней рабаваць Туніп, не будучы (затым) абрабаваны Манахбірыяй (ад трона імя Тутмоса — Менхепера)»''? == Заваяванні ў Нубіі == === Меры па ўмацаванні ўплыву ў Нубіі у пачатку валадарання === Нягледзячы на тое, што асноўная ўвага егіпецкага ўрада ў валадаранне Тутмоса III была звернута на заваяванне [[Палесціна|Палестыны]], [[Сірыя|Сірыі]] і [[Фінікія|Фінікіі]] і ўмацаванне эканамічнага, палітычнага і вайсковага ўплыву Егіпта ў Пярэдняй Азіі, Егіпет павінен быў працягваць сваю ваенна-агрэсіўную палітыку на поўдні, у [[Нубія|Нубіі]] і прылеглых да яе краінах, з якіх егіпцяне здаўна вывозілі шэраг тавараў, неабходных для развіцця рабаўладальніцкай гаспадаркі, а таксама шмат рабоў. Ужо і ў самым пачатку царавання Тутмоса III егіпецкі ўрад паставіў перад сабой задачу энергічна аднавіць заваявальную палітыку на поўдні, з тым каб цалкам умацаваць панаванне Егіпта ва ўсей Нубіі і нават у прылеглых да яе краінах. На гэта ясна паказвае надпіс Тутмоса III, які адносіцца да 2-га года яго кіравання і захаваўся на сценах храма, пабудаванага фараонам у {{нп3|Семна, Нубія|Семне||Semna (Nubia)}}, ля {{нп3|Парогі Ніла|2-га парога Ніла|ru|Пороги Нила}}, на месцы ў той час ужо разбуранага храма {{нп3|Сенусерт III|Сенусерта III|ru|Сенусерт III}}, які некалі заваяваў Нубію. У гэтым надпісы гаворыцца, што ''«добры бог Мен-хепер-Ра (троннае імя Тутмоса III), збудаваў ён помнік для бацькі {{нп3|Дзедун|Дзедуна|ru|Дедун}}, кіраўніка Нубіі і для цара {{нп3|Верхні Егіпет|Верхняга|ru|Верхний Египет}} і {{нп3|Ніжні Егіпет|Ніжняга Егіпта|ru|Нижний Египет}} Ха-кау-Ра (троннае імя Сенусерта III), пабудаваўшы ім храм з белага прыгожага каменя Нубіі»''. І намалявалі на сценах гэтага храма Сенусерта III у якасці абагаўлённага кіраўніка Нубіі, Тутмос III тым самым абвяшчаў сябе прадаўжальнікам яго справы — заваявання Нубіі. Выявы нубійскага бога Дзедуна, змешчаныя тут жа, павінны былі наглядна сведчыць аб тым, што нубійскае жрэцтва санкцыянуе егіпецкае заваяванне. Такім чынам, пры заваяванні Нубіі егіпцяне спрабавалі выкарыстоўваць нубийскую рэлігію, уключыўшы нубійскага бога Дзедуна ў егіпецкі пантэон. Да таго ж самага часу адносяцца надпісы Тутмоса III на востраве {{нп3|Востраў Сехель|Сехель|ru|Sehel Island}}, у храме ў {{нп3|Кума, Нубія|Куме||Kumma (Nubia)}}, у {{нп3|Гебель эс-Сільсіла|Сільсіле|ru|Гебель эс-Сильсила}} і {{нп3|Горад Вадзі-Хальфа|Вадзі-Хальфа|ru|Вади-Хальфа}}. === Заваяванні ў Нубіі пасля смерці Хатшэпсут === [[Файл:Nubia_za_Nowego_Państwa.png|справа|міні|250px|Егіпецкія паходы ў Нубію]] Аднак рэальна прыступіць да поўнага заваявання ўсёй Нубіі Тутмос III змог толькі пасля смерці [[Хатшэпсут]], калі ўся паўната вярхоўнай улады засяродзілася ў яго руках, і ен мог кінуць усе рэсурсы Егіпта для завяршэння сваёй заваявальнай палітыкі. У «Аналах», у якіх апісваюцца паходы Тутмоса III у Пярэднюю Азію, пачынаючы з сёмага паходу, здзейсненага на 31-м годзе яго кіравання, пералічваецца даніна, атрыманая фараонам з Нубіі і сумежных з ёю паўдневых краін. Вельмі магчыма, што гэтая даніна посылалась ў Егіпет далека не добраахвотна, а паступала ў царскую скарбніцу ў выніку ваенных экспедыцыі. У захаваных дакументах гэтага часу ўтрымліваецца вельмі мала звестак аб ваенных дзеяннях, якія егіпцяне рабілі ў Нубіі і суседніх краінах. Аб увазе, якую Тутмос III стаў надаваць Нубіі пасля смерці Хатшэпсут, кажа будаўніцтва шматлікіх храмаў, прадпрынятае ім у розных пунктах Нубіі, галоўным чынам у тых, якія мелі стратэгічнае значэнне. Так, пасля 30-га года свайго валадарання Тутмас III значна пашырыў храм, пабудаваны раней у Семне. У храме ў {{нп3|Горад Вадзі-Хальфа|Вадзі-Хальфа|ru|Вади-Хальфа}} ім была пабудавана вялікая калонная зала. У {{нп3|Амада|||Amada}} Тутмос III пачаў пабудову храма ў гонар бога {{нп3|Ра-Харахтэ|Харахтэ|ru|Ра-Горахти}}. Нарэшце, у Верхняй Нубіі паміж {{нп3|Парогі Ніла|2-м і 3-м парогамі|ru|Пороги Нила}} на востраве {{нп3|Востраў Саі|Саі||Saï (island)}} намеснік фараона ў Нубіі, «царскі сын Куша» па імені Нехі, пабудаваў не толькі храм, але і крэпасць, што ясна паказвае на ваенны характар інтэнсіўнага будаўніцтва, распачатага фараонам ў Нубіі. Магчыма, што ў гэтую эпоху ў Нубіі ўжо існавалі егіпецкія паселішчы, якія былі апорнымі пунктамі егіпецкага эканамічнага, палітычнага і культурнага ўплыву ў Нубіі. Такі, напрыклад, горад, раскапаны ў {{нп3|Сэсебі||de|Sesebi}}, у руінах якога сярод мноства прадметаў часу XVIII дынастыі быў знойдзены {{нп3|Скарабей, артэфакт|скарабей||Scarab (artifact)}} з імем Тутмоса III. Нарэшце, самым паўднёвым егіпецкім паселішчам у Нубіі было паселішча каля «святой гары» [[Джэбель-Баркал|Гара-Баркала]], дзе пасля вырасла сталіца эфіёпскай дзяржавы [[Напата]]. Тут у руінах храма, пабудаванага Тутмосам III, была знойдзена вялікая стэла з каштоўнейшым гістарычным надпісам, які апісвае ваенныя паходы і магутнасць фараона. Вельмі магчыма, што тэкст гэтага надпісу, складзены ў 47-м годзе валадарання Тутмоса III, быў свайго роду маніфестам, звернутым да егіпецкага насельніцтва Нубіі на самай паўднёвай мяжы Егіпецкай дзяржавы. Самы далёкі прысвечаны надпіс, датаваны кіраваннем [[Тутмос I|Тутмоса I]] і Тутмоса III, знойдзены ў мястэчку {{нп3|Кургус|Каніса Кургус|ca|Kurgus}} (Kanisa Kurgus, Kanisa-Kurgus), у 35 км вышэй па плыні ад сучаснага {{нп3|Абу Хамад|Абу Хамада||Abu Hamad}} (Abu Hamad) — 2 надпісы, высечаныя на каменных глыбах, якія паказваюць паўднёвую мяжу [[Новае царства (Егіпет)|Егіпта]], пазней пацверджаную Тутмосам III. === Канчатковае заваяванне Нубіі === Гэтая буйная будаўнічая дзейнасць егіпцян ў Нубіі стала магчымай толькі дзякуючы таму, што ўся Нубія была трывала заваяваная егіпецкімі войскамі і егіпецкія гарнізоны былі размешчаны ва ўсёй цяпер заваяванай краіне. Пра гэта заваяванне Нубіі кажуць спісы заваяваных у Нубіі мясцовасцяў, якія захаваліся на шостым і сёмым пілонах [[Карнак|Карнакскага храма]] [[Амон]]а . Надпіс над адным з гэтых спісаў абвяшчае: ''«спіс гэтых паўднёвых мясцін {{нп3|Трагладыты|трагладытаў||Troglodytae}} Нубіі ў Хент-хен-ноферы, пераможаных яго вялікасцю, які зрабіў пабоішча сярод іх, колькасць якіх невядома, які прывеў ўсіх людзей іх у якасці жывых палонных ў [[Фівы (Егіпет)|Фівы]], каб напоўніць „работны дом“ бацькі Амона-Ра, уладыкі Фіваў. І вось усе краіны сталі рабамі яго вялікасці, паводле загаду бацькі Амона»''. У гэтых спісах пералічваюцца 269 геаграфічных назваў, якія да гэтага часу не могуць быць атаясамлены, але якія ўсе ж паказваюць на тое, што ў тыя часы Нубія ўжо была трывала заваяваная егіпцянамі. Тутмос III змог надаць ўсю сваю ўвагу Нубіі толькі пасля таго, як панаванне Егіпта было цалкам узмоцнена ў Пярэдняй Азіі. Менавіта таму толькі ў канцы свайго кіравання, на 50-м годзе, Тутмос III прыняў рэальныя меры да таго, каб больш трывала далучыць Нубію да Егіпту. Каб мець магчымасць бесперабойна перавозіць па Нілу войскі і тавары, Тутмос загадаў расчысціць стары, засмечаны канал у раёне 1-га парога. Пра гэта гаворыцца ў надпісы на скале на востраве {{нп3|Востраў Сехель|Сехель|ru|Sehel Island}} у наступных словах: {{пачатак цытаты}}''«Год 50-ы, 1-ы месяц 3-га сезона ({{нп3|шэму||ru|Шему}}), дзень 22-й пры яго вялікасці цары Верхняга і Ніжняга Егіпта Мен-хепер-Ра, які даруе жыццё. Загадаў яго вялікасць пракапаць гэты канал, пасля таго, як ён знайшоў яго засмечаным камянямі, так што не праходзіў карабель па ім. Ён накіраваўся на поўдзень па ім з радасным сэрцам, уразіўшы ворагаў сваіх. Назва гэтага канала: „Адкрыццё шчаслівай дарогі Мен-хепер-Ра, які жыве вечна“. Рыбакі Абу ([[Элефанціна|Элефанціны]]) павінны расчышчаць гэты канал штогод».''{{канец цытаты}} == Значэнне паходаў Тутмаса == У ходзе ваенных паходаў Тутмаса Егіпет ператварыўся ў магутную сусветную дзяржаву, якая разам з падначаленымі тэрыторыямі працягнулася з поўначы на поўдзень на 3500 км. За дасягнутыя пры ім межы, як на поўначы, так і на поўдні, не выйшаў ні адзін з яго пераемнікаў. Ступень залежнасці ад Егіпта заваяваных краін і гарадоў была рознай. Найбольш трывала з Егіптам была звязана Нубія, непасрэдна кіраваная егіпецкай адміністрацыяй на чале з намеснікам. Стварыць сабе гэткія ж моцныя пазіцыі ў Пярэдняй Азіі, Тутмос не змог з-за цяжкасці пераходу праз пустыню і пастаяннага процідзеяння суседніх дзяржаў. У Палестыне, Сірыі і Фінікіі засталіся дзясяткі мясцовых царкоў. Аднак у бліжэйшых пярэднеазіяцкіх гарадах стаялі егіпецкія гарнізоны, а нашчадкі іх кіраўнікоў выхоўваліся, як закладнікі, пры егіпецкім двары, ва ўгодным фараону духу. Што тычыцца цароў больш шырокіх дзяржаў, такіх як [[Мітані]], Вавілонія і [[Хецкае царства]], то яны захавалі незалежнасць і называлі сябе «братамі» егіпецкага цара. Гэта, аднак, не перашкаджала фараону разглядаць дасланыя імі дары як даніну, хоць аб рэальным падначаленні не магло быць і гаворкі. Вялізныя багацці, якія паступалі ў Егіпет з заваяваных краін, дазволілі Тутмосу разгарнуць шырокае будаўніцтва. Яго сляды прыкметныя не толькі па ўсім Егіпце, але і за яго межамі, нават у Сірыі-Палестыне і Нубіі. Збудаванне храмаў, у першую чаргу з праслаўленнем самога фараона, служыла славе і велічы бога Амона. Адзін за адным у галоўным храме Амона падымаліся пілоны, абеліскі, велічныя статуі, узводзіліся жылыя пакоі і пераходы. Агульнадзяржаўны храм у Карнаку ператварыўся ў помнік у гонар перамог Амона і «сына» яго Тутмоса III. На сценах і вежах майстрамі фараона намаляваныя скарбы, падораныя ім Амону. == Унутраная палітыка == [[Файл:DSC04110c_Istanbul_-_Ippodromo_-_Obelisco_e_minareti_-_Foto_G._Dall'Orto_25-5-2006.jpg|справа|міні|250px|Абеліск Тутмоса III, вывезены ў Канстанцінопаль]] Пры Тутмосе III не спыняліся і будаўнічыя працы ўнутры Егіпта. Сляды будаўнічай дзейнасці Тутмоса III захаваліся ў [[Эль-Фаюм|Фаюме]] (горад з храмам), {{нп3|Кума, Нубія|Куме||Kumma (Nubia)}}, [[Дэндэра|Дандары]], {{нп3|Коптас|Коптасе|ru|Коптос}} (Копце), {{нп3|Эль-Каб|Эль-Кабе|ru|Эль-Каб}}, {{нп3|Ідфу|Эдфу|ru|Идфу}}, {{нп3|Ком-Омба||ru|Ком-Омбо}}, [[Элефанціна|Элефанціне]]. Будаўніцтва вялося з дапамогай ваеннапалонных, а архітэктурныя праекты часта складаў сам фараон, што сведчыць аб пэўнай творчай адоранасці цара. Самым грандыёзным будаўнічым праектам Тутмоса III быў [[Карнакскі храм]] [[Амон|Амона-Ра]]. Па сутнасці, ён быў пабудаваны зноўку галоўным архітэктарам Пуемра на трыццатыя ўгодкі яго валадарання (1460 да н.э.), калі фараон удзельнічаў у цырымоніі хеб-сед. Акрамя агульных змен у храме, былі ўзведзеныя юбілейныя абеліскі, адзін з якіх цяпер разбураны, а другі, які змяшчае згадванне аб Тутмосе, «што перасякае Лукавіну Нахарыны», знаходзіцца ў [[Стамбул]]е. Пры Тутмосе III у [[Геліопаль (Старажытны Егіпет)|Геліёпалі]] ў [[15 стагоддзе да н.э.|1450 да н.э.]] былі ўзведзеныя яшчэ два буйных абеліска — так званыя «{{нп3|Іголкі Клеапатры||en|Cleopatra's Needle}}». У [[14 да н.э.|14 годзе да н.э.]]<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/IGLI KLEOPATRI.html]{{Недаступная спасылка}}</ref> абеліскі па загадзе рымскага імператара [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]] былі перанесеныя ў [[Александрыя|Александрыю]]. Адзін з іх упаў на бок і ў [[1872]] быў вывезены ў [[Лондан]], а іншы ў [[1881]] быў прывезены ў [[Нью-Ёрк]]. Таксама пры Тутмосе III быў пачаты абеліск пры храме [[Ра]] у Геліёпалі, які быў скончаны пры {{нп3|Тутмос IV|Тутмосе IV|ru|Тутмос IV}}. Правая рука фараона, [[чаці]] (эквівалент [[візір]]а ў сярэднявечных мусульманскіх краінах) Верхняга Егіпта {{нп3|Рэхміра|Рэхмір (Рэхміра)|ru|Рехмира}} эфектыўна кіраваў {{нп3|Верхні Егіпет|Верхнім Егіптам|ru|Верхний Египет}} падчас ваенных кампаній Тутмоса III, аднак і сам фараон праявіў сябе як таленавіты адміністратар. Менавіта дзякуючы малюнкам і тэкстам у грабніцы Рэхміра нам вядомы парадак кіравання ў Егіпце [[Новае царства (Егіпет)|Новага царства]]. Іншым верным паплечнікам Тутмоса III быў нашчадак даннедынастычных кіраўнікоў {{нп3|Тыніс|Тыніса|ru|Тинис}} Ініятэф (або Гарсініятэф), які кіраваў аазісамі [[Лівійская пустыня|Лівійскай пустыні]], а таксама быў у некаторай ступені аналагам {{нп3|Мамлюкі|мамлюка|ru|Мамлюки}} {{нп3|Рустам Раза|Рустама|ru|Рустам Раза}} ў Напалеона, паколькі рыхтаваў царскія апартаменты. У мірны час Тутмос III займаўся будаўніцтвам храмаў, у асаблівасці прысвечаных вярхоўнаму богу [[Фівы (Егіпет)|Фіваў]] Амону. Дзеля патрэбаў храмаў Тутмос у [[15 стагоддзе да н.э.|1457 да н.э.]] зноў падрыхтаваў экспедыцыю ў [[Пунт]], імкнучыся не саступаць Хатшэпсут у яе размаху. З Пунта былі завезеныя [[Міра (смала)|міра]], [[слановая косць]], [[золата]], {{нп3|Эбенавае дрэва|чорнае дрэва|ru|Эбеновое дерево}} і рагатую жывелу ў вялікай колькасці. Тутмос III быў першым фараонам, чые інтарэсы выходзілі за рамкі дзяржаўнай дзейнасці. Кругагляд Тутмоса III, хоць і насуперак яго волі, фармаваўся пад уплывам мачахі фараона, якая ўсяляк заступнічала мастацтвам. Гэтым фактам тлумачыцца і нехарактэрны для старажытнаўсходняга ўладыкі шырокі кругагляд і цікавасць Тутмоса III да культуры. Надпіс у Карнакскім храме паведамляе пералік невядомых егіпцянам відаў раслін і жывёл, завезеных у краіну з [[Азія|Азіі]] па спецыяльным асабістым загадзе фараона. Акрамя таго, як сведчыць рэльеф у Карнакскім храме, свой вольны час фараон прысвячаў мадэляванню разнастайных вырабаў, у прыватнасці сасудаў. Свае праекты ён перадаваў начальніку рамеснікаў дзяржаўных і храмавых майстэрняў. Цяжка ўявіць любога іншага фараона, які займаецца падобным заняткам. Цікава, што першыя шкляныя вырабы, якія захаваліся да нашага часу, былі створаны ў Егіпце пры Тутмосе III, і захоўваюць імя гэтага фараона. === Смерць і спадчына === Тутмос III памер 11 сакавіка 1425 да н.э. (на '''30 дзень месяца {{нп3|перэт||ru|Перет}} 54-га года свайго кіравання'''), пакідаючы свайму сыну [[Аменхатэп II|Аменхатэпу II]] велізарную дзяржаву, якая з’яўлялася [[Гегемонія|гегемонам]] на ўсім Блізкім Усходзе. Надпіс у грабніцы бліжэйшага царскага паплечніка [[Аменемхеб]]а пацвярджае, што Тутмос III правіў 53 гады, 10 месяцаў і 26 дзён — гэта трэці па працягласці тэрмін праўлення егіпецкага фараона (даўжэй кіравалі толькі [[Пепі II]] і [[Рамсес II]] — адпаведна 94 і 67 гадоў). Аменхатэп II (1436—1412 да н.э.), былы суправіцелем бацькі ў апошнія два гады яго праўлення, правядзе яшчэ адзін карны паход у Азію, які будзе суправаджаецца жорсткасцямі супраць мясцовага насельніцтва і рэзка кантраставаць з гуманным стаўленнем яго бацькі да ваеннапалонных, пасля чаго егіпецкае валадарства ў Сірыі і Палестыне будзе заставацца непарушным аж да праўлення Эхнатона. == Грабніца == [[Файл:Egypt.KV34.08.jpg|thumb|right|250px|Лесвіца, якая вядзе ў грабніцу KV34]] «Напалеон Старажытнага свету» быў пахаваны ў [[Даліна Цароў|Даліне цароў]] у грабніцы [[KV34]]. Грабніца Тутмоса III была адкрыта ў [[1898]] экспедыцыяй, якую ўзначальваў [[Францыя|французскі]] егіптолаг {{нп3|Віктар Ларэ||ru|Лоре, Виктор}}. У грабніцы Тутмоса III егіптолагамі быў упершыню выяўлены поўны тэкст {{нп3|Амдуат||ru|Амдуат}} — ''«Кнігі аб тым, што ў замагільным свеце»'', якую {{нп3|Джэймс Генры Брэстэд||ru|Брэстед, Джеймс Генри}} называў «жахлівай творчасцю перакручанай жрэцкай фантазіі». Амдуат у своеасаблівай фантастычнай манеры апавядае аб дванаццаці пячорах замагільнага свету, мінаных [[Сонца]]м-[[Ра]] на працягу дванаццаці гадзін ночы. [[Мумія]] Тутмоса III была выяўленая яшчэ ў [[1881]] годзе ў {{нп3|DB-320|тайніку ў Дэр-эль-Бахры|ru|DB-320}} каля пахавальнага храма Хатшэпсут Джэсер Джэсеру. Муміі змяшчаліся ў такія схованкі пачынаючы з канца XX дынастыі, калі па загадзе Вярхоўнага жраца Амона {{нп3|Херыхор|Херыхора|ru|Херихор}} была перанесена большасць мумій кіраўнікоў Новага царства, захаванасць якіх знаходзілася ў небяспецы з-за частых рабаванняў грабніц. Побач з муміяй Тутмаса III былі выяўленыя таксама целы [[Яхмас I|Яхмаса I]], [[Аменхатэп I|Аменхатэпа I]], [[Тутмос I|Тутмоса I]], {{нп3|Тутмос II|Тутмоса II|ru|Тутмос II}}, {{нп3|Рамсес I|Рамсеса I|ru|Рамсес I}}, {{нп3|Сеці I||ru|Сети I}}, [[Рамсес II|Рамсеса II]] і {{нп3|Рамсес IX|Рамсеса IX|ru|Рамсес IX}}, а таксама шэрагу кіраўнікоў XXI дынастыі — {{нп3|Сіамон|Сіамона|ru|Сиамон}}, {{нп3|Пінеджэм I|Пінеджэма I|ru|Пинеджем I}} і {{нп3|Пінеджэм II|Пінеджэма II|ru|Пинеджем II}}. Хоць звычайна лічыцца, што мумію фараона ўпершыню абследаваў французскі егіптолаг [[Гастон Масперо]] ў [[1886]], фактычна яна ўпершыню трапіла ў рукі яшчэ да нямецкага егіптолага {{нп3|Эміль Бругш|Эміля Бругша|de|Émile Brugsch}}, які выявіў муміі фараонаў, схаваныя ў {{нп3|DB-320|тайніку ў Дэр-эль-Бахры|ru|DB-320}}. Тады ж мумію Тутмоса распеляналі для кароткага агляду, таму калі Масперо праз пяць гадоў прыступіў да аналізу муміі, ен выявіў жаласны стан цела фараона. Яно было абрабавана (целы фараонаў літаральна шпігавалі амулетамі) і разрэзанае на тры часткі. Тым не менш, галава Тутмоса III захавалася нашмат лепш, што дазваляе суаднесці сапраўдны твар фараона з яго скульптурнымі выявамі. [[Файл:Thutmosis_III_mummy_head.png|справа|міні|250px|Галава муміі фараона Тутмоса III]] Не валодаючы дакладным [[партрэт]]ным падабенствам, статуі фараона ўсе ж далекія ад ідэалізаванай выявы егіпецкага фараона, дастаткова дакладна адлюстроўваючы асобныя рысы твару Тутмоса III, напрыклад, характэрныя «нос Тутмасідаў» і вузкія скулы заваёўніка. Аднак некаторыя даследчыкі звяртаюць увагу на тое, што стылістычна многім з яго статуй уласцівыя рысы яго папярэдніцы Хатшэпсут, якую малявалі ў абліччы мужчыны-фараона (міндалепадобныя вочы, некалькі арліны нос і паўусмешка на твары), што сведчыць аб адзіным каноне выявы фараонаў XVIII дынастыі. Часта для таго, каб адрозніць статую Хатшэпсут ад статуі яе пераемніка, патрабуецца цэлы шэраг стылістычных, іканаграфічных, кантэкстных і тэхнічных крытэрыяў. Існуе таксама шмат прыкладаў статуй, якія паказваюць укленчанага Тутмоса III, які прапануе бажаству малако, віно, алей або іншыя прынашэнні. Хоць першыя прыклады такога стылю сустракаюцца ўжо ў некаторых пераемнікаў Тутмаса, лічыцца, што распаўсюджванне яго пры Тутмосе сведчыць аб зменах у грамадскіх аспектах егіпецкай рэлігіі. == Вынікі праўлення == Валоданні Тутмоса III распасціраліся ад [[Востраў Кіпр|Кіпра]] на поўначы і [[Еўфрат]]а на паўночным усходзе да V парога [[Ніл]]а (самы далекі прысвечаны надпіс, датаваны кіраваннем [[Тутмос I|Тутмоса I]] і Тутмоса III, знойдзены ў мястэчку {{нп3|Кургус|Каніса Кургус|ca|Kurgus}} (Kanisa Kurgus, Kanisa-Kurgus), у 35 км вышэй па плыні ад сучаснага {{нп3|Абу Хамад|Абу Хамада||Abu Hamad}} (Abu Hamad) — 2 надпісы, высечаныя на каменных глыбах, якія паказваюць паўднёвую мяжу [[Новае царства (Егіпет)|Егіпта]], пазней пацверджаную Тутмосам III) на поўдні і [[аазіс]]аў у [[Лівійская пустыня|Лівійскай пустыні]] на захадзе. Сусветная дзяржава Тутмоса перавысіла па памерах усе існаваныя раней дзяржавы, у тым ліку [[Сарган Старажытны|Саргана Акадскага]] і [[Хамурапі]]. За дасягнутыя пры ім межы, як на поўначы, так і на поўдні, не выйшаў ні адзін з яго пераемнікаў, за выключэннем, магчыма, Аменхатэпа II, які ўзначальваў заваявальны паход на поўдзень Нубіі, геаграфічныя рамкі якога не ясныя. Егіпет ператварыўся ў магутную сусветную дзяржаву, якая працягнулася разам з падначаленымі тэрыторыямі з поўначы на поўдзень на 3500 км. Ступень залежнасці астравоў ад Егіпта канчаткова не вызначана, аднак вядома, што пры Тутмосе III сфера юрысдыкцыі военачальніка {{нп3|Джэхуці, генерал|Джхуці (Туці)|en|Djehuty (general)}}, прызначанага губернатарам «паўночных краін», уключала, акрамя Сірыі-Палестыны, таксама «астравы сярод мора» — Кіпр і размешчаныя ў басейне [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]] агмені [[Востраў Крыт|крыта]]-мікенскай цывілізацыі (Кефтыу). Акрамя небывалага пашырэння тэрыторыі дзяржавы, заслугай Тутмоса III было таксама стварэнне прафесійнага войска і знаёмства егіпцян з культурнай спадчынай блізкаўсходніх народаў. Разам з тым, заваявальныя паходы фараона ўмацавалі рабаўладанне і прынеслі велізарныя багацці і ўплыў жрэцтва Амона-Ра. У сілу скачкападобнага павышэння колькасці [[раб]]оў, здабытых у азіяцкіх краінах, традыцыйная сялянская абшчына некалькі саступіла сваім значэннем у якасці асноўнага элемента эканамічнай сістэмы. Закладзеная пры Хатшэпсут і Тутмосе III тэндэнцыя фарміравання новага служылага класа выхадцаў з сярэдніх слаёў насельніцтва, а таксама стварэнне адзінай дзяржавы, якая аб’яднала егіпецкую, нубійскую, заходнесеміцкую і часткова хурыцкую культурныя традыцыі, прывялі ў канчатковым выніку да рэлігійнага перавароту [[Эхнатон]]а і стварэнню адной з самых старажытных рэлігій, якая змяшчае элементы [[манатэізм]]у, у якасці адказу на ўзмацненне палітычнай і эканамічнай магутнасці жрацоў, таксама выкліканай паспяховай ваеннай дзейнасцю Тутмоса III. Вядомы амерыканскі егіптолаг {{нп3|Джэймс Генры Брэстэд||ru|Брэстед, Джеймс Генри}}, падводзячы вынікі праўлення Тутмоса III, даў гэтаму фараону наступную характарыстыку: {{Пачатак цытаты}}«Яго асоба больш індывідуальная, чым асоба ўсялякага іншага цара Ранняга Егіпта, выключаючы [[Эхнатон]]а… Геній, які выявіўся ў некалі сціплым жрацы, прымушае нас успомніць [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра]] і [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Тутмос стварыў першую сапраўдную [[імперыя|імперыю]] і з’яўляецца таму першай сусветнай асобай, першым сусветным героем… Яго валадаранне азначае эпоху не толькі ў Егіпце, але і на ўсім Усходзе, вядомым у той час. Ніколі раней у гісторыі не валодаў адзін чалавек лёсамі такой шырокай нацыі і не надаваў ёй такога цэнтралізаванага, трывалага і ў той жа час рухомага характару, што на працягу многіх гадоў яе ўплыў пераносіўся з нязменнай сілай на іншы кантынент, занатоўваючы там, як удар майстэрскага майстра цяжкавагавым молатам па кавадле; варта пры гэтым дадаць, што молат быў выкаваны ўласнаручна самім Тутмосам»<ref>[http://worldhistory.ru/persons_about/1963.html Брэстед Дж., Тураев Б.А, «История Древнего Египта»: Итоги правления Тутмоса III]</ref>.{{канец цытаты}} Многія егіптолагі заклікаюць прысвоіць Тутмосу III заслужаны тытул «Вялікі». Справядліва заўважыць, што фараон [[Рамзес II]] — адзіны фараон, у адносінах да якога выкарыстоўваецца ўстояны эпітэт «Вялікі» (Рамзес Вялікі), — на самай справе быў не столькі паспяховым кіраўніком, колькі паспяхова прапагандаваў і перабольшваў свае заслугі, не грэбуючы нанясеннем вестак аб сваім праўленні на пабудовы папярэднікаў і нават актаў вандалізму ў дачыненні да іх. == Радавод Тутмоса III == {{XVIII дынастыя (Старажытны Егіпет)}} == Фільмы == * «Тутмос III — Рассказы из могилы: Короля Воинов Египта» / «Thutmose III — Tales from the tomb: Egypt’s warrior king» — 2005, США, [[National Geographic Channel]]. ([http://video.yandex.ru/users/glossword/view/56/# смотреть online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120604013433/http://video.yandex.ru/users/glossword/view/56/ |date=4 чэрвеня 2012 }}) {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|16к|Тутмос III Менхепера}} С. 64. * ''Redford, Donald B., The Wars in Syria and Palestine of Thutmose III, [Culture and History of the Ancient Near East 16], Leiden: Brill, 2003'' * ''Cline, Eric H. and O’Connor, David, Thutmose III : A New Biography, University of Michigan Press, 2006'' * {{Крыніцы/Гісторыя Старажытнага Усходу. Зараджэнне найстаражытных класавых грамадстваў і першыя ачагі рабаўладальніцкай цывілізацыі|2}} * {{Крыніцы/Тураев Б.А.: История древнего Востока|1}} * {{Крыніцы/Авдиев В. И.: Военная история древнего Египта|2|97—159}} * ''{{нп3|Джэймс Генры Брэстэд|Брэстед Дж. Г.|ru|Брэстед, Джеймс Генри}}, Тураев Б. А.'' [http://worldhistory.ru/persons_about/1962.html История Древнего Египта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928144334/http://worldhistory.ru/persons_about/1962.html |date=28 верасня 2007 }}. — {{Мн.}}: Харвест, 2004. * ''[[Барыс Аляксандравіч Тураеў|Тураев Б. А.]]'' История Древнего Востока. — {{Мн.}}: Харвест, 2004. * ''Мертц Б.'' Древний Египет: Храмы, гробницы, иероглифы. / Пер с англ. — {{М.}}: Центрполиграф, 2003. * ''Василевская В.'' Тутмос (Серия: Золотая библиотека исторического романа. Великие властители) — {{М.}}: АСТ, Астрель, 2002. * Летописи Тутмоса III // Хрестоматия по истории Древнего Востока / Под ред. М. А. Коростовцева и др. — {{М.}}, 1980. * {{Крыніцы/Эрліхман В.В.: Кіраўнікі свету|1|1}} * ''Redford, Donald B.'' The Wars in Syria and Palestine of Thutmose III, [Culture and History of the Ancient Near East 16], Leiden: Brill, 2003. * ''Cline, Eric H. and O’Connor, David''. Thutmose III : A New Biography. — University of Michigan Press, 2006. * ''Петер Элебрахт''. Трагедия пирамид! 5000 лет разграбления египетских усыпальниц. / Перевод с немецкого О. И. Павловой. — {{М.}}: издательство «Прогресс», 1984. / Peter Ehlebracht «Heltet die Piramiden Fest! 5000 Jahre Grabraub in Agypten» Dusseldorf — {{W.}}: Econ Verlag, 1980. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ref-en}} [http://www.egyptologyonline.com/tuthmosis_iii.htm Тутмос III (Egyptology Online)] * {{ref-en}} [http://www.touregypt.net/featurestories/tuthmosis3.htm Біяграфія Тутмоса III] * [http://www.licey.net/history/war/index.php?page=02_megiddo.php&left=left1.php Мегіда: першая перамога Тутмоса III. Сайт кніжнай серыі «Бітвы, якія змянілі ход гісторыі»] * [http://ru-egypt.com/sources/vzjatie_jupy Взятие Юпы] {| class="standard" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="border: black solid 1px" |- | colspan=3 align="center" style="background: Olive;"|'''[[Спіс фараонаў#XVIII дынастыя|XVIII дынастыя]]''' |- | align="center" width="30%"|<small>Папярэднік:</small><br />'''[[Хатшэпсут]]''' | align="center" style="background: #ffe39b;" width="40%"|'''[[Старажытны Егіпет|фараон Егіпта]]'''<br />намінальна <br />каля '''[[1479 да н.э.|1479]] — [[1425 да н.э.]]''' <br /> фактычна <br />каля '''[[1458 да н.э.|1458]] — [[1425 да н.э.]]''' | align="center" width="30%"|<small>Пераемнік:</small><br />'''[[Аменхатэп II]]''' |- |} {{Старажытныя егіпцяне}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фараоны васямнаццатай дынастыі]] [[Катэгорыя:Памерлі 11 сакавіка]] hok9titk1vm2plxt3zb92nrpk9dstbn Тытаніт 0 90091 5170743 5127980 2026-07-25T09:09:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170743 wikitext text/x-wiki {{Мінерал |Назва = |Выява = Tytanit,sfen,Madagaskar S Spirifer.jpg |Подпіс = Тытаніт з Мадагаскара |Формула = CaTiSiO<sub>5</sub> |Колер = Жоўты, зялёны, буры да чорнага |Колер рысы = Бясколерны ці белы |Бляск = Шкляны ці алмазны |Празрыстасць= Непразрысты, часам празрысты |Спайнасць = Дасканалая |Сінгонія = [[Манаклінная сінгонія|Манаклінная]] |Цвёрдасць = 5—5,5 |Злом = Няроўны, ракавісты; далікатны |Шчыльнасць = 3,40—3,54 |Паказчык пераламлення = 1,885—2,050 }} '''Тытані́т''', сфен — [[мінерал]], астраўны сілікат [[Тытан (хімічны элемент)|тытану]] і [[кальцый|кальцыю]]. Назва паходзіць ад хімічнага элемента тытану, які ўваходзіць у склад мінералу. Сінонім сфен (стар.-грэч. Σφήν - клін) — звязаны з будовай [[крышталь|крышталя]]. Змяшчае да 40,8 % аксіду тытану, прымешкі [[жалеза]], [[Марганец|марганцу]], [[тантал]]у, [[Германій|германію]], [[волава]] і інш. Цвёрдасць па [[Шкала Моаса|шкале Моаса]] 5—5,5, [[шчыльнасць]] 3,45—3,6 г/см³. == Радовішчы == Сустракаецца амаль паўсюдна. У [[Расія|Расіі]] шырока распаўсюджаны на [[Урал]]е, у [[апатыт]]авых радовішчах на [[Кольскі паўвостраў|Кольскім паўвостраве]]. Упершыню ў Расіі быў апісаны [[Густаў Разэ|Г. Разэ]] ў [[1842]] годзе. Радовішчы сфена ювелірнай якасці вядомыя ў [[Мексіка|Мексіцы]] і [[Бразілія|Бразіліі]]. Прыгожыя [[калекцыянаванне мінералаў|калекцыйныя]] ўзоры карычняватага колеру сустракаюцца на Урале, жоўта-зялёныя — у [[Нарвегія|Нарвегіі]], бясколерныя і цёмна-карычневыя — у [[Швейцарыя|Швейцарыі]], жоўтыя і чырванаватыя — у [[Італія|Італіі]]. Сфен можна зблытаць са шматлікімі ювелірнымі камянямі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|||82}} == Спасылкі == {{Commonscat|Titanite}} * [http://www.mindat.org/min-3977.html Характарыстыка тытаніту] {{ref-en}} * [http://webmineral.com/data/Titanite.shtml Тытаніт у базе мінералаў] {{ref-en}} * {{з ВСЭ||title=Титанит}} * [http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/TITANIT.html Титанит] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130618032433/http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/TITANIT.html |date=18 чэрвеня 2013 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вырабныя камяні]] [[Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)]] [[Катэгорыя:Мінералы тытану]] [[Катэгорыя:Мінералы кальцыю]] aw12f6agn8oz1e8e6wis0i7cmlblvxu Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка 4 90386 5170521 5167684 2026-07-24T17:07:22Z DBatura 73587 5170521 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * Школьныя падручнікі '''[[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|дарэвалюцыйнага расійскага гісторыка]]''' перавыдаваліся звыш 30 разоў. * Адзін з '''[[Tiocfaidh ár lá|ірландскіх патрыятычных лозунгаў]]''' парушае граматыку [[Ірландская мова|ірландскай мовы]]. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] akmgt2zbaa23xmjz5c92me1whl809zz Уладзіслаў Знамяроўскі 0 90822 5170427 5169755 2026-07-24T14:39:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170427 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Знамяроўскі}} {{Асоба |Імя = Уладзіслаў Знамяроўскі |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|||1888}} |Месца нараджэння = [[Латгалія]] |Дата смерці = пасля {{ДС|||1946}} |Месца смерці = верагодна, [[Польшча]] |Грамадзянства = |Род дзейнасці = выдавец, рэдактар, грамадска-культурны дзеяч |Месца працы = выдавецтва У. Знамяроўскага, [[Наша Ніва (1906)|«Наша Ніва»]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = Віленская гандлёвая школа |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Уладзісла́ў Багусла́вавіч'''{{sfn|Мядзёлка|2018|с=593}} '''Знамяро́ўскі''' ({{ДН|||1888}}, [[Латгалія]]&nbsp;— пасля {{ДС|||1946}}, верагодна, [[Польшча]])&nbsp;— беларускі {{выдавец|Беларусі|Літвы|СССР}}, [[рэдактар]], грамадска-культурны дзеяч. == Біяграфія і дзейнасць == Нарадзіўся ў 1888 годзе ў [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Мядзёлка|2018|с=593}}<ref name="sidarevic">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20090407023814/http://nn.by/2002/06/07.htm|title=Нашанiўцы ў 1920 годзе|author=[[Анатоль Сідарэвіч]]|publisher=Наша Ніва|date=7 чэрвеня 2002|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Скончыў гандлёвую школу ў [[Вільня|Вільні]]<ref name="sidarevic"/>. Свой працоўны шлях пачаў на пасадзе карэктара ў рэдакцыі газеты [[Наша Ніва (1906)|«Наша Ніва»]]<ref name="sidarevic"/>. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заставаўся жыць у Вільні<ref name="sidarevic"/>. У 1919 годзе выступіў адным з рэдактараў газеты «[[Беларуская думка (газета)|Беларуская думка]]», якая выдавалася з 28 красавіка па 27 ліпеня і была забароненая польскімі ўладамі<ref name="sidarevic"/>. У 1920 годзе з'яўляўся выдаўцом газеты «[[Незалежная думка (1920)|Незалежная думка]]», якую напаткаў такі ж лёс<ref name="sidarevic"/>. У тым жа годзе сумесна з [[Эдвард Будзька|Эдвардам Будзькам]] спансаваў выданне кнігі «[[Гісторыя беларускае літаратуры]]» [[Максім Гарэцкі|М.&nbsp;Гарэцкага]], якая была надрукавана ў кааператыўным таварыстве «[[Друк (таварыства)|Друк]]»<ref name="sidarevic"/>. Увосень 1920 года, у перыяд існавання [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], аднавіўся выхад «[[Наша ніва (1920)|Нашай Нівы]]». Пасля таго як 1 лістапада польская [[дэфензіва]] правяла вобыск і арыштавала фактычнага кіраўніка газеты [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], Уладзіслаў Знамяроўскі афіцыйна ўзяў на сябе абавязкі рэдактара і выдаўца<ref name="sidarevic"/>. Яго імя значылася ў выходных дадзеных пачынаючы з трэцяга нумара ад 12 лістапада 1920 года і да апошняга нумара, які пабачыў свет 20 снежня таго ж года, пасля чаго выданне было забаронена цэнзурай<ref name="sidarevic"/>. З 30 кастрычніка 1921 года Уладзіслаў Знамяроўскі пэўны час быў галоўным рэдактарам грамадска-палітычнай газеты «[[Беларуская крыніца]]»<ref name="karaneuskaja">{{cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n8/art14.htm?forprint=1|title=«BIELARUSKAJA KRYNICA» З гісторыі развіцця перыядычнага друку ў міжваеннай Заходняй Беларусі|author=Вольга Каранеўская|publisher=Наша вера|год=1998|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У [[1922]] годзе ён ахвяраваў 10 000 [[Польская марка|польскіх марак]] на падтрымку часопіса «[[Новы Шлях (часопіс)|Новы Шлях]]», які выдаваўся [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускім студэнцкім саюзам]]<ref name="n_shliach">Сьпіс ахвярадаўцаў // Наш Шлях. 1922. №2-3.</ref>. У кастрычніку 1923 года быў рэдактарам і выдаўцом газеты «[[Воля народу]]» (выйшла ўсяго два нумары)<ref name="sidarevic"/>. У 1920-я&nbsp;— сярэдзіне 1930-х гадоў Знамяроўскі меў ва ўласнасці прыватнае беларускае выдавецтва ў Вільні. За гэты час ён выдаў 21 беларускамоўную кнігу, сярод якіх была арыгінальная і перакладная літаратура, падручнікі і слоўнікі{{sfn|Туронак|2006|с=283}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}}. У 1928 годзе за выпуск зборніка «Беларускі дэкламатар», у якім былі перадрукаваны некаторыя вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Цётка|Цёткі]], польскія ўлады прыцягнулі Знамяроўскага да судовай адказнасці{{sfn|Маракоў|2003}}<ref name="sidarevic"/>. У 1938 годзе выдавец дапамагаў парадамі ў працы моладзевага часопіса «[[Шлях моладзі]]»<ref name="sidarevic"/>. У прыватнасці, пры пасрэдніцтве [[Макар Краўцоў|Макара Краўцова]] ён раіў маладому пісьменніку [[Янка Брыль|Янку Брылю]] спачатку апублікаваць яго пераклады п'ес [[Леў Талстой|Л.&nbsp;Талстога]] на старонках перыядычнага выдання, а ўжо потым рабіць асобныя адбіткі ў выглядзе кніжак<ref name="sidarevic"/>. Паводле некаторых звестак, пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Уладзіслаў Знамяроўскі з'ехаў у Польшчу{{sfn|Туронак|2006|с=306}}. == Бібліяграфія выдавецтва == За час працы прыватнага выдавецтва Уладзіслава Знамяроўскага ў Вільні пабачылі свет наступныя выданні: * «Беларускі каляндар на 1920 г.»{{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «[[Дудка беларуская]]» ([[Францішак Багушэвіч|Ф.&nbsp;Багушэвіч]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Сцэнічныя творы» ([[Леапольд Родзевіч|Л.&nbsp;Родзевіч]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Дзед Завала» ([[Ядвігін Ш.]], 2-е выданне){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * Слоўнік [[Максім Гарэцкі|М.]] і [[Гаўрыла Гарэцкі|Г.&nbsp;Гарэцкіх]] (2-е выданне, 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» ([[Усевалад Ігнатоўскі|У.&nbsp;Ігнатоўскі]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Снапок» (А.&nbsp;Паўловіч, 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * Творы [[Гальяш Леўчык|Г.&nbsp;Леўчыка]]{{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Маракоў|2003}} * «Стася» ([[Дзядзька Пранук]], 1922){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * П’есы (1922){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * Сцэнічныя творы для дзіцячага тэатру (1923){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Куды і як эміграваць?» (1926){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» ([[У. Ігнатоўскі|У.&nbsp;Ігнатоўскі]], 4-е выданне, 1927){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Дзед Завала» ([[Ядвігін Ш.]], 1927){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Казкі» ([[А. К.|А.&nbsp;К.]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Сон Гаўрыл і розныя вершы» ([[У. Ініцкі|У.&nbsp;Ініцкі]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Беларускі дэкламатар» ([[С. С.|С.&nbsp;С.]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Ці шмат чалавеку трэба зямлі і другія апавяданні» (Л.&nbsp;Талстой, 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Клім з бабаю і іншыя жарты» (У.&nbsp;Ініцкі, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Снапок» (А.&nbsp;Паўловіч, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Ад чаго зло на свеце» (Л.&nbsp;Талстой, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Курс нядзельнай школы» (1930){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Jak žyvecca sialanstvu pad kamunistyčnaj uladaj?»'' ([[І. Альхоўскі|І.&nbsp;Альхоўскі]], 1932){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Puty kachańnia»'' ([[У. Казлоўскі|У.&nbsp;Казлоўскі]], 1932){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Правакацыя беларускага народу» ([[Фабіян Акінчыц|Ф.&nbsp;Акінчыц]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Čamu ciapier ciažka žyvecca ziemlarobam?»'' ([[А. Баброўскі|А.&nbsp;Баброўскі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«„Kamsamol“ i jachonyja mety»'' ([[Сцяпан Баркоўскі|С.&nbsp;Баркоўскі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Što robić urad u baraćbie z kryzisam»'' ([[А. Навіцкі|А.&nbsp;Навіцкі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Баўтручок» (беларускі народны твор, 1934){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Апавяданні» ([[Улад-Ініцкі]], 1934){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Bosyja na liedzie»'' ([[А. Айер|А.&nbsp;Айер]], 1938){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Юры Туронак|Туронак Ю.]] |частка=Беларуская кніга ў міжваеннай Польшчы (1921—1939) |загаловак=Мадэрная гісторыя Беларусі |месца=Вільня |выдавецтва=Інстытут беларусістыкі |год=2006 |старонак=878 |isbn=978-80-86961-23-1 |ref=Туронак}} * {{Крыніцы/БЭ|ref=Беларуская энцыклапедыя|артыкул=Знамяроўскага У. выдавецтва|старонкі=100|том=7}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|ЗНАМЯРОЎСКІ Уладзіслаў|ref=Маракоў}} * Доля і хлеб : выбраныя творы / Гальяш Леўчык ; [складальнікі: [[Я. Саламевіч]] і [[Н. Ляшковіч]] ; аўтар прадмовы [[У. Калеснік]], с. 3―14]. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1980. — 189, [1] с., [1] л. партр. : іл. ; 17 см. — У выпускных даных аўтар: Ляўковіч Ілья Міхайлавіч. — Бібліяграфія: с. 181―186. — Змест: раздзелы: Паэзія ; Пераклады ; Проза ; З народнага ; Пісьмы ; Успаміны пра Гальяша Леўчыка. — 6000 экз. * {{кніга |аўтар=[[Паўліна Мядзёлка|Мядзёлка П.]] |загаловак=Сцежкамі жыцця |месца=Мінск |выдавецтва=Лімарыус |год=2018 |старонак=612 |isbn=978-985-6968-69-6 |спасылка=https://knihi-online.com/assets/files/24/10/sciezkami-zyccia-paulina-miadziolka-2018.pdf |ref=Мядзёлка}} == Крыніцы == {{крыніцы}}{{DEFAULTSORT:Знамяроўскі Уладзіслаў Багуслававіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Латгаліі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія грамадскія дзеячы]] [[Катэгорыя:Беларуская эміграцыя ў Польшчы]] {{Рэдактары «Нашай Нівы»}} {{Бібліяінфармацыя}}{{DEFAULTSORT:Знамяроўскі Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] 8wf9lvfw1ffvxhxico4q5dvkugf9qzd 5170429 5170427 2026-07-24T14:43:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Беларуская эміграцыя ў Польшчы]]; дададзена [[Катэгорыя:Імігравалі ў Польшчу з Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5170429 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Знамяроўскі}} {{Асоба |Імя = Уладзіслаў Знамяроўскі |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|||1888}} |Месца нараджэння = [[Латгалія]] |Дата смерці = пасля {{ДС|||1946}} |Месца смерці = верагодна, [[Польшча]] |Грамадзянства = |Род дзейнасці = выдавец, рэдактар, грамадска-культурны дзеяч |Месца працы = выдавецтва У. Знамяроўскага, [[Наша Ніва (1906)|«Наша Ніва»]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = Віленская гандлёвая школа |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Уладзісла́ў Багусла́вавіч'''{{sfn|Мядзёлка|2018|с=593}} '''Знамяро́ўскі''' ({{ДН|||1888}}, [[Латгалія]]&nbsp;— пасля {{ДС|||1946}}, верагодна, [[Польшча]])&nbsp;— беларускі {{выдавец|Беларусі|Літвы|СССР}}, [[рэдактар]], грамадска-культурны дзеяч. == Біяграфія і дзейнасць == Нарадзіўся ў 1888 годзе ў [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Мядзёлка|2018|с=593}}<ref name="sidarevic">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20090407023814/http://nn.by/2002/06/07.htm|title=Нашанiўцы ў 1920 годзе|author=[[Анатоль Сідарэвіч]]|publisher=Наша Ніва|date=7 чэрвеня 2002|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Скончыў гандлёвую школу ў [[Вільня|Вільні]]<ref name="sidarevic"/>. Свой працоўны шлях пачаў на пасадзе карэктара ў рэдакцыі газеты [[Наша Ніва (1906)|«Наша Ніва»]]<ref name="sidarevic"/>. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заставаўся жыць у Вільні<ref name="sidarevic"/>. У 1919 годзе выступіў адным з рэдактараў газеты «[[Беларуская думка (газета)|Беларуская думка]]», якая выдавалася з 28 красавіка па 27 ліпеня і была забароненая польскімі ўладамі<ref name="sidarevic"/>. У 1920 годзе з'яўляўся выдаўцом газеты «[[Незалежная думка (1920)|Незалежная думка]]», якую напаткаў такі ж лёс<ref name="sidarevic"/>. У тым жа годзе сумесна з [[Эдвард Будзька|Эдвардам Будзькам]] спансаваў выданне кнігі «[[Гісторыя беларускае літаратуры]]» [[Максім Гарэцкі|М.&nbsp;Гарэцкага]], якая была надрукавана ў кааператыўным таварыстве «[[Друк (таварыства)|Друк]]»<ref name="sidarevic"/>. Увосень 1920 года, у перыяд існавання [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], аднавіўся выхад «[[Наша ніва (1920)|Нашай Нівы]]». Пасля таго як 1 лістапада польская [[дэфензіва]] правяла вобыск і арыштавала фактычнага кіраўніка газеты [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], Уладзіслаў Знамяроўскі афіцыйна ўзяў на сябе абавязкі рэдактара і выдаўца<ref name="sidarevic"/>. Яго імя значылася ў выходных дадзеных пачынаючы з трэцяга нумара ад 12 лістапада 1920 года і да апошняга нумара, які пабачыў свет 20 снежня таго ж года, пасля чаго выданне было забаронена цэнзурай<ref name="sidarevic"/>. З 30 кастрычніка 1921 года Уладзіслаў Знамяроўскі пэўны час быў галоўным рэдактарам грамадска-палітычнай газеты «[[Беларуская крыніца]]»<ref name="karaneuskaja">{{cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n8/art14.htm?forprint=1|title=«BIELARUSKAJA KRYNICA» З гісторыі развіцця перыядычнага друку ў міжваеннай Заходняй Беларусі|author=Вольга Каранеўская|publisher=Наша вера|год=1998|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У [[1922]] годзе ён ахвяраваў 10 000 [[Польская марка|польскіх марак]] на падтрымку часопіса «[[Новы Шлях (часопіс)|Новы Шлях]]», які выдаваўся [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускім студэнцкім саюзам]]<ref name="n_shliach">Сьпіс ахвярадаўцаў // Наш Шлях. 1922. №2-3.</ref>. У кастрычніку 1923 года быў рэдактарам і выдаўцом газеты «[[Воля народу]]» (выйшла ўсяго два нумары)<ref name="sidarevic"/>. У 1920-я&nbsp;— сярэдзіне 1930-х гадоў Знамяроўскі меў ва ўласнасці прыватнае беларускае выдавецтва ў Вільні. За гэты час ён выдаў 21 беларускамоўную кнігу, сярод якіх была арыгінальная і перакладная літаратура, падручнікі і слоўнікі{{sfn|Туронак|2006|с=283}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}}. У 1928 годзе за выпуск зборніка «Беларускі дэкламатар», у якім былі перадрукаваны некаторыя вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Цётка|Цёткі]], польскія ўлады прыцягнулі Знамяроўскага да судовай адказнасці{{sfn|Маракоў|2003}}<ref name="sidarevic"/>. У 1938 годзе выдавец дапамагаў парадамі ў працы моладзевага часопіса «[[Шлях моладзі]]»<ref name="sidarevic"/>. У прыватнасці, пры пасрэдніцтве [[Макар Краўцоў|Макара Краўцова]] ён раіў маладому пісьменніку [[Янка Брыль|Янку Брылю]] спачатку апублікаваць яго пераклады п'ес [[Леў Талстой|Л.&nbsp;Талстога]] на старонках перыядычнага выдання, а ўжо потым рабіць асобныя адбіткі ў выглядзе кніжак<ref name="sidarevic"/>. Паводле некаторых звестак, пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Уладзіслаў Знамяроўскі з'ехаў у Польшчу{{sfn|Туронак|2006|с=306}}. == Бібліяграфія выдавецтва == За час працы прыватнага выдавецтва Уладзіслава Знамяроўскага ў Вільні пабачылі свет наступныя выданні: * «Беларускі каляндар на 1920 г.»{{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «[[Дудка беларуская]]» ([[Францішак Багушэвіч|Ф.&nbsp;Багушэвіч]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Сцэнічныя творы» ([[Леапольд Родзевіч|Л.&nbsp;Родзевіч]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Дзед Завала» ([[Ядвігін Ш.]], 2-е выданне){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * Слоўнік [[Максім Гарэцкі|М.]] і [[Гаўрыла Гарэцкі|Г.&nbsp;Гарэцкіх]] (2-е выданне, 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» ([[Усевалад Ігнатоўскі|У.&nbsp;Ігнатоўскі]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Снапок» (А.&nbsp;Паўловіч, 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * Творы [[Гальяш Леўчык|Г.&nbsp;Леўчыка]]{{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Маракоў|2003}} * «Стася» ([[Дзядзька Пранук]], 1922){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * П’есы (1922){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * Сцэнічныя творы для дзіцячага тэатру (1923){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Куды і як эміграваць?» (1926){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» ([[У. Ігнатоўскі|У.&nbsp;Ігнатоўскі]], 4-е выданне, 1927){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Дзед Завала» ([[Ядвігін Ш.]], 1927){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Казкі» ([[А. К.|А.&nbsp;К.]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Сон Гаўрыл і розныя вершы» ([[У. Ініцкі|У.&nbsp;Ініцкі]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Беларускі дэкламатар» ([[С. С.|С.&nbsp;С.]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Ці шмат чалавеку трэба зямлі і другія апавяданні» (Л.&nbsp;Талстой, 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Клім з бабаю і іншыя жарты» (У.&nbsp;Ініцкі, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Снапок» (А.&nbsp;Паўловіч, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Ад чаго зло на свеце» (Л.&nbsp;Талстой, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Курс нядзельнай школы» (1930){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Jak žyvecca sialanstvu pad kamunistyčnaj uladaj?»'' ([[І. Альхоўскі|І.&nbsp;Альхоўскі]], 1932){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Puty kachańnia»'' ([[У. Казлоўскі|У.&nbsp;Казлоўскі]], 1932){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Правакацыя беларускага народу» ([[Фабіян Акінчыц|Ф.&nbsp;Акінчыц]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Čamu ciapier ciažka žyvecca ziemlarobam?»'' ([[А. Баброўскі|А.&nbsp;Баброўскі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«„Kamsamol“ i jachonyja mety»'' ([[Сцяпан Баркоўскі|С.&nbsp;Баркоўскі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Što robić urad u baraćbie z kryzisam»'' ([[А. Навіцкі|А.&nbsp;Навіцкі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Баўтручок» (беларускі народны твор, 1934){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Апавяданні» ([[Улад-Ініцкі]], 1934){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Bosyja na liedzie»'' ([[А. Айер|А.&nbsp;Айер]], 1938){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Юры Туронак|Туронак Ю.]] |частка=Беларуская кніга ў міжваеннай Польшчы (1921—1939) |загаловак=Мадэрная гісторыя Беларусі |месца=Вільня |выдавецтва=Інстытут беларусістыкі |год=2006 |старонак=878 |isbn=978-80-86961-23-1 |ref=Туронак}} * {{Крыніцы/БЭ|ref=Беларуская энцыклапедыя|артыкул=Знамяроўскага У. выдавецтва|старонкі=100|том=7}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|ЗНАМЯРОЎСКІ Уладзіслаў|ref=Маракоў}} * Доля і хлеб : выбраныя творы / Гальяш Леўчык ; [складальнікі: [[Я. Саламевіч]] і [[Н. Ляшковіч]] ; аўтар прадмовы [[У. Калеснік]], с. 3―14]. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1980. — 189, [1] с., [1] л. партр. : іл. ; 17 см. — У выпускных даных аўтар: Ляўковіч Ілья Міхайлавіч. — Бібліяграфія: с. 181―186. — Змест: раздзелы: Паэзія ; Пераклады ; Проза ; З народнага ; Пісьмы ; Успаміны пра Гальяша Леўчыка. — 6000 экз. * {{кніга |аўтар=[[Паўліна Мядзёлка|Мядзёлка П.]] |загаловак=Сцежкамі жыцця |месца=Мінск |выдавецтва=Лімарыус |год=2018 |старонак=612 |isbn=978-985-6968-69-6 |спасылка=https://knihi-online.com/assets/files/24/10/sciezkami-zyccia-paulina-miadziolka-2018.pdf |ref=Мядзёлка}} == Крыніцы == {{крыніцы}}{{DEFAULTSORT:Знамяроўскі Уладзіслаў Багуслававіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Латгаліі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія грамадскія дзеячы]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Польшчу з Беларусі]] {{Рэдактары «Нашай Нівы»}} {{Бібліяінфармацыя}}{{DEFAULTSORT:Знамяроўскі Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] gvd9sa0zj3b30rvaxbi4njzt3l7lybs 5170430 5170429 2026-07-24T14:43:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Беларускія грамадскія дзеячы]]; дададзена [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5170430 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Знамяроўскі}} {{Асоба |Імя = Уладзіслаў Знамяроўскі |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|||1888}} |Месца нараджэння = [[Латгалія]] |Дата смерці = пасля {{ДС|||1946}} |Месца смерці = верагодна, [[Польшча]] |Грамадзянства = |Род дзейнасці = выдавец, рэдактар, грамадска-культурны дзеяч |Месца працы = выдавецтва У. Знамяроўскага, [[Наша Ніва (1906)|«Наша Ніва»]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = Віленская гандлёвая школа |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Уладзісла́ў Багусла́вавіч'''{{sfn|Мядзёлка|2018|с=593}} '''Знамяро́ўскі''' ({{ДН|||1888}}, [[Латгалія]]&nbsp;— пасля {{ДС|||1946}}, верагодна, [[Польшча]])&nbsp;— беларускі {{выдавец|Беларусі|Літвы|СССР}}, [[рэдактар]], грамадска-культурны дзеяч. == Біяграфія і дзейнасць == Нарадзіўся ў 1888 годзе ў [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Мядзёлка|2018|с=593}}<ref name="sidarevic">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20090407023814/http://nn.by/2002/06/07.htm|title=Нашанiўцы ў 1920 годзе|author=[[Анатоль Сідарэвіч]]|publisher=Наша Ніва|date=7 чэрвеня 2002|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Скончыў гандлёвую школу ў [[Вільня|Вільні]]<ref name="sidarevic"/>. Свой працоўны шлях пачаў на пасадзе карэктара ў рэдакцыі газеты [[Наша Ніва (1906)|«Наша Ніва»]]<ref name="sidarevic"/>. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заставаўся жыць у Вільні<ref name="sidarevic"/>. У 1919 годзе выступіў адным з рэдактараў газеты «[[Беларуская думка (газета)|Беларуская думка]]», якая выдавалася з 28 красавіка па 27 ліпеня і была забароненая польскімі ўладамі<ref name="sidarevic"/>. У 1920 годзе з'яўляўся выдаўцом газеты «[[Незалежная думка (1920)|Незалежная думка]]», якую напаткаў такі ж лёс<ref name="sidarevic"/>. У тым жа годзе сумесна з [[Эдвард Будзька|Эдвардам Будзькам]] спансаваў выданне кнігі «[[Гісторыя беларускае літаратуры]]» [[Максім Гарэцкі|М.&nbsp;Гарэцкага]], якая была надрукавана ў кааператыўным таварыстве «[[Друк (таварыства)|Друк]]»<ref name="sidarevic"/>. Увосень 1920 года, у перыяд існавання [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], аднавіўся выхад «[[Наша ніва (1920)|Нашай Нівы]]». Пасля таго як 1 лістапада польская [[дэфензіва]] правяла вобыск і арыштавала фактычнага кіраўніка газеты [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], Уладзіслаў Знамяроўскі афіцыйна ўзяў на сябе абавязкі рэдактара і выдаўца<ref name="sidarevic"/>. Яго імя значылася ў выходных дадзеных пачынаючы з трэцяга нумара ад 12 лістапада 1920 года і да апошняга нумара, які пабачыў свет 20 снежня таго ж года, пасля чаго выданне было забаронена цэнзурай<ref name="sidarevic"/>. З 30 кастрычніка 1921 года Уладзіслаў Знамяроўскі пэўны час быў галоўным рэдактарам грамадска-палітычнай газеты «[[Беларуская крыніца]]»<ref name="karaneuskaja">{{cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n8/art14.htm?forprint=1|title=«BIELARUSKAJA KRYNICA» З гісторыі развіцця перыядычнага друку ў міжваеннай Заходняй Беларусі|author=Вольга Каранеўская|publisher=Наша вера|год=1998|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У [[1922]] годзе ён ахвяраваў 10 000 [[Польская марка|польскіх марак]] на падтрымку часопіса «[[Новы Шлях (часопіс)|Новы Шлях]]», які выдаваўся [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускім студэнцкім саюзам]]<ref name="n_shliach">Сьпіс ахвярадаўцаў // Наш Шлях. 1922. №2-3.</ref>. У кастрычніку 1923 года быў рэдактарам і выдаўцом газеты «[[Воля народу]]» (выйшла ўсяго два нумары)<ref name="sidarevic"/>. У 1920-я&nbsp;— сярэдзіне 1930-х гадоў Знамяроўскі меў ва ўласнасці прыватнае беларускае выдавецтва ў Вільні. За гэты час ён выдаў 21 беларускамоўную кнігу, сярод якіх была арыгінальная і перакладная літаратура, падручнікі і слоўнікі{{sfn|Туронак|2006|с=283}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}}. У 1928 годзе за выпуск зборніка «Беларускі дэкламатар», у якім былі перадрукаваны некаторыя вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Цётка|Цёткі]], польскія ўлады прыцягнулі Знамяроўскага да судовай адказнасці{{sfn|Маракоў|2003}}<ref name="sidarevic"/>. У 1938 годзе выдавец дапамагаў парадамі ў працы моладзевага часопіса «[[Шлях моладзі]]»<ref name="sidarevic"/>. У прыватнасці, пры пасрэдніцтве [[Макар Краўцоў|Макара Краўцова]] ён раіў маладому пісьменніку [[Янка Брыль|Янку Брылю]] спачатку апублікаваць яго пераклады п'ес [[Леў Талстой|Л.&nbsp;Талстога]] на старонках перыядычнага выдання, а ўжо потым рабіць асобныя адбіткі ў выглядзе кніжак<ref name="sidarevic"/>. Паводле некаторых звестак, пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Уладзіслаў Знамяроўскі з'ехаў у Польшчу{{sfn|Туронак|2006|с=306}}. == Бібліяграфія выдавецтва == За час працы прыватнага выдавецтва Уладзіслава Знамяроўскага ў Вільні пабачылі свет наступныя выданні: * «Беларускі каляндар на 1920 г.»{{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «[[Дудка беларуская]]» ([[Францішак Багушэвіч|Ф.&nbsp;Багушэвіч]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Сцэнічныя творы» ([[Леапольд Родзевіч|Л.&nbsp;Родзевіч]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Дзед Завала» ([[Ядвігін Ш.]], 2-е выданне){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * Слоўнік [[Максім Гарэцкі|М.]] і [[Гаўрыла Гарэцкі|Г.&nbsp;Гарэцкіх]] (2-е выданне, 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» ([[Усевалад Ігнатоўскі|У.&nbsp;Ігнатоўскі]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Снапок» (А.&nbsp;Паўловіч, 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * Творы [[Гальяш Леўчык|Г.&nbsp;Леўчыка]]{{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Маракоў|2003}} * «Стася» ([[Дзядзька Пранук]], 1922){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * П’есы (1922){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * Сцэнічныя творы для дзіцячага тэатру (1923){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Куды і як эміграваць?» (1926){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» ([[У. Ігнатоўскі|У.&nbsp;Ігнатоўскі]], 4-е выданне, 1927){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Дзед Завала» ([[Ядвігін Ш.]], 1927){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Казкі» ([[А. К.|А.&nbsp;К.]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Сон Гаўрыл і розныя вершы» ([[У. Ініцкі|У.&nbsp;Ініцкі]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Беларускі дэкламатар» ([[С. С.|С.&nbsp;С.]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Ці шмат чалавеку трэба зямлі і другія апавяданні» (Л.&nbsp;Талстой, 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Клім з бабаю і іншыя жарты» (У.&nbsp;Ініцкі, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Снапок» (А.&nbsp;Паўловіч, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Ад чаго зло на свеце» (Л.&nbsp;Талстой, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Курс нядзельнай школы» (1930){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Jak žyvecca sialanstvu pad kamunistyčnaj uladaj?»'' ([[І. Альхоўскі|І.&nbsp;Альхоўскі]], 1932){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Puty kachańnia»'' ([[У. Казлоўскі|У.&nbsp;Казлоўскі]], 1932){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Правакацыя беларускага народу» ([[Фабіян Акінчыц|Ф.&nbsp;Акінчыц]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Čamu ciapier ciažka žyvecca ziemlarobam?»'' ([[А. Баброўскі|А.&nbsp;Баброўскі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«„Kamsamol“ i jachonyja mety»'' ([[Сцяпан Баркоўскі|С.&nbsp;Баркоўскі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Što robić urad u baraćbie z kryzisam»'' ([[А. Навіцкі|А.&nbsp;Навіцкі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Баўтручок» (беларускі народны твор, 1934){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Апавяданні» ([[Улад-Ініцкі]], 1934){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Bosyja na liedzie»'' ([[А. Айер|А.&nbsp;Айер]], 1938){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Юры Туронак|Туронак Ю.]] |частка=Беларуская кніга ў міжваеннай Польшчы (1921—1939) |загаловак=Мадэрная гісторыя Беларусі |месца=Вільня |выдавецтва=Інстытут беларусістыкі |год=2006 |старонак=878 |isbn=978-80-86961-23-1 |ref=Туронак}} * {{Крыніцы/БЭ|ref=Беларуская энцыклапедыя|артыкул=Знамяроўскага У. выдавецтва|старонкі=100|том=7}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|ЗНАМЯРОЎСКІ Уладзіслаў|ref=Маракоў}} * Доля і хлеб : выбраныя творы / Гальяш Леўчык ; [складальнікі: [[Я. Саламевіч]] і [[Н. Ляшковіч]] ; аўтар прадмовы [[У. Калеснік]], с. 3―14]. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1980. — 189, [1] с., [1] л. партр. : іл. ; 17 см. — У выпускных даных аўтар: Ляўковіч Ілья Міхайлавіч. — Бібліяграфія: с. 181―186. — Змест: раздзелы: Паэзія ; Пераклады ; Проза ; З народнага ; Пісьмы ; Успаміны пра Гальяша Леўчыка. — 6000 экз. * {{кніга |аўтар=[[Паўліна Мядзёлка|Мядзёлка П.]] |загаловак=Сцежкамі жыцця |месца=Мінск |выдавецтва=Лімарыус |год=2018 |старонак=612 |isbn=978-985-6968-69-6 |спасылка=https://knihi-online.com/assets/files/24/10/sciezkami-zyccia-paulina-miadziolka-2018.pdf |ref=Мядзёлка}} == Крыніцы == {{крыніцы}}{{DEFAULTSORT:Знамяроўскі Уладзіслаў Багуслававіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Латгаліі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Польшчу з Беларусі]] {{Рэдактары «Нашай Нівы»}} {{Бібліяінфармацыя}}{{DEFAULTSORT:Знамяроўскі Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] o49vasbjejuj4h7ttf4mbb7t1sft0d7 5170432 5170430 2026-07-24T14:44:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170432 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Знамяроўскі}} {{Асоба}} '''Уладзісла́ў Багусла́вавіч'''{{sfn|Мядзёлка|2018|с=593}} '''Знамяро́ўскі''' ({{ДН|||1888}}, [[Латгалія]]&nbsp;— пасля {{ДС|||1946}}, верагодна, [[Польшча]])&nbsp;— беларускі {{выдавец|Беларусі|Літвы|СССР}}, [[рэдактар]], грамадска-культурны дзеяч. == Біяграфія і дзейнасць == Нарадзіўся ў 1888 годзе ў [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Мядзёлка|2018|с=593}}<ref name="sidarevic">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20090407023814/http://nn.by/2002/06/07.htm|title=Нашанiўцы ў 1920 годзе|author=[[Анатоль Сідарэвіч]]|publisher=Наша Ніва|date=7 чэрвеня 2002|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Скончыў гандлёвую школу ў [[Вільня|Вільні]]<ref name="sidarevic"/>. Свой працоўны шлях пачаў на пасадзе карэктара ў рэдакцыі газеты [[Наша Ніва (1906)|«Наша Ніва»]]<ref name="sidarevic"/>. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заставаўся жыць у Вільні<ref name="sidarevic"/>. У 1919 годзе выступіў адным з рэдактараў газеты «[[Беларуская думка (газета)|Беларуская думка]]», якая выдавалася з 28 красавіка па 27 ліпеня і была забароненая польскімі ўладамі<ref name="sidarevic"/>. У 1920 годзе з'яўляўся выдаўцом газеты «[[Незалежная думка (1920)|Незалежная думка]]», якую напаткаў такі ж лёс<ref name="sidarevic"/>. У тым жа годзе сумесна з [[Эдвард Будзька|Эдвардам Будзькам]] спансаваў выданне кнігі «[[Гісторыя беларускае літаратуры]]» [[Максім Гарэцкі|М.&nbsp;Гарэцкага]], якая была надрукавана ў кааператыўным таварыстве «[[Друк (таварыства)|Друк]]»<ref name="sidarevic"/>. Увосень 1920 года, у перыяд існавання [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], аднавіўся выхад «[[Наша ніва (1920)|Нашай Нівы]]». Пасля таго як 1 лістапада польская [[дэфензіва]] правяла вобыск і арыштавала фактычнага кіраўніка газеты [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], Уладзіслаў Знамяроўскі афіцыйна ўзяў на сябе абавязкі рэдактара і выдаўца<ref name="sidarevic"/>. Яго імя значылася ў выходных дадзеных пачынаючы з трэцяга нумара ад 12 лістапада 1920 года і да апошняга нумара, які пабачыў свет 20 снежня таго ж года, пасля чаго выданне было забаронена цэнзурай<ref name="sidarevic"/>. З 30 кастрычніка 1921 года Уладзіслаў Знамяроўскі пэўны час быў галоўным рэдактарам грамадска-палітычнай газеты «[[Беларуская крыніца]]»<ref name="karaneuskaja">{{cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n8/art14.htm?forprint=1|title=«BIELARUSKAJA KRYNICA» З гісторыі развіцця перыядычнага друку ў міжваеннай Заходняй Беларусі|author=Вольга Каранеўская|publisher=Наша вера|год=1998|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У [[1922]] годзе ён ахвяраваў 10 000 [[Польская марка|польскіх марак]] на падтрымку часопіса «[[Новы Шлях (часопіс)|Новы Шлях]]», які выдаваўся [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускім студэнцкім саюзам]]<ref name="n_shliach">Сьпіс ахвярадаўцаў // Наш Шлях. 1922. №2-3.</ref>. У кастрычніку 1923 года быў рэдактарам і выдаўцом газеты «[[Воля народу]]» (выйшла ўсяго два нумары)<ref name="sidarevic"/>. У 1920-я&nbsp;— сярэдзіне 1930-х гадоў Знамяроўскі меў ва ўласнасці прыватнае беларускае выдавецтва ў Вільні. За гэты час ён выдаў 21 беларускамоўную кнігу, сярод якіх была арыгінальная і перакладная літаратура, падручнікі і слоўнікі{{sfn|Туронак|2006|с=283}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}}. У 1928 годзе за выпуск зборніка «Беларускі дэкламатар», у якім былі перадрукаваны некаторыя вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Цётка|Цёткі]], польскія ўлады прыцягнулі Знамяроўскага да судовай адказнасці{{sfn|Маракоў|2003}}<ref name="sidarevic"/>. У 1938 годзе выдавец дапамагаў парадамі ў працы моладзевага часопіса «[[Шлях моладзі]]»<ref name="sidarevic"/>. У прыватнасці, пры пасрэдніцтве [[Макар Краўцоў|Макара Краўцова]] ён раіў маладому пісьменніку [[Янка Брыль|Янку Брылю]] спачатку апублікаваць яго пераклады п'ес [[Леў Талстой|Л.&nbsp;Талстога]] на старонках перыядычнага выдання, а ўжо потым рабіць асобныя адбіткі ў выглядзе кніжак<ref name="sidarevic"/>. Паводле некаторых звестак, пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Уладзіслаў Знамяроўскі з'ехаў у Польшчу{{sfn|Туронак|2006|с=306}}. == Бібліяграфія выдавецтва == За час працы прыватнага выдавецтва Уладзіслава Знамяроўскага ў Вільні пабачылі свет наступныя выданні: * «Беларускі каляндар на 1920 г.»{{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «[[Дудка беларуская]]» ([[Францішак Багушэвіч|Ф.&nbsp;Багушэвіч]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Сцэнічныя творы» ([[Леапольд Родзевіч|Л.&nbsp;Родзевіч]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Дзед Завала» ([[Ядвігін Ш.]], 2-е выданне){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * Слоўнік [[Максім Гарэцкі|М.]] і [[Гаўрыла Гарэцкі|Г.&nbsp;Гарэцкіх]] (2-е выданне, 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» ([[Усевалад Ігнатоўскі|У.&nbsp;Ігнатоўскі]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Снапок» (А.&nbsp;Паўловіч, 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * Творы [[Гальяш Леўчык|Г.&nbsp;Леўчыка]]{{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Маракоў|2003}} * «Стася» ([[Дзядзька Пранук]], 1922){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * П’есы (1922){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * Сцэнічныя творы для дзіцячага тэатру (1923){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Куды і як эміграваць?» (1926){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» ([[У. Ігнатоўскі|У.&nbsp;Ігнатоўскі]], 4-е выданне, 1927){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Дзед Завала» ([[Ядвігін Ш.]], 1927){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Казкі» ([[А. К.|А.&nbsp;К.]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Сон Гаўрыл і розныя вершы» ([[У. Ініцкі|У.&nbsp;Ініцкі]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Беларускі дэкламатар» ([[С. С.|С.&nbsp;С.]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Ці шмат чалавеку трэба зямлі і другія апавяданні» (Л.&nbsp;Талстой, 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Клім з бабаю і іншыя жарты» (У.&nbsp;Ініцкі, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Снапок» (А.&nbsp;Паўловіч, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Ад чаго зло на свеце» (Л.&nbsp;Талстой, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Курс нядзельнай школы» (1930){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Jak žyvecca sialanstvu pad kamunistyčnaj uladaj?»'' ([[І. Альхоўскі|І.&nbsp;Альхоўскі]], 1932){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Puty kachańnia»'' ([[У. Казлоўскі|У.&nbsp;Казлоўскі]], 1932){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Правакацыя беларускага народу» ([[Фабіян Акінчыц|Ф.&nbsp;Акінчыц]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Čamu ciapier ciažka žyvecca ziemlarobam?»'' ([[А. Баброўскі|А.&nbsp;Баброўскі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«„Kamsamol“ i jachonyja mety»'' ([[Сцяпан Баркоўскі|С.&nbsp;Баркоўскі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Što robić urad u baraćbie z kryzisam»'' ([[А. Навіцкі|А.&nbsp;Навіцкі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Баўтручок» (беларускі народны твор, 1934){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Апавяданні» ([[Улад-Ініцкі]], 1934){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Bosyja na liedzie»'' ([[А. Айер|А.&nbsp;Айер]], 1938){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Юры Туронак|Туронак Ю.]] |частка=Беларуская кніга ў міжваеннай Польшчы (1921—1939) |загаловак=Мадэрная гісторыя Беларусі |месца=Вільня |выдавецтва=Інстытут беларусістыкі |год=2006 |старонак=878 |isbn=978-80-86961-23-1 |ref=Туронак}} * {{Крыніцы/БЭ|ref=Беларуская энцыклапедыя|артыкул=Знамяроўскага У. выдавецтва|старонкі=100|том=7}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|ЗНАМЯРОЎСКІ Уладзіслаў|ref=Маракоў}} * Доля і хлеб : выбраныя творы / Гальяш Леўчык ; [складальнікі: [[Я. Саламевіч]] і [[Н. Ляшковіч]] ; аўтар прадмовы [[У. Калеснік]], с. 3―14]. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1980. — 189, [1] с., [1] л. партр. : іл. ; 17 см. — У выпускных даных аўтар: Ляўковіч Ілья Міхайлавіч. — Бібліяграфія: с. 181―186. — Змест: раздзелы: Паэзія ; Пераклады ; Проза ; З народнага ; Пісьмы ; Успаміны пра Гальяша Леўчыка. — 6000 экз. * {{кніга |аўтар=[[Паўліна Мядзёлка|Мядзёлка П.]] |загаловак=Сцежкамі жыцця |месца=Мінск |выдавецтва=Лімарыус |год=2018 |старонак=612 |isbn=978-985-6968-69-6 |спасылка=https://knihi-online.com/assets/files/24/10/sciezkami-zyccia-paulina-miadziolka-2018.pdf |ref=Мядзёлка}} == Крыніцы == {{крыніцы}}{{DEFAULTSORT:Знамяроўскі Уладзіслаў Багуслававіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Латгаліі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Польшчу з Беларусі]] {{Рэдактары «Нашай Нівы»}} {{Бібліяінфармацыя}}{{DEFAULTSORT:Знамяроўскі Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] h0mlmt9hivn0e2r6yfl976q17krybn7 5170448 5170432 2026-07-24T15:37:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170448 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Знамяроўскі}} {{Асоба}} '''Уладзісла́ў Багусла́вавіч'''{{sfn|Мядзёлка|2018|с=593}} '''Знамяро́ўскі''' ({{ДН|||1888}}, [[Латгалія]]&nbsp;— пасля {{ДС|||1946}}, верагодна, [[Польшча]])&nbsp;— беларускі {{выдавец|Беларусі|Літвы|Польшчы}}, [[рэдактар]], грамадска-культурны дзеяч. == Біяграфія і дзейнасць == Нарадзіўся ў 1888 годзе ў [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Мядзёлка|2018|с=593}}<ref name="sidarevic">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20090407023814/http://nn.by/2002/06/07.htm|title=Нашанiўцы ў 1920 годзе|author=[[Анатоль Сідарэвіч]]|publisher=Наша Ніва|date=7 чэрвеня 2002|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Скончыў гандлёвую школу ў [[Вільня|Вільні]]<ref name="sidarevic"/>. Свой працоўны шлях пачаў на пасадзе карэктара ў рэдакцыі газеты [[Наша Ніва (1906)|«Наша Ніва»]]<ref name="sidarevic"/>. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заставаўся жыць у Вільні<ref name="sidarevic"/>. У 1919 годзе выступіў адным з рэдактараў газеты «[[Беларуская думка (газета)|Беларуская думка]]», якая выдавалася з 28 красавіка па 27 ліпеня і была забароненая польскімі ўладамі<ref name="sidarevic"/>. У 1920 годзе з'яўляўся выдаўцом газеты «[[Незалежная думка (1920)|Незалежная думка]]», якую напаткаў такі ж лёс<ref name="sidarevic"/>. У тым жа годзе сумесна з [[Эдвард Будзька|Эдвардам Будзькам]] спансаваў выданне кнігі «[[Гісторыя беларускае літаратуры]]» [[Максім Гарэцкі|М.&nbsp;Гарэцкага]], якая была надрукавана ў кааператыўным таварыстве «[[Друк (таварыства)|Друк]]»<ref name="sidarevic"/>. Увосень 1920 года, у перыяд існавання [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], аднавіўся выхад «[[Наша ніва (1920)|Нашай Нівы]]». Пасля таго як 1 лістапада польская [[дэфензіва]] правяла вобыск і арыштавала фактычнага кіраўніка газеты [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], Уладзіслаў Знамяроўскі афіцыйна ўзяў на сябе абавязкі рэдактара і выдаўца<ref name="sidarevic"/>. Яго імя значылася ў выходных дадзеных пачынаючы з трэцяга нумара ад 12 лістапада 1920 года і да апошняга нумара, які пабачыў свет 20 снежня таго ж года, пасля чаго выданне было забаронена цэнзурай<ref name="sidarevic"/>. З 30 кастрычніка 1921 года Уладзіслаў Знамяроўскі пэўны час быў галоўным рэдактарам грамадска-палітычнай газеты «[[Беларуская крыніца]]»<ref name="karaneuskaja">{{cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n8/art14.htm?forprint=1|title=«BIELARUSKAJA KRYNICA» З гісторыі развіцця перыядычнага друку ў міжваеннай Заходняй Беларусі|author=Вольга Каранеўская|publisher=Наша вера|год=1998|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У [[1922]] годзе ён ахвяраваў 10 000 [[Польская марка|польскіх марак]] на падтрымку часопіса «[[Новы Шлях (часопіс)|Новы Шлях]]», які выдаваўся [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускім студэнцкім саюзам]]<ref name="n_shliach">Сьпіс ахвярадаўцаў // Наш Шлях. 1922. №2-3.</ref>. У кастрычніку 1923 года быў рэдактарам і выдаўцом газеты «[[Воля народу]]» (выйшла ўсяго два нумары)<ref name="sidarevic"/>. У 1920-я&nbsp;— сярэдзіне 1930-х гадоў Знамяроўскі меў ва ўласнасці прыватнае беларускае выдавецтва ў Вільні. За гэты час ён выдаў 21 беларускамоўную кнігу, сярод якіх была арыгінальная і перакладная літаратура, падручнікі і слоўнікі{{sfn|Туронак|2006|с=283}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}}. У 1928 годзе за выпуск зборніка «Беларускі дэкламатар», у якім былі перадрукаваны некаторыя вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Цётка|Цёткі]], польскія ўлады прыцягнулі Знамяроўскага да судовай адказнасці{{sfn|Маракоў|2003}}<ref name="sidarevic"/>. У 1938 годзе выдавец дапамагаў парадамі ў працы моладзевага часопіса «[[Шлях моладзі]]»<ref name="sidarevic"/>. У прыватнасці, пры пасрэдніцтве [[Макар Краўцоў|Макара Краўцова]] ён раіў маладому пісьменніку [[Янка Брыль|Янку Брылю]] спачатку апублікаваць яго пераклады п'ес [[Леў Талстой|Л.&nbsp;Талстога]] на старонках перыядычнага выдання, а ўжо потым рабіць асобныя адбіткі ў выглядзе кніжак<ref name="sidarevic"/>. Паводле некаторых звестак, пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Уладзіслаў Знамяроўскі з'ехаў у Польшчу{{sfn|Туронак|2006|с=306}}. == Бібліяграфія выдавецтва == За час працы прыватнага выдавецтва Уладзіслава Знамяроўскага ў Вільні пабачылі свет наступныя выданні: * «Беларускі каляндар на 1920 г.»{{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «[[Дудка беларуская]]» ([[Францішак Багушэвіч|Ф.&nbsp;Багушэвіч]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Сцэнічныя творы» ([[Леапольд Родзевіч|Л.&nbsp;Родзевіч]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Дзед Завала» ([[Ядвігін Ш.]], 2-е выданне){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * Слоўнік [[Максім Гарэцкі|М.]] і [[Гаўрыла Гарэцкі|Г.&nbsp;Гарэцкіх]] (2-е выданне, 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» ([[Усевалад Ігнатоўскі|У.&nbsp;Ігнатоўскі]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Снапок» (А.&nbsp;Паўловіч, 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * Творы [[Гальяш Леўчык|Г.&nbsp;Леўчыка]]{{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Маракоў|2003}} * «Стася» ([[Дзядзька Пранук]], 1922){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * П’есы (1922){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * Сцэнічныя творы для дзіцячага тэатру (1923){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Куды і як эміграваць?» (1926){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» ([[У. Ігнатоўскі|У.&nbsp;Ігнатоўскі]], 4-е выданне, 1927){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Дзед Завала» ([[Ядвігін Ш.]], 1927){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Казкі» ([[А. К.|А.&nbsp;К.]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Сон Гаўрыл і розныя вершы» ([[У. Ініцкі|У.&nbsp;Ініцкі]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Беларускі дэкламатар» ([[С. С.|С.&nbsp;С.]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Ці шмат чалавеку трэба зямлі і другія апавяданні» (Л.&nbsp;Талстой, 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Клім з бабаю і іншыя жарты» (У.&nbsp;Ініцкі, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Снапок» (А.&nbsp;Паўловіч, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Ад чаго зло на свеце» (Л.&nbsp;Талстой, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Курс нядзельнай школы» (1930){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Jak žyvecca sialanstvu pad kamunistyčnaj uladaj?»'' ([[І. Альхоўскі|І.&nbsp;Альхоўскі]], 1932){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Puty kachańnia»'' ([[У. Казлоўскі|У.&nbsp;Казлоўскі]], 1932){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Правакацыя беларускага народу» ([[Фабіян Акінчыц|Ф.&nbsp;Акінчыц]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Čamu ciapier ciažka žyvecca ziemlarobam?»'' ([[А. Баброўскі|А.&nbsp;Баброўскі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«„Kamsamol“ i jachonyja mety»'' ([[Сцяпан Баркоўскі|С.&nbsp;Баркоўскі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Što robić urad u baraćbie z kryzisam»'' ([[А. Навіцкі|А.&nbsp;Навіцкі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Баўтручок» (беларускі народны твор, 1934){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Апавяданні» ([[Улад-Ініцкі]], 1934){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Bosyja na liedzie»'' ([[А. Айер|А.&nbsp;Айер]], 1938){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Юры Туронак|Туронак Ю.]] |частка=Беларуская кніга ў міжваеннай Польшчы (1921—1939) |загаловак=Мадэрная гісторыя Беларусі |месца=Вільня |выдавецтва=Інстытут беларусістыкі |год=2006 |старонак=878 |isbn=978-80-86961-23-1 |ref=Туронак}} * {{Крыніцы/БЭ|ref=Беларуская энцыклапедыя|артыкул=Знамяроўскага У. выдавецтва|старонкі=100|том=7}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|ЗНАМЯРОЎСКІ Уладзіслаў|ref=Маракоў}} * Доля і хлеб : выбраныя творы / Гальяш Леўчык ; [складальнікі: [[Я. Саламевіч]] і [[Н. Ляшковіч]] ; аўтар прадмовы [[У. Калеснік]], с. 3―14]. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1980. — 189, [1] с., [1] л. партр. : іл. ; 17 см. — У выпускных даных аўтар: Ляўковіч Ілья Міхайлавіч. — Бібліяграфія: с. 181―186. — Змест: раздзелы: Паэзія ; Пераклады ; Проза ; З народнага ; Пісьмы ; Успаміны пра Гальяша Леўчыка. — 6000 экз. * {{кніга |аўтар=[[Паўліна Мядзёлка|Мядзёлка П.]] |загаловак=Сцежкамі жыцця |месца=Мінск |выдавецтва=Лімарыус |год=2018 |старонак=612 |isbn=978-985-6968-69-6 |спасылка=https://knihi-online.com/assets/files/24/10/sciezkami-zyccia-paulina-miadziolka-2018.pdf |ref=Мядзёлка}} == Крыніцы == {{крыніцы}}{{DEFAULTSORT:Знамяроўскі Уладзіслаў Багуслававіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Латгаліі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Польшчу з Беларусі]] {{Рэдактары «Нашай Нівы»}} {{Бібліяінфармацыя}}{{DEFAULTSORT:Знамяроўскі Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] 9shghk7b028c013iiht0wkl77sjkh2l 5170449 5170448 2026-07-24T15:38:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170449 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Знамяроўскі}} {{Асоба}} '''Уладзісла́ў Багусла́вавіч'''{{sfn|Мядзёлка|2018|с=593}} '''Знамяро́ўскі''' ({{ДН|||1888}}, [[Латгалія]]&nbsp;— пасля {{ДС|||1946}}, верагодна, [[Польшча]])&nbsp;— беларускі {{выдавец|Беларусі|Літвы|Польшчы}}, [[рэдактар]], грамадска-культурны дзеяч. == Біяграфія і дзейнасць == Нарадзіўся ў 1888 годзе ў [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Мядзёлка|2018|с=593}}<ref name="sidarevic">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20090407023814/http://nn.by/2002/06/07.htm|title=Нашанiўцы ў 1920 годзе|author=[[Анатоль Сідарэвіч]]|publisher=Наша Ніва|date=7 чэрвеня 2002|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Скончыў гандлёвую школу ў [[Вільня|Вільні]]<ref name="sidarevic"/>. Свой працоўны шлях пачаў на пасадзе карэктара ў рэдакцыі газеты [[Наша Ніва (1906)|«Наша Ніва»]]<ref name="sidarevic"/>. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заставаўся жыць у Вільні<ref name="sidarevic"/>. У 1919 годзе выступіў адным з рэдактараў газеты «[[Беларуская думка (газета)|Беларуская думка]]», якая выдавалася з 28 красавіка па 27 ліпеня і была забароненая польскімі ўладамі<ref name="sidarevic"/>. У 1920 годзе з'яўляўся выдаўцом газеты «[[Незалежная думка (1920)|Незалежная думка]]», якую напаткаў такі ж лёс<ref name="sidarevic"/>. У тым жа годзе сумесна з [[Эдвард Будзька|Эдвардам Будзькам]] спансаваў выданне кнігі «[[Гісторыя беларускае літаратуры]]» [[Максім Гарэцкі|М.&nbsp;Гарэцкага]], якая была надрукавана ў кааператыўным таварыстве «[[Друк (таварыства)|Друк]]»<ref name="sidarevic"/>. Увосень 1920 года, у перыяд існавання [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], аднавіўся выхад «[[Наша ніва (1920)|Нашай Нівы]]». Пасля таго як 1 лістапада польская [[дэфензіва]] правяла вобыск і арыштавала фактычнага кіраўніка газеты [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], Уладзіслаў Знамяроўскі афіцыйна ўзяў на сябе абавязкі рэдактара і выдаўца<ref name="sidarevic"/>. Яго імя значылася ў выходных дадзеных пачынаючы з трэцяга нумара ад 12 лістапада 1920 года і да апошняга нумара, які пабачыў свет 20 снежня таго ж года, пасля чаго выданне было забаронена цэнзурай<ref name="sidarevic"/>. З 30 кастрычніка 1921 года Уладзіслаў Знамяроўскі пэўны час быў галоўным рэдактарам грамадска-палітычнай газеты «[[Беларуская крыніца]]»<ref name="karaneuskaja">{{cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n8/art14.htm?forprint=1|title=«BIELARUSKAJA KRYNICA» З гісторыі развіцця перыядычнага друку ў міжваеннай Заходняй Беларусі|author=Вольга Каранеўская|publisher=Наша вера|год=1998|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У [[1922]] годзе ён ахвяраваў 10 000 [[Польская марка|польскіх марак]] на падтрымку часопіса «[[Новы Шлях (часопіс)|Новы Шлях]]», які выдаваўся [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускім студэнцкім саюзам]]<ref name="n_shliach">Сьпіс ахвярадаўцаў // Наш Шлях. 1922. №2-3.</ref>. У кастрычніку 1923 года быў рэдактарам і выдаўцом газеты «[[Воля народу]]» (выйшла ўсяго два нумары)<ref name="sidarevic"/>. У 1920-я&nbsp;— сярэдзіне 1930-х гадоў Знамяроўскі меў ва ўласнасці прыватнае беларускае выдавецтва ў Вільні. За гэты час ён выдаў 21 беларускамоўную кнігу, сярод якіх была арыгінальная і перакладная літаратура, падручнікі і слоўнікі{{sfn|Туронак|2006|с=283}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}}. У 1928 годзе за выпуск зборніка «Беларускі дэкламатар», у якім былі перадрукаваны некаторыя вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Цётка|Цёткі]], польскія ўлады прыцягнулі Знамяроўскага да судовай адказнасці{{sfn|Маракоў|2003}}<ref name="sidarevic"/>. У 1938 годзе выдавец дапамагаў парадамі ў працы моладзевага часопіса «[[Шлях моладзі]]»<ref name="sidarevic"/>. У прыватнасці, пры пасрэдніцтве [[Макар Краўцоў|Макара Краўцова]] ён раіў маладому пісьменніку [[Янка Брыль|Янку Брылю]] спачатку апублікаваць яго пераклады п'ес [[Леў Талстой|Л.&nbsp;Талстога]] на старонках перыядычнага выдання, а ўжо потым рабіць асобныя адбіткі ў выглядзе кніжак<ref name="sidarevic"/>. Паводле некаторых звестак, пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Уладзіслаў Знамяроўскі з'ехаў у Польшчу{{sfn|Туронак|2006|с=306}}. == Бібліяграфія выдавецтва == За час працы прыватнага выдавецтва Уладзіслава Знамяроўскага ў Вільні пабачылі свет наступныя выданні: * «Беларускі каляндар на 1920 г.»{{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «[[Дудка беларуская]]» ([[Францішак Багушэвіч|Ф.&nbsp;Багушэвіч]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Сцэнічныя творы» ([[Леапольд Родзевіч|Л.&nbsp;Родзевіч]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Дзед Завала» ([[Ядвігін Ш.]], 2-е выданне){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * Слоўнік [[Максім Гарэцкі|М.]] і [[Гаўрыла Гарэцкі|Г.&nbsp;Гарэцкіх]] (2-е выданне, 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» ([[Усевалад Ігнатоўскі|У.&nbsp;Ігнатоўскі]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Снапок» (А.&nbsp;Паўловіч, 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * Творы [[Гальяш Леўчык|Г.&nbsp;Леўчыка]]{{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Маракоў|2003}} * «Стася» ([[Дзядзька Пранук]], 1922){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * П’есы (1922){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * Сцэнічныя творы для дзіцячага тэатру (1923){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Куды і як эміграваць?» (1926){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» ([[У. Ігнатоўскі|У.&nbsp;Ігнатоўскі]], 4-е выданне, 1927){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Дзед Завала» ([[Ядвігін Ш.]], 1927){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Казкі» ([[А. К.|А.&nbsp;К.]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Сон Гаўрыл і розныя вершы» ([[У. Ініцкі|У.&nbsp;Ініцкі]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Беларускі дэкламатар» ([[С. С.|С.&nbsp;С.]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}} * «Ці шмат чалавеку трэба зямлі і другія апавяданні» (Л.&nbsp;Талстой, 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Клім з бабаю і іншыя жарты» (У.&nbsp;Ініцкі, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Снапок» (А.&nbsp;Паўловіч, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Ад чаго зло на свеце» (Л.&nbsp;Талстой, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Курс нядзельнай школы» (1930){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Jak žyvecca sialanstvu pad kamunistyčnaj uladaj?»'' ([[І. Альхоўскі|І.&nbsp;Альхоўскі]], 1932){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Puty kachańnia»'' ([[У. Казлоўскі|У.&nbsp;Казлоўскі]], 1932){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Правакацыя беларускага народу» ([[Фабіян Акінчыц|Ф.&nbsp;Акінчыц]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Čamu ciapier ciažka žyvecca ziemlarobam?»'' ([[А. Баброўскі|А.&nbsp;Баброўскі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«„Kamsamol“ i jachonyja mety»'' ([[Сцяпан Баркоўскі|С.&nbsp;Баркоўскі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Što robić urad u baraćbie z kryzisam»'' ([[А. Навіцкі|А.&nbsp;Навіцкі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Баўтручок» (беларускі народны твор, 1934){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * «Апавяданні» ([[Улад-Ініцкі]], 1934){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} * ''«Bosyja na liedzie»'' ([[А. Айер|А.&nbsp;Айер]], 1938){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Юры Туронак|Туронак Ю.]] |частка=Беларуская кніга ў міжваеннай Польшчы (1921—1939) |загаловак=Мадэрная гісторыя Беларусі |месца=Вільня |выдавецтва=Інстытут беларусістыкі |год=2006 |старонак=878 |isbn=978-80-86961-23-1 |ref=Туронак}} * {{Крыніцы/БЭ|ref=Беларуская энцыклапедыя|артыкул=Знамяроўскага У. выдавецтва|старонкі=100|том=7}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|ЗНАМЯРОЎСКІ Уладзіслаў|ref=Маракоў}} * Доля і хлеб : выбраныя творы / Гальяш Леўчык ; [складальнікі: [[Я. Саламевіч]] і [[Н. Ляшковіч]] ; аўтар прадмовы [[У. Калеснік]], с. 3―14]. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1980. — 189, [1] с., [1] л. партр. : іл. ; 17 см. — У выпускных даных аўтар: Ляўковіч Ілья Міхайлавіч. — Бібліяграфія: с. 181―186. — Змест: раздзелы: Паэзія ; Пераклады ; Проза ; З народнага ; Пісьмы ; Успаміны пра Гальяша Леўчыка. — 6000 экз. * {{кніга |аўтар=[[Паўліна Мядзёлка|Мядзёлка П.]] |загаловак=Сцежкамі жыцця |месца=Мінск |выдавецтва=Лімарыус |год=2018 |старонак=612 |isbn=978-985-6968-69-6 |спасылка=https://knihi-online.com/assets/files/24/10/sciezkami-zyccia-paulina-miadziolka-2018.pdf |ref=Мядзёлка}} {{Рэдактары «Нашай Нівы»}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Знамяроўскі Уладзіслаў Багуслававіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Латгаліі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Польшчу з Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] 3bwvmcmbkmbxmb3gk7ghiaydo3ek6og Лісабонскі дагавор 0 91521 5170439 5086986 2026-07-24T15:15:36Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5170439 wikitext text/x-wiki {{Дагавор | назва = Лісабонскі дагавор | поўная назва = Treaty of Lisbon amending the Treaty on European Union and the Treaty establishing the European Community | выява = Tratado de Lisboa pt.svg | шырыня = 200px | подпіс = | тып = Папраўкі да папярэдніх дагавораў | дата падрыхтоўкі = 7-8 верасня 2007 | дата падпісання = 13 снежня 2007 | месца падпісання = Лісабон, Партугалія | змацаваны пячаткай = 18 снежня 2007 | увайшоў у сілу = 1 снежня 2009 | умовы = | заканчэнне дзеяння = | падпісаны = [[Спіс краін ЕС|Краіны-члены ЕС]] | бакі = | месца захоўвання = МЗС Італіі | мова = | мовы = 23 мовы ЕС | сайт = [http://europa.eu/lisbon_treaty/index_en.htm lisbon_treaty] | вікікрыніцы = Treaty of Lisbon }} '''Лісабонскі дагавор''' (афіцыйная назва - "'''Лісабонскі дагавор аб унясенні змяненняў у Дагавор аб Еўрапейскім саюзе і Дагавор аб заснаванні Еўрапейскай супольнасці'''", {{lang-en|Treaty of Lisbon amending the Treaty on European Union and the Treaty establishing the European Community}}) — міжнародны дагавор, падпісаны на саміце ЕС [[13 снежня]] [[2007]] года ў манастыры іеранімітаў ў [[Лісабон]]е. Прызначаны замяніць сабой [[Канстытуцыя ЕС|Канстытуцыю ЕС]], якая не ўступіла ў сілу, і ўнесці змены ў дзеючыя пагадненні аб Еўрапейскім саюзе ў мэтах рэфармавання сістэмы кіравання [[ЕС]]. == Спасылкі == {{commonscat|Treaty of Lisbon}} * Цырымонія падпісання Лісабонскага дагавора [http://wm.eu2007.pt/en/20071213TratadoLisboa_en.wmv] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080315081642/http://wm.eu2007.pt/en/20071213TratadoLisboa_en.wmv |date=15 сакавіка 2008 }} (відэа) * Лісабонскі дагавор на мовах ЕС [http://bookshop.europa.eu/uri?target=EUB:NOTICE:FXAC07306:EN:HTML] * Кансалідаваныя тэксты ўстаноўчых дагавораў без уліку Лісабонскага дагавора (на 29.12.2006) [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2006:321E:0001:0331:EN:pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190603020637/https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2006:321E:0001:0331:EN:PDF |date=3 чэрвеня 2019 }} * Кансалідаваныя тэксты ўстаноўчых дагавораў з улікам Лісабонскага дагавора [http://www.consilium.europa.eu/showPage.asp?lang=en&id=1296&mode=g&name=] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161230035858/http://www.consilium.europa.eu/showPage.asp?lang=en&id=1296&mode=g&name= |date=30 снежня 2016 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналогія эвалюцыі ЕС}} [[Катэгорыя:Дагаворы Еўрапейскага саюза]] slpfa22l1jva3l250l3peteiuncfhlk Уладзімір Максімавіч Скарынкін 0 101099 5170313 5169861 2026-07-24T12:25:03Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-25659-99|~2026-25659-99]]) і адноўлена версія 4482680, зробленая Τάρας στον Παρνασσό 5170313 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Уладзімір Максімавіч Скарынкін''' ({{ДН|7|6|1939}}, г. {{МН|Віцебск||}}) — беларускі [[паэт]] і [[перакладчык]]. == Біяграфічныя звесткі == Скончыў [[Рыжскі інстытут інжынераў грамадзянскай авіяцыі]] (1961). З 1961 года працаваў у [[Мінскі аэрапорт|Мінскім аэрапорце]], з 1970 г. у [[Беларускае ўпраўленне грамадзянскай авіяцыі|Беларускім упраўленні грамадзянскай авіяцыі]], у 1982—1987 і 1992—1999 гадах у [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзе беларускіх пісьменнікаў]]. == Творчасць == Друкуецца з 1955. Першы зборнік вершаў «Буслы над аэрадромам» (1969). Аўтар вянка санетаў «Вачэй тваіх паляны» (1980), паэм «Дарога ў неба» (1970), «Насустрач веку» (1971), «Сляпы дождж» (1974), «Высокае сонца» (1976), «Узнясенне» (1983), «Астральны знак Скарыны» (1986). Асноўныя тэмы яго твораў — маленства, апаленае вайной, любоў да роднай зямлі, яе гісторыі, роздум над складанымі праблемамі сучаснасці, пытанні духоўнасці. Піша для дзяцей (кнігі вершаў, скорагаворак і казак «Канікулярная ангіна», 1991; «Падарожжа ў Крайшарад», 1997; фантастычна-прыгодніцкія апавяданні «У карэце па белым свеце», 2000). На беларускую мову пераклаў зборнікі вершаў М. Рубцова «Рускі агеньчык» (1986), М. Вінграноўскага «Украінскі прэлюд» (1999), паэму [[Дантэ]] «[[Боская камедыя]]» (1997), паэмы [[Дж. Байран]]а, «[[Дон Жуан (Байран)|Дон Жуан]]» і «Прароцтва Дантэ» (2004). == Бібліяграфія == * Гукавы бар’ер. Мн., 1972; * Дазвольце ўзлёт. Мн., 1975; * Чацвёрты разварот. Мн. 1979; * Вугал атакі. Мн., 1983; * Пасадачныя агні. Мн., 1985; * Выратавапьны плыт. Мн., 1988; * Размова на парозе. Мн., 1991; * Лосвіда. Мн., 1993; * Апошняе слова. Мн., 1994. * [[Дзе і як жыве Нептун?]] Мн., 2014. == Прэміі і ўзнагароды == * Нацыянальная прэмія Італіі<ref>Саламевіч (2002)</ref> (1998). * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (2000) — ''за мастацкі пераклад паэмы [[Дантэ Аліг’еры]] «[[Боская камедыя]]»''. * Прэмія міжнароднага таварыства «Дантэ» (2001). * Прэмія [[Залаты купідон]] (2011) за пераклады твораў Дантэ і Петраркі. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Саламаха У.'' Журба і радасць Уладзіміра Скарынкіна / У. Саламаха // Літаратура і мастацтва. — 2003. — 31 студз. — С. 12. * {{Крыніцы/БелЭн|14|Скарынкін|[[Янка Саламевіч|Саламевіч І.]]|449}} * Скарынкін Уладзімір Максімавіч // Беларускія пісьменнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т. / рэдкал. І. Э. Багдановіч [і інш.]. — Мн., 1993. — Т. 5. — С. 358—361. == Спасылкі == * [http://www.vlib.by/PRIDVINIE-1/WRITERS/Skarinkin_YM.htm Прыдзвінскі край… Пісьменнікі, паэты, літаратары] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120106020714/http://www.vlib.by/PRIDVINIE-1/WRITERS/Skarinkin_YM.htm |date=6 студзеня 2012 }} * [http://media.catholic.by/nv/n1/art9.htm БОСКАЯ КАМЕДЫЯ ў пер. У. Скарынкіна (фрагмент)] * [http://www.belarus.net/minsk_ev/98/belarus/02/b-dante11.htm Песня дваццатая з часткі «Рай» Боскай камедыі ў пер. Скарынкіна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130511075159/http://www.belarus.net/minsk_ev/98/belarus/02/b-dante11.htm |date=11 мая 2013 }} * [http://www.main.lim.by/?p=573 Урыўкі з «ГОРА АД РОЗУМУ» Грыбаедава ў пер. Скарынкіна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304193140/http://www.main.lim.by/?p=573 |date=4 сакавіка 2016 }} * {{bis.nlb.by|129274|Скарынкін Уладзімір Максімавіч}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Скарынкін Уладзімір Максімавіч}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты Купідон»]] ocimic7nos49ocbsmfrs6uekv9jgkap 5170314 5170313 2026-07-24T12:26:21Z M.L.Bot 261 афармленне 5170314 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Уладзімір Максімавіч Скарынкін''' ({{ВДП}}) — беларускі [[паэт]] і [[перакладчык]]. == Біяграфічныя звесткі == Скончыў [[Рыжскі інстытут інжынераў грамадзянскай авіяцыі]] (1961). З 1961 года працаваў у [[Мінскі аэрапорт|Мінскім аэрапорце]], з 1970 года — у [[Беларускае ўпраўленне грамадзянскай авіяцыі|Беларускім упраўленні грамадзянскай авіяцыі]], у 1982—1987 і 1992—1999 гадах — у [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзе беларускіх пісьменнікаў]]. == Творчасць == Друкуецца з 1955. Першы зборнік вершаў «Буслы над аэрадромам» (1969). Аўтар вянка санетаў «Вачэй тваіх паляны» (1980), паэм «Дарога ў неба» (1970), «Насустрач веку» (1971), «Сляпы дождж» (1974), «Высокае сонца» (1976), «Узнясенне» (1983), «Астральны знак Скарыны» (1986). Асноўныя тэмы яго твораў — маленства, апаленае вайной, любоў да роднай зямлі, яе гісторыі, роздум над складанымі праблемамі сучаснасці, пытанні духоўнасці. Піша для дзяцей (кнігі вершаў, скорагаворак і казак «Канікулярная ангіна», 1991; «Падарожжа ў Крайшарад», 1997; фантастычна-прыгодніцкія апавяданні «У карэце па белым свеце», 2000). На беларускую мову пераклаў зборнікі вершаў М. Рубцова «Рускі агеньчык» (1986), М. Вінграноўскага «Украінскі прэлюд» (1999), паэму [[Дантэ]] «[[Боская камедыя]]» (1997), паэмы [[Дж. Байран]]а, «[[Дон Жуан (Байран)|Дон Жуан]]» і «Прароцтва Дантэ» (2004). == Бібліяграфія == * Гукавы бар’ер. Мн., 1972; * Дазвольце ўзлёт. Мн., 1975; * Чацвёрты разварот. Мн. 1979; * Вугал атакі. Мн., 1983; * Пасадачныя агні. Мн., 1985; * Выратавапьны плыт. Мн., 1988; * Размова на парозе. Мн., 1991; * Лосвіда. Мн., 1993; * Апошняе слова. Мн., 1994. * [[Дзе і як жыве Нептун?]] Мн., 2014. == Прэміі і ўзнагароды == * Нацыянальная прэмія Італіі<ref>Саламевіч (2002)</ref> (1998). * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (2000) — ''за мастацкі пераклад паэмы [[Дантэ Аліг’еры]] «[[Боская камедыя]]»''. * Прэмія міжнароднага таварыства «Дантэ» (2001). * Прэмія [[Залаты купідон]] (2011) за пераклады твораў Дантэ і Петраркі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Саламаха У.'' Журба і радасць Уладзіміра Скарынкіна / У. Саламаха // Літаратура і мастацтва. — 2003. — 31 студз. — С. 12. * {{Крыніцы/БелЭн|14|Скарынкін|[[Янка Саламевіч|Саламевіч І.]]|449}} * Скарынкін Уладзімір Максімавіч // Беларускія пісьменнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т. / рэдкал. І. Э. Багдановіч [і інш.]. — Мн., 1993. — Т. 5. — С. 358—361. == Спасылкі == * [http://www.vlib.by/PRIDVINIE-1/WRITERS/Skarinkin_YM.htm Прыдзвінскі край… Пісьменнікі, паэты, літаратары] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120106020714/http://www.vlib.by/PRIDVINIE-1/WRITERS/Skarinkin_YM.htm |date=6 студзеня 2012 }} * [http://media.catholic.by/nv/n1/art9.htm БОСКАЯ КАМЕДЫЯ ў пер. У. Скарынкіна (фрагмент)] * [http://www.belarus.net/minsk_ev/98/belarus/02/b-dante11.htm Песня дваццатая з часткі «Рай» Боскай камедыі ў пер. Скарынкіна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130511075159/http://www.belarus.net/minsk_ev/98/belarus/02/b-dante11.htm |date=11 мая 2013 }} * [http://www.main.lim.by/?p=573 Урыўкі з «ГОРА АД РОЗУМУ» Грыбаедава ў пер. Скарынкіна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304193140/http://www.main.lim.by/?p=573 |date=4 сакавіка 2016 }} * {{bis.nlb.by|129274|Скарынкін Уладзімір Максімавіч}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Скарынкін Уладзімір Максімавіч}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты Купідон»]] onmncmgxbfavwhu0r122wdnb7p44w94 5170317 5170314 2026-07-24T12:30:25Z M.L.Bot 261 5170317 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Уладзімір Максімавіч Скарынкін''' ({{ВДП}}) — беларускі [[паэт]] і [[перакладчык]]. == Біяграфічныя звесткі == Скончыў [[Рыжскі інстытут інжынераў грамадзянскай авіяцыі]] (1961). З 1961 года працаваў у [[Мінск-1 (аэрапорт)|Мінскім аэрапорце]], з 1970 года — у [[Беларускае ўпраўленне грамадзянскай авіяцыі|Беларускім упраўленні грамадзянскай авіяцыі]], у 1982—1987 і 1992—1999 гадах — у [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзе беларускіх пісьменнікаў]]. == Творчасць == Друкуецца з 1955. Першы зборнік вершаў «Буслы над аэрадромам» (1969). Аўтар вянка санетаў «Вачэй тваіх паляны» (1980), паэм «Дарога ў неба» (1970), «Насустрач веку» (1971), «Сляпы дождж» (1974), «Высокае сонца» (1976), «Узнясенне» (1983), «Астральны знак Скарыны» (1986). Асноўныя тэмы яго твораў — маленства, апаленае вайной, любоў да роднай зямлі, яе гісторыі, роздум над складанымі праблемамі сучаснасці, пытанні духоўнасці. Піша для дзяцей (кнігі вершаў, скорагаворак і казак «Канікулярная ангіна», 1991; «Падарожжа ў Крайшарад», 1997; фантастычна-прыгодніцкія апавяданні «У карэце па белым свеце», 2000). На беларускую мову пераклаў зборнікі вершаў М. Рубцова «Рускі агеньчык» (1986), М. Вінграноўскага «Украінскі прэлюд» (1999), паэму [[Дантэ]] «[[Боская камедыя]]» (1997), паэмы [[Дж. Байран]]а, «[[Дон Жуан (Байран)|Дон Жуан]]» і «Прароцтва Дантэ» (2004). == Бібліяграфія == * Гукавы бар’ер. Мн., 1972; * Дазвольце ўзлёт. Мн., 1975; * Чацвёрты разварот. Мн. 1979; * Вугал атакі. Мн., 1983; * Пасадачныя агні. Мн., 1985; * Выратавапьны плыт. Мн., 1988; * Размова на парозе. Мн., 1991; * Лосвіда. Мн., 1993; * Апошняе слова. Мн., 1994. * [[Дзе і як жыве Нептун?]] Мн., 2014. == Прэміі і ўзнагароды == * Нацыянальная прэмія Італіі<ref>Саламевіч (2002)</ref> (1998). * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (2000) — ''за мастацкі пераклад паэмы [[Дантэ Аліг’еры]] «[[Боская камедыя]]»''. * Прэмія міжнароднага таварыства «Дантэ» (2001). * Прэмія [[Залаты купідон]] (2011) за пераклады твораў Дантэ і Петраркі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Саламаха У.'' Журба і радасць Уладзіміра Скарынкіна / У. Саламаха // Літаратура і мастацтва. — 2003. — 31 студз. — С. 12. * {{Крыніцы/БелЭн|14|Скарынкін|[[Янка Саламевіч|Саламевіч І.]]|449}} * Скарынкін Уладзімір Максімавіч // Беларускія пісьменнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т. / рэдкал. І. Э. Багдановіч [і інш.]. — Мн., 1993. — Т. 5. — С. 358—361. == Спасылкі == * [http://www.vlib.by/PRIDVINIE-1/WRITERS/Skarinkin_YM.htm Прыдзвінскі край… Пісьменнікі, паэты, літаратары] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120106020714/http://www.vlib.by/PRIDVINIE-1/WRITERS/Skarinkin_YM.htm |date=6 студзеня 2012 }} * [http://media.catholic.by/nv/n1/art9.htm БОСКАЯ КАМЕДЫЯ ў пер. У. Скарынкіна (фрагмент)] * [http://www.belarus.net/minsk_ev/98/belarus/02/b-dante11.htm Песня дваццатая з часткі «Рай» Боскай камедыі ў пер. Скарынкіна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130511075159/http://www.belarus.net/minsk_ev/98/belarus/02/b-dante11.htm |date=11 мая 2013 }} * [http://www.main.lim.by/?p=573 Урыўкі з «ГОРА АД РОЗУМУ» Грыбаедава ў пер. Скарынкіна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304193140/http://www.main.lim.by/?p=573 |date=4 сакавіка 2016 }} * {{bis.nlb.by|129274|Скарынкін Уладзімір Максімавіч}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Скарынкін Уладзімір Максімавіч}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты Купідон»]] q2jr2jdg6ufcz5zjtotjpwigoq88qvt Беларускі металургічны завод 0 101827 5170460 5140881 2026-07-24T15:47:12Z 5170460 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва = «Беларускі металургічны завод» | лагатып = Belarus metal plant.png | тып = [[Адкрытае акцыянернае таварыства]], [[Холдынгавая кампанія]] | дэвіз = | заснавана = [[1984]] | размяшчэнне = {{Сцяг|Беларусь}} [[Рэспубліка Беларусь]], <br /> [[Гомельская вобласць]], <br /> горад [[Жлобін]] | ключавыя фігуры = [[генеральны дырэктар]] <br />[[Аляксандр Віктаравіч Саковіч]] | галіна = [[Чорная металургія]] | прадукцыя = [[металапракат]], [[Труба (выраб)|трубы]], [[метызы]] | абарот = 1814,9 млн$(2012) | аперацыйны прыбытак = | чысты прыбытак = | колькасць супрацоўнікаў = 11001 (2 квартал 2015)<ref>[http://www.minfin.gov.by/ru/securities_department/results/results_oao/ Вынікі дзейнасці ААТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190208160818/http://minfin.gov.by/ru/securities_department/results/results_oao/ |date=8 лютага 2019 }}, ''Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь''</ref> | аўдытар = | сайт = [http://www.belsteel.com/ www.belsteel.com] }} '''Беларускі металургічны завод''' (БМЗ) — прадпрыемства [[Чорная металургія Беларусі|чорнай металургіі]] ў горадзе [[Жлобін]]е ў [[Беларусь|Беларусі]]. Колькасць персаналу складае больш за 10 000 чалавек. Найбуйнейшае прадпрыемства металургічнага профілю ў Беларусі. Больш за 80 % прадуцыі ідзе на экспарт, з іх тры пятых — у краіны [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюзу]]. == Гісторыя == Завод пабудаваны «пад ключ» фірмамі «[[Voestalpine|Фэст-Альпінэ]]» ([[Аўстрыя]]), «[[Danieli|Даніелі]]» ([[Італія]]) і іншымі. Першы дырэктар БМЗ — [[Дзярожант Лявонавіч Акопаў]]. Першая плаўка, як і разліўка сталі была праведзена [[15 кастрычніка]] [[1984]] года. У 2000 г. [[Міністэрства гандлю ЗША]] праводзіла антыдэмпінгавае расследаванне, і Беларусь тады прызналі вінаватай у парушэнні антыдэмпінгавага заканадаўства. Пасля гэтага БМЗ спыніў пастаўкі арматурнай сталі ў ЗША і пераарыентаваўся на іншыя рынкі ([[Блізкі Усход]] і [[Афрыка]]). Па стане на 2006 год Беларускі металургічны завод штогод вырабляў больш 1,9 мільёна тон сталі, 1,6 мільёна тон пракату, 80 тысяч тон металакорду, 15 тысяч тон бартавы дроту і 130 тысяч тон дроту рознага прызначэння. За 6 месяцаў 2006 года выручка на заводзе склала $ 566200000 (на 9,2 % больш, чым у 2005), прыбытак прадпрыемства склаў $ 79.900.000 (на $ 26.000.000 менш, чым за аналагічны перыяд 2005). На працягу 2010-х гадоў БМЗ штогод вырабляў каля 2,5 млн тон сталі, 2,1 млн тон пракату, 100—150 тыс. труб, 70—100 тыс. тон металакорду, больш за 300 тон розных відаў дроту. Першая палова 2010-х стала залатым часам для БЗМ, калі завод фармаваў да 15 % экспарту Беларусі. На БМЗ была праведзена самая маштабная ў яго гісторыі мадэрнізацыя. У 2014-м была завершана рэканструкцыя сталеплавільнай печы № 1 і машыны бесперапыннага ліцця нарыхтовак № 2. Рэалізаваныя мерапрыемствы дазволілі павялічыць прадукцыйнасць агрэгатаў да 1 і 1,2 млн т/год, адпаведна. Таксама ў пачатку 2014-га завершана будаўніцтва новай вапнавае-абпальнай ўстаноўкі № 3. Дадзены аб’ект дазваляе задаволіць нарастаючую патрэба вытворчасці ў свежаабпаленай вапны. Праведзена комплексная рэканструкцыя пылегазаўлоўлівацельнай ўстаноўкі № 1, якая дазволіла палепшыць экалагічную абстаноўку вакол прадпрыемства, знізіць страты цяпла з першаснымі тымі, што адыходзяць газамі і забяспечыць поўнае даабпальванне СО. Ключавым праектам дадзенай праграмы мадэрнізацыі стала будаўніцтва драбнасортнага-драцянога стана, які быў уведзены ў эксплуатацыю ў верасні 2015 года. У лістападзе 2016 новы цэх выйшаў на праектную магутнасць вытворчасці. З 2015 года пачаліся праблемы, звязаныя з увядзеннем у краінах [[ЕС]] і Паўночнай Амерыкі антыдэмпінгавых пошлін. У 2015 завод увайшоў у лік пяці самых стратных прадпрыемстваў Беларусі. Тут ужо прыйшлося прасіць дапамогі ў дзяржавы, і завод з донара сродкаў ператварыўся у рэцыпіента. У 2016 датацый больш чым БМЗ (153 млн.рублёў) атрымалі толькі аграрыі. Эканамічныя цяжкасці не адбіліся на аб’ёмах вытворчасці, якія ў 2017—2018 гадах нават крыху падраслі. Пачалося некаторае абуджэнне. У снежні 2018 завод падпісаў кантракт з найбуйнейшым вытворцам шын «Continental» на пастаўку амаль 33 тыс.тон. металакорду ў 2019<ref>{{cite web|url=https://news.tut.by/economics/620928.html|title=БМЗ подписал рекордный контракт на поставку металлокорда шинному гиганту Continental|work=[[TUT.BY]]|date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181228200131/https://news.tut.by/economics/620928.html|archivedate=28 снежня 2018|lang=ru}}</ref>. У лютым 2019 урад Італіі заявіў, што ўскладае надзеі на інвестыцыі БМЗ для адраджэння вытворчасці арміраваных матэрыялаў для шын у горадзе Фільіні-Вальдарна<ref>{{cite web|url=https://news.tut.by/economics/625461.html|title=«На пенсию рано, а искать новую работу поздно». БМЗ предложили запустить завод в Италии|work=[[TUT.BY]]|date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190207152943/https://news.tut.by/economics/625461.html|archivedate=7 лютага 2019|lang=ru}}</ref>. У [[2017]] г. [[Еўракамісія]] ўвяла супраць БМЗ і беларускай будаўнічай арматуры антыдэмпінгавае мыта на 5 гадоў<ref>{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32016R2303|title=Commision implementing regulation (EU) 2016/2303 of 19 December 2016 imposing a provisional anti-dumping duty on imports of certain concrete reinforcement bars and rods originating in the Republic of Belarus|publisher=[[EUR-Lex]]|date=19 December 2016|lang=en}}</ref>, а [[ЗША]] — мыта на стальную катанку з Беларусі, [[Расія|Расіі]] і [[ААЭ]]<ref>[https://www.trade.gov/enforcement/factsheets/factsheet-multiple-wire-rod-ad-final-112117.pdf Commerce Finds Dumping of Imports of Carbon and Alloy Steel Wire Rod from Belarus, the Russian Federation and the United Arab Emirates]{{ref-en}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180417180802/https://www.trade.gov/enforcement/factsheets/factsheet-multiple-wire-rod-ad-final-112117.pdf |date=17 красавіка 2018 }}</ref>. Так, стаўка на мытні для прадукцыі БМЗ складае 280 %. У 2020 годзе пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбараў прэзідэнта]] па ўсёй краіне прайшлі [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцыі пратэсту]] супраць фальсіфікацый выбараў, а гэтак жа жорсткія разгоны і катаванні пратэстоўцаў, што ўкупе выклікала працоўнікаў БМЗ выйсці на забастоўку, якая пачала [[Пратэсты ў Беларусі (2020)#Забастоўкі працоўных калектываў|серыю забастовак]] на прадпрыемствах па ўсёй Беларусі. 17 жніўня спынілася праца ўсіх трох печаў на прадпрыемстве. На сустрэчы з рабочымі кіраўніцтва абяцала, што нікога не будзе караць. Але 1 лютага 2021 года суд у Жлобіне прыйшоў да высновы, што віна траіх абвінавачаных работнікаў даказаная. Ігара Поварава асудзілі на 3 гады калоніі, Аляксандра Баброва і Яўгена Говара — на 2,5 гады калоніі<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31080075.html|title=У Жлобіне асудзілі трох работнікаў БМЗ за спробу страйку|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2021-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210302230626/https://www.svaboda.org/a/31080075.html|archivedate=2021-03-02|lang=be-tarask}}</ref>. == Сыравіна == Каля 55 % металалому БМЗ закупляе за мяжой, уключаючы краіны ЕС. І калі ў структуры закупак металалому 45 % ўсё ж займае айчынны лом, то такія віды сыравіны, як вогнеўпоры, ферасплавы і іншыя дадатковыя матэрыялы, цалкам імпартуюцца. == Прадукцыя == Асаблівасць БМЗ у тым, што адначасова з буйнагатункавым, дробнагатунавым металапракатам і адліўкай нарыхтоўкі тут вырабляюць бясшоўныя трубы, металакорд і дрот рознага прызначэння. У 2018 годзе завод вырабіў 2,47 млн тон сталі, 2,16 млн тон пракату, 138 тыс.тон труб, 91 тыс.тон металакорду, 33 тыс.тон бартавога дроту, 35 тыс.тон латуніраванага дроту (РМЛ), 263 тыс.тон стальнога дроту<ref>{{Cite web |url=https://belsteel.com/about/proizvodstvo.php |title=Архіўная копія |access-date=2 сакавіка 2019 |archive-date=3 снежня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203050553/https://belsteel.com/about/proizvodstvo.php |url-status=dead }}</ref>. * Трубы. Жлобінскія металургі вырабляюць трубы для нафта- і газаправодаў, свідравальныя, помпава-кампрэсарныя і асадныя трубы, злучальныя муфты. == Дырэктары == * [[Дзярожант Лявонавіч Акопаў]], * Анатоль Мікалаевіч Савёнак (2009 — май 2019), * [[Дзмітрый Аляксандравіч Корчык]] (з 29 ліпеня 2019), * [[Аляксандр Віктаравіч Саковіч]] (з 12 мая 2026). == Міжнародныя санкцыі == 12 траўня 2023 года Украіна ўвяла санкцыі супраць завода<ref>{{cite web|title=Камбайны «Гомсельмаша» больш не паедуць ва Украіну|url=https://novychas.online/ekanomika/kambajny-homselmasza-bolsz-ne-paeduc-va-ukrainu|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2023-05-12}}</ref>. У жніўні 2023 года БМЗ патрапіў пад [[Чорны спіс Еўрасаюза|санкцыі]] Еўрапейскага саюза<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/323214|title=Сталі вядомыя тры юрыдычныя асобы з Беларусі і 38 фізічных асоб, якія патрапілі пад новыя санкцыі Еўрасаюза|date=2023-08-03|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. У тым жа месяцы да гэтых санкцый далучыліся Швейцарыя, Паўночная Македонія, Чарнагорыя, Албанія, Украіна, Боснія і Герцагавіна, Ісландыя, Ліхтэнштэйн і Нарвегія<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/324653|title=Яшчэ восем краін далучыліся да новага пакета санкцый ЕС у дачыненні да рэжыму Лукашэнкі|date=2023-08-03|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Таксама са жніўня 2023 года БМЗ, тагачасны генеральны дырэктар завода Дзмітрый Корчык і звязаная з заводам амерыканская кампанія Bel-Kap-Steel знаходзіліся ў [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|Санкцыйным спісе ЗША]]<ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/news/10-08-2023-pavolnae-zadushvanne-ekanomiki-nastupstvy-novaj-hvali-sanktsyyau-suprats-belarusi|title=Павольнае задушванне эканомікі: наступствы новай хвалі санкцыяў супраць Беларусі|date=2023-08-11|work=[[Белсат]]}}</ref>. У ліпені 2026 года Упраўленне кантролю за замежнымі актывамі (OFAC) [[Міністэрства фінансаў ЗША|Мінфіна ЗША]] выключыла кампанію Bel-Kap-Steel з гэтага спісу<ref>[https://virtualbrest.ru/news187577.php США исключили из «черного» списка связанную с Беларусью компанию]{{ref-ru}}</ref>. 27 студзеня 2025 года [[Канада]] ўвяла санкцыі супраць завода «ў сувязі з працяглымі грубымі і сістэматычнымі [[Правы чалавека ў Беларусі|парушэннямі правоў чалавека рэжымам Лукашэнкі ў Беларусі]], а таксама [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|яго падтрымкай парушэння Расіяй суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны]]»<ref>{{cite web|url = https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2025/01/backgrounder-sanctions-against-individuals-and-entities-in-belarus.html|title = Backgrounder: Sanctions against individuals and entities in Belarus|date = 27.01.2025|work = Government of Canada|language = en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/360347|title=Пасля выбараў Вялікабрытанія і Канада пашырылі свае санкцыі супраць рэжыму Лукашэнкі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-01-28}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.belsteel.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100129033730/http://www.belsteel.com/ |date=29 студзеня 2010 }} {{БМЗ}} [[Катэгорыя:Жлобін]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы чорнай металургіі Беларусі]] [[Катэгорыя:Эканоміка Жлобінскага раёна]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] gc9vlvdon8b6ursh0i86ujltumac3ef Тэкстыль 0 104518 5170778 4876649 2026-07-25T11:10:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170778 wikitext text/x-wiki [[Файл:Afghan children smile at GIs -b.jpg|міні|Тэкстыль]] '''Тэкстыль''' ({{lang-la|textile}} — тканіна, матэрыя) — вырабы з тканіны, выпрацаваный з гнуткіх, мяккіх валокнаў і нітак ([[тканіна|тканіны]], [[вата]], сеткі і г. д.), якія вырабляюцца звычайна з прадзіва на ткацкім станку. Слова тэкстыль — вытворнае ад лацінскага textere, што азначае ''плесці'', ''пераплятаць''. Хоць [[ткацтва]] — найбольш распаўсюджаны спосаб вырабу тэкстылю, існуюць і іншыя спосабы: [[вязанне]], [[пляценне]], намотванне і [[валянне]]. == Гісторыя == Першымі тэкстыльнымі валокнамі, верагодна, былі амаль не апрацаваныя парасткі травы. З іх у дагістарычныя часы плялі шырмы, торбы, рыбалоўныя сеткі і вяроўкі. Пазней людзі навучыліся выкарыстоўваць больш тонкія матэрыялы — ільняное, канаплянае, джутавае валакно, поўсць жывёл. Найстаражытнейшыя вядомыя навуцы тканіны з'явіліся ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]] — іх ткалі з [[лён]]у больш 7 тысяч гадоў назад. З III тысячагоддзя да н. э. пачалі выкарыстоўваць іншыя валокны, у прыватнасці [[шоўк]] у [[Кітай|Кітаі]] і [[бавоўна]] ў [[Індыя|Індыі]]. Верагодна, яшчэ раней на Блізкім Усходзе з'явіліся ваўняныя тканіны. Гэтыя тэкстыльныя вырабы былі ў старажытнасці важным прадметам абмену і гандлю. Вынаходства Джонам Кеям круцільнай машыны ([[1730]]) і самалётнага чоўна ([[1733]]), а затым прадзільных машын [[Рычард Аркрайт|Рычардам Аркрайтам]] і Сэмюэлем Кромптанам механізавала вытворчасць баваўняных тканін і стымуляваў пачатак [[Прамысловая рэвалюцыя|Прамысловай рэвалюцыі]] ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. З канца [[XIX]] стагоддзя ўсё большае распаўсюджванне атрымліваюць штучныя (на аснове прыродных палімераў) і сінтэтычныя (з вуглевадароднай сыравіны) валокны, сярод якіх найбольш вядомыя [[віскоза]], [[нейлон]] і [[лайкра]]. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Ткані́ны тэксты́льныя||470}} * Тэксты́ль; Тэксты́́льны // {{крыніцы/ТСБМ|5-1|572}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20121120115640/http://mesoamerica.narod.ru/huipil_chiapas.html Тысячагоддзе ткацтва ў Ч’япасе (Мексіка)] * [http://ota.su/index.html Тэкстыльная прамысловасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111202233127/http://www.ota.su/index.html |date=2 снежня 2011 }} {{Тэкстыль}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэкстыль| ]] azqn78vzbc01nueo4si714z1mceig5q Шаблон:Карысныя выкапні Беларусі 10 115779 5170360 4709511 2026-07-24T13:27:05Z Autumndancer 168015 удакладненне 5170360 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Карысныя выкапні Беларусі |navbar = plain |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Карысныя выкапні Беларусі]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Гаручыя |спіс1 = {{Navbox subgroup |groupstyle= |group1=[[Нафта]] і спадарожны газ |list1= * [[Усходне-Драздоўскае радовішча нафты|Усходне-Драздоўскае]] * [[Барысаўскае радовішча нафты|Барысаўскае]] * [[Судовіцкае радовішча нафты|Судовіцкае]] * [[Азямлінскае радовішча нафты|Азямлінскае]] * [[Паўднёва-Азямлінскае радовішча нафты|Паўднёва-Азямлінскае]] * [[Вішанскае радовішча нафты|Вішанскае]] * [[Палескае радовішча нафты|Палескае]] * [[Бярэзінскае радовішча нафты|Бярэзінскае]] * [[Усходне-Бярэзінскае радовішча нафты|Усходне-Бярэзінскае]] * [[Атрубоўскае радовішча нафты|Атрубоўскае]] * [[Паўднёва-Вішанскае радовішча нафты|Паўднёва-Вішанскае]] * [[Мармавіцкае радовішча нафты|Мармавіцкае]] * [[Новадавыдаўскае радовішча нафты|Новадавыдаўскае]] * [[Давыдаўскае радовішча нафты|Давыдаўскае]] * [[Акцябрскае радовішча нафты|Акцябрскае]] * [[Камаровіцкае радовішча нафты|Камаровіцкае]] * [[Паўночна-Даманаўскае радовішча нафты|Паўночна-Даманаўскае]] * [[Славанскае радовішча нафты|Славанскае]] * [[Сасноўскае радовішча нафты|Сасноўскае]] * [[Паўднёва-Сасноўскае радовішча нафты|Паўднёва-Сасноўскае]] * [[Асташкавіцкае радовішча нафты|Асташкавіцкае]] * [[Першамайскае радовішча нафты|Першамайскае]] * [[Азершчынскае радовішча нафты|Азершчынскае]] * [[Дуброўскае радовішча нафты|Дуброўскае]] * [[Казанскае радовішча нафты|Казанскае]] * [[Паўночна-Прытоцкае радовішча нафты|Паўночна-Прытоцкае]] * [[Паўднёва-Асташкавіцкае радовішча нафты|Паўднёва-Асташкавіцкае]] * [[Цішкаўскае радовішча нафты|Цішкаўскае]] * [[Заходне-Аляксандраўскае радовішча нафты|Заходне-Аляксандраўскае]] * [[Паўднёва-Цішкаўскае радовішча нафты|Паўднёва-Цішкаўскае]] * [[Дунайскае радовішча нафты|Дунайскае]] * [[Аляксандраўскае радовішча нафты|Аляксандраўскае]] * [[Залатухінскае радовішча нафты|Залатухінскае]] * [[Рэчыцкае радовішча нафты|Рэчыцкае]] * [[Паўднёва-Аляксандраўскае радовішча нафты|Паўднёва-Аляксандраўскае]] * [[Баршчоўскае радовішча нафты|Баршчоўскае]] * [[Ведрыцкае радовішча нафты|Ведрыцкае]] * [[Краснасельскае радовішча нафты|Краснасельскае]] * [[Ветхінскае радовішча нафты|Ветхінскае]] * [[Заходне-Маладушынскае радовішча нафты|Заходне-Маладушынскае]] * [[Старамаладушынскае радовішча нафты|Старамаладушынскае]] * [[Маладушынскае радовішча нафты|Маладушынскае]] * [[Барсукоўскае радовішча нафты|Барсукоўскае]] * [[Надзвінскае радовішча нафты|Надзвінскае]] * [[Паўночна-Надзвінскае радовішча нафты|Паўночна-Надзвінскае]] |group2=[[Буры вугаль]] |list2= * [[Жыткавіцкае радовішча бурага вугалю|Жыткавіцкае]] * [[Брынёўскае радовішча бурага вугалю|Брынёўскае]] * [[Тонежскае радовішча бурага вугалю|Тонежскае]] |group3=[[Гаручыя сланцы]] |list3= * [[Тураўскае радовішча гаручых сланцаў|Тураўскае]] * [[Любанскае радовішча гаручых сланцаў|Любанскае]] |group4=[[Торф]] |list4= * [[Асвейскае радовішча торфу|Асвейскае]] * [[Бяльмонцкае радовішча торфу|Бяльмонцкае]] * [[радовішча торфу «Стрэчна»|Стрэчна]] * [[Асінторфскае радовішча торфу|Асінторфскае]] * [[Бярэзінскае радовішча торфу|Бярэзінскае]] * [[ радовішча торфу «Туршоўка Чортава»|Туршоўка Чортава]] * [[Дзітвянскае радовішча торфу|Дзітвянскае]] * [[ радовішча торфу «Гадылёва»|Гадылёва]] * [[ радовішча торфу «Зарэчча»|Зарэчча]] * [[ радовішча торфу «Арэхаўскі Мох»|Арэхаўскі Мох]] * [[Ганчанскае радовішча торфу|Ганчанскае]] * [[ радовішча торфу «Воўчае Балота»|Воўчае Балота]] * [[ радовішча торфу «Вяха Вялікая»|Вяха Вялікая]] * [[ радовішча торфу «Пціч»|Пціч]] * [[Ямна-Крыўскае радовішча торфу|Ямна-Крыўскае]] * [[Дзікае радовішча торфу|Дзікае]] * [[ радовішча торфу «Стубла-Заслаўе»|Стубла-Заслаўе]] * [[Выганашчанскае радовішча торфу|Выганашчанскае]] * [[Грычына-Старобінскае радовішча торфу|Грычына-Старобінскае]] * [[ радовішча торфу «Булеў Мох»|Булеў Мох]] * [[Ладава, радовішча пяску|Ладава]] * [[Морачна, радовішча пяску|Морачна]] * [[Паганянскае радовішча пяску|Паганянскае]] }} |загаловак2 = Металічныя |спіс2 = {{Navbox subgroup |groupstyle= |group1=[[Жалезныя руды]] |list1= * [[Аколаўскае радовішча жалезных руд|Аколаўскае]] * [[Навасёлкаўскае радовішча жалезных руд|Навасёлкаўскае]] |group2=[[Рэдкія металы]] і<br/> [[рэдказямельныя элементы]] |list2=[[Дыябазавае радовішча рэдказямельных металаў|Дыябазавае]] |group3=[[Баксіт-даўсанітавыя руды]] |list3= * [[Заазёрнае радовішча даўсаніт-баксітавых руд|Заазёрнае]] * [[Асташкавіцкае радовішча даўсаніт-баксітавых руд|Асташкавіцкае]] }} |загаловак3 = Неметалічныя |спіс3 = {{Navbox subgroup |groupstyle= |group1=[[Калійныя солі]] |list1= * [[Старобінскае радовішча|Старобінскае]] * [[Петрыкаўскае радовішча калійных і каменнай солей|Петрыкаўскае]] |group2=[[Галіт|Каменная соль]] |list2= * [[Старобінскае радовішча|Старобінскае]] * [[Мазырскае радовішча каменнай солі|Мазырскае]] * [[Давыдаўскае радовішча каменнай солі|Давыдаўскае]] |group3=[[Гіпс]] і [[ангідрыд]] |list3=[[Брынёўскае радовішча гіпсу|Брынёўскае]] |group4=[[Фасфарыты]] |list4= * [[Мсціслаўскае радовішча фасфарытаў|Мсціслаўскае]] * [[Лабковіцкае радовішча фасфарытаў|Лабковіцкае]] |group5=[[Даламіты]] |list5= * [[Рубаўскае радовішча даламіту|Рубаўскае]] * [[Сар'янскае радовішча даламіту|Сар'янскае]] * [[ радовішча даламіту «Белькі»|Белькі]] * [[ радовішча даламіту «Аэрадром»|Аэрадром]] * [[ радовішча даламіту «Асінторф»|Асінторф]] * [[ радовішча даламіту «Рэчкі»|Рэчкі]] * [[Багушэўскае радовішча даламіту|Багушэўскае]] |group6=[[Трэпелы]] і [[апокі]] |list6=[[Стальное радовішча трэпелу|Стальное]] |group7=[[Каалін]] |list7= * [[Сітніцкае радовішча кааліну|Сітніцкае]] * [[Дзедаўскае радовішча кааліну|Дзедаўскае]] |group8=Будаўнічы і <br/>абліцовачны камень |list8= * [[Мікашэвіцкае радовішча будаўнічага каменю|Мікашэвіцкае]] * [[Глушкавіцкае радовішча будаўнічага каменю|Глушкавіцкае]] * [[Сітніцкае радовішча будаўнічага каменю|Сітніцкае]] * [[Жыткавіцкае радовішча будаўнічага каменю|Жыткавіцкае]] |group9=[[Крэйда|Мел]] |list9= * [[Клімавіцкае радовішча мелу|Клімавіцкае]] * [[Старовіна, радовішча мелу|Старовіна]] * [[Ласаўскае радовішча мелу|Ласаўскае]] * [[Курпяшоўскае радовішча мелу|Курпяшоўскае]] * [[Туроўскае радовішча мелу|Туроўскае]] * [[Вензавецкае радовішча мелу|Вензавецкае]] * [[Калядзіцкае 1-е радовішча мелу|Калядзіцкае 1-е]] * [[Пагараны (радовішча)у|Пагаранскае]] * [[Калядзіцкае 2-е радовішча мелу|Калядзіцкае 2-е]] * [[Хацінава-Навагурбішчанскае радовішча мелу|Хацінава-Навагурбішчанскае]] * [[Кабакоўска-Малецкае радовішча мелу|Кабакоўска-Малецкае]] * [[Віхранскае радовішча мелу|Віхранскае]] * [[радовішча мелу «Равок»|Равок]] * [[Каменкаўскае радовішча мелу|Каменкаўскае]] * [[Вусцеўскае радовішча мелу|Вусцеўскае]] * [[Сожскае радовішча мелу|Сожскае]] * [[Рэуцкае радовішча мелу|Рэуцкае]] * [[радовішча мелу «Пясчаная Гара»|Пясчаная Гара]] * [[радовішча мелу «Белая Гара»|Белая Гара]] * [[радовішча мелу «Чамярышына»|Чамярышына]] * [[Шырокае радовішча мелу|Шырокае]] * [[Хаціслаўскае радовішча мелу|Хаціслаўскае]] * [[радовішча мелу «Кашары»|Кашары]] |group10=[[Мергель]] |list10= * [[Тарчанка, радовішча мергелю|Тарчанка]] * [[Камунарскае радовішча мергелю|Камунарскае]] *|group11=Бетаніраваныя гліны |list11=[[Астрожанскае радовішча глін|Астрожанскае]] |group12=Тугаплаўкія і <br/>вогнетрывалыя гліны |list12= * [[Галубіца, радовішча глін|Галубіца]] * [[Зубрыны Лес, радовішча глін|Лес]] * [[Ляхава Гара, радовішча глін|Гара]] * [[Гарадоцкае радовішча глін|Гарадоцкае]] * [[Дзераўная, радовішча глін|Дзераўная]] * [[Глінкаўскае радовішча глін|Глінкаўскае]] * [[Столінскія Хутары (радовішча)|Столінскія Хутары]] * [[Жураўлёўскае радовішча глін|Жураўлёўскае]] * [[Будкоўскае радовішча глін|Будкоўскае]] * [[Бярозаўскае радовішча глін|Бярозаўскае]] * [[Дуброўскае радовішча глін|Дуброўскае]] * [[Мікалаеўскае радовішча глін|Мікалаеўскае]] * [[Трасцянецкае радовішча глін|Трасцянецкае]] |group13=Цагельныя гліны |list13= * <!--ГЛІНЫ ЦАГЕЛЬНЫЯ-->[[Ельнікі, радовішча глін|Ельнікі]] * [[Заранскае радовішча глін|Заранскае]] * [[Гарыднянскае радовішча глін|Гарыднянскае]] * <!--ГЛІНЫ ЦАГЕЛЬНЫЯ, ГАНЧАРНЫЯ, АГЛАПАРЫТАВЫЯ І КЕРАМЗІТАВЫЯ-->[[Галькаўшчынскае радовішча глін|Галькаўшчынскае]] * [[Азёрцы, радовішча глін|Азёрцы]] * [[Шальцінскае радовішча глін|Шальцінскае]] * [[Новае Жыццё, радовішча глін|Жыццё]] * [[Мартынаўскае 2-е радовішча глін|Мартынаўскае 2-е]] * [[Бязносенскае радовішча глін|Бязносенскае]] * [[Балойкаўскае радовішча глін|Балойкаўскае]] * [[Сакалоўскае радовішча глін|Сакалоўскае]] * [[Сякераўшчына (радовішча глін)|Сякераўшчынскае]] * [[Малышкі, радовішча глін|Малышкі]] * [[Заполле, радовішча глін|Заполле]] * [[Новае Жыццё, радовішча глін|Жыццё]] * [[Вайцяхі, радовішча глін|Вайцяхі]] * [[Кулакова, радовішча глін|Кулакова]] * [[Галбіца, радовішча глін|Галбіца]] * [[Пашукоўскае радовішча глін|Пашукоўскае]] * [[Грудзінаўскае радовішча глін|Грудзінаўскае]] * [[Шчыты, радовішча глін|Шчыты]] * [[Радуцкае радовішча глін|Радуцкае]] * [[Цаліноўскае радовішча глін|Цаліноўскае]] * [[Рудкаўскае 2-е радовішча глін|Рудкаўскае 2-е]] * [[Альцы, радовішча глін|Альцы]] * [[Варганаўскае радовішча глін|Варганаўскае]] * [[Слабадское, радовішча глін|Слабадское]] * [[Звонь, радовішча глін|Звонь]] * [[Бачэйкаўскае радовішча глін|Бачэйкаўскае]] * [[Ляжнеўскае радовішча глін|Ляжнеўскае]] * [[Журжаўскае 2-е радовішча глін|Журжаўскае 2-е]] * [[Асяткі, радовішча глін|Асяткі]] * [[Варонскае радовішча глін|Варонскае]] * [[Вераб'ёўскае радовішча глін|ёўскае]] * [[Раўнянка, радовішча глін|Раўнянка]] * [[Лукомскае 1-е радовішча глін|Лукомскае 1-е]] * [[Ракіта, радовішча глін|Ракіта]] * [[Бялькі, радовішча глін|Бялькі]] * [[Абрамаўшчына 1-е радовішча глін|Абрамаўшчына 1-е]] * [[Абрамаўшчына, радовішча глін|Абрамаўшчына]] * [[Каменкаўскае радовішча глін|Каменкаўскае]] * [[Асінторфскае радовішча глін|Асінторфскае]] * [[Селішчанскае радовішча глін|Селішчанскае]] * [[Макараўскае радовішча глін|Макараўскае]] * [[Мароськаўскае радовішча глін|Мароськаўскае]] * [[Абадоўскае радовішча глін|Абадоўскае]] * [[Завідзенскае радовішча глін|Завідзенскае]] * [[Янавіцкае радовішча глін|Янавіцкае]] * [[Мархлёўскае радовішча глін|Мархлёўскае]] * [[Старынкаўскае радовішча глін|Старынкаўскае]] * [[Ваўчкі, радовішча глін|Ваўчкі]] * [[Гайдукоўскае радовішча глін|Гайдукоўскае]] * [[Купёлаўскае радовішча глін|Купёлаўскае]] * [[Патапаўскае радовішча глін|Патапаўскае]] * [[Быстрыцкае радовішча глін|Быстрыцкае]] * [[Сапрыновічы, радовішча глін|Сапрыновічы]] * [[Польніца-Плябанішкі, радовішча глін|Польніца-Плябанішкі]] * [[Прыдыбайлаўскае радовішча глін|Прыдыбайлаўскае]] * [[Каменная Горка, радовішча глін|Горка]] * [[Табала, радовішча глін|Табала]] * [[Фаніпальскае радовішча глін|Фаніпальскае]] * [[Глухатоцкае 2-е радовішча глін|Глухатоцкае 2-е]] * [[Глухатоцкае 1-е радовішча глін|Глухатоцкае 1-е]] * [[Гіраўцы, радовішча глін|Гіраўцы]] * [[Загорскае радовішча глін|Загорскае]] * [[Няцецкае радовішча глін|Няцецкае]] * [[Лаўненскае радовішча глін|Лаўненскае]] * [[Далінаўскае радовішча глін|Далінаўскае]] * [[Курпяшоўскае радовішча глін|Курпяшоўскае]] * [[Валеўскае радовішча глін|Валеўскае]] * [[Барок, радовішча глін|Барок]] * [[Мандзін, радовішча глін|Мандзін]] * [[Клепачоўскае радовішча глін|Клепачоўскае]] * [[Дамашынскае радовішча глін|Дамашынскае]] * [[Пабокавіцкае радовішча глін|Пабокавіцкае]] * [[Чарняўскае радовішча глін|Чарняўскае]] * [[Дружбаўскае радовішча глін|Дружбаўскае]] * [[Стары Мосін, радовішча глін|Мосін]] * [[Васільеўка, радовішча глін|Васільеўка]] * [[Грушчанскае радовішча глін|Грушчанскае]] * [[Мілейкі, радовішча глін|Мілейкі]] * [[Дарасіна-Замошша, радовішча глін|Дарасіна-Замошша]] * [[Баршчоўскае радовішча глін|Баршчоўскае]] * [[Беліцкае радовішча глін|Беліцкае]] * [[Жалуддзеўскае радовішча глін|Жалуддзеўскае]] * [[Роўбіцкае радовішча глін|Роўбіцкае]] * [[Прасекі, радовішча глін|Прасекі]] * [[Елянецкае радовішча глін|Елянецкае]] * [[Дубавіца, радовішча глін|Дубавіца]] * [[Ягаднаўскае радовішча глін|Ягаднаўскае]] * [[Перасецкае радовішча глін|Перасецкае]] * [[Канаплішча, радовішча глін|Канаплішча]] * [[Гусевіца, радовішча глін|Гусевіца]] * [[Аздзелін, радовішча глін|Аздзелін]] * [[Павукоўскае радовішча глін|Павукоўскае]] * [[Малыя Узводы, радовішча глін|Узводы]] * [[Тэўлінскае радовішча глін|Тэўлінскае]] * [[Імянінскае радовішча глін|Імянінскае]] * [[Падзяменскае радовішча глін|Падзяменскае]] * [[Залужскае радовішча глін|Залужскае]] * [[Вялесніца, радовішча глін|Вялесніца]] * [[Плантаўскае радовішча глін|Плантаўскае]] * [[Майскае радовішча глін|Майскае]] * [[Адамаўка, радовішча глін|Адамаўка]] * [[Васільеўка 3-я, радовішча глін|3-я]] * [[Зарэчнае радовішча глін|Зарэчнае]] * [[Вычулкаўскае радовішча глін|Вычулкаўскае]] * [[Шэбрынскае радовішча глін|Шэбрынскае]] * [[Пяскі, радовішча глін|Пяскі]] * [[Сычаўскае радовішча глін|Сычаўскае]] * [[Падлескае радовішча глін|Падлескае]] * [[Фурманы, радовішча глін|Фурманы]] * [[Кротава, радовішча глін|Кротава]] * [[Першамайскае радовішча глін|Першамайскае]] * [[Кусціха, радовішча глін|Кусціха]] * [[Браварышча, радовішча глін|Браварышча]] * [[Будзішчанскае радовішча глін|Будзішчанскае]] * [[Глыбоцкае радовішча глін|Глыбоцкае]] * [[Ляскаўскае радовішча глін|Ляскаўскае]] * [[Ручноўскае радовішча|Ручноўскае]] * [[Стадоліцкае 1-е радовішча глін|Стадоліцкае 1-е]] * [[Стадоліцкае 2-е радовішча глін|Стадоліцкае 2-е]] * [[Галоўчыцкае радовішча глін|Галоўчыцкае]] |group14=Цэментавыя гліны |list14= * [[Пушчанскае радовішча глін|Пушчанскае]] * [[Лукомскае 1-е радовішча глін|Лукомскае 1-е]] * [[Зуёўскае радовішча глін|Зуёўскае]] * [[Ласаўскае радовішча глін|Ласаўскае]] * [[Зачэпіцкае радовішча глін|Зачэпіцкае]] * [[Данілаўскае радовішча глін|Данілаўскае]] * [[Дуляўшчынскае радовішча глін|Дуляўшчынскае]] * [[Масты, радовішча глін|Масты]] * [[Крыніца, радовішча глін|Крыніца]] * [[Падзяменскае радовішча глін|Падзяменскае]] |group15=Пяскі шкловыя<br/> і фармовачныя |list15= * [[Ленінскае радовішча пяску|Ленінскае]] * [[Леніндарскае радовішча пяску|Леніндарскае]] * [[Гроднанскае радовішча пяску|Гроднанскае]] * [[Чэцверня, радовішча пяску|Чэцверня]] |group16=Будаўнічы пясок |list16= * [[Матужынскае радовішча пяску|Матужынскае]] * [[Пятроўшчынскае 2-е радовішча пяску|Пятроўшчынскае 2-е]] * [[Барунскае радовішча пяску|Барунскае]] * [[Казулінскае радовішча пяску|Казулінскае]] * [[Аксютаўскае радовішча пяску|Аксютаўскае]] * [[Шаўлянскае радовішча пяску|Шаўлянскае]] * [[Новабарздзілаўскае радовішча пяску|Новабарздзілаўскае]] * [[Канашоўскае радовішча пяску|Канашоўскае]] * [[Максютаўскае радовішча пяску|Максютаўскае]] * [[Быстроўскае радовішча пяску|Быстроўскае]] * [[Шарыпінскае радовішча пяску|Шарыпінскае]] * [[Улазавіцкае радовішча пяску|Улазавіцкае]] * [[Пушчанскае радовішча пяску|Пушчанскае]] * [[Камянскае радовішча пяску|Камянскае]] * [[Таццяніна, радовішча пяску|Таццяніна]] * [[Лужкоўскае радовішча пяску|Лужкоўскае]] * [[Губоўскае радовішча пяску|Губоўскае]] * [[Ніўкі Новыя, радовішча пяску|Новыя]] * [[Пік Ламака, радовішча пяску|Ламака]] * [[Волабскае радовішча пяску|Волабскае]] * [[Лусцішкаўскае радовішча пяску|Лусцішкаўскае]] * [[Смаргонскае радовішча пяску|Смаргонскае]] * [[Белькава, радовішча пяску|Белькава]] * [[Пліскае радовішча пяску|Пліскае]] * [[Ламіншчынскае радовішча пяску|Ламіншчынскае]] * [[Гірымшчынскае радовішча пяску|Гірымшчынскае]] * [[Слагавішчанскае радовішча пяску|Слагавішчанскае]] * [[Копысь, радовішча пяску|Копысь]] * [[Лёўкі 3-я, радовішча пяску|3-я]] * [[Дайнаўка, радовішча пяску|Дайнаўка]] * [[Пастух, радовішча пяску|Пастух]] * [[Высокае радовішча пяску|Высокае]] * [[Заберазоўскае радовішча пяску|Заберазоўскае]] * [[Манькавіцкае радовішча пяску|Манькавіцкае]] * [[Каратышкі, радовішча пяску|Каратышкі]] * [[Верасы, радовішча пяску|Верасы]] * [[Ніжнепалавінналогаўскае радовішча пяску|Ніжнепалавінналогаўскае]] * [[Гожаўскае радовішча пяску|Гожаўскае]] * [[Райстаўскае радовішча пяску|Райстаўскае]] * [[Альшанскае радовішча пяску|Альшанскае]] * [[Ленінскае радовішча пяску|Ленінскае]] * [[Вішанка, радовішча пяску|Вішанка]] * [[Грабянёва, радовішча пяску|Грабянёва]] * [[Грышанаўскае радовішча пяску|Грышанаўскае]] * [[Пуцькі, радовішча пяску|Пуцькі]] * [[Глушнева, радовішча пяску|Глушнева]] * [[Куль 1-ы, радовішча пяску|1-ы]] * [[Клыпаўшчынскае радовішча пяску|Клыпаўшчынскае]] * [[Быхаўскае радовішча пяску|Быхаўскае]] * [[Чырвоны Асавец, радовішча пяску|Асавец]] * [[Канахоўка, радовішча пяску|Канахоўка]] * [[Парцовічы, радовішча пяску|Парцовічы]] * [[Рыбцоўскае радовішча пяску|Рыбцоўскае]] * [[Кадуноўскае радовішча пяску|Кадуноўскае]] * [[Пясчаная Гара, радовішча пяску|Гара]] * [[Мурын Бор, радовішча пяску|Бор]] * [[Крынкінскае радовішча пяску|Крынкінскае]] * [[Паліцкае радовішча пяску|Паліцкае]] * [[Калераўскае радовішча пяску|Калераўскае]] * [[Пясочанскае радовішча пяску|Пясочанскае]] * [[Ганнаўка, радовішча пяску|Ганнаўка]] * [[Маўчадскае радовішча пяску|Маўчадскае]] * [[Люшнеўскае радовішча пяску|Люшнеўскае]] * [[Лотвічы, радовішча пяску|Лотвічы]] * [[Саскаліпскае радовішча пяску|Саскаліпскае]] * [[Панкратавіцкае радовішча пяску|Панкратавіцкае]] * [[Глушаўскае радовішча пяску|Глушаўскае]] * [[Бярэзінскае радовішча пяску|Бярэзінскае]] * [[Рагачоўскае радовішча пяску|Рагачоўскае]] * [[Стасеўскае радовішча пяску|Стасеўскае]] * [[Зялёнае, радовішча пяску|Зялёнае]] * [[Вірскае радовішча пяску|Вірскае]] * [[Тартакоўскае радовішча пяску|Тартакоўскае]] * [[Новапольненскае радовішча пяску|Новапольненскае]] * [[Быценскае радовішча пяску|Быценскае]] * [[Перадзел, радовішча пяску|Перадзел]] * [[Парычы Усходнія, радовішча пяску|Усходнія]] * [[Бярэзінскае радовішча пяску|Бярэзінскае]] * [[Плескавіцкае радовішча пяску|Плескавіцкае]] * [[Акалоцкае радовішча пяску|Акалоцкае]] * [[Гарадоцкае радовішча пяску|Гарадоцкае]] * [[Сожскае радовішча пяску|Сожскае]] * [[Ляхоўскае радовішча пяску|Ляхоўскае]] * [[Юзэфін, радовішча пяску|Юзэфін]] * [[Садкі, радовішча пяску|Садкі]] * [[Асаўцоўскае радовішча пяску|Асаўцоўскае]] * [[Мухавецкае радовішча пяску|Мухавецкае]] * [[Огава, радовішча пяску|Огава]] * [[Бярозавічы, радовішча пяску|Бярозавічы]] * [[Бобрык, радовішча пяску|Бобрык]] * [[Адасі, радовішча пяску|Адасі]] * [[Маладушынскае радовішча пяску|Маладушынскае]] * [[Уласавецкае радовішча пяску|Уласавецкае]] * [[Барыскавіцкае радовішча пяску|Барыскавіцкае]] * [[Манькаўскае радовішча пяску|Манькаўскае]] * [[Казіміраўка, радовішча пяску|Казіміраўка]] * [[Тварычэскае радовішча пяску|Тварычэскае]] * [[Трасцяніца, радовішча пяску|Трасцяніца]] * [[Аўраамаўскае радовішча пяску|Аўраамаўскае]] * [[Хаціслаўскае радовішча пяску|Хаціслаўскае]] * [[Клецкае радовішча пяскоў|Клецкае]] * [[Клешаўскае радовішча пяскоў|Клешаўскае]] |group17=Пясчана-жвіровы матэрыял |list17= * [[Нізінкаўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Нізінкаўскае]] * [[Лапінскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Лапінскае]] * [[Загузскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Загузскае]] * [[Прывадзіна, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Прывадзіна]] * [[Ткачоўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Ткачоўскае]] * [[Пліскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Пліскае]] * [[Баравое, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Баравое]] * [[Наташына, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Наташына]] * [[Вінцантаўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Вінцантаўскае]] * [[Жданоўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Жданоўскае]] * [[Крулеўшчынскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Крулеўшчынскае]] * [[Звонскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Звонскае]] * [[Стрэльскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Стрэльскае]] * [[Улазавіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Улазавіцкае]] * [[Веляшковіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Веляшковіцкае]] * [[Рубяжніцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Рубяжніцкае]] * [[Камуністычнае, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Камуністычнае]] * [[Бароўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Бароўскае]] * [[Ражнова, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Ражнова]] * [[Запольскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Запольскае]] * [[Даліцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Даліцкае]] * [[Ляхавіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Ляхавіцкае]] * [[Аўсішча, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Аўсішча]] * [[Занівацкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Занівацкае]] * [[Кашчынскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Кашчынскае]] * [[Баравіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Баравіцкае]] * [[Кульшынскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Кульшынскае]] * [[Борскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Борскае]] * [[Даліна, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Даліна]] * [[Сакаліная Гара (радовішча)|Сакаліная Гара]] * [[Слабодскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Слабодскае]] * [[Каханаўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Каханаўскае]] * [[Барунскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Барунскае]] * [[Швабаўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Швабаўскае]] * [[Брашчынскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Брашчынскае]] * [[Малыя Аніковічы, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Аніковічы]] * [[Бярэзінскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Бярэзінскае]] * [[Івонцавіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Івонцавіцкае]] * [[Баярскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Баярскае]] * [[Вяснянскае 2-е радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Вяснянскае 2-е]] * [[Панізаўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Панізаўскае]] * [[Дуброўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Дуброўскае]] * [[Бамбалы, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Бамбалы]] * [[Радашковіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Радашковіцкае]] * [[Векшыцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Векшыцкае]] * [[Мінскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Мінскае]] * [[Вяснянскае 1-е радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Вяснянскае 1-е]] * [[Чэхаўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Чэхаўскае]] * [[Манькаўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Манькаўскае]] * [[Чаркаскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Чаркаскае]] * [[Абухавічы 2-е радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Абухавічы 2-е]] * [[Спушанка, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Спушанка]] * [[Дзяўгі, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Дзяўгі]] * [[Ванькоўшчынскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Ванькоўшчынскае]] * [[Матароўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Матароўскае]] * [[Прымень, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Прымень]] * [[Індурскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Індурскае]] * [[Івескае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Івескае]] * [[Валяр'янскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|янскае]] * [[Дубраўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Дубраўскае]] * [[Казловічы (радовішча)|Казловічы]] * [[Падстарынскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Падстарынскае]] * [[Высокая Гара, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Высокая Гара]] * [[Пацаваслабодскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Пацаваслабодскае]] * [[Ахоцічы, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Ахоцічы]] * [[Янавіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Янавіцкае]] * [[Рупейскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Рупейскае]] * [[Лявонавіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Лявонавіцкае]] * [[Скабінскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Скабінскае]] * [[Забалоцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Забалоцкае]] * [[Камора, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Камора]] * [[Гарнастаевіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Гарнастаевіцкае]] * [[Кавалеўшчынскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Кавалеўшчынскае]] * [[Лясная, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Лясная]] * [[Кутоўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Кутоўскае]] * [[Расна, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Расна]] * [[Гара Таварная, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Гара Таварная]] * [[Аколіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Аколіцкае]] * [[Амелінка, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Амелінка]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Беларусі]] </noinclude> j1ww8pkuhgsd6086bjcp5stm1u9azcz Гёты 0 117222 5170627 4422289 2026-07-24T22:38:53Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170627 wikitext text/x-wiki [[Выява:Scandinavia-12th century.png|right|thumb|250px|[[Швецыя]] ў [[IX]] стагоддзі. {{Legend|#fbe764|Свеі}} {{Legend|#4e4d9e|Гёты}} {{Legend|#92b78b|[[Гуты, готландцы|Гуты (готландцы)]]}}]] '''Гёты''' (ёты, гаўты; швед. götar, göter, старажытнаісл. gautar) — германскае племя; у перыяд з II ст. да н. э да мяжы I і II тысячагоддзя засялялі паўднёвую частку [[Скандынавія|Скандынавіі]], у раёне [[Венерн|азёр Венерн]] і [[Ветэрн]]. Разам са [[свеі|свеямі]] сфармавалі шведскую нацыю. Гістарычная вобласць на поўдні Швецыі да гэтага часу носіць назву Гёталанд, гэта значыць «краіна гётаў». Пытанне аб ступені сваяцтва гётаў з готамі спрэчнае, гэтак жа як і атаясненне гетаў з гаўтамі, узгадваемымі ў "Бэўвульфе" і скандынаўскіх сагах. Існуе таксама тэорыя аб сваяцтве гётаў з [[юты|ютамі]]. Хоць гёты і свеі разам выбіралі караля, свеі гралі галоўную ролю. У Västgötalagen (en: Västgötalagen, каля XIII стагоддзя) было зафіксавана, што толькі свеи маюць права выбару і зрушэння караля. Так, напрыклад, у [[1125]] гёты абралі каралём Магнуса Моцнага, сына караля Даніі, але свеі ўсупрацівіліся, і Магнус ўжо ў 1130 быў выгнаны з краіны. Адрозненне паміж свеямі і гётамі існавала на працягу ўсяго Сярэднявечча. == Гл. таксама == * [[Готы]] * [[Гісторыя Швецыі]] * [[Готландцы]] {{Германцы}} [[Катэгорыя:Германскія плямёны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Швецыі]] [[Катэгорыя:Зніклыя народы]] b0n1txy00az8iqk5pbs3w5dcqm0glsp Тон Сейбрандс 0 120122 5170624 5027910 2026-07-24T22:08:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170624 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен | імя = Тон Сейбрандс | арыгінал імя = Ton Sijbrands }} '''Тон «Тоні» Сейбрандс''' ({{lang-nl|Ton "Teunis" Sijbrands}}; нар. [[15 снежня]] [[1949]], [[Амстэрдам]]) — [[шашкі|шашачны]] гросмайстар з Нідэрландаў, двухразовы чэмпіён свету па міжнародных шашках (1972, 1973), чатырохразовы чэмпіён Еўропы (1967-1969, 1971) і шасціразовы чэмпіён Нідэрландаў (1967, 1969, 1970, 1971, 1973 і 1988). Уладальнік вышэйшай рэйтынгу ФМЖД на 1 студзеня 2010 года. Уладальнік сусветнага рэкорду па колькасці партый, згуляных на сеансе адначасовай гульні ў шашкі ўсляпую: 28 партый (17 = 8-3). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сейбрандс Тон|Шацаў П. А.|296}} * {{cite web|url=http://stas39.narod.ru/debut/Chess_Review_64_08_1983/index.html|title=Парадокс Сейбрандса|work=64 - Шахматное Обозрение № 8, с. 30—31|author=Я. Шаус.|date=апрель 1983|accessdate=2012-01-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/66uXY7uxv?url=http://stas39.narod.ru/debut/Chess_Review_64_08_1983/index.html|archivedate=14 красавіка 2012|url-status=dead}} == Спасылкі == * [http://toernooibase.kndb.nl/opvraag/liddetail.php?taal=1&Id=220&SpId=1878&se=0 Тон Сейбрандс у базе даных Федэрацыі шашак Нідэрландаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250127001820/https://toernooibase.kndb.nl/opvraag/liddetail.php?taal=1&Id=220&SpId=1878&se=0 |date=27 студзеня 2025 }} {{ref-en}}{{ref-nl}} * [http://www.checkerschest.com/checkers/Sijbrands1.htm Checkers Champion Ton Sijbrands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100305033900/http://www.checkerschest.com/checkers/Sijbrands1.htm |date=5 сакавіка 2010 }} {{ref-en}} {{Ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шашысты Нідэрландаў]] {{DEFAULTSORT:Сейбрандс Тон}} pab8h7it98zdwkziyyjh4meoaohpxo8 Тэйлар Свіфт 0 121341 5170776 5141873 2026-07-25T11:02:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170776 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Тэйлар Свіфт | Подпіс = {{lang-en|Taylor Swift}} | Фота = | Сучаснасць_імя = Тэйлар Элісан Свіфт | Гады = 2003 — цяперашні час | Прафесіі = {{Спявачка|ЗША}}, {{Актрыса|ЗША}} | Жанры = [[кантры]], [[Поп-музыка|поп]], альтэрнатыва | Узнагароды = [[Грэмі]], [[American Music Awards]], [[Эмі]], [[BRIT Awards]] і [[Billboard Music Awards]] | Інструменты = [[акустычная гітара]], [[банджа]], [[піяніна]],<ref>{{cite web|url=http://news.prnewswire.com/DisplayReleaseContent.aspx?ACCT=104&STORY=/www/story/01-30-2009/0004963493&EDATE=|title=Taylor Swift, Billboard's Best-Selling Artist of 2008, Announces 'Fearless 2009' Headlining Tour|date=January 30, 2009|publisher=Big Machine Records|access-date=2009-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090606151121/http://news.prnewswire.com/DisplayReleaseContent.aspx?ACCT=104&STORY=%2Fwww%2Fstory%2F01-30-2009%2F0004963493&EDATE=|archive-date=6 чэрвеня 2009|url-status=dead}}</ref> [[укулеле]]<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/chartblog/2009/02/taylor_swift_the_interview.shtml|title=Taylor Swift… The Interview!|date=February 17, 2009|publisher=BBC Radio One|access-date=2009-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007023747/http://www.bbc.co.uk/blogs/chartblog/2009/02/taylor_swift_the_interview.shtml|archive-date=7 кастрычніка 2013|url-status=dead}}</ref> | Супрацоўніцтва = Келі Піклер, The Civil Wars, B.o.B, Цім Макгро, Эд Шыран, Гары Лайтбодзі, Кендрык Ламар, Кельвін Харыс, Little Big Town, Зэйн Малік, Sugarland, Panic! At the Disco, The Chicks, Шон Мендэс, Bon Iver, The National, HAIM, Марэн Морыс, Кіт Урбан, Фібі Брыджэрс, Крыс Стэплатан, Big Red Machine | Лэйбл = Republic Records<br />Big Machine Records (раней)<br />RCA Records (раней) | Сайт = http://www.taylorswift.com Афіцыйны сайт }} {{Цёзкі2|Свіфт}} '''Тэйлар Элісан Свіфт''' ({{lang-en|Taylor Alison Swift}}; [[13 снежня]] [[1989]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[кантры]] і [[Поп-музыка|поп]] [[Спявак|спявачка]], [[Аўтар песні|аўтар песень]], [[рэжысёр]] і [[Акцёр|актрыса]]<ref name="Rolling Stone2">{{cite web|title=The 100 Greatest Songwriters of All Time|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-songwriters#taylor-swift|publisher=Rolling Stone|access-date=11 октября 2015|lang=en}}</ref><ref name="Rolling Stone2"/><ref>{{cite web|last1=Wilson|first1=Carl|title=Contemplating Taylor Swift’s Navel|url=http://www.slate.com/articles/arts/music_box/2014/10/taylor_swift_s_1989_reviewed_could_the_secret_to_the_pop_star_s_world_conquering.html|website=Slate|access-date=11 октября 2015|date=29 октября 2014|lang=en}}</ref>. Дэбютны альбом «[[Taylor Swift (альбом Тэйлар Свіфт)|Taylor Swift]]» выйшаў у [[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] годзе і прынёс ёй першы поспех. Другі альбом «[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]» быў выпушчаны ў [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] годзе і стаў міжнародным прарывам. Папулярнасць сінглаў «[[Love Story (песня Тэйлар Свіфт)|Love Story]]» і «[[You Belong with Me (песня Тэйлар Свіфт)|You Belong with Me]]» дапамагла «[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]» заняць першае месца ў чарце «Billboard 200» і стаць самым прадаваным альбомам [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. «[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]» атрымаў чатыры прэміі «[[Грэмі]]», улічваючы галоўную намінацыю «Альбом года», у якой Свіфт стала самай маладой лаўрэаткай у гісторыі. Выпушчаны ў [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] годзе трэці альбом Тэйлар «[[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|Speak Now]]» дэбютаваў на першым месцы «Billboard 200», разышоўшыся накладам больш за мільён копій за першы тыдзень. Сінгл «[[Mean (песня Тэйлар Свіфт)|Mean]]» стаў уладальнікам «[[Грэмі]]» ў дзвюх намінацыях. У [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] годзе адбыўся рэліз чацвёртага студыйнага альбома «[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]», які дэбютаваў на першых месцах у [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Канада|Канадзе]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. «[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]» таксама дэбютаваў з першага месца ў «Billboard 200» з тыднёвым накладам у 1,2 мільёна асобнікаў, што стала найвышэйшым паказчыкам за апошнія дзесяць гадоў. Сінглы «[[We Are Never Ever Getting Back Together (песня Тэйлар Свіфт)|We Are Never Ever Getting Back Together]]» і «[[I Knew You Were Trouble (песня Тэйлар Свіфт)|I Knew You Were Trouble]]» сталі сусветнымі хітамі. У [[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] годзе выйшаў пяты студыйны альбом Тэйлар «[[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|1989]]», які прадставіў яе новы музычны стыль. Свіфт апісала пласцінку як ''«свой першы афіцыйны поп-альбом».'' Запіс дэбютаваў на першым месцы «Billboard 200» з {{Num|1287000}} прададзеных копій у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — гэта абсалютны рэкорд за апошнія 12 гадоў. Такім чынам, Свіфт стала адзіным выканаўцам, у якога тры альбома адразу дэбютавалі з мільённымі тыражамі. Сінглы «[[Shake It Off (песня Тэйлар Свіфт)|Shake It Off]]», «[[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|Blank Space]]» і «[[Bad Blood (песня Тэйлар Свіфт)|Bad Blood]]» сталі сусветнымі хітамі. Акрамя таго, «[[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|1989]]» перамог у трох намінацыях прэміі «[[Грэмі]]». У [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] годзе адбыўся рэліз шостага студыйнага альбома спявачкі, які атрымаў назву «[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]». Пласцінка дэбютавала на першым месцы «Billboard 200» з {{Num|1216000}} прададзеных копій у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Тэйлар пабіла свой жа рэкорд і стала першай спявачкай у гісторыі, чатыры альбома якой за тыдзень распрадаліся накладам у мільён копій і болей. Па выніках года «[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]» стаў самым паспяховым альбомам. Лід-сінгл «[[Look What You Made Me Do (песня Тэйлар Свіфт)|Look What You Made Me Do]]» стаў міжнароднай сенсацыяй і атрымаў вялікую папулярнасць ва ўсім свеце. У [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] годзе адбыўся рэліз сёмага студыйнага альбома Тэйлар і першага на лэйбле «Republic» — «[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]». Пласцінка дэбютавала на першым месцы «Billboard 200». У падтрымку альбома выйшлі сінглы «[[ME! (песня Тэйлар Свіфт)|ME!]]», «[[You Need to Calm Down (песня Тэйлар Свіфт)|You Need to Calm Down]]», «[[Lover (песня Тэйлар Свіфт)|Lover]]» і «[[The Man (песня Тэйлар Свіфт)|The Man]]». У [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] годзе Свіфт прадставіла восьмы студыйны альбом «[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]», паведаміўшы пра яго рэліз за дзень да прэм’еры. Гэта была эксперыментальная пласцінка, запісаная ў жанры альтэрнатывы. Спявачка стварыла яе за 3 месяцы, знаходзячыся на самаізаляцыі падчас пандэміі [[COVID-19]]. Альбом апынуўся для артысткі нечаканым поспехам: рэкордныя праслухоўванні і самыя высокія ацэнкі ад крытыкаў. «[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]» прынёс Свіфт узнагароду «Альбом года» на прэміі «[[Грэмі]]». Яна стала першай жанчынай у гісторыі з трыма перамогамі ў гэтай ганаровай намінацыі. У канцы [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года Тэйлар нечакана выпусціла дзявятую пласцінку — «[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]». Яна стала ідэйным і музычным працягам «[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]». Запіс узначаліў «Billboard 200» і ўсталяваў рэкорд па продажах вінілавых пласцінак у ЗША за ўсю гісторыю. У [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] годзе Свіфт пачала перавыпускаць сваю музыку з паметкай «Taylor’s Version» ''(бел. «Версія Тэйлар»)''. Гэта стала контрмерай супраць змяненняў валодання майстар-запісамі яе першых шасці студыйных альбомаў. Перазапісаныя «[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]» і «[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]» атрымалі станоўчыя водгукі крытыкаў і сталі камерцыйна паспяховымі. Тэйлар Свіфт стала найбольш паспяховым лічбавым выканаўцам у гісторыі музыкі, уладальніцай больш за 400 прэмій, у тым ліку 11 статуэтак «[[Грэмі]]»<ref>{{Cite web|access-date=2016-02-17|title=Lessons From A Likeable Celebrity: Taylor Swift|url=https://www.forbes.com/sites/tomward/2016/02/15/lessons-from-a-likeable-celebrity-taylor-swift/#70efbfe8e0f8|publisher=Forbes}}</ref>, 34 «[[American Music Award]]s», 1 «[[Эмі]]», 2 «[[BRIT Awards]]» і 25 «[[Billboard Music Awards]]», а таксама ўваходзіць у спіс «Каралевы поп-музыкі» ({{Lang-en|Queens of Pop}}) часопіса «[[Rolling Stone]]»<ref>{{cite web|url=http://www.theboot.com/2011/07/01/taylor-swift-carrie-underwood-rolling-stone-queens-of-pop/|title=Taylor Swift, Carrie Underwood Named 'Queens of Pop'|publisher=The Boot|date=July 1, 2011|access-date=2011-07-17}}</ref>. Выданне «[[Forbes]]» змясціла Свіфт на другое месца ў спісе самых высокааплатных спявачак 2015 года, а ў 2016 годзе яе назвалі самай высокааплатнай знакамітасцю з прыбыткам у 170 мільёнаў долараў<ref>[http://www.ok-magazine.ru/stars/news/41249-teylor-svift-nazvali-samoy-vysokooplachivaemoy-znamenitostyu Тейлор Свифт назвали самой высокооплачиваемой знаменитостью]</ref>. Па выніках [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] года Тэйлар стала самай паспяховай спявачкай у свеце. У тым жа годзе часопіс «[[Forbes]]» паведаміў, што Свіфт стала першым артыстам у гісторыі амерыканскага музычнага рынку, у якога тры розных альбома былі прызнаныя самымі прадаванымі па выніках года («[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]», «[[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|1989]]» і «[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]»). Па выніках [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года Тэйлар стала другім самым прадаваным выканаўцам у свеце паводле звестак IFPI. У сваю чаргу Billboard паведаміў, што Свіфт апынулася самым высокааплатным музыкам у ЗША. У [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] годзе Свіфт зноў заняла другі радок у рэйтынгу самых прадаваных артыстаў свету ад IFPI. Таксама яна была аб’яўлена самай паспяховай спявачкай на Spotify. Billboard назваў Тэйлар найвялікшай поп-зоркай [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года. 6 снежня 2023 года Тэйлар Свіфт названа чалавекам года па версіі часопіса «[[Time]]». 4 лютага 2024 года спявачка ў рэкордны чацвёрты раз стала пераможцай цырымоніі «[[Грэмі]]» ў катэгорыі «Альбом года». == Біяграфія == === Ранняе жыццё === Тэйлар Свіфт нарадзілася 13 снежня 1989 года ў горадзе [[Рэдынг (Пенсільванія)|Рэдынг]], а вырасла ў горадзе Ваёмісінг, штат [[Садружнасць Пенсільванія|Пенсільванія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Вялікі ўплыў на яе аказалі Шаная Твейн<ref name="swiftshania">{{cite web|url=http://www.timeforkids.com/TFK/kids/news/story/0,28277,1894626,00.html|title=Catching Up With Taylor Swift|publisher=Timeforkids.com|date=April 28, 2009|access-date=2009-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724021710/http://www.timeforkids.com/TFK/kids/news/story/0,28277,1894626,00.html|archive-date=24 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref>, Ліэн Раймс і яе бабуля, оперная спявачка Марджары Фінлі<ref>{{cite web|author=Hatza, George.|title=Taylor Swift: Growing into superstardom|url=http://www2.readingeagle.com/article.aspx?id=116460|date=2008-08-12|publisher=Reading Eagle|access-date=2015-11-20|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722072138/http://www2.readingeagle.com/article.aspx?id=116460|archive-date=22 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref>. У 10 гадоў Тэйлар ужо выступала ў родным горадзе на кірмашах, фестывалях і спартыўных мерапрыемствах. Яна праспявала дзяржаўны гімн на адкрыцці 76-х Філадэльфійскіх гульняў у 12 гадоў<ref>{{cite news|first=Melissa|last=Castellanos|title=Second Cup Cafe: Taylor Swift|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/05/16/earlyshow/saturday/secondcup/main4103339.shtml|format=HTML|work=CBSNEWS|date=2008-05-17|access-date=2012-01-15|language=en|quote=By age 12, she was already writing songs with local songwriters in Nashville. Back in Pennsylvania, she landed an important gig singing the National Anthem at the U.S. Open tennis tournament, which got a lot of buzz.}}</ref>. Тэйлар узяла ў рукі гітару ва ўзросце 10 гадоў і тады ж пачала пісаць песні. Ужо ў той час яна зразумела, што свае самыя патаемныя пачуцці можна выказаць з дапамогай музыкі<ref>{{cite news|first=Jon|last=Friedman|title=5 Things You Did Not Know About Taylor Swift (unless you read her Wikipedia page)|url=http://www.latenightwithjimmyfallon.com/blogs/2009/11/tonights-guest-taylor-swift/|format=HTML|work=Late Night with Jimmy Fallon|publisher=Jimmy Fallon|date=2009-11-02|access-date=2012-01-15|language=en|quote=At ten, Swift began writing songs... Swift first learned to play guitar from a computer repairman who showed her how to play three chords. After learning those three chords, she wrote her first song, "Lucky You".}}</ref>. Пераехаўшы ў адзін з прыгарадаў [[Нашвіл|Нэшвіла]], Тэйлар выступала ля вітрын кафэ са сваімі песнямі і аднойчы трапіла на вочы аднаму з ветэранаў музычнай індустрыі Скоту Барчэце, які нядаўна стварыў незалежны лэйбл Big Machine Records<ref>[http://www.songwriteruniverse.com/taylorswift123.htm Taylor Swift Discusses Her Debut Album, Early Hits, And How She Got Started]</ref>. З таго часу і пачалася кар’ера спявачкі. === 2006—2007: Taylor Swift === У жніўні [[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] года выйшаў дэбютны сінгл Тэйлар [[Tim McGraw (песня Тэйлар Свіфт)|''Tim McGraw'']]. Альбом [[Taylor Swift (альбом Тэйлар Свіфт)|''Taylor Swift'']], рэліз якога адбыўся [[4 кастрычніка]] [[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] года, прынёс ёй вядомасць і стаў для Свіфт сапраўдным поспехам. У кастрычніку [[2007 год у гісторыі музыкі|2007]] года яна была прызнаная Міжнароднай Асацыяцыяй аўтараў песень [[Нашвіл|Нэшвіла]] найлепшым выканаўцам і аўтарам года і стала самай маладой спявачкай, якая атрымала гэтую прэмію. Усе пяць сінглаў з альбома — [[Tim McGraw (песня Тэйлар Свіфт)|''Tim McGraw'']], [[Teardrops on My Guitar (песня Тэйлар Свіфт)|''Teardrops on My Guitar'']], [[Our Song (песня Тэйлар Свіфт)|''Our Song'']], [[Picture to Burn (песня Тэйлар Свіфт)|''Picture To Burn'']] і [[Should’ve Said No (песня Тэйлар Свіфт)|''Should’ve Said No'']] — атрымалі плацінавы статус у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Калядны міні-альбом Свіфт ''Sounds of the Season: The Taylor Swift Holiday Collection'' выйшаў у свет [[16 кастрычніка]] [[2007 год у гісторыі музыкі|2007]] года. === 2008—2009: Fearless === [[Файл:StaplesCenterFearless.jpg|міні|Тэйлар Свіфт на канцэрце ў Лос-Анджэлесе ў 2010 годзе падчас тура Fearless Tour.]] У [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] годзе быў выпушчаны міні-альбом ''Beautiful Eyes''. Тэйлар атрымала намінацыю на [[Грэмі]] за [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] год як «Найлепшы новы выканаўца», але саступіла ўзнагароду [[Эмі Уайнхаус|Эмі Уайнхаўс]]. Другі студыйны альбом Свіфт [[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|''Fearless'']] з’явіўся ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[11 лістапада]] [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] года<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/life/2008-08-07-coming-attractions_N.htm|title=Coming attractions: Not all boys make Taylor Swift cry|access-date=19 июня 2010|work=USA Today|first1=Brian|last1=Mansfield|first2=Donna|last2=Freydkin|first3=Bill|last3=Keveney}}</ref>. Альбом заняў першае месца ў чарце музычных альбомаў Billboard 200 і разышоўся тыражом у 592 000 асобнікаў за першы тыдзень, а па выніках [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] быў назаны самым прадаваным альбомам года<ref>[http://www.billboard.com/#/album/taylor-swift/fearless/1183852 Альбом ''Fearless'' в чартах Биллборда]</ref>. У [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] годзе Тэйлар атрымала прэмію Young Hollywood Awards (Малады [[Галівуд]]) у катэгорыі «Будучая суперзорка», а ў [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] годзе — узнагароду «Найлепшае жаночае відэа» на [[MTV|MTV Video Music Awards]] 2009 за свой кліп [[You Belong with Me (песня Тэйлар Свіфт)|''You Belong with Me'']]. Акрамя таго, Свіфт была ўзнагароджана прэміяй «Hal David Starlight Award» ад імя «Залы Славы аўтараў песень» і была названая «Найлепшым аўтарам і выканаўцам года» [[Нашвіл|Нэшвілскай]] асацыяцыяй аўтараў песень<ref>{{cite web|last=Richards|first=Kevin|title=Taylor Swift, Toby Keith, and Wynn Varble Win Big at NSAI Awards|url=http://www.americansongwriter.com/2009/10/taylor-swift-toby-keith-and-wynn-varble-win-big-at-nsai-awards/|access-date=May 15, 2012|date=October 19, 2009}}</ref>. Часопіс Billboard назваў Тэйлар найлепшым выканаўцам [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] года<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/266432/2009-artists-of-the-year|title=2009 Artists of the Year|work=Billboard|date=December 10, 2009|access-date=May 21, 2012}}</ref>. На 52-й цырымоніі ўзнагароджання [[Грэмі]] Свіфт атрымала ўзнагароды «Найлепшая кантры-выканаўца», «Найлепшая кантры-песня» за сінгл [[White Horse (песня Тэйлар Свіфт)|''White Horse'']], «Альбом года» і «Найлепшы кантры-альбом» за пласцінку [[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|''Fearless'']]. === 2010—2011: Speak Now === Тэйлар Свіфт выпусціла свой трэці студыйны альбом, [[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|''Speak Now'']], у кастрычніку [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] года. Яна напісала ўсе 14 песень самастойна<ref name="NYT2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/10/24/arts/music/24swift.html|title=Taylor Swift, Angry on 'Speak Now' – ''The New York Times''|last=Caramanica|first=Jon|work=The New York Times|date=October 20, 2010|access-date=October 23, 2010}}</ref>. У музычным плане альбом пашырыў межы [[кантры]]-[[Поп-музыка|поп]]-музыкі да альтэрнатыўнага [[Рок-музыка|рока]] і баблгам-[[Поп-музыка|поп]]-музыкі<ref name="LAT">{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/10/album-review-taylor-swifts-speak-now.html|title=Album review: Taylor Swift's 'Speak Now'|last=Powers|first=Ann|work=[[Los Angeles Times]]|date=October 25, 2010|access-date=October 25, 2010}}</ref>. Йон Караманіка з газеты The New York Times назваў новы альбом «музычна разнастайным і, магчыма, найлепшым за ўсю кар’еру спявачкі» (на той момант)<ref name="NYT2"/>. Тэона Вэбер з газеты The Village Voice адзначыў, што альбом дазволіў даць сапраўдную ацэнку таленту Свіфт, «які з’яўляецца не канфесійным, а драматычным»: «Як і некаторыя аўтары [[кантры]]-песень да яе, яна стварае персанажаў і сітуацыі, беручы іх з жыцця, і знаходзіць магутныя спосабы іх апісання»<ref name="Voice">{{cite web|url=http://www.villagevoice.com/2010-11-03/music/the-iceberg-songs-of-taylor-swift/|title=The Iceberg Songs of Taylor Swift|last=Weber|first=Theon|work=[[The Village Voice]]|date=November 3, 2010|access-date=November 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707060458/http://www.villagevoice.com/2010-11-03/music/the-iceberg-songs-of-taylor-swift/|archive-date=7 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Роб Шэфілд з часопіса [[Rolling Stone]] апісаў песні Свіфт як адны з самых інтэлектуальных у [[Поп-музыка|поп]], [[Рок-музыка|рок]] ці [[кантры]]-музыцы: «Свіфт таленавіты прафесіянал [[Нашвіл|Нэшвіла]], які ведае ўсе прыёмы стварэння хітоў, але яна таксама гіперрамантык з меладраматычнымі ноткамі»<ref name="RS">{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/reviews/album/45342/225745|title=Speak Now by Taylor Swift|last=Sheffield|first=Rob|work=Rolling Stone|date=October 26, 2010|access-date=October 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101202061419/http://www.rollingstone.com/music/reviews/album/45342/225745|archive-date=2 снежня 2010|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Taylor Swift 2011crop.jpg|міні|Тэйлар выступае ў рамках Speak Now World Tour, ліпень 2011.]] Свіфт пачала шырокую прамоўцінг-кампанію дзеля распаўсюджвання новага альбома<ref>{{cite news|last=Sisario|first=Ben|url=https://www.nytimes.com/2010/11/04/arts/music/04country.html|title=Taylor Swift Album Is a Sales Triumph|work=[[The New York Times]]|date=November 3, 2010|access-date=May 15, 2012}}</ref>. Яна наведвала розныя ток-шоў і дзённыя тэле-шоў, давала бясплатныя міні-канцэрты ў незвычайных месцах, у тым ліку на выступу на адкрытым двухпавярховым аўтобусе на [[Галівуд]]скім бульвары ў [[Лос-Анджэлес]]е і ў Зале вылету ў Міжнародным аэрапорце імя [[Джон Фіцджэральд Кенэдзі|Джона Фіцджэральда Кэнэдзі]] ў [[Нью-Ёрк]]у<ref>{{cite web|url=http://voices.yahoo.com/taylor-swifts-speak-now-moves-back-7466108.html?cat=33|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221114845/http://voices.yahoo.com/taylor-swifts-speak-now-moves-back-7466108.html?cat=33|archive-date=December 21, 2013|title=Taylor Swift's '˜Speak Now' Moves Back to Number One on Billboard's Hot 200, Finishes Third for Year|publisher=Yahoo! Voices|date=October 25, 2010|access-date=May 10, 2012}}</ref>. Альбомны лід-сінгл [[Mine (песня Тэйлар Свіфт)|''Mine'']] выйшаў у жніўні [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] года, а затым яшчэ 5 сінглаў былі выпушчаныя ў [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]]—[[2011 год у гісторыі музыкі|2011]] гадах: [[Back to December (песня Тэйлар Свіфт)|''Back to December'']], [[Mean (песня Тэйлар Свіфт)|''Mean'']], [[The Story of Us (песня Тэйлар Свіфт)|''The Story of Us'']], [[Sparks Fly (песня Тэйлар Свіфт)|''Sparks Fly'']] і [[Ours (песня Тэйлар Свіфт)|''Ours'']]<ref name="leak">{{cite web|url=http://www.cmt.com/news/news-in-brief/1645091/taylor-swifts-new-single-mine-shipped-to-country-radio-after-leak.jhtml|title=Taylor Swift's New Single, "Mine", Shipped to Country Radio After Leak|date=August 4, 2010|publisher=[[Country Music Television]]|access-date=August 4, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021211934/http://www.cmt.com/news/news-in-brief/1645091/taylor-swifts-new-single-mine-shipped-to-country-radio-after-leak.jhtml|archive-date=21 кастрычніка 2014|url-status=dead}}</ref>. [[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|''Speak Now'']] з’яўляецца адным з самых камерцыйна паспяховых альбомаў: ён дэбютаваў на першым месцы ў Billboard 200 у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], разышоўся тыражом у 1,047,000 копій за тыдзень<ref>{{cite web|url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-ending-may-29-2011-albums-gaga-goes-on-sale.html|publisher=Yahoo! Music|title=Week Ending May 29, 2011. Albums: Gaga Goes On Sale|first=Paul|last=Grein|date=June 1, 2011|access-date=December 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130221132659/http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-ending-may-29-2011-albums-gaga-goes-on-sale.html|archive-date=February 21, 2013}}</ref> і быў прададзены накладам больш за 5 мільёнаў копій ва ўсім свеце<ref>{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/taylor-swift-to-release-speak-now-world-tour---live-concert-cddvd--cdblu-ray-set-on-november-21st-130275878.html|title=Taylor Swift to Release SPEAK NOW WORLD TOUR – LIVE, Concert CD/DVD & CD/Blu-Ray Set, on November 21st|agency=PR Newswire|date=2011-09-21|access-date=2015-11-21}}</ref>. Тэйлар Свіфт гастралявала на працягу [[2011 год у гісторыі музыкі|2011]] і ў пачатку [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] года для падтрымкі [[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|''Speak Now'']]. За трынаццаць месяцаў яна дала 111 канцэртаў ва ўсім свеце: 7 — у [[Азія|Азіі]], 12 — [[Еўропа|Еўропе]], 80 — у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] і 20 — у [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref name="billboard1">{{cite web|last=Allen|first=Bob|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/industry/touring/hot-tours-taylor-swift-george-strait-cirque-1006619952.story|title=Hot Tours: Taylor Swift, George Strait, Cirque Du Soleil|work=Billboard|date=March 29, 2012|access-date=May 10, 2012}}</ref>. За тур, які наведала больш за 1,6 мільёна прыхільнікаў спявачкі было сабрана больш за 123 мільёна долараў, што зрабіла ''Speak Now World Tour'' адным з самых касавых у гісторыі<ref name="SpeakNowLiveAlbum">{{cite web|url=http://www.taylorswift.com/news/o1287965052241?post=taylor-to-release-live-cd-dvd#o1287965052241|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011141259/http://www.taylorswift.com/news/o1287965052241?post=taylor-to-release-live-cd-dvd|archive-date=October 11, 2011|title=Taylor Swift News and Blog|publisher=Taylorswift.com|date=September 21, 2011|access-date=September 21, 2011}}</ref><ref name="Roland 2">{{cite web|last=Roland|first=Tom|title=Taylor Swift: Billboard's Woman of the Year|url=http://www.billboard.com/articles/news/464865/taylor-swift-billboards-woman-of-the-year|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|page=2|access-date=May 15, 2012|date=December 2, 2011}}</ref><ref name="Roland 2"/>. На 54-й цырымоніі ўзнагароджання [[Грэмі]] Тэйлар атрымала прэміі «Найлепшае сольнае кантры-выкананне» і «Найлепшая кантры-песня» (усе за песню [[Mean (песня Тэйлар Свіфт)|''Mean'']]), а таксама была намінавана ў катэгорыі «Найлепшы кантры-альбом»<ref name="54th Grammys">{{cite web|last=Wyland|first=Sarah|title=Taylor Swift Takes Home Two GRAMMYs at Tribute-Filled Show|url=http://blog.gactv.com/blog/2012/02/12/taylor-swift-takes-home-two-grammys-at-tribute-filled-show/|publisher=Great American Country|access-date=February 13, 2012|date=February 12, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906065943/http://blog.gactv.com/blog/2012/02/12/taylor-swift-takes-home-two-grammys-at-tribute-filled-show/|archive-date=September 6, 2015}}</ref>. Яна таксама выканала песню падчас цырымоніі. Пасля выступлення на [[Грэмі]] Клейр Саддет з часопіса [[Time]] адзначыла, што Свіфт «з падвоенай сілай вярнулася на сцэну»<ref>{{cite news|last=Suddath|first=Claire|title=Taylor Swift, "Mean" &#124; The Best and Worst of the 2012 Grammys|url=http://entertainment.time.com/2012/02/12/the-best-and-worst-of-the-2012-grammys/slide/taylor-swift-mean/#taylor-swift-mean|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=April 22, 2012|date=February 12, 2012}}</ref>, а Джэймі Дзіруэстар з часопіса USA Today заўважыў, што Свіфт засвоіла крытыку [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] года і стала лепш і як кампазітар, і як жывы выканаўца<ref>{{cite news|last=Deerwester|first=Jayme|title=Adoration for Adele: 6 Grammys|url=https://www.usatoday.com/life/music/awards/grammys/story/2012-02-12/live-grammys-story-2012/53063460/1|work=[[USA Today]]|access-date=April 22, 2012|date=February 12, 2012}}</ref>. У [[2011 год у гісторыі музыкі|2011]] годзе Тэйлар Свіфт заняла 20 месца ў спісе самых сексуальных жанчын свету па версіі часопіса [[Maxim|MAXIM]]<ref>[http://www.maxim.com/amg/GIRLS/Articles/2011+Hot+100 2011 Hot 100] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110513131714/http://www.maxim.com/amg/GIRLS/Articles/2011%20Hot%20100 |date=13 мая 2011 }} // MAXIM.com</ref>. === 2012—2013: Red === [[Файл:Taylor Swift Red Tour 2, 2013.jpg|злева|міні|311x311пкс|Свіфт на канцэрце ў Місуры ў сакавіку 2013 года падчас The Red Tour]] Чацвёрты альбом спявачкі, які атрымаў назву [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']], быў выпушчаны [[22 кастрычніка]] [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] года<ref name="yahoo1">{{cite web|last=Willman|first=Chris|url=http://music.yahoo.com/blogs/our-country/scott-borchetta-taylor-tim-martina-band-perry-personalized-005314825.html|title=Scott Borchetta on Taylor, Tim, Martina, the Band Perry&nbsp;... and the Personalized Machinery of Big Machine|publisher=Yahoo! Music|date=June 13, 2012|access-date=July 1, 2012}}</ref>. Тэйлар напісала 9 з 16 песень альбома самастойна, а астатнія былі створаны разам з іншымі аўтарамі<ref name="usatoday2">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2012/10/17/taylor-swift-red-interview/1637307/|title=Taylor Swift sees 'Red' all over|work=USA Today|date=October 17, 2012|access-date=October 23, 2012|first=Brian|last=Mansfield}}</ref>. Нягледзячы на музычныя эксперыменты з [[Рок-музыка|хартленд-рокам]], энэрджы і [[Поп-музыка|данс-попам]], стыль Тэйлар застаўся традыцыйным<ref>{{cite news|author=Alex Macpherson|url=http://www.guardian.co.uk/music/2012/oct/18/taylor-swift-want-believe-pretty-lies|title=Taylor Swift: 'I want to believe in pretty lies'|work=The Guardian|access-date=October 23, 2012|location=London|date=October 18, 2012}}</ref><ref name="slantmagazine.com">{{cite web|url=http://www.slantmagazine.com/music/review/taylor-swift-red/2900|title=Taylor Swift: Red &#124; Music Review|work=Slant Magazine|access-date=February 25, 2013}}</ref>. Лід-сінгл альбома, [[We Are Never Ever Getting Back Together (песня Тэйлар Свіфт)|''We Are Never Ever Getting Back Together'']], стаў для Свіфт яе першым чарттоперам у амерыканскім мультыжанравым хіт-парадзе [[Billboard Hot 100|US Billboard Hot 100]]<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/480315/taylor-swift-scores-first-hot-100-no-1|title=Taylor Swift Scores First Hot 100 No.&nbsp;1|author=Trust, Gary|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=August 22, 2012|access-date=August 22, 2012}}</ref><ref name="officialcharts12">{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/artist/5387/TAYLOR-SWIFT/|title=Taylor Swift|publisher=Official Charts Company|access-date=April 11, 2015}}</ref>. З альбома выйшла яшчэ шэсць сінглаў: [[Begin Again (песня Тэйлар Свіфт)|''Begin Again'']] (для [[кантры]]-[[радыё]]), [[I Knew You Were Trouble (песня Тэйлар Свіфт)|''I Knew You Were Trouble'']], [[22 (песня Тэйлар Свіфт)|''22'']], [[Everything Has Changed (песня Тэйлар Свіфт)|''Everything Has Changed'']], [[The Last Time (песня Тэйлар Свіфт)|''The Last Time'']] і [[Red (песня Тэйлар Свіфт)|''Red'']] (для [[кантры]]-[[радыё]]). Два з іх — [[We Are Never Ever Getting Back Together (песня Тэйлар Свіфт)|''We Are Never Ever Getting Back Together'']] і [[I Knew You Were Trouble (песня Тэйлар Свіфт)|''I Knew You Were Trouble'']] — сталі хітамі ва ўсім свеце<ref name="officialcharts12"/>. [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']] дэбютаваў на № 1 у Billboard 200 з тыражом больш за 1,2 мільёна копій за першы тыдзень, што стала самым вялікім паказчыкам за апошнія дзесяць гадоў. Пасля гэтага Свіфт стала першай жанчынай з двума альбомамі з мільённымі накладамі ў дэбютны тыдзень<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/474400/taylor-swifts-red-sells-121-million-biggest-sales-week-for-an-album-since-2002|title=Taylor Swift's 'Red' Sells 1.21 Million; Biggest Sales Week for an Album Since 2002|work=Billboard|date=September 14, 2009|access-date=November 7, 2012}}</ref>. Да мая [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] года тыраж [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']] перавысіў ужо 6 мільёнаў копій ва ўсім свеце<ref>{{cite web|url=http://www.adelaidenow.com.au/entertainment/music/taylor-swift-to-play-stadiums-on-australian-tour/story-e6freeuu-1226637858626|title=Taylor Swift to play stadiums on Australian Red tour|last=Adams|first=Cameron|publisher=[[The Advertiser (Adelaide)|''The Advertiser'' (Adelaide)]]|date=May 9, 2013|access-date=November 17, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710023150/http://www.adelaidenow.com.au/entertainment/music/taylor-swift-to-play-stadiums-on-australian-tour/story-e6freeuu-1226637858626|archive-date=10 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref>. Тур у падтрымку альбома пачаўся ў сакавіку [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] года і ўключаў 86 канцэртаў у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Еўропа|Еўропе]] і [[Азія|Азіі]]<ref>{{cite web|url=http://theboot.com/taylor-swift-2014-red-tour-dates-asia/|title=Taylor Swift Announces 2014 Red Tour Dates in Asia|publisher=Theboot.com|date=February 13, 2014|access-date=April 3, 2014}}</ref>. [[Эд Шыран]] удзельнічаў у турнэ па [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], дзе праспяваў [[Everything Has Changed (песня Тэйлар Свіфт)|''Everything Has Changed'']] разам са Свіфт. Сярод запрошаных гасцей, якія спявалі з Тэйлар дуэтам на розных канцэртах, былі Карлі Сайман, Tegan and Sara, [[Джэніфер Лопес]], Люк Браян, Патрык Стамп (з гурта Fall Out Boy), Элі Голдзінг, Nelly, Сара Барэліс, Шэр Лойд, B.o.B, Гары Лайтбодзі, Train, Neon Trees, Flatts, Хантэр Хейз, Эмелі Санд і Сэм Сміт<ref>{{cite web|url=http://www.complex.com/music/2013/03/watch-nelly-and-taylor-swift-perform-in-st-louis|title=Watch Nelly and Taylor Swift Perform in St. Louis|publisher=Complex|date=March 21, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304071644/http://www.complex.com/music/2013/03/watch-nelly-and-taylor-swift-perform-in-st-louis|url-status=dead}}</ref>. Тур прыцягнуў больш за 1.7 мільёна фанатаў і сабраў больш за 150 мільёнаў даляраў<ref>{{cite web|first=Bob|last=Allen|url=http://www.billboard.com/articles/news/6150193/taylor-swift-red-all-time-country-tour|title=Taylor Swift's Red Wraps as All-Time Country Tour|publisher=Billboard|date=July 3, 2014|access-date=April 11, 2015}}</ref>. У гэты перыяд Свіфт супрацоўнічала са многімі музыкамі. Напрыклад, яна выканала песню ''As Tears Go By'' разам з гуртам [[The Rolling Stones]] у [[Чыкага]] падчас іх тура 50 & Counting<ref>{{cite web|author=Doyle, Patrick|url=https://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-to-join-the-rolling-stones-onstage-tonight-20130603|title=Taylor Swift Rolling Stones Chicago &#124; Music News|work=Rolling Stone|date=June 3, 2013|access-date=June 10, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729002725/http://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-to-join-the-rolling-stones-onstage-tonight-20130603|archive-date=29 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref> і праспявала песню ''Highway Don’t Care'' разам з Цімам Макгро і Кітам Урбанам на цырымоніі ACM Awards [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] года. [[21 кастрычніка]] [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] года выйшла новая песня Тэйлар Свіфт — ''Sweeter Than Fiction'' (сааўтар — Джэк Антонаф). Песня была запісаная як саўндтрэк да фільма «Мары спраўджваюцца» (One Chance) і атрымала намінацыю на прэмію «[[Залаты глобус]]» за найлепшую песню да фільма<ref>{{cite news|author=Baz Bamigboye|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2406205/Taylor-Swift-pens-song-Paul-Potts-film-charting-Britains-Got-Talent-stars-rise-unlikely-maestro.html|title=Taylor Swift pens song for Paul Potts film charting Britain's Got Talent star's rise to unlikely maestro|work=Daily Mail|access-date=November 17, 2013|location=London|date=August 29, 2013}}</ref><ref>{{cite web|author=Jeff Labrecque|url=http://insidemovies.ew.com/2013/12/12/golden-globe-nominations-2013/|title='12 Years a Slave' and 'American Hustle' lead Golden Globe nominees|work=Entertainment Weekly|date=December 12, 2013|access-date=December 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212144444/http://insidemovies.ew.com/2013/12/12/golden-globe-nominations-2013/|archive-date=12 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']] не прынёс Тэйлар ні адной узнагароды [[Грэмі]], хоць і атрымаў намінацыі ў чатырох катэгорыях. Песня [[We Are Never Ever Getting Back Together (песня Тэйлар Свіфт)|''We Are Never Ever Getting Back Together'']] была намінаваная ў катэгорыі «Запіс года» на 55-й цырымоніі [[Грэмі]], у той час як сам альбом [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']] быў намінаваны ў катэгорыі «Альбом года» на 56-й цырымоніі. Тое ж самае адбылося і на штогадовай цырымоніі [[Кантры|Country Music Association]], на якой альбом не атрымаў ні адной узнагароды з некалькіх намінацый. Аднак Свіфт атрымала спецыяльную ўзнагароду Pinnacle Award Асацыяцыі [[кантры]]-музыкі за «унікальныя» ўзроўні поспеху. Прэмію Тэйлар асабіста ўручалі такія [[кантры]]-зоркі, як Цім Макгро, Фэйт Хіл, Кіт Урбан, Раскал Флатс, Джордж Стрэйт і Брэд Пэйслі, у той час як [[Мік Джагер]], [[Джулія Робертс]], [[Рыз Уізерспун]], Этэль Кенэдзі і [[Джасцін Тымберлейк]] запісалі відэазварот. Свіфт выйграла тры ўзнагароды [[MTV|MTV Europe Music Awards]] у [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] годзе, уключаючы «Найлепшае жаночае відэа» і «Найлепшае жывое выступленне». Песня [[I Knew You Were Trouble (песня Тэйлар Свіфт)|''I Knew You Were Trouble'']] выйграла ўзнагароду ў катэгорыі «Найлепшае жаночае відэа» на цырымоніі [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] [[MTV|MTV Video Music Awards]]<ref>{{cite web|url=http://music-mix.ew.com/2013/08/25/vmas-winners-list/|title=VMAs: The 2013 Winner's List|work=Entertainment Weekly|date=August 25, 2013|access-date=August 25, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130827082015/http://music-mix.ew.com/2013/08/25/vmas-winners-list/|archive-date=27 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>. Акрамя таго, Тэйлар была названая найлепшай выканаўцай [[кантры]] на цырымоніі [[American Music Awards]] [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] і выканаўцам года на цырымоніі [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] года<ref>{{cite news|title=Taylor Swift AMA Awards 2012: Pop Star Performs 'I Knew You Were Trouble' (VIDEO)|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/19/taylor-swift-ama-performa_n_2158758.html|work=The Huffington Post|access-date=June 10, 2013|date=November 19, 2012|first=Carolyn|last=Gregoire}}</ref>. [[Нашвіл|Нэшвілская]] асацыяцыя аўтараў песень узнагародзіла Свіфт прэміяй «Найлепшы аўтар і выканаўца года» ужо ў 5-ы і 6-ы раз на цырымоніях у [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] і [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] гадах<ref>{{cite web|last=Hackett|first=Vernell|title=Nashville Songwriters Hall of Fame Adds Mary Chapin Carpenter and More|url=http://www.theboot.com/2012/10/08/nashville-songwriters-hall-of-fame-mary-chapin-carpenter/|work=The Boot|access-date=June 10, 2013|date=October 8, 2012}}</ref>.  === 2014—2016: 1989 === [[Файл:Taylor Swift 2 (18477753053).jpg|міні|злева|Тэйлар у 2015 годзе падчас 1989 World Tour.]] У кастрычніку [[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] года выйшаў пяты студыйны альбом спявачкі — [[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']]<ref>[https://itunes.apple.com/us/album/1989/id907242701 iTunes: «1989» Review]</ref>. Праца над ім праходзіла ў [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]]—[[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] гадах у супрацоўніцтве са шведскімі прадзюсарамі Максам Марцінам і Шалбэкам. Свіфт апісвала сваю будучую пласцінку як «свой першы афіцыйны поп-альбом», які прадэманструе яе новы музычны стыль і будзе адрознівацца ад ранніх работ у жанры [[кантры]]. Па гэтай прычыне Тэйлар рассталася з некаторымі членамі яе шматгадовага гурта<ref name="Re">{{cite web|title=The Reinvention of Taylor Swift|url=https://www.rollingstone.com/music/features/taylor-swift-1989-cover-story-20140908?page=2|work=Rolling Stone|access-date=2 February 2015|date=8 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326001507/http://www.rollingstone.com/music/features/taylor-swift-1989-cover-story-20140908?page=2|archive-date=26 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="Slam">{{cite web|title=Taylor Swift Slams Hackers' Nude Photo Claims|url=http://www.accesshollywood.com/taylor-swift-slams-hackers-nude-photo-claims_article_103356|website=Access Hollywood|publisher=NBCUniversal, Inc|access-date=January 30, 2015|date=January 28, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nashvillegab.com/2014/08/taylor-swifts-new-direction.html|title=Taylor Swift's NEW direction – NashvilleGab – Country music news and Nashville celebrity gossip|access-date=November 20, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029225733/http://www.nashvillegab.com/2014/08/taylor-swifts-new-direction.html|archive-date=29 кастрычніка 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-reveals-five-things-to-expect-on-1989-20140916|title=Taylor Swift Reveals Five Things to Expect on '1989'|work=Rolling Stone|access-date=November 20, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916223427/http://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-reveals-five-things-to-expect-on-1989-20140916|archive-date=16 верасня 2014|url-status=dead}}</ref>. Адну песню Свіфт напісала сама, а астатнія 12 стварыла разам з некалькімі аўтарамі. Дыск быў станоўча ацэнены музычнай крытыкай (напрыклад, [[Rolling Stone]])<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/taylor-swift-1989-20141024|title=Taylor Swift's New Album: 1989|work=Rolling Stone|access-date=October 25, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621221231/https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/taylor-swift-1989-20141024|archive-date=21 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref> і ў першы ж тыдзень рэлізу быў прададзены ў колькасці 1 287 000 копій у [[ЗША]] — больш, чым любы іншы альбом за апошнія 12 гадоў. Гэта зрабіла Свіфт адзіным выканаўцам, у якога тры альбома адразу дэбютавалі з мільённымі тыражамі. Дыск стаў бэстсэлерам [[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] года з агульным гадавым тыражом 3,66 мільёна копій. Да лютага [[2015 год у гісторыі музыкі|2015]] года наклад альбома [[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']] склаў больш за 8,6 мільёна копій па ўсім свеце. У падтрымку альбома былі выпушчаныя 7 сінглаў: [[Shake It Off (песня Тэйлар Свіфт)|''Shake It Off'']], [[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']], [[Style (песня Тэйлар Свіфт)|''Style'']], [[Bad Blood (песня Тэйлар Свіфт)|''Bad Blood'']], [[Wildest Dreams (песня Тэйлар Свіфт)|''Wildest Dreams'']], [[Out of the Woods (песня Тэйлар Свіфт)|''Out of the Woods'']], [[New Romantics (песня Тэйлар Свіфт)|''New Romantics'']]. Тры з іх — [[Shake It Off (песня Тэйлар Свіфт)|''Shake It Off'']], [[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']] і [[Bad Blood (песня Тэйлар Свіфт)|''Bad Blood'']] — занялі першае месца ў амерыканскім мультыжанравым хіт-парадзе [[Billboard Hot 100|US Billboard Hot 100]] і сталі сусветнымі хітамі. Відэакліпы на [[Shake It Off (песня Тэйлар Свіфт)|''Shake It Off'']] і [[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']] на [[YouTube]] набралі звыш за 1 000 000 000 (зараз — больш за 2 000 000 000) праглядаў, што зрабіла Тэйлар першай жанчынай у гісторыі, якая дасягнула такіх вынікаў. У гэты перыяд Свіфт некалькі разоў выступала з іншым вядомымі музыкамі. Яна праспявала ''I Saw Her Standing There'' і [[Shake It Off (песня Тэйлар Свіфт)|''Shake It Off'']] разам з [[Пол Макартні|Полам Макартні]] на шоў Saturday Night Live 40th Anniversary Special<ref>{{cite web|last=Bacle|first=Ariana|url=http://www.ew.com/article/2015/02/16/paul-mccartney-jammed-out-taylor-swift-snl-afterparty|title=Paul McCartney jams with Taylor Swift at 'SNL' afterparty|publisher=EW.com|date=2015-02-16|access-date=2015-04-11|archive-date=28 сакавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150328140632/http://www.ew.com/article/2015/02/16/paul-mccartney-jammed-out-taylor-swift-snl-afterparty|url-status=dead}}</ref> і разам Кені Чэсні выканала яго песню ''Big Star'' падчас канцэртнага тура Чэсні Big Revival Tour у [[Нашвіл|Нэшвіле]]<ref>{{cite web|first=Cindy|last=Watts|url=http://www.tennessean.com/story/entertainment/music/2015/03/27/kenny-chesney-tops-taylor-swift-joe-walsh/70530696/|title=Kenny Chesney tops 12 a.m. with Taylor Swift, Joe Walsh|publisher=Tennessean.com|date=2015-03-27|access-date=2015-04-11}}</ref>. Яна таксама акампанавала [[Мадонна (спявачка)|Мадонне]] на гітары ў акустычным прадстаўленні на цырымоніі iHeartRadio Music Awards<ref>{{cite web|last=Sepinwall|first=Alan|url=http://www.hitfix.com/news/watch-taylor-swift-backed-up-madonna-at-the-iheartradio-music-awards|title=Watch: Taylor Swift backed up Madonna at the iHeartRadio Music Awards|publisher=Hitfix.com|date=2015-03-29|access-date=2015-04-11|archive-date=10 красавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410073848/http://www.hitfix.com/news/watch-taylor-swift-backed-up-madonna-at-the-iheartradio-music-awards|url-status=dead}}</ref>. У [[2015 год у гісторыі музыкі|2015]] годзе Свіфт стала самай маладой жанчынай, якую ўключылі ў спіс самых значных і ўплывовых персон прыгожага полу, які склаў часопіс [[Forbes]] (№ 64 — «100 самых моцных жанчын»)<ref>{{cite web|title=#8 Taylor Swift|url=https://www.forbes.com/profile/taylor-swift/|publisher=Forbes|access-date=July 27, 2015}}</ref>. Таксама Тэйлар заняла першае месца ў спісе самых сексуальных жанчын па версіі часопіса [[Maxim|MAXIM]]<ref>[http://www.maxim.com/entertainment/music/article/taylor-swift-tops-2015-maxim-hot-100 Taylor Swift tops 2015 Maxim Hot 100]</ref>. 30 жніўня [[2015 год у гісторыі музыкі|2015]] года на 32-й цырымоніі прэміі [[MTV|MTV Video Music Awards]] Свіфт выйграла ўзнагароды ў 4 намінацыях і выступіла з Нікі Мінаж, а падчас прэ-шоў адбылася прэзентацыя новага відэакліпа спявачкі [[Wildest Dreams (песня Тэйлар Свіфт)|''Wildest Dreams'']]<ref>[http://billboard.com/articles/events/vma/6678697/taylor-swift-wildest-dreams-video-premiere-vma-watch Taylor Swift Debuts «Wildest Dreams»]</ref><ref>[http://time.com/4016434/vmas-2015-nicki-minaj-taylor-swift-opening/ Nicki Minaj & Taylor Swift On VMA]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/2248825/taylor-swift-wildest-dreams-vmas/|title=Taylor Swift’s ‘Wildest Dreams’ Video Will Premiere During The VMA Pre-Show|last=Hosken|first=Patrick|date=August 23, 2015|website=MTV.com|access-date=August 23, 2015|archive-date=26 жніўня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150826222809/http://www.mtv.com/news/2248825/taylor-swift-wildest-dreams-vmas/|url-status=dead}}</ref>. 7 снежня [[2015 год у гісторыі музыкі|2015]] года Тэйлар была намінаваная на прэмію [[Грэмі]] ў 7 катэгорыях, у тым ліку: «Запіс года» ([[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']]), «Песня года» ([[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']]), «Альбом года» ([[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']]), «Найлепшае сольнае поп-выступленне» ([[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']]), «Найлепшае поп-выступленне ў дуэце/гуртом» ([[Bad Blood (песня Тэйлар Свіфт)|''Bad Blood'']]), «Найлепшы вакальны поп-альбом» ([[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']]), «Найлепшы музычны кліп» ([[Bad Blood (песня Тэйлар Свіфт)|''Bad Blood'']])<ref name="nominations2016">{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/grammys/6785974/grammy-nominations-2016-full-list|title=Grammy Nominations 2016: See the Full List of Nominees|date=7 декабря 2015|publisher=billboard.com|access-date=2015-12-07|lang=en}}</ref><ref name="grammynom11">[http://www.grammy.com/news/kendrick-lamar-taylor-swift-the-weeknd-top-58th-grammy-nominations Kendrick Lamar, Taylor Swift, The Weeknd Top 58th GRAMMY Nominations.] (December 07, 2015) — grammy.com</ref>. Спявачка атрымала перамогу ў трох з іх: «Альбом года» (Тэйлар стала першай жанчынай у гісторыі, якая двойчы атрымала ўзнагароду ў гэтай намінацыі), «Найлепшы музычны кліп» і «Найлепшы вакальны поп-альбом»<ref>{{cite web|url=http://www.metronews.ru/novosti/v-ssha-objavili-pobeditelej-gremmi-2016/Tpopbp---Ox9GXGMC0xjHE/|title=В США объявили победителей "Грэмми" 2016|date=2016-02-16|publisher=metronews.ru|access-date=2016-02-16}}</ref>. У маі [[2016 год у гісторыі музыкі|2016]] года Тэйлар уручылі спецыяльную ўзнагароду — «Taylor Swift Award» на BMI Pop Awards. Гэта быў другі выпадак у гісторыі гэтай прэміі, калі артысту прысудзілі падобную ўзнагароду. У [[1990 год у гісторыі музыкі|1990]] годзе яе ўпершыню атрымаў [[Майкл Джэксан]]<ref>[http://www.billboard.com/articles/news/7325271/bmi-pop-awards-taylor-swift-award-barry-mann-cynthia-weil Taylor Swift to Receive First-Ever Taylor Swift Award From BMI]</ref>. У ноч з 22 на 23 кастрычніка Тэйлар выступіла на [[Формула-1|Формуле-1]], дзе выканала 15 песень. За сваё выступленне яна атрымала больш за 20 мільёнаў долараў. 9 снежня адбылася нечаканая прэм’ера новай песні Свіфт ''I Don’t Wanna Live Forever'', якая была запісаная разам з [[One Direction|Зэйнам Малікам]] і стала саўндтрэкам да фільма «На пяцьдзясят адценняў цямней»<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/i-dont-wanna-live-forever/id1184694375|title=I Don’t Wanna Live Forever – Single by ZAYN & Taylor Swift|work=[[iTunes]]|access-date=December 11, 2016}}</ref>. Кмпазіцыя дэбютавала за першай пазіцыі сусветнага чарта [[ITunes]], адначасова ўзначальваючы хіт-парады 75 краін. Акрамя таго, песня разышлася накладам у 80 000 копій за першы дзень. У галоўным амерыканскім чарце [[Billboard Hot 100|US Billboard Hot 100]] сінгл дэбютаваў з 6 радка, а таксама ўзначаліў чарт [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Billboard Digital Sales]], што грунтуецца на чыстых продажах, якія за першы тыдзень склалі 188 000 копій. 28 студзеня [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] года адбылася прэм’ера відэакліпа на песню, рэжысёрам якога выступіў Грант Сінгер. Дзякуючы гэтаму 30 студзеня ''I Don’t Wanna Live Forever'' дасягнула топ-5 чарта [[Billboard Hot 100|US Billboard Hot 100]], на наступным тыдні паднялася да 3 месца, а 21 лютага — да другога. === 2017—2018: Reputation === [[Файл:Taylor Swift Reputation Tour1 (cropped).jpg|злева|міні|311x311пкс|Свіфт падчас Reputation Stadium Tour]] У канцы жніўня [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] года Тэйлар выдаліла ўсе запісы і фотаздымкі ў [[Сацыяльная сетка|сацыяльных сетках]], што выклікала бурнае абмеркаванне ў грамадстве і чуткі пра хуткі анонс новага матэрыялу спявачкі<ref>{{Cite news|url=http://www.news.com.au/entertainment/music/music-videos/taylor-swift-appears-to-have-deleted-all-of-her-social-media-accounts/news-story/7e19aa3db991a58a6a5d73241608ffe0|title=Speculation rife over Swift’s social media disappearance|date=August 19, 2017|work=News.com.au|access-date=August 23, 2017}}</ref>. 23 жніўня Свіфт паведаміла, што рэліз яе шостага студыйнага альбома [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']] адбудзецца [[10 лістапада]]<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop/7941019/taylor-swift-reputation-new-album|title=Taylor Swift Reveals New Album 'Reputation' Coming In Nov., First Single Out Thursday|website=Billboard|first=Joe|last=Lynch|date=August 23, 2017|access-date=August 23, 2017}}</ref>. На наступны дзень была прэзентаваная вокладка будучага альбома, а ў хуткім часе стала вядома, што на пласцінцы будзе 15 песень. Адразу пасля рэлізу альбом быў даступны выключна для легальнага спампавання, і яго некалькі тыдняў нельга было праслухаць на стрымінгавых сэрвісах. У выніку ''[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]'' узначаліў [[iTunes]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] за 6 хвілін, тым самым усталяваўшы новы рэкорд. У хуткім часе альбом дасягнуў вяршыні чартаў яшчэ ў 106 краінах, улічваючы і [[Беларусь]]. Праз тое, што пласцінка выклікала велізарны ажыятаж, сервер [[iTunes]] некаторы час быў перагружаны, спрабуючы забяспечыць новым альбомам спявачкі больш за 800 000 чалавек, што прывяло да ўзнікнення тэхнічных непаладак<ref>https://vk.com/wall-57721072_1048229</ref>. Праз тры дні пасля рэлізу [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']] атрымаў срэбную сертыфікацыю ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>http://www.officialcharts.com/chart-news/taylor-swifts-reputation-is-heading-for-number-1-on-the-uks-official-albums-chart__20994/</ref>, а праз чатыры — плацінавую ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8038287/taylor-swift-reputation-sold-105-million-copies-first-four-days</ref>. Таксама за тыдзень альбом стаў залатым у [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]<ref>{{Cite web |url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4416 |title=Архіўная копія |access-date=21 лістапада 2017 |archive-date=15 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115144957/https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4416 |url-status=dead }}</ref> і плацінавым у [[Канада|Канадзе]]<ref>{{Cite web |url=http://fyimusicnews.ca/articles/2017/11/20/taylor-swifts-reputation-now-platinum-album |title=Архіўная копія |access-date=21 лістапада 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123084343/http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/11/20/taylor-swifts-reputation-now-platinum-album |archive-date=23 лістапада 2017 |url-status=dead }}</ref>. У «Billboard 200» альбом дэбютаваў з вяршыні з продажамі ў 1 216 000 копій. Такім чынам Тэйлар стала першай спявачкай у гісторыі, 4 альбома якой за тыдзень распрадаліся накладам у 1 мільён копій і болей<ref>https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8038287/taylor-swift-reputation-sold-105-million-copies-first-four-days</ref>. У пачатку [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года наклад альбома ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] перавысіў 3 мільёны копій. Першы сінгл у падтрымку [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']] атрымаў назву [[Look What You Made Me Do (песня Тэйлар Свіфт)|''Look What You Made Me Do'']] і выйшаў 25 жніўня [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] года. У гэты ж дзень на афіцыйным [[YouTube]]-канале выканаўцы выйшла лірык-відэа, а праз два дні на прэміі [[MTV|MTV Video Music Awards]] быў прэзентаваны афіцыйны кліп. 3 верасня адбылася прэм’ера першай кампазіцыі з трэкліста [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']] — [[...Ready for It? (песня Тэйлар Свіфт)|''…Ready for It?'']], якая стала прома-сінглам у падтрымку альбома<ref>{{Cite news|url=http://people.com/music/taylor-swift-new-song-ready-for-it-teaser/|title=Surprise! Taylor Swift Teases New Song 'Ready for It' — and the Fans Are Already Loving It|date=September 2, 2017|work=[[PEOPLE]]|access-date=September 3, 2017|language=en-US}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.rollingstone.com/music/news/hear-taylor-swifts-assertive-new-song-ready-for-it-w500954|title=Hear Taylor Swift's Assertive New Song '...Ready for It?'|last=Kreps|first=Daniel|work=[[Rolling Stone]]|date=September 3, 2017}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.rollingstone.com/music/news/hear-taylor-swifts-assertive-new-song-ready-for-it-w500954 |access-date=8 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908134513/http://www.rollingstone.com/music/news/hear-taylor-swifts-assertive-new-song-ready-for-it-w500954 |archive-date=8 верасня 2017 }}</ref>; [[24 кастрычніка]] песня стала паўнапраўным сінглам<ref name="US rhythmic">{{cite web|title=Top 40 Rhythmic Future Releases|url=https://www.allaccess.com/top40-rhythmic/future-releases|publisher=All Access Media Group|access-date=October 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023213344/https://www.allaccess.com/top40-rhythmic/future-releases|archive-date=October 23, 2017}}</ref>, а праз 3 дні выйшаў відэакліп<ref>{{Cite news|url=http://www.eonline.com/news/889571/taylor-swift-premieres-ready-for-it-music-video|title=Taylor Swift Premieres ...Ready for It? Music Video|work=E! Online|access-date=2017-10-27|language=en-US}}</ref>. [[14 лістапада]] песня ''[[End Game (песня Тэйлар Свіфт)|End Game]]'' была адпраўленая на французскія радыёстанцыі<ref>http://www.aficia.info/actualite-musique/taylor-swift-propose-end-game-aux-radios-francaises-titre-partage-ed-sheeran-future/131857</ref>, тым самым атрымаўшы статус сінгла; 12 студзеня [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года выйшаў відэакліп на песню. [[1 сакавіка]] стала вядома, што трэк ''[[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|Delicate]]'' стане наступным сінглам у падтрымку альбома; прэм’ера відэакліпа адбылася [[12 сакавіка]] на прэміі iHeartRadio Music Awards<ref>{{Cite web |url=http://www.idolator.com/7675640/taylor-swift-next-single-delicate?adblock=1 |title=Архіўная копія |access-date=5 сакавіка 2018 |archive-date=25 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925094237/https://www.idolator.com/7675640/taylor-swift-next-single-delicate?adblock=1 |url-status=dead }}</ref>. [[30 сакавіка]] спецыяльна для сэрвісу «Spotify» спявачка выпусціла альтэрнатыўны, вертыкальны, варыянт кліпа. На гэтым жа партале ў хуткім часе з’явілася лайв-версія ''[[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|Delicate]]'' і кавер на песню ''September'' гурта «Earth, Wind & Fire». [[20 красавіка]] адбыўся рэліз трэка ''Babe'' [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскага]] [[кантры]]-гурта «Sugarland», які напісала Тэйлар. Акрамя таго, Свіфт з’явілася на кампазіцыі як бэк-вакалістка. Прома-сінгламі сталі песні ''Gorgeous'' і ''Call It What You Want'', якія выйшлі [[20 кастрычніка]]<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.elle.com/culture/music/a13052130/taylor-swift-gorgeous-song-teaser/|title=Taylor Swift Announces a New "Gorgeous" Taylor Swift Song Is Coming|last=Bailey|first=Alyssa|date=October 19, 2017|website=[[Elle (magazine)|Elle]]|access-date=October 19, 2017}}</ref> і [[3 лістапада]]<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop/8022314/taylor-swift-teases-new-song-call-it-what-you-want-reputation|title=Taylor Teases New Song, Call It What You Want"|last=Bailey|first=Alyssa|date=November 2, 2017|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=November 2, 2017}}</ref> [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] года адпаведна. Акрамя таго, [[27 лістапада]] трэк ''New Year’s Day'' зайграў на амерыканскім [[кантры]]-[[радыё]]<ref>https://www.billboard.com/pro/taylor-swift-new-years-day-reputation-country-radio</ref>. У пачатку снежня ''Gorgeous'' стала паўнапраўным сінглам на тэрыторыі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Часопіс [[Time|TIME]] назваў «Чалавекам года 2017» групу людзей, якія адважыліся расказаць пра сексуальныя дамаганні. Сярод іх апынулася і Свіфт, якая ў жніўні выйграла справу аб сексуальным дамаганні<ref>http://time.com/time-person-of-the-year-2017-silence-breakers/?xid=homepage{{Недаступная спасылка}}</ref>. У сваім артыкуле часопіс [[Forbes]] заявіў, што Тэйлар Свіфт стала першым артыстам у гісторыі амерыканскага музычнага рынку, у якога тры розных альбома былі прызнаныя самымі прадаванымі па выніках года ([[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|''Fearless'']], [[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']] і [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']]). А World Music Awards, у сваю чаргу, афіцыйна пацвердзіў, што Свіфт стала самай паспяховай спявачкай у свеце ў [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] годзе. [[8 мая]] [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года пачаўся першы ў кар’еры Тэйлар стадыённы тур «Reputation Stadium Tour». Да каманды Свіфт на час амерыканскай і еўрапейскай частак тура далучыліся спявачкі [[Каміла Кабэё]] і [[Charli XCX]]. Тэйлар была прадстаўленая ў 6 катэгорыях на прэміі [[MTV|MTV Europe Music Awards 2017]], улічваючы «Найлепшы відэакліп», але ніводнай узнагароды так і не выйграла<ref>{{Cite web |url=http://www.mtvema.com/ru-ru |title=Архіўная копія |access-date=8 кастрычніка 2017 |archive-date=11 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011021730/http://www.mtvema.com/ru-ru |url-status=dead }}</ref>. На 60-й цырымоніі прэміі [[Грэмі]] Тэйлар атрымала 2 намінацыі: «Найлепшая песня, напісаная для кіно, тэлебачання або іншага візуальнага прадстаўлення» (''I'' ''Don’t Wanna Live Forever'') і «Найлепшая кантры-песня» (як аўтар ''Better Man''), але зноў засталася без узнагарод; на [[BRIT Awards]] — 2 намінацыі: «Найлепшая міжнародная выканаўца», «Брытанскі відэакліп года» (''I'' ''Don’t Wanna Live Forever''), і зноў пройгрыш; на iHeartRadio Music Awards — 4 намінацыі: паспяховая «Найлепшая выканаўца» і безвыніковыя «Найлепшы тэкст песні» ([[Look What You Made Me Do (песня Тэйлар Свіфт)|''Look What You Made Me Do'']]), «Найлепшы кліп» ([[Look What You Made Me Do (песня Тэйлар Свіфт)|''Look What You Made Me Do'']]), "Найлепшы фандом; на Billboard Music Awards — 5 намінацый: пераможныя «Найлепшая выканаўца», «Найлепшы альбом» ([[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']]) і безвыніковыя «Найлепшы артыст», «Найлепшы артыст чарта Billboard 200» і «Найлепшы альбом чарта Billboard 200» ([[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']]). ''[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]'' стаў апошнім альбомам Свіфт, запісаным на лэйбле Big Machine Records: 12-гадовы кантракт спявачкі з ім скончыўся ў лістападзе [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года. === 2019—2020: Lover === [[Файл:Taylor Swift AMAs 2019.png|міні|злева|Тэйлар Свіфт на American Music Awards 2019]] [[26 красавіка]] [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года Свіфт выпусціла песню ''ME!'', запісаную пры ўдзеле саліста гурта Panic! At The Disco Брэндана Уры<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2019/04/25/entertainment/taylor-swift-new-song-me-trnd/index.html|title=Taylor Swift's snake era evolved into butterflies and pastels in her new song 'Me!'|access-date=2019-04-26|work=[[CNN]]}}</ref>. Незадоўга да гэтага яна пачала пакідаць у сацыяльных сетках намёкі на хуткае вяртанне з новай музыкай. ''ME!'' апынуўся лід-сінглам з будучай пласцінкі спявачкі. 13 чэрвеня [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года Тэйлар абвясціла ў прамым эфіры Instagram, што яе сёмы альбом будзе называцца ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]''. Дыск быў запісаны за тры месяцы, праца над ім завяршылася ў лютым [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года<ref name="EWMay">{{артыкул|загаловак=New Reputation: Taylor Swift shares intel on TS7, fan theories, and her next era|спасылка=https://ew.com/music/2019/05/09/taylor-swift-cover-story/|выданне=[[Entertainment Weekly]]|access-date=2019-08-17|мова=en|тып=magazine|аўтар=Suskind, Alex|дзень=9|месяц=5|год=2019}}</ref>. Рэліз другога сінгла ''You Need To Calm Down'' адбыўся 14 чэрвеня, а прэм’ера відэакліпа да яго — праз тры дні<ref name="release2">{{cite web|url=https://time.com/5606187/taylor-swift-album-release-date-2019/|author=Raisa Bruner|title=Taylor Swift Just Announced the Summer Release Date for Her New Album Lover and Next Song|date=2019-06-13|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=27 ліпеня 2020|archive-date=13 чэрвеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190613235726/https://time.com/5606187/taylor-swift-album-release-date-2019/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Taylor Swift Announces New Album ''Lover'', Releasing New Song Tonight|url=https://pitchfork.com/news/taylor-swift-announces-new-album-lover-releasing-new-song-tonight/|date=2019-06-13|access-date=2019-06-13|last=Bloom|first=Madison|website=[[Pitchfork (magazine)|Pitchfork]]}}</ref>. У гэтай песні Тэйлар выказала падтрымку [[ЛГБТ|ЛГБТ-супольнасці]] і суправадзіла яе петыцыяй аб роўных правах, звернутай да [[Белы дом|Белага дома]]. 23 ліпеня ў iTunes стаў даступны трэк ''The Archer'', які стаў промасінглам у падтрымку новай пласцінкі. 16 жніўня выйшла лірык-відэа на трэці сінгл з альбома — аднайменны ''Lover<ref name="youtubeLoverLyric">[https://www.youtube.com/watch?v=cvUAzpn48xA Taylor Swift — Lover (Lyric Video)]</ref>''. Кліп на яго выйшаў 22 жніўня, за дзень да рэлізу альбома<ref name=":0">{{артыкул|спасылка=https://variety.com/2019/music/news/taylor-swift-livestream-new-song-youtube-1203303749//|загаловак=Taylor Swift to Debut New Song, Take Part in Q&A on YouTube|выданне=[[Variety]]|access-date=2019-08-15|мова=en|тып=magazine|аўтар=Nissen, Dano|дзень=15|месяц=8|год=2019}}</ref>. ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' усталяваў рэкорд па найбольшай колькасці папярэдніх замоў сярод жанчын у першы дзень на сэрвісе Apple Music, сабраўшы 178 600 заказаў у свеце на гэтай платформе<ref>{{cite news|url=https://www.refinery29.com/en-us/2019/06/235356/taylor-swift-you-need-to-calm-down-new-song-lover-ts7-details|title=Everything We Know About Taylor Swift's Next Album Lover|first=Kaitlin|last=Reilly|work=[[Refinery29]]|date=2019-06-17|access-date=2019-06-17}}</ref>. На 18 чэрвеня гэты лік павялічыўся да 222 400. Сетка Target заявіла, што гэта самы паспяховы альбом па колькасці папярэдніх замоў за ўсю гісторыю кампаніі. Агульныя папярэднія продажы альбома ва ўсім свеце склалі амаль мільён копій<ref>{{артыкул|спасылка=https://variety.com/2019/music/news/taylor-swift-lover-million-copies-before-release-1203307292/|загаловак=Taylor Swift's ''Lover'' Has Sold Nearly a Million Copies Before Release (EXCLUSIVE)|выданне=[[Variety]]|access-date=2019-08-20|мова=en|тып=magazine|аўтар=Willman, Chris; Halperin, Shirley|дзень=20|месяц=8|год=2019}}</ref>. Прэм’ера ''Lover'' адбылася 23 жніўня [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года на новым для спявачкі лэйбле Republic Records. Стандартная версія альбома налічвала 18 трэкаў<ref>{{cite web|title=Taylor Swift Announces New Album ''Lover'', Releasing New Song Tonight|url=https://pitchfork.com/news/taylor-swift-announces-new-album-lover-releasing-new-song-tonight/|date=2019-06-13|access-date=2019-06-13|website=[[Pitchfork]]}}</ref>. Свіфт апісала альбом як рамантычны і распавяла пра сваё імкненне апісаць на ім любоў ва ўсіх яе праявах<ref name="release2"/>. Фота для вокладкі зрабіла Валерыя Роча. Акрамя асноўнай версіі, для пакупкі былі даступныя чатыры розныя дэлюкс-версіі [[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|''Lover'']], якія адрозніваліся бонусным кантэнтам і прома-матэрыяламі<ref name="billboardpop">{{cite web|last=Atkinson|first=Katie|title=Taylor Swift Announces New Song 'You Need to Calm Down' & 'Lover' Album Release Date|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8515910/taylor-swift-you-need-to-calm-down-lover-album-release-date-cover|website=Billboard Pop|publisher=Billboard|access-date=2019-06-13}}</ref>.<blockquote>'''Тэйлар Свіфт:''' ''«Гэты альбом — свята кахання, ва ўсёй яго складанасці, утульнасці і супярэчлівасці. Гэта першы альбом, які мой па-сапраўднаму. Мяне перапаўняе гонар. Я так усхваляваная, што ён выйшаў».''</blockquote>''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' атрымаў станоўчыя водгукі музычнай крытыкі і інтэрнэт-выданняў, сярод якіх: [[AllMusic]], [[The Daily Telegraph]], [[The Guardian]], [[New Musical Express|NME]], [[Rolling Stone]], Slant Magazine, Variety, Vendetta Sports Media. [[Rolling Stone]] назваў альбом «усёпаглынальным шэдэўрам»<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/music/music-features/taylor-swift-lover-album-rob-sheffield-875724/|загаловак=Why 'Lover' Is the Ultimate Taylor Swift Album|выданне=[[Rolling Stone]]|access-date=2019-08-25|тып=magazine|мова=en|аўтар={{Нп3|Sheffield, Rob|Sheffield, Rob||Rob Sheffield}}|дзень=23|месяц=8|год=2019}}</ref>. У Vendetta Sports Media пласцінку апісалі як «прамое трапленне, таму што яна поўная музыкі, прывабнай і жаданай»<ref name="Vendetta">{{Cite web|url=http://vendettasportsmedia.com/the-new-taylor-swift-album-is-straight-fire/|title=The New Taylor Swift Album Is Straight Fire|last=Bauman|first=Chad|date=2019-09-02|publisher=[[Vendetta Sports Media]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113193929/http://vendettasportsmedia.com/the-new-taylor-swift-album-is-straight-fire/|archive-date=2019-11-13|access-date=2019-11-13}}</ref>. У [[The New York Times]] рэліз назвалі «моцным» і «зробленым з добрым густам»<ref name="NYTreview">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/08/23/arts/music/taylor-swift-lover-review.html|title=Taylor Swift Emerges From the Darkness Unbroken on 'Lover'|last=Caramanica|first=Jon|author-link=Jon Caramanica|newspaper=[[The New York Times]]|date=2019-08-23|access-date=2019-08-25}}</ref>. Billboard рэзюмаваў альбом як «мудрагелісты, кранальны, хвалюючы», дадаўшы, што гэта «выбітная праца, якая заслугоўвае як стараннага аналізу ў навушніках, так і стадыённага праслухоўвання»<ref name="Billboardreview">{{артыкул|спасылка=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8528162/taylor-swift-lover-review-first-listen-analysis|загаловак=Taylor Swift's 'Lover' is Free-Spirited, Full of Passion & A Snapshot That Will Endure|выданне=[[Billboard]]|access-date=2019-08-25|мова=en|тып=magazine|аўтар=Lipshutz, Jason|дзень=23|месяц=8|год=2019|выдавецтва=Lynne Segall}}</ref>. Los Angeles Times высока ацаніла эмацыйную сталасць і мудрасць альбома, назваўшы яго «вельмі ўражлівым»<ref name="LATimesreview">{{cite news|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2019-08-23/taylor-swift-lover-review|title=Review: Taylor Swift's 'Lover' courts — gasp! — adults with grown-up emotional complexity|last=Wood|first=Mikael|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=2019-08-23|access-date=2019-08-25}}</ref>. Аўтарытэтнае Інтэрнэт-выданне Pitchfork напісала, што ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' — «яркі, вясёлы альбом з вялікай эмацыйнай сумленнасцю». Альбом таксама быў уключаны ў многія выніковыя гадавыя спісы найлепшых дыскаў<ref name="Variety">{{артыкул|спасылка=https://variety.com/2019/music/opinion/best-albums-2019-taylor-swift-billie-eilish-1203423079/|загаловак=Variety's Best Albums of 2019|выданне=[[Variety]]|access-date=2019-12-05|тып=magazine|мова=en|аўтар=Aswad, Jem; Barker, Andrew; Willman, Chris}}</ref><ref name="AVClub">{{cite web|url=https://music.avclub.com/the-best-albums-of-2019-the-ballots-1840412766#Zaleski|title=The best albums of 2019: The ballots|website=[[The A.V. Club]]|date=2019-12-19|access-date=2019-12-19|archive-date=31 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031082328/https://music.avclub.com/the-best-albums-of-2019-the-ballots-1840412766#Zaleski|url-status=dead}}</ref><ref name="billboard">{{cite news|url=https://www.billboard.com/articles/news/list/8545657/best-albums-of-2019-top-50|title=The 50 Best Albums of 2019: Staff Picks|date=2019-12-10|work=[[Billboard]]|access-date=2019-12-10}}</ref><ref name="USAToday">{{cite web|url=https://www.indystar.com/videos/entertainment/music/2019/12/20/best-albums-2019/2662916001/|title=The 10 Best Albums of 2019|website=[[USA Today]]|date=2019-12-17|access-date=2019-12-20}}</ref><ref name="RS2">{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-2019-914750/taylor-swift-lover-915556/|загаловак=The 50 Best Albums of 2019|выданне=[[Rolling Stone]]|мова=en|access-date=2019-12-06|тып=magazine|аўтар=Bernstein, Jonathan; Blistein, Jon; Dolan, Jon; Doyle, Patrick; Ehrlich, Brenna; Exposito, Suzy; Freeman, Jon; Fricke, David; Grow, Kory; Hermes, Will; Hoard, Christian; Holmes, Charles; Hudak, Joseph; Klinkenberg, Brendan; Leight, Elias; Martoccio, Angie; Shaffer, Claire; Sheffield, Rob; Shteamer, Hank; Spanos, Brittany; Vozick-Levinson, Simon|дзень=5|месяц=12|год=2019}}</ref>. ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' атрымаў узнагароды MTV Video Music Awards, People’s Choice Awards<ref>{{cite magazine|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/2019-peoples-choice-awards-winners-list-full-1250529/item/movie-2019-peoples-choice-awards-nominations-2019-1236394|title=People's Choice Awards: 'Avengers: Endgame' Named Best Movie|magazine=[[The Hollywood Reporter]]|first1=Kimberly|last1=Nordyke|first2=Annie|last2=Howard|date=November 10, 2019|access-date=November 1, 2019}}</ref>, [[American Music Awards]]<ref>{{Cite web|url=https://www.theamas.com/2019/10/the-american-music-awards-announces-2019-nominees/|title=The American Music Awards Announces 2019 Nominees|date=October 24, 2019|website=American Music Awards|access-date=October 24, 2019}}</ref>, ARIA Music Awards<ref name="Sheridan">{{Cite web|title=Taylor Swift wins Best International Artist at ARIA Awards|url=https://www.upi.com/Entertainment_News/Music/2019/11/27/Taylor-Swift-wins-Best-International-Artist-at-ARIA-Awards/3831574857636/|date=November 27, 2019|website=[[UPI]]|access-date=May 3, 2020}}</ref>, Japan Gold Disc Awards<ref>{{Cite web|title=第34回日本ゴールドディスク大賞|url=http://www.golddisc.jp/award/34/Prize_1.html|access-date=February 29, 2020|work=日本ゴールドディスク大賞|language=ja}}</ref>, RTHK International Pop Poll Awards<ref>{{Cite web|title=第三十一届国际流行音乐大奖 The 31st International Pop Poll|url=https://gbcode.rthk.hk/TuniS/app4.rthk.hk/special/poppoll31/|website=[[RTHK]]|language=ZH-CN|access-date=May 11, 2020}}</ref>, а таксама апынуўся ў ліку намінатнаў на [[Грэмі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/grammys/news/2020-grammy-awards-complete-winners-list|title=2020 GRAMMY Awards: Complete Winners List|date=January 26, 2020|website=GRAMMY.com|access-date=January 27, 2020}}</ref>. З гэтым альбомам Тэйлар перамагла ў намінацыі «Поп-альбом года» на iHeart Radio Music Awards і стала самым паспяховым выканаўцам у гісторыі прэміі, атрымаўшы сваю 13-ю ўзнагароду. На [[Billboard Music Awards]] Свіфт атрымала 6 намінацый: «Выканаўца года», «Найлепшы жаночы выканаўца», «Найлепшы выканаўца ў альбомным чарце», «Найлепшы альбом», «Найлепшы выканаўца па продажах песень» і «За асаблівыя выдатныя дасягненні ў чартах». У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] было прададзена прыкладна 450 000 копій альбома на працягу аднаго дня, а да канца тыдня ён разышоўся накладам у 750 000 адзінак<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8528664/taylor-swift-lover-biggest-week-since-reputation|title=In First Five Days, Taylor Swift's 'Lover' Has Earned Biggest Week for Any Album Since Her Own 'Reputation' in 2017|first=Keith|last=Caufield|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=2019-08-28|access-date=2019-08-28}}</ref>. Гэта дазволіла яму ўзначаліць нацыянальны чарт. Па выніках года, пласцінка стала галоўным бэстсэлерам года ў краіне<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8528285/taylor-swift-lover-us-biggest-sales-week-first-day|загаловак=Taylor Swift's 'Lover' Lands 2019's Biggest Sales Week in U.S. After First Day of Release|выданне=Billboard|access-date=2019-08-24|мова=en|тып=magazine|аўтар=Caulfield, Keith|дзень=24|месяц=8|год=2019|выдавецтва=Lynne Segall}}</ref>. У [[Канада|Канадзе]] ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' дэбютаваў на першым месцы альбомнага чарта з накладам 47 000 адзінак за першы тыдзень<ref name=":21">{{Cite web|date=September 7, 2019|title=TAYLOR SWIFT'S 7TH STUDIO ALBUM 'LOVER' IS THE WORLD'S BEST-SELLING ALBUM THIS WEEK WITH MASSIVE GLOBAL SALES!|url=http://worldmusicawards.com/index.php/news/taylor-swifts-7th-studio-album-lover-worlds-best-selling-album-week-massive-global-sales/|url-status=live|access-date=June 7, 2019|website=[[World Music Awards]]}}</ref>. У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] пласцінка стартавала з вяршыні хіт-парадзе з накладам у 53 000 адзінак<ref>{{cite news|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/taylor-swift-scores-fourth-uk-number-1-album-with-lover__27164/|title=Taylor Swift scores fourth UK Number 1 album with Lover|publisher=[[Official Charts Company]]|date=2019-08-30|access-date=2019-08-30|first=Rob|last=Copsey|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830155749/https://www.officialcharts.com/chart-news/taylor-swift-scores-fourth-uk-number-1-album-with-lover__27164/|archive-date=2019-08-30|url-status=live}}</ref>. У [[Аўстралія|Аўстраліі]] альбом таксама адразу трапіў на вяршыню мясцовага чарта<ref>{{cite web|url=https://www.ariacharts.com.au/news/2019/lover-lands-taylor-swift-fifth-1-album|title=Lover lands Taylor Swift fifth #1 album|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=2019-08-31|access-date=2019-09-02}}</ref>. У [[Кітай|Кітаі]] [[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|''Lover'']] стаў першым міжнародным дыскам з накладам больш за 1 000 000 адзінак за адзін тыдзень<ref>{{cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-music-taylorswift-china/taylor-swifts-lover-album-breaks-new-record-in-china-idUKKCN1VK17J|publisher=[[Reuters]]|first=Tara|last=Oakes|editor-first=Gareth|editor-last=Jones|title=Taylor Swift's 'Lover' album breaks new record in China|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830105858/https://uk.reuters.com/article/uk-music-taylorswift-china/taylor-swifts-lover-album-breaks-new-record-in-china-idUKKCN1VK17J|archive-date=2019-08-30|url-status=live|date=2019-08-30|access-date=2019-08-30}}</ref>. Альбом Свіфт стаў самым прадаваным вялікім студыйным запісам [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года, патрапіўшы ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінеса]]<ref name="USSales">{{артыкул|спасылка=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8546971/harry-styles-fine-line-album-no-1-billboard-200-chart|загаловак=Harry Styles' 'Fine Line' Album Earns Huge No. 1 Debut on Billboard 200 Chart|выданне=[[Billboard]]|access-date=2019-12-23|мова=en|тып=magazine|аўтар=Caulfield, Keith|дзень=22|месяц=12|год=2019|выдавецтва=Lynne Segall}}</ref>. [[13 лістапада]] [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года адбылася прэм’ера рэмікса на сінгл [[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|''Lover'']], запісанага пры ўдзеле канадскага спевака Шона Мендэса<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8524037/first-stream-taylor-swift-lil-nas-x-bts-dj-snake-cuco|title=First Stream: New Music From Chance The Rapper, Taylor Swift, Lil Nas X & RM of BTS & More|first=Jason|last=Lipshutz|website=Billboard|date=2019-07-26|access-date=2019-08-04}}</ref>. 27 студзеня [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года песня ''The Man'' была адпраўлена на амерыканскія радыёстанцыі як чацвёрты і апошні сінгл з альбома<ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8551175/taylor-swift-teases-the-man-live-from-paris-song-video-release-date|title=Taylor Swift Teases 'The Man -- Live from Paris' Song & Video Release Date|publisher=Billboard|access-date=2020-02-21}}</ref>. Праз месяц выйшаў кліп на песню, рэжысёрам якога выступіла сама спявачка. Свіфт дала некалькі выступаў падчас прома-кампаніі альбома. Яна выканала ''ME!'' падчас цырымоніі [[Billboard Music Awards]] 2019<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.spin.com/2019/05/taylor-swift-performs-me-billboard-music-awards-2019/|загаловак=Watch Taylor Swift Perform "Me!" at the 2019 BBMAs|выданне=[[Spin (журнал)|Spin]]|access-date=2019-08-18|тып=magazine|мова=en|аўтар=Gottsegen, Will|дзень=1|месяц=5|год=2019|выдавецтва=Spin Media}}</ref>, а затым у фінале 16 сезона амерыканскай<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/music/music-news/taylor-swift-brendon-urie-me-the-voice-838604/|загаловак=See Taylor Swift, Brendon Urie Perform 'ME!' With Giant Butterfly on 'The Voice'|выданне=[[Rolling Stone]]|access-date=2019-08-18|мова=en|тып=magazine|аўтар=Shaffer, Claire|дзень=22|месяц=5|год=2019}}</ref> і 8 сезона французскай<ref>{{cite news|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8513123/taylor-swift-shake-it-off-the-voice-france|title=Taylor Swift Performs 'Shake It Off' & 'ME!' on 'The Voice' in France: Watch|first=Ashley|last=Iasimone|work=Billboard|date=2019-05-25|access-date=2019-08-18}}</ref> версій шоў The Voice. Пазней з гэтай песняй Тэйлар з’явілася ў фінале 14 сезона конкурсу Germany’s Next Top Model<ref>{{cite news|url=https://www.spiegel.de/kultur/tv/germany-s-next-topmodel-taylor-swift-tritt-bei-finale-auf-a-1268999.html|title="Germany's Next Topmodel": Taylor Swift tritt bei Finale auf|trans-title=Taylor Swift performs at Finale|language=de|date=2019-05-23|work=[[Spiegel Online]]|access-date=2019-08-18}}</ref> і на The Graham Norton Show<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8513092/taylor-swift-me-without-brendon-urie-graham-norton-show|загаловак=Taylor Swift Performs 'ME!' Without Brendon Urie on 'The Graham Norton Show': Watch|выданне=Billboard|access-date=2019-08-18|мова=en|тып=magazine|аўтар=Iasimone, Ashley|дзень=24|месяц=5|год=2019|выдавецтва=Lynne Segall}}</ref>. Спявачка стала хэдлайнерам фестывалю Amazon Prime Day Concert 2019 у Нью-Ёрку, дзе выканала ''ME!'' і ''You Need to Calm Down'', а таксама некалькі песень з папярэдніх альбомаў<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.hollywoodreporter.com/news/inside-taylor-swift-headlined-amazon-prime-day-concert-1223804|загаловак=Inside Taylor Swift-Headlined Amazon Prime Day Concert With Gigi Hadid, 'Marvelous Mrs. Maisel' Star and More|выданне=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=2019-08-18|мова=en|тып=magazine|аўтар=Schaffstall, Katherine|дзень=11|месяц=7|год=2019}}</ref>. Яна таксама адкрыла цырымонію MTV Video Music Awards 2019 з міксам з песень ''You Need To Calm Down'' і ''Lover<ref>{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/3134067/taylor-swift-vmas-performance-2019/|title=Keep 'Calm': Taylor Swift Will Perform At The 2019 VMAs|first=Madeline|last=Roth|website=[[MTV]]|date=2019-08-07|access-date=2019-08-18|archive-date=9 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809222810/http://www.mtv.com/news/3134067/taylor-swift-vmas-performance-2019/|url-status=dead}}{{cite news|url=https://www.billboard.com/articles/news/8527728/2019-vmas-pre-show-performers-exclusive|title=2019 VMAs Reveal Three New Fan-Voted Categories, Pre-Show Performers: Exclusive|last=Lynch|first=Joe|website=Billboard|date=2019-08-19|access-date=2019-08-21}}</ref>''. Трэкі ''London Boy'', ''Lover'', ''The Archer'' і ''You Need to Calm Down'' Тэйлар выканала на радыёстанцыі [[BBC Radio 1]] у праграме Live Lounge ў верасні [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]]<ref>{{cite web|url=https://pitchfork.com/news/taylor-swift-covers-phil-collins-cant-stop-loving-you-listen/|title=Taylor Swift Covers Phil Collins’ “Can’t Stop Loving You”: Listen|last=Hussey|first=Allison|last2=Monroe|first2=Jazz|date=2019-09-02|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|access-date=2019-09-02}}</ref>. У наступным месяцы яна з’явілася на SNL з трэкамі ''Lover'' і ''False God''. [[11 кастрычніка]] яна выканала ''Lover, The Man, Death by a Thousand Cuts'' на канцэрце NPR Music у Вашынгтоне. [[19 кастрычніка]] Свіфт выканала сінглы з альбома на дабрачынным мерапрыемстве We Can Survive ў Лос-Анджэлесе. У лістападзе яна выступіла на японскім і кітайскім тэлебачанні. [[24 лістапада]] Свіфт выканала папуры са сваіх галоўных хітоў на цырымоніі [[American Music Award]]s 2019. У снежні спявачка з’явілася на калядных фестывалях у Лондане і Нью-Ёрку. [[18 красавіка]] [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года Свіфт выканала песню ''Soon You’ll Get Better'' на онлайн-канцэрце One World: Together at Home, які збіраў сродкі для барацьбы з [[COVID-19]]. 9 верасня [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года Свіфт сыграла спецыяльны аднаразовы асабісты канцэрт City of Lover у Парыжы, дзе выканала M''E!, The Archer, Death by a Thousand Cuts, Cornelia Street, The Man, Daylight, You Need to Calm Down'' і ''Lover'', а разам з імі трэкі з папярэдніх альбомаў. Пазней канцэрт быў паказаны на тэлебачанні. Тэйлар збіралася адправіцца ў фестывальны летні тур Lover Fest, аднак праз пандэмію [[COVID-19]] планы былі адмененыя. Па-за рамкамі альбома 6 снежня 2019 года спявачка выпусціла калядны сінгл ''Christmas Tree Farm'', які ў той жа дзень узначаліў амерыканскі iTunes. 31 студзеня [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года пра Свіфт выйшаў дакументальны фільм «Міс Амерыкана» на [[Netflix]], для якога яна запісала песню ''Only The Young''. Яшчэ адзін саўндтрэк, ''Beautiful Ghosts'', яна стварыла для фільма «Кошкі», дзе выканала другарадную ролю<ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2018/film/news/jennifer-hudson-taylor-swift-james-corden-cats-movie-andrew-lloyd-webber-1202879375-1202879375/|title=Jennifer Hudson, Taylor Swift, James Corden Cast in Movie Version of 'Cats'|last=Chu|first=Henry|date=2018-07-20|work=Variety|access-date=2018-07-20}}</ref>. === 2020—2021: Folklore і Evermore === 23 ліпеня [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года Свіфт абвясціла ў сацыяльных сетках, што заўтра выпускае свой восьмы студыйны альбом [[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|''Folklore'']]. Пласцінка была створаная на самаізаляцыі падчас пандэміі [[COVID-19]]. Тэйлар дыстанцыйна працавала разам з Ааранам Дэснерам з амерыканскага рок-гурта [[The National]], Джэкам Антонафым і калектывам Bon Iver, які таксама з’явіўся на адной з кампазіцый у альбоме<ref>https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/taylor-swift-folklore-new-album-stream-release-date-tracklist-listen-a9634261.html</ref><ref>https://www.instagram.com/p/CC-9usjDzUw/</ref>. Пласцінка вельмі адрозніваецца ад папярэдняй творчасці спявачкі: трэкі запісаныя ў жанры альтэрнатывы і маюць павольнае гучанне, а іх лірыка кранаецца не толькі асабістых перажыванняў Тэйлар, але і гісторый, якія яна прыдумала. Стандартнае выданне альбома складаецца з 16 трэкаў. Фізічная дэлюкс-версія ўключае адзін бонус-трэк ''The Lakes''; рэліз гэтай песні адбыўся асобна, 18 жніўня. Усяго налічваецца восем дэлюкс-выданняў, кожнае з унікальным напаўненнем. Акрамя іх — 8 розных вінілаў, якія былі даступны толькі на працягу тыдня. Пазней Тэйлар патлумачыла, што ў яе прадстаўленні ўсе песні альбома складаюцца ў часткі ў залежнасці ад таго, як яны падыходзяць адна адной па тэме. 21 жніўня Свіфт выпусціла першую частку [[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|''Folklore'']] — «уцёкі ад рэчаіснасці», а праз тры дні выйшла другая частка «бяссонныя ночы». Трэцяя частка «вясковая хатка» з’явілася 27 жніўня, а заключная чацвёртая «я з’явіўся на тваёй вечарыне» — 21 верасня. На ўсе песні з ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' былі створаны лірык-відэа. У дзень прэм’еры альбома таксама адбыўся рэліз кліпа на трэк ''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'', які стаў лід-сінглам з пласцінкі. Рэжысёрам выступіла сама спявачка. Сінгл апынуўся на першым месцы чарта [[Аўстралія|Аўстраліі]]. У гэтай краіне Тэйлар усталявала гістарычны рэкорд: усе 16 песень з альбома ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' дэбютавалі ў нацыянальным чарце краіны, што стала найлепшым вынікам у гісторыі. Акрамя таго, 5 трэкаў дасягнулі вяршыняў дзясяткі. У [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] ''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'' апынуўся на 2 радку. У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] песня дасягнула 6 пазіцыі; таксама ў хіт-парад краіны трапілі трэкі ''[[Exile (песня Тэйлар Свіфт)|Exile]]'' (№ 8) ''The 1'' (№ 10). Свіфт стала першай жанчынай у гісторыі каралеўства, якая дэбютавала адразу з 3 песнямі ў топ-10 нацыянальнага чарта. Аналагічны гістарычны рэкорд Тэйлар усталявала ў [[Ірландыя|Ірландыі]]. Як другі сінгл была абрана калабарацыя з Bon Iver — ''[[Exile (песня Тэйлар Свіфт)|Exile]]''. Трэк зайграў на альтэрнатыўным радыё 3 жніўня. А ў кантры-эфіры ў якасці сінгла з’явілася кампазіцыя ''[[Betty (песня Тэйлар Свіфт)|Betty]].''<blockquote>'''Тэйлар Свіфт:''' ''«Большасць рэчаў, якія я планавала на гэтае лета, у канчатковым выніку не адбылася, але ёсць сёе-тое, чаго я не планавала, але яно ўсё ж здарыцца. І гэта мой восьмы студыйны альбом, „folklore“. Сюрпрыз. Сёння апоўначы я выпушчу новы альбом з песень, у якія я ўклала ўсе свае капрызе, мары, страхі і разважанні».''</blockquote>Нечаканы рэліз незапланаванага альбома апынуўся для Свіфт вялікім поспехам. Яна ўсталявала мноства рэкордаў і атрымала станоўчыя водгукі ад крытыкаў. Пласцінка была праслухана 80 600 000 разоў за першыя суткі на Spotify. Гэта найлепшы вынік сярод жанчын і другі ў гісторыі сэрвісу. Тэйлар стала першай жанчынай у гісторыі, якая заняла ўвесь топ-16 Spotify [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], акупаваўшы яго з усімі сваімі песнямі з [[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|''Folklore'']]. Таксама ўсе песні ўвайшлі ў топ-25 сусветнага аддзялення Spotify. Акрамя таго, Свіфт стала самым паспяховым выканаўцам на Spotify за адны суткі ў [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] годзе, набраўшы 96 800 000 праслухванняў. Трэк ''The 1'' быў праслуханы 4 175 000 разоў на Spotify [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] за першыя суткі, гэта найлепшы дэбют сярод спявачак за ўсю гісторыю. Акрамя таго, песня ўзначаліла сусветны чарт Apple Music. За адзін дзень ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' пераадолеў парог у 100 000 000 праслухванняў на Spotify — хутчэй, чым які-небудзь іншы жаночы альбом у гісторыі сэрвісу. У канцы верасня пласцінка набрала ўжо мільярд стрымаў, і Тэйлар стала першай жанчынай у гісторыі Spotify, у якой 6 альбомаў пераадолелі дадзеную адзнаку праслухванняў на платформе. У [[Кітай|Кітаі]] было прададзена 706 690 копій альбома за першы дзень. Гэта найлепшы вынік сярод замежных выканаўцаў за ўсю гісторыю краіны. Усе 16 песень занялі топ-16 чарта Apple Music [[Кітай|Кітая]]. Акрамя таго, у гэтай краіне сінгл ''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'' быў прададзены ў колькасці 1 000 000 копій усяго за тры дні. Па выніках сямі дзён пласцінка стала самай прадаванай у [[Кітай|Кітаі]] за год. Усе відэа ў падтрымку альбома на [[YouTube]] набралі звыш 44 000 000 праглядаў за першыя суткі. На гэтай жа пляцоўцы музычнае відэа на сінгл ''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'' атрымала звыш 15 400 000 праглядаў і 1 100 000 лайкаў за першыя суткі. На Apple Music за 24 гадзіны пласцінка сабрала 35 470 000 праслухоўванняў. Таксама яна стала самым паспяховым дэбютам альтэрнатыўнага альбома на Amazon Music. Такім чынам, Тэйлар усталявала рэкорды найбуйнейшага жаночага дэбюту на Spotify, [[YouTube]] і Apple Music. Сусветныя продажы альбома за першыя суткі перавысілі адзнаку ў 1 300 000 копій. За тры дні пласцінка разышлася накладам у 500 000 копій у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], усталяваўшы тым самым рэкорд [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года. Альбом таксама ўзначаліў рэкордную ў гэтым годзе для жанчын колькасць чартаў Apple Music — 76 краін. Па выніках тыдня ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' дэбютаваў з вынікам у 337 426 690 праслухванняў на сусветным Spotify. Гэта найлепшы вынік за [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] год і самы паспяховы старт альтэрнатыўнага альбома ў гісторыі сэрвісу. Сама Тэйлар за гэты час была праслуханая 433 000 000 разоў на сэрвісе, што стала найлепшым жаночым вынікам у гісторыі платформы. Акрамя таго, яна стала першай жанчынай, якая заняла топ-10 амерыканскага Spotify за тыдзень. Таксама Свіфт усталявала рэкорд у гісторыі азіяцкага Spotify. Яе альбом ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' дэбютаваў з 20 003 421 праслухваннем на тэрыторыі [[Філіпіны|Філіпін]] за першы тыдзень. Гэта не толькі найлепшы вынік у гісторыі краіны, але і найлепшы вынік сярод усіх азіяцкіх краін на сэрвісе за ўвесь час. Усяго за адзін тыдзень альбом ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' стаў адным з самых папулярных за год; яго вынік склаў больш 2 000 000 прададзеных копій. Пласцінка дэбютавала з першага радка ў нацыянальных чартах [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Канада|Канады]], [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і іншых. Таксама Тэйлар стала першай выканаўцай за стагоддзе, чые 6 альбомаў узначалілі хіт-парад [[Ірландыя|Ірлындыі]]. ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' дэбютаваў з першага радка чарта [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] Billboard 200 з накладам у 846 000 прададзеных копій; 615 000 з іх — чыстыя. Гэта найлепшы вынік з часоў папярэдняга альбома Свіфт [[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|''Lover'']]. Такім чынам, спявачка паўтарыла рэкорд [[The Beatles]], у якіх 7 альбомаў былі прададзеныя тыражом ад 500 000 копій за першы тыдзень у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Пласцінка пратрымалася на вяршыні 8 тыдняў, што стала найлепшым вынікам за [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] год сярод усіх выканаўцаў. Акрамя таго, гэта найлепшы вынік сярод альтэрнатыўных жаночых альбомаў за апошняе стагоддзе. Таксама Свіфт устанавіла новы гістарычны рэкорд, стаўшы першай жанчынай, якая за кар’еру правяла 47 тыдняў на вяршыні альбомнага чарта Billboard 200. Усе 16 песень з альбома ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' дэбютавалі ў [[Billboard Hot 100]], прычым лід-сінгл ''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'' яго ўзначаліў, трэк ''The 1'' апынуўся на 4 радку, а песня ''[[Exile (песня Тэйлар Свіфт)|Exile]]'' заняла 6 месца. Тэйлар стала першым выканаўцам з часоў Лорд, які адначасова ўзначаліў хіт-парады [[Billboard Hot 100]] і Hot Rock & Alternative Songs. Таксама яна стала першым чалавекам у гісторыі, які за адзін тыдзень дэбютаваў з першага радка ў [[Billboard Hot 100]] (сінглавы чарт) і Billboard 200 (альбомны чарт). У гэты ж момант Тэйлар усталявала найлепшы жаночы вынік па колькасці песень, якія ўвайшлі ў чарт [[Billboard Hot 100]] за ўсю яго гісторыю, — 113. 17 верасня Тэйлар выступіла з песняй ''Betty'' на Academy of Country Music Awards. На гэтай цырымоніі спявачка з’явілася ўпершыню за апошнія 7 гадоў. Агульная ацэнка ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' складае 89 балаў. Гэта найлепшы рэзультат у кар’еры спявачкі. Часопіс [[Time|TIME]] назваў Свіфт найвялікшай поп-зоркай сучаснасці. У [[Rolling Stone]] ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' назвалі «самым лепшым альбомам Свіфт на дадзены момант» і «дэбютным альбомам цалкам новай Свіфт», у якім яе «апавядальная сфера адкрылася з шырокім спектрам персанажаў для сямнаццаці песень без прахадных элементаў». Часопіс рэзюмаваў, што Свіфт «прыдумала мноства персанажаў для таго, каб захаваць сваю кампанію ў альбоме», дзе «ўступленне ў іх жыццё раскрывае яе глыбокі досціп і спачуванне». [[BBC]] вызначылі ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' як «індзі-альбом Свіфт», які ўяўляе сабой «багаты пласт меланхоліі, ідэальна спалучаецца з часам»<ref>{{Cite news|last=Savage|first=Mark|date=2020-07-24|title=Taylor Swift's Folklore sees the singer go indie|language=en|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53518044|access-date=2020-07-24}}</ref>. [[The Daily Telegraph]] вызначыў ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' як «вытанчаную калекцыю з 16 даўнтэмпа-песень пра каханне, страты, памяць, мары, сяброўства і нашу нязменную патрэбу ў чалавечай сувязі», якія ўмацоўваюць «статус Свіфт як сур’ёзнага аўтара-выканаўцы песень». Пласцінку таксама высока ацанілі ў [[New Musical Express|NME]], [[The Guardian]], [[The Independent]] і The Sydney Morning Herald. Брытанскае выданне [[Vogue]] уключыла рэліз ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' у спіс найлепшых рэчаў, якія адбыліся за перыяд ізаляцыі. На прэміі People Choice Awards 2020 Тэйлар атрымала тры намінацыі: «Спявачка года», «Альбом года» (''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''), «Саўндтрэк года» (''Only The Young'') і перамагла ў апошняй. На Billboard Music Awards 2020 у артысткі было 6 намінацый, але ні адна з іх не аказалася трыумфам. На American Muisc Awards 2020 Тэйлар атрымала 4 намінацыі: галоўную «Артыст года», а таксама «Любімая выканаўца ў жанры поп/рок», «Любімае музычнае відэа» (''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'') і «Любімы альбом у жанры поп/рок» (''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''). Свіфт перамагла ў першых трох і такім чынам стала самым паспяховым артыстам за ўсю гісторыю прэміі з 32 узнагародамі. Акрамя таго, падчас цырымоніі Тэйлар паведаміла, што пачала перазапісваць свае першыя 6 студыйных альбомаў. На прэміі [[Грэмі]] Свіфт атрымала 6 намінацый: галоўныя «Альбом года» (''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'') і «Песня года», а таксама «Найлепшы вакальны поп-альбом» (''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''), «Найлепшае сумеснае поп-выкананне» (''[[Exile (песня Тэйлар Свіфт)|Exile]]''), «Найлепшае сольнае поп-выкананне» (''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'') і «Найлепшая песня для візуальных медыя» (''Beautiful Ghosts''). У выніку Тэйлар узяла ўзнагароду за «Альбом года» і стала першай спявачкай з трыма перамогамі ў гэтай намінацыі. 13 лістапада Тэйлар разам з [[Пол Мак-Картні|Полам Мак-Картні]] з’явілася на вокладцы часопіса [[Rolling Stone]], прысвечанай спецыяльнаму выпуску «Muscians on Musicians». У гэтым выпуску артысты абмеркавалі свае падыходы да напісання кампазіцый, стварэння альбомаў і арганізацыі тураў. [[25 лістапада]] на сэрвісе Disney+ спявачка прэзентавала дакументальны фільм аб стварэнні альбома ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]].'' Выданні [[Time|TIME]], Billboard, Insider, Los Angeles Times і іншыя назвала альбом ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' найлепшым у [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] годзе. [[BBC]] дадала пласцінку ў свой артыкул, прысвечаны найлепшым альбомам [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года, апісаўшы яе як «надзвычайную». 10 снежня Тэйлар Свіфт анансавала выхад новага альбома — ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]].'' Рэліз праекта з 15 песень, сярод якіх апынуліся калабарацыі з HAIM, [[The National]] і Bon Iver, адбыўся на наступны дзень<ref>https://www.instagram.com/p/CInk1QnDdul/?utm_medium=copy_link</ref>. Пласцінка стала ідэйным і музычным працягам ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''. У дэлюкс-версію ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' увайшлі дзве дадатковыя кампазіцыі. Рэліз ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' — гэта падарунак Тэйлар для фанатаў з нагоды яе дня нараджэння. <blockquote>'''Тэйлар Свіфт:''' ''«З 13 гадоў я чакала таго моманту, калі мне споўніцца 31 год, таму што гэта мой шчаслівы лік. І я вырашыла здзівіць вас. Вы былі такімі клапатлівымі, падтрымлівалі мяне і былі ўважлівыя да мяне ў мае дні нараджэння, таму на гэты раз я вырашыла, што сама падару вам што-небудзь».''</blockquote> З выхадам альбома адбыўся і рэліз кліпа на трэк ''[[Willow (песня Тэйлар Свіфт)|Willow]]'', які быў абраны ў якасці лід-сінгла з ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]''. За гэта працу Тэйлар пасля атрымала 4 намінацыі на прэміі Video Music Awards: «Выканаўца года», «Найлепшае поп-відэа», «Найлепшая рэжысура», «Найлепшая мастацкая праца». ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' стаў паспяховым ва ўсім свеце. Ён набраў больш за 66 мільёнаў праслухоўванняў на глабальнай пляцоўцы Spotify за першы дзень. Гэта трэці найлепшы вынік сярод жаночых альбомаў у гісторыі. За першы тыдзень ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' праслухалі больш за 260 мільёнаў разоў на тым жа сэрвісе. Гэта другі найлепшы вынік сярод выканаўцаў за [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] год. У выніку ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' дэбютаваў з першага радка ў амерыканскім чарце Billboard 200. Наклад склаў 329 тысяч прададзеных асобнікаў на тэрыторыі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] без уліку продажаў ад CD-дыскаў, вінілавых пласцінак і касет. Лід-сінгл ''[[Willow (песня Тэйлар Свіфт)|Willow]]'' заняў вяршыню Billboard Hot 100. Для Тэйлар ён стаў сёмым нумарам адзін у гэтым хіт-парадзе. Акрамя таго, усе 15 песень з ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' увайшлі ў Billboard Hot 100. Альбом таксама ўсталяваў самы высокі паказчык па продажах вінілавых пласцінак у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] за ўсю гісторыю — 102 тысячы копій за тыдзень. ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' атрымаў станоўчыя ацэнкі ад музычных крытыкаў. Яго сярэдні бал на Metacritic складае 88 балаў<ref>https://www.metacritic.com/music/evermore/taylor-swift</ref>. Таксама ён трапіў у намінацыю «Альбом года» на «[[Грэмі]]». Па выніках [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года Тэйлар Свіфт атрымала ўзнагароду найлепшага аўтара песень ад Apple Music Awards і стала другім самым прадаваным выканаўцам у свеце паводле звестак IFPI<ref>https://www.ifpi.org/wp-content/uploads/2020/03/GMR2021_STATE_OF_THE_INDUSTRY.pdf</ref>. У сваю чаргу Billboard паведаміў, што Свіфт апынулася самым высокааплатным музыкам у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. === з 2021 года: перазапісы === ==== Fearless (Taylor’s Version) ==== 11 лютага [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года Тэйлар Свіфт анансавала выхад альбома ''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]''. З гэтага пачаўся перыяд перазапісаў арыгінальных альбомаў спявачкі, на якія яна страціла правы праз канфлікт з менеджарам Скутэрам Браўнам і кіраўніцтвам свайго мінулага лэйбла. Акрамя перазапісаных старых песень, Тэйлар вырашыла дадаць у новую версію альбома нявыдадзеныя кампазіцыі, якія першапачаткова прызначаліся для яго. Такім чынам, у ''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]'' трапілі 26 трэкаў<ref>https://www.instagram.com/p/CLJzk9MjcCe/?utm_medium=copy_link</ref>. 12 лютага выйшла адноўленая песня [[Love Story (песня Тэйлар Свіфт)|''Love Story (Taylor’s Version)'']]. Яна стала лід-сінглам з будучага альбома. Кампазіцыя дэбютавала з 7 мільёнамі праслухоўванняў на Spotify за першы дзень. Гэта найлепшы паказчык у жанры [[кантры]] ў гісторыі. [[19 лютага]] адбылася прэм’ера сумеснай песні гурта HAIM і Тэйлар Свіфт ''Gasoline''. 15 сакавіка спявачка прысутнічала на прэміі «[[Грэмі]]» і выканала адразу 3 песні: [[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|''Cardigan'']], ''August'' і ''[[Willow (песня Тэйлар Свіфт)|Willow]]''. 26 сакавіка Свіфт выпусціла другі сінгл з альбома ''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]''. Ім стала раней не выдадзеная песня [[You All Over Me (песня Тэйлар Свіфт)|''You All Over Me'']], запісаная пры ўдзеле Марэн Морыс. [[7 красавіка]] выйшла яшчэ адна новая песня — [[Mr. Perfectly Fine (песня Тэйлар Свіфт)|''Mr. Perfectly Fine'']]. 9 красавіка выйшаў у свет першы перазапісаны альбом Тэйлар Свіфт — ''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]''. Ён набраў больш за 50 мільёнаў праслухоўванняў на Spotify за першыя суткі. Гэта найлепшы вынік для кантры-альбомаў у гісторыі платформы. Альбом узначаліў нацыянальны чарт [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], перасягнуўшы вынік арыгінала. Свіфт пабіла рэкорд [[The Beatles]], які трымаўся 54 гады: 3 яе розныя пласцінкі ўзначалілі хіт-парад Злучанага Каралеўства за 259 дзён, адпаведны рэкорд [[The Beatles]] складаў 364 дні<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-56769853.amp</ref>. ''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]'' стартаваў з вяршыні амерыканскага чарта Billboard 200. Яго наклад ў краіне за першы тыдзень склаў 291 тысячу копій, што стала рэкордам у [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] годзе на той момант. За поспехі ў чартах Тэйлар Свіфт атрымала 4 намінацыі на [[Billboard Music Awards]]: «Выканаўца года», «Найлепшы выканаўца ў чарце Billboard 200», «Спявачка года», «Найлепшы альбом у чарце Billboard 200» ([[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|''Folklore'']]). У першых дзвюх катэгорыях яна перамагла<ref>https://www.billboard.com/music/awards/2021-amas-record-setters-bts-taylor-swift-1235001041/</ref>. Пазней Свіфт была ўручана ўзнагарода «Сусветнай іконы» на [[BRIT Awards]]. Яна стала першай жанчынай і самым маладым лаўрэатам гэтай унікальнай прэміі<ref name=":3">https://www.vulture.com/2021/05/brit-awards-2021-taylor-swift-accepts-global-icon-award.html</ref>. ==== Red (Taylor’s Version) ==== 18 чэрвеня [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года Тэйлар Свіфт анансавала выхад другога перазапісанага альбома ''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]''. Яго прэм’ера была прызначана на [[19 лістапада]], аднак пазней яе перанеслі на тыдзень раней<ref>https://www.instagram.com/p/CQRUBXtjZXT/?utm_medium=copy_link</ref>. У альбом увайшлі 30 кампазіцый, улічваючы 8 нявыдадзеных песень, дзесяціхвілінную версію [[All Too Well (песня Тэйлар Свіфт)|''All Too Well'']] і калабарацыі з [[Эд Шыран|Эдам Шыранам]], Фібі Брыджэрс, а таксама Крысам Стэплатанам<ref>https://www.instagram.com/p/CSPEsteMmE5/?utm_medium=copy_link</ref>. Да рэлізу пласцінкі не выйшла ні аднаго сінгла. 2 ліпеня адбылася прэм’ера сумеснай песні гурта Big Red Machine і Тэйлар — ''Renegade''. На альбоме калектыву апынуўся яшчэ адзін трэк, у запісе якога прыняла ўдзел Свіфт, — ''Birch''. 24 ліпеня адбылася прэм’ера арыгінальнай версіі песні ''The Lakes'' з альбома ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' з аркестравай аранжыроўкай. Рэліз быў прымеркаваны да гадавіны пласцінкі. 17 верасня Тэйлар раптам прадставіла перазапісаны трэк [[Wildest Dreams (песня Тэйлар Свіфт)|''Wildest Dreams'']] з альбома [[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']]. Яна няпланава выпусціла ўласную версію песні, таму што яна набыла папулярнасць у [[TikTok]]. ''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]'' выйшаў на ўсіх лічбавых пляцоўках 12 лістапада [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года. Перазапіс набыў камерцыйны поспех ва ўсім свеце. Альбом дэбютаваў з вынікам у 90 мільёнаў праслухванняў на Spotify за першыя суткі. Гэта найлепшы дэбют жаночага альбома на платформе за ўвесь час. Раней рэкорд належаў альбому Свіфт ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''. ''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]'' узначаліў хіт-парад Billboard 200, прадаўшыся ў колькасці 605 тысяч копій за тыдзень. Таксама альбом пабіў рэкорд па чыстых продажах за тыдзень у [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] годзе і па продажах вінілу за ўвесь час. Такім чынам, Тэйлар стала першым артыстам, восем альбомаў якога прадалі паўмільёна копій за тыдзень у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Пласцінка таксама ўзышла на вяршыні чартаў [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Канада|Канады]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] і [[Ірландыя|Ірландыі]]. ''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]'' атрымаў усеагульнае прызнанне крытыкаў. На агрэгатары Metacritic ён набраў 91 бал, што стала найлепшым вынікам у кар’еры спявачкі<ref>https://www.metacritic.com/music/red-taylors-version/taylor-swift</ref>. 12 лістапада выйшаў кароткаметражны фільм Тэйлар Свіфт [[All Too Well (песня Тэйлар Свіфт)|''All Too Well'']]. Ён стаў візуалізацыяй аднайменнай песні. Галоўныя ролі ў карціне выканалі Сэйдзі Сінк і Дылан О’Браен<ref>https://www.instagram.com/p/CWIyzljLVjI/?utm_medium=copy_link</ref>. Дзесяціхвілінная версія кампазіцыі [[All Too Well (песня Тэйлар Свіфт)|''All Too Well'']] узначаліла глабальны чарт Spotify, набраўшы больш за 6 з паловай мільёнаў праслухоўванняў праз платформу за першыя суткі. У выніку песня ўзначаліла чарт Billboard Hot 100. Яна ўстанавіла новы рэкорд як самая працяглая кампазіцыя на вяршыні рэйтынгу (10 хвілін і 13 секунд). Трэк таксама быў прызнаны адным з найлепшых у 2021 годзе такімі выданнямі, як Daily Mail і Glamour. 15 лістапада адбылася прэм’ера музычнага відэа ''[[I Bet You Think About Me (песня Тэйлар Свіфт)|I Bet You Think About Me]]''. Рэжысёрам кліпа выступіла актрыса Блэйк Лайвлі. Па выніках [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года Тэйлар Свіфт заняла другі радок у рэйтынгу самых прадаваных артыстаў свету ад IFPI<ref>{{Cite web |url=https://gmr2021.ifpi.org/report |title=Архіўная копія |access-date=22 сакавіка 2022 |archive-date=29 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210329154944/https://gmr2021.ifpi.org/report |url-status=dead }}</ref>. Таксама яна была аб’яўлена самай паспяховай спявачкай на Spotify. Акрамя таго, Свіфт стала самай папулярнай спявачкай, а дзесяціхвіліннае [[All Too Well (песня Тэйлар Свіфт)|''All Too Well'']] — самай папулярнай песняй на партале Genius па выніках [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года. Billboard назваў Тэйлар Свіфт найвялікшай поп-зоркай 2021 года. Выданне пастанавіла: «Тэйлар Свіфт перапісала правілы індустрыі і правяла адзін з самых уражлівых гадоў у сваёй легендарнай поп-кар’еры, нават не выпусціўшы зусім новага альбома»<ref>https://www.billboard.com/music/pop/taylor-swift-greatest-pop-star-2021-1235011392/</ref>. 11 лютага [[2022 год у гісторыі музыкі|2022]] года Тэйлар з’явілася на рэміксе песні [[Эд Шыран|Эда Шырана]] ''The Joker And The Queen''. Трэк заняў 2 месца ў чарце [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. ==== Midnights ==== 21 кастрычніка 2022 года выйшаў дзясяты студыйны альбом спявачкі ''[[Midnights]]''. У ім яна эксперыментавала з электронікай і стылем [[чыл-аўт]]. Крытыкі [[Rolling Stone]] назвалі альбом «імгненнай класікай». У камерцыйным плане [[Billboard]] назваў альбом блокбастэрам, а [[CNBC]] назваў яго самым вялікім поспехам Свіфт. Пабіўшы рэкорды ва ўсіх фарматах спажывання музыкі, ''Midnights'' і яго вядучы сінгл ''[[Anti-Hero]]'' сталі альбомам і песняй з найбольшай колькасцю трансляцый за адзін дзень у [[Spotify]] са 185 мільёнамі{{што?}} і 17,4 мільёнамі прайграванняў. Альбом дэбютаваў на вяршыні [[Billboard 200]] з 1,57 мільёнам адзінак і стаў пятым альбомам Свіфт, які адкрыўся з больш за мільёнам прададзеных копій. Яна зраўнялася з [[Барбра Стрэйзанд|Барбрай Стрэйзанд]] па колькасці альбомаў нумар адзін сярод жанчын (11) і стала першай выканаўцай у гісторыі, якая манапалізавала ўвесь топ-10 [[Hot 100]] з «Anti-Hero», «Lavender Haze», «Maroon» і «Снег на пляжы» з удзелам Ланы дэль Рэй у першай чацвёрцы. Тэйлар Свіфт адправіцца ў ''[[Eras Tour]]'' у 2023 годзе; ён пабіў рэкорд па колькасці білетаў на канцэрт, калі-небудзь прададзеных за адзін дзень. Тым не менш, [[Ticketmaster]] быў шырока асуджаны за тое, што кіраваў продажам тураў, што выклікала ўрадавыя расследаванні ў дачыненні да кампаніі. == 2024 год. Сусветнае турнэ == У 2024 годзе спявачка зладзіла грандыёзнае сусветнае турнэ. Тэйлар Свіфт зарабіла на ім больш за $1 млрд. Паводле звестак ''[[Forbes]]'', капітал Тэйлар Свіфт складае $1,6 млрд.<ref>[https://www.forbes.com/profile/taylor-swift/ forbes.com]</ref> Такім чынам, яна стала самай багатай жанчынай-музыкантам у свеце, абышоўшы [[Рыяна|Рыяну]]. == Асабістае жыццё == === Сям’я === Малодшы брат Тэйлар Свіфт, Осцін, скончыў Універсітэт [[Нотр-Дам]]<ref name="Stun">{{cite web|title=Taylor Swift on 'Blank Space' Video, Stunning '1989' Sales|url=https://www.youtube.com/watch?v=yrcfgbkYZHk|website=ABC News on YouTube|publisher=Google Inc|access-date=January 3, 2015|format=Video upload|date=November 11, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yardbarker.com/backyard/articles/pop_star_taylor_swift_sides_with_notre_dame/3171826|title=Pop star Taylor Swift sides with Notre Dame|publisher=Yardbarker.com|date=September 4, 2010|access-date=October 23, 2012}}</ref>. У снежні 2014 года ў маці Свіфт дыягнаставалі [[Анкалогія|рак]]<ref name="Cancer-Blog">{{cite web|title=Just so you know…|url=http://taylorswift.tumblr.com/post/115942142045/just-so-you-know|website=Taylor Swift Tumblr|date=April 9, 2015|access-date=29 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170720040439/http://taylorswift.tumblr.com/post/115942142045/just-so-you-know|archive-date=20 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref>. Тэйлар — хросная маці малодшага сына (нарадзіўся 16.07.2015) рэжысёра Кайла Ньюмана і актрысы Джэймі Кінг<ref>[http://celebritybabies.people.com/2015/07/20/jaime-king-welcomes-son-kyle-newman/ Kyle Newman and Jaime King Welcome Second Son] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150721005709/http://celebritybabies.people.com/2015/07/20/jaime-king-welcomes-son-kyle-newman/ |date=21 ліпеня 2015 }}</ref>. === Рэзідэнцыі === Для сваіх бацькоў Свіфт набыла чатырохспальны асабняк, размешчаны ў Бэле Мідзе, штат [[Тэнэсі]]<ref>{{cite web|url=http://realestalker.blogspot.com.au/2011/08/taylor-swift-does-it-again-in-nashville.html|title=The Real Estalker: Taylor Swift Does It Again in Nashville|publisher=Realestalker.blogspot.com.au|date=August 22, 2011|access-date=June 10, 2013}}</ref>. Галоўнай рэзідэнцыяй самой Свіфт з’яўляецца пентхаус, размешчаны ў Трайбэке, у ваколіцах [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрк Сіці]]<ref>[https://www.rollingstone.com/music/features/taylor-swift-1989-cover-story-20140908?page=2 Page 2 of Cover Story: The Reinvention of Taylor Swift | Rolling Stone<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150326001507/http://www.rollingstone.com/music/features/taylor-swift-1989-cover-story-20140908?page=2 |date=26 сакавіка 2015 }}</ref><ref name="Pent">{{cite web|url=http://uk.eonline.com/news/528694/taylor-swift-buys-19-9-million-nyc-penthouse|title=Taylor Swift Buys $19.9 Million NYC Penthouse &#124; E! Online UK|publisher=E!|date=April 8, 2014|access-date=April 21, 2014}}</ref>. Таксама ёй належаць трохспальны катэдж у [[Каліфорнія|Каліфорніі]]<ref>{{cite web|url=http://realestalker.blogspot.com.au/2011/04/country-queen-taylor-swift-does-it.html|title=The Real Estalker: Country Queen Taylor Swift Does it Again|publisher=Realestalker.blogspot.com.au|date=April 21, 2011|access-date=June 10, 2013}}</ref>, пентхаус, размешчаны ў [[Нашвіл|Нэшвіле]], [[Тэнэсі]]<ref>[http://www.newyorker.com/magazine/2011/10/10/you-belong-with-me You Belong with Me — The New Yorker<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{cite web|url=http://shine.yahoo.com/haven/a-glimpse-inside-taylor-swifta-s-swanky-new-nashville-penthouse-581156.html|title=A glimpse inside Taylor Swift's swanky new Nashville penthouse|publisher=Yahoo!|date=February 5, 2010|access-date=April 10, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111014933/http://shine.yahoo.com/haven/a-glimpse-inside-taylor-swifta-s-swanky-new-nashville-penthouse-581156.html|archive-date=11 лістапада 2013|url-status=dead}}</ref>, васьміспальневы дом, які знаходзіцца ў Уотч-Хілі, [[Род-Айленд]]зе<ref>{{cite web|url=http://realestalker.blogspot.com.au/2013/04/taylor-swift-spends-big-in-rhode-island.html|title=The Real Estalker: Taylor Swift Spends Big in Rhode Island|publisher=Realestalker.blogspot.com.au|date=April 27, 2013|access-date=June 10, 2013}}</ref>. === Блізкія зносіны === З ліпеня па кастрычнік 2008 года спявачка сустракалася з удзельнікам гурта Jonas Brothers [[Джо Джонсан|Джо Джонасам]]<ref>{{cite web|last=Caplan|first=David|title=Scoop|url=http://www.people.com/people/article/0,,20230694,00.html|work=People (magazine)|access-date=2012-03-06|date=2008-09-08|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0N6UomM?url=http://www.people.com/people/article/0,,20230694,00.html|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Rizzo|first=Monica|title=Scoop – Couples, Camilla Belle, Joe Jonas|url=http://www.people.com/people/article/0,,20245498,00.html|work=People|access-date=2012-03-06|date=2008-11-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0N7aC1H?url=http://www.people.com/people/article/0,,20245498,00.html|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>. У 2009 годзе з кастрычніка па снежань Тэйлар сустракалася з [[Тэйлар Лотнер|Тэйларам Лотнерам]], вядомым па фільме «Змярканне». Разам яны зняліся ў рамантычнай камедыі «Дзень Святога Валянціна». Калі яны рассталіся, Тэйлар прысвяціла яму песню [[Back to December (песня Тэйлар Свіфт)|''Back to December'']]<ref>{{cite web|title=Taylor & Taylor Romance Was Overblown, Says Source|url=http://www.people.com/people/article/0,,20333466,00.html|work=People|access-date=2012-03-06|coauthors=Michael Y. Park, Nicole Sia|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0N8O3H5?url=http://www.people.com/people/article/0,,20333466,00.html|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=live}}</ref><ref name="USW">{{cite web|url=http://www.usmagazine.com/celebritynews/news/taylor-swift-taylor-lautner-split-20092912|title=Exclusive: Taylor Swift, Taylor Lautner Split!|work=[[US Magazine]]|access-date=2010-11-12|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0N9GRJR?url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/taylor-swift-taylor-lautner-split-20092912|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=live}}</ref>. У 2010 раскрыўся раман Тэйлар Свіфт з Джэйкам Джыленхалам<ref>[http://www.people.com/people/article/0,,20446149,00.html Taylor Swift and Jake Gyllenhaal Share Coffee — Again — Couples, Jake Gyllenhaal, Taylor Swift] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160521041954/http://www.people.com/people/article/0,,20446149,00.html |date=21 мая 2016 }} // People.com</ref>. З ліпеня па верасень 2012 года спявачка была ў адносінах з Конарам Кенэдзі<ref>{{cite web|last=Kaplan|first=Don|url=http://www.nypost.com/p/news/national/beautiful_music_by_rfk_kid_swift_ZlQJVWd0fPa1IRyGiKsodJ|title=RFK grandson Conor Kennedy spends weekend with singer Taylor Swift at Kennedy compound in Massachusetts|publisher=New York Post|date=2012-07-25|access-date=2012-07-31|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0NAbxkp?url=http://www.nypost.com/p/news/national/beautiful_music_by_rfk_kid_swift_ZlQJVWd0fPa1IRyGiKsodJ|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Taylor Swift|url=http://www.people.com/people/article/0,,20642336,00.html|title=Taylor Swift, Conor Kennedy Split; Couple Break Up|publisher=People.com|date=2012-10-30|access-date=2012-11-07|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0NBPFOa?url=http://www.people.com/people/article/0,,20642336,00.html|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>. З кастрычніка 2012 па студзень 2013 года Тэйлар сустракалася з удзельнікам гурта [[One Direction]] Гары Стайлсам<ref>{{cite web|url=http://popcrush.com/taylor-swift-harry-styles-one-direction-photograph/|title=Taylor Swift + Harry Styles of One Direction Photographed Together|publisher=Popcrush.com|date=2012-12-02|access-date=2013-02-25|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0NCCnfn?url=http://popcrush.com/taylor-swift-harry-styles-one-direction-photograph/|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/taylor-swift-harry-styles-break-up-what-went-wrong-201381|title=Taylor Swift, Harry Styles Break Up: What Went Wrong|publisher=UsMagazine.com|date=2013-01-08|access-date=2013-02-25|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0NDSUTa?url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/taylor-swift-harry-styles-break-up-what-went-wrong-201381|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=live}}</ref>. З 2015 года Тэйлар сустракалася з дыджэем Кельвінам Харысам. Першыя чуткі пра раман з’явіліся ў сакавіку, калі пара стала часта з’яўляцца на публіцы разам, трымаючыся за рукі. Таксама яны пабывалі на адным з канцэртаў разам і, па словах відавочцаў, ні на крок не адыходзіліся адзін ад аднаго<ref>[http://www.elle.com/culture/celebrities/news/a27624/taylor-swift-calvin-harris-dating-rumors/ Taylor Swift and Calvin Harris dating?]</ref>. У маі пачалі хадзіць чуткі пра тое, што пара ўжо падумвае пра вяселле, але афіцыйнага пацверджання ад Тэйлар або Кельвіна не было<ref>[http://hollywoodlife.com/2015/05/29/taylor-swift-calvin-harris-getting-married-se rious-relationship/ Taylor Swift and Calvin Harris getting married?]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У ліпені пачала распаўсюджвацца інфармацыя пра заручыны пары<ref>[http://www.mtv.co.uk/calvin-harris/news/wait-a-minute-is-calvin-harris-about-to-propose-to-taylor-swift Calvin Harris wants to propose to Taylor Swift?]</ref>. Тэйлар і Кельвін сталі самай высокааплатнай парай у 2015 годзе<ref>{{Cite web |url=http://time.com/3936952/taylor-swift-calvin-harris-highest-paid/ |title=Taylor Swift and Calvin Harris Higgest Paid Couple In 2015 |access-date=29 кастрычніка 2017 |archive-date=30 чэрвеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630013226/http://time.com/3936952/taylor-swift-calvin-harris-highest-paid/ |url-status=dead }}</ref>. У маі 2016 года пара рассталася<ref>[http://www.people.com/people/package/article/0,,20981907_21010217,00.html Taylor Swift and Calvin Harris Split After 15 Months Together]</ref>. У маі 2016 года Тэйлар пазнаёмілася з брытанскім акцёрам Томам Хідлстанам<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3572733/Taylor-Swift-Tom-Hiddleston-hit-dancefloor-Met-Gala.html|title=They've got Style! Taylor Swift and Tom Hiddleston bust a move together as they hit the dancefloor during the Met Gala|work=[[Dailymail]]|date=May 4, 2016|access-date=June 16, 2016}}</ref>. У чэрвені з’явіліся першыя сумесныя здымкі пары з адпачынку на [[Род-Айленд]]зе<ref>{{cite web|url=http://popcrush.com/taylor-swift-tom-hiddleston-dating-photos/|title=Taylor Swift + Tom Hiddleston Pictured Kissing By Rocks, Are Possibly Dating|work=Popcrush|date=June 15, 2016|access-date=June 16, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cosmopolitan.com/entertainment/celebs/news/a59987/taylor-swift-tom-hiddleston-kissing-photos/|title=Taylor Swift and Tom Hiddleston Have Been Spotted KISSING|work=[[Cosmopolitan]]|date=June 15, 2016|access-date=June 16, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://toofab.com/2016/06/15/taylor-swift-dating-tom-hiddleston-calvin-harris/|title=Taylor Swift's Moved on From Calvin Harris -- Spotted Kissing Tom Hiddleston!|work=toofab.com|date=June 15, 2016|access-date=June 16, 2016}}</ref>. У верасні было абвешчана, што Тэйлар і Том рассталіся<ref>{{cite web|url=http://time.com/4481115/taylor-swift-tom-hiddleston-break-up/|title=Taylor Swift and Tom Hiddleston Break Up After Three Months|work=[[TIME]]|date=September 6, 2016|access-date=September 13, 2016}}</ref>. У маі 2017 года распаўсюдзіліся чуткі пра раман Свіфт з пачынаючым брытансім акцёрам Джо Элвінам. 1 чэрвеня пару заўважылі ў аэрапорце, а праз некалькі дзён — на балконе ў доме Тэйлар. Неўзабаве інфармацыя пра іх раман пацвердзілася<ref>https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/taylor-swift-and-boyfriend-joe-alwyn-are-very-much-in-love/</ref><ref>http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-5021529/Ed-Sheeran-approves-Taylor-Swift-s-new-beau-Joe-Alwyn.html</ref>. === Інцыдэнт на MTV VMA 2009 і яго наступствы === На цырымоніі ўзнагароджання [[MTV|MTV Video Music Awards 2009]] Тэйлар з кліпам на ''[[You Belong with Me (песня Тэйлар Свіфт)|You Belong With Me]]'' перамагла катэгорый «Найлепшае жаночае відэа», адной з галоўных намінацый прэміі. Яе выступленне з падзячнай прамовай перапыніў рэпер [[Канье Уэст]]. Ён выбег на сцэну, адабраў мікрафон у Тэйлар і сказаў, што перамогу заслугоўвала відэа [[Беёнсэ]] ''Single Ladies (Put a Ring on It)''<ref>[http://www.mtv.com/news/articles/1621389/20090913/west_kanye.jhtml Kanye West Crashes VMA Stage During Taylor Swift’s Award Speech] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101213065632/http://www.mtv.com/news/articles/1621389/20090913/west_kanye.jhtml |date=13 снежня 2010 }}, MTV 2009 Sep 13.</ref><ref name= "Cnn.com">{{cite news |first= Lisa |last= Respers |title= Anger over West's disruption at MTV awards |date= September 14, 2009 |access-date=September 15, 2009 |publisher= CNN |url=http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/09/14/kanye.west.reaction/index.html| archive-url= https://web.archive.org/web/20090926191354/http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/09/14/kanye.west.reaction/index.html| archive-date= September 26, 2009 | url-status= live}}</ref><ref name= "rollingstone.com">{{cite web|title=Kanye West Storms the VMAs Stage During Taylor Swift's Speech|date=September 13, 2009|work=[[Rolling Stone]]|access-date=September 13, 2009|url=https://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/09/13/kanye-west-storms-the-vmas-stage-during-taylor-swifts-speech/?rand=84857|archive-url=https://www.webcitation.org/65iBUSnNo?url=http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-storms-the-vmas-stage-during-taylor-swifts-speech-20090913?rand=84857|archive-date=25 лютага 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="Rolling Stone 2009-09-13">{{cite web|last=Kreps|first=Daniel|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-storms-the-vmas-stage-during-taylor-swifts-speech-20090913?rand=84857|title=Kanye West Storms the VMAs Stage During Taylor Swift's Speech|date=September 13, 2009|work=[[Rolling Stone]]|access-date=September 13, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130119133749/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-storms-the-vmas-stage-during-taylor-swifts-speech-20090913?rand=84857|archive-date=19 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Гэтая выхадка была негатыўна ўспрынята аўдыторыяй<ref name=billboardoral>{{cite web |last1=Kaufman |first1=Gil |title=2009 VMAs Oral History: What You Didn't See When Kanye West Rushed the Stage on Taylor Swift |url=https://www.billboard.com/articles/news/television/8523549/2009-mtv-vmas-oral-history |website=Billboard |access-date=23 August 2019}}</ref>. Затым Уэст вярнуў мікрафон збянтэжанай і цалкам засмучанай Свіфт, якая не здолела завяршыць сваю прамову<ref name= "Rolling Stone 2009-09-13"/><ref name= "Beyonce1">{{cite web |title=Taylor Swift Thanks "Gracious" Beyonce for Inviting Her Onstage After Kanye Stunt at VMAs |url=https://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-thanks-gracious-beyonce-for-inviting-her-onstage-after-kanye-stunt-at-vmas-20090914 |work=[[Rolling Stone]] |access-date=May 15, 2012 |date=September 14, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615184835/http://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-thanks-gracious-beyonce-for-inviting-her-onstage-after-kanye-stunt-at-vmas-20090914 |archive-date=15 чэрвеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. За свае дзеянні Канье быў выправаджаны з цырымоніі. З тых часоў паміж выканаўцамі усталявалася працяглая варожасць, якая суправаджаецца рознымі скандаламі. Сярод самых гучных — выпадак [[2016 год у гісторыі музыкі|2016]] года. Тады Уэст у сваёй песні ''Famous'' назваў Тэйлар «сукай, якую ён зрабіў знакамітай» і ў кліпе на трэк выкарыстаў аголеную васковую фігруру спявачкі<ref name="rollingstone.ru">Леонид Фоменко (25 июня 2016). [http://www.rollingstone.ru/music/video/23193.html «Famous» груз: Канье Уэст снова доказывает, что он больше, чем знаменитость] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160628020006/http://www.rollingstone.ru/music/video/23193.html |date=28 чэрвеня 2016 }}. [[Rolling Stone]] rollingstone.ru (ВИДЕО)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/7416556/kanye-west-naked-taylor-swift-donald-trump-famous-video-premiere|title=Kanye West Nuzzles Naked Taylor Swift, Donald Trump & Bill Cosby in 'Famous' Video|work=Billboard|date=June 25, 2016|access-date=June 25, 2016}}</ref>. Спявачка адразу ж выказала сваё абурэнне, што выклікала шырокі грамадскі рэзананс. Пасля гэтага жонка рэпера Кім Кардаш’ян апублікавала незаконна запісаную тэлефонную размову Канье і Тэйлар, у якім Свіфт нібыта дазваляе Уэсту абражаць сябе ў песні. Пазней было даказана, што запіс быў змантаваны. Адсылкі да Уэста і сутычак з ім ёсць у альбомах Тэйлар [[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|''Speak Now'']], [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']], ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' і ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' === Справа аб сексуальным дамаганні === 2 чэрвеня 2013 года падчас сустрэчы Тэйлар з фанатамі радыё-дыджэй Дэвід Мюлер задраў Свіфт спадніцу і схапіў яе за ягадзіцы. Пасля гэтага ахова вывела мужчыну з залы, а праз некалькі дзён кіраўніцтва радыё звольніла яго. Праз два гады, у верасні 2015 года, Дэвід Мюлер падаў на Тэйлар у суд. У пазове гаварылася, што Мюлер не чапаў спявачку і яна зблытала яго з іншым чалавекам. Мужчына абвінавачваў Тэйлар у паклёпе, наўмысным умяшанні ў кантракт і дзелавыя адносіны. Ён патрабаваў ад Свіфт грашовую кампенсацыю за страту працы (па некаторых дадзеных, сума складала каля 3 мільёнаў долараў). Праз месяц Тэйлар падала на яго сустрэчны пазоў аб сексуальным дамаганні. Спявачка сцвярджала, што дакладна ведае, што вінаватым быў менавіта Мюлер. У адпаведнасці з мясцовым заканадаўствам, пакаранне за сексуальнае дамаганне можа скласці да двух гадоў пазбаўлення волі, аднак справа Свіфт і Мюлера не з’яўлялася крымінальнай. Свіфт таксама паабяцала, што калі яна выйграе справу, то ўсе выйграныя грошы пойдуць у дабрачынныя арганізацыі, якія абараняюць правы жанчын, якія пацярпелі праз сексуальныя дамаганні.<blockquote>'''Тэйлар Свіфт'':''''' ''«Прама перад тым момантам, калі трэба было сфатаграфавацца, ён залез сваёй рукой да мяне пад сукенку і схапіў мяне за ягадзіцы. Я спрабавала адысці, але ён працягваў трымаць сваю руку. Ён зрабіў гэта спецыяльна, я ўпэўненая ў гэтым. Памятаю, што ніколі яшчэ не адчувала сябе настолькі сумнай, расчараванай і абражанай. Сустрэча з фанатамі павінна быць тым месцам, дзе ты дзякуеш людзям за тое, што яны прыйшлі на твой канцэрт. Я была проста агаломшаная».'' </blockquote>Першапачаткова мужчына сцвярджаў, што ўвогуле не дакранаўся да Свіфт, а потым змяніў свае паказанні і заявіў, што, магчыма, дакрануўся да яе выпадкова. У чэрвені 2017 года суд часткова адхіліў пазоў Дэвіда Мюлера супраць Тэйлар. Аднагадовы тэрмін даўніны для пазову аб паклёпе ўжо даўно скончыўся да таго часу, калі Мюлер падаў яго ў 2015 годзе. Суддзя таксама пастанавіў, што астатняя частка пазову Мюлера супраць Тэйлар будзе разглядацца далей. Судовае разбіральніцтва пачалося 7 жніўня 2017 года і павінна было скончыцца праз дзесяць дзён. Але ўжо 15 жніўня прысяжныя прызналі Мюлера вінаватым і адхілілі ўсе яго пазовы<ref>https://www.thesun.co.uk/news/4244962/taylor-swift-grope-picture-david-mueller/</ref><ref>http://www.eonline.com/news/873557/david-mueller-speaks-out-after-losing-taylor-swift-groping-lawsuit-i-can-pass-a-polygraph</ref><ref>http://www.dailymail.co.uk/news/article-4789486/Taylor-Swift-fights-DJ-1-token-award.html</ref>. === Страчаныя правы на музыку === Дагавор Свіфт з лэйблам Big Machine Records, на якім яна пачала кар’еру, скончыўся ў лістападзе [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года. Спявачка перайшла на Republic Records, які належыць адной з найбуйнейшых кампаній у індустрыі [[Universal Music Group]], і заключыла кантракт, які не толькі замацаваў за ёй правы на ўсе будучыя запісы, але і абавязаў Universal дзяліцца даходамі ад продажу акцый Spotify з усімі сваімі артыстамі<ref>https://edition.cnn.com/2019/07/01/business/taylor-swift-rights-trnd/index.html</ref>. Гэта стала працягам барацьбы Тэйлар супраць абясцэньвання працы музыкаў<ref>https://www.rollingstone.com/pro/news/taylor-swift-universal-republic-deal-spotify-758102/</ref>. Высветлілася, што Свіфт, падпісваючы кантракт у падлеткавым узросце, аддала правы на майстарынг-запісы прадзюсару. Пасля заканчэння дагавора ён супраць яе волі прадаў іх старонняму чалавеку. Ім апынуўся медыямагнат Скутэр Браўн. Ён супрацоўнічаў, акрамя іншага, з [[Канье Уэст]]ам — даўнім апанентам Свіфт. Абвінавачванні Тэйлар у адрас Браўна і былых партнёраў сталі адной з галоўных тэм, якія абмяркоўваліся ў заходніх СМІ, што пішуць пра шоў-бізнэс. Кампанія Скутэра Браўна выкупіла за 300 мільёнаў долараў лэйбл Big Machine Records, на якім Тэйлар Свіфт выпусціла першыя шэсць альбомаў. Пасля здзелкі права на майстарынг-копіі шасці альбомаў Свіфт перайшлі да лэйбла Браўна, з якім у выканаўцы склаліся напружаныя адносіны. У сваім блогу на Tumblr яна распавяла, што даведалася аб пераходзе правоў на яе запісы са СМІ, а таксама паскардзілася на цкаванне з боку Браўна. У сваёй публікацыі Свіфт згадала і былога менеджэра, уладальніка Big Machine Records Скота Барчэту. Спявачка адзначыла, што спрабавала выкупіць правы на сваю музыку, але лэйбл прапанаваў ёй вярнуцца назад і «зарабляць» па альбоме за раз — па адным старым за кожны новы. Свіфт адмовілася<ref>https://taylorswift.tumblr.com/post/185958366550/for-years-i-asked-pleaded-for-a-chance-to-own-my</ref>. <blockquote>'''Тэйлар Свіфт:''' ''«На працягу многіх гадоў я прасіла, умольвала, каб мне далі магчымасць валодаць правамі на сваю музыку. Замест гэтага мне прапанавалі падпісаць новы кантракт з Big Machine Records, паводле якога я б „зарабляла“ па аднаму старому альбому за кожны запісаны новы. Мне прыйшлося сысці, таму што я ведала, што як толькі кантракт будзе падпісаны, Скот Барчэта прадасць лэйбл, тым самым прадаўшы мяне і маё мінулае. Мне давялося зрабіць пакутлівы выбар, пакінуўшы ўсё, што было ззаду: музыку, якую я напісала на падлозе сваёй спальні, кліпы, якія я прыдумала і аплачвала з грошай, заробленых выступамі ў барах, клубах, а ў наступстве на арэнах і стадыёнах. Цяпер Скутэр зняславіў працу майго жыцця, якую я сама ніколі не мела магчымасці набыць. Па сутнасці, мая музычная спадчына будзе знаходзіцца ў руках чалавека, які першапачаткова спрабаваў яго разбурыць. Для мяне гэта горшы варыянт развіцця падзей. Вось, што адбываецца, калі ты заключаеш кантракт у пятнаццаць гадоў з кімсьці, для каго такое паняцце, як „вернасць“, існуе толькі ў рамках дамовы».''</blockquote> Першапачаткова меркавалася, што Свіфт не зможа больш выконваць свае песні і зарабляць на іх іншым продажы. Аднак юрысты спявачкі знайшлі шчыліну ў дамове: сітуацыю выратавалі нюансы аўтарскага права [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. У кантракце, які Тэйлар падпісала пятнаццацігадовай дзяўчынкай, гаворка ішла не аб усіх аўтарскіх правах, а толькі аб правах на майстарынгі — арыгінальныя запісы, з якіх робяць копіі альбомаў. Такім чынам, у лэйбла апынуліся правы на запісаны матэрыял як суцэльны прадукт, а правы на арыгінальную лірыку і аранжыроўку засталіся за Свіфт, бо яна іх аднаасобны аўтар. У сувязі з гэтым яна не будзе атрымліваць адлічэнні за продаж стандартных запісаў, але зможа свабодна выконваць свае песні<ref>https://www.nytimes.com/2019/06/30/arts/music/taylor-swift-music-scooter-braun.html</ref>. Таксама яна зможа запісаць іх зноўку, абясцэніўшы тым самым тыя версіі, якія ў яе адабралі. Менавіта гэтым яна плануе заняцца: спявачка ўжо анансавала перавыпуск сваіх першых альбомаў у змененай форме<ref>https://daily.afisha.ru/news/29851-teylor-svift-sobralas-perezapisat-starye-albomy-izza-konflikta-s-leyblom/</ref>. Гэтым разам правы на музыку застануцца за ёй. Заява Свіфт, па выразе часопіса [[Rolling Stone]], справакавала «поп-музычную сусветную вайну»<ref>https://www.rollingstone.com/music/music-news/taylor-swift-scooter-braun-scott-borchetta-explainer-853424/</ref>. У падтрымку Тэйлар выказаліся спявачкі Холзі, Кеша, Скай Ферэйра і іншыя; [[Адэль (спявачка)|Адэль]], [[Рыяна]] і [[Майлі Сайрус]] адпісаліся ад Скутэра Браўна ў [[Instagram]]. 17 лістапада [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года стала вядома, што Скутэр Браўн прадаў кампаніі Shamrock увесь музычны каталог спявачкі. На прэміі American Music Awards 2020 яна паведаміла, што пачала перазапісваць свае старыя песні, каб супрацьстаяць дзеянням Браўна. == Ацэнкі творчасці == У [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] годзе спявачка стала лаўрэатам прэміі маладых талентаў імя Хэла Дэвіда. Гэту ўзнагароду атрымліваюць таленавітыя аўтары песень, якія знаходзяцца на вяршыні сваёй кар’еры і аказваюць значны ўплыў на музычную індустрыю дзякуючы сваім песням. Па заяве iHeart Radio, Тэйлар — другая самая ўплывовая жанчына, якая змяніла музычную індустрыю<ref>https://www.iheart.com/</ref>. У спісе часопіса [[Forbes]] «Самыя маладыя жанчыны Амерыкі, якія стварылі сваю кар’еру самі» Свіфт заняла першы радок<ref>https://www.forbes.com/sites/katherinetaylor/2017/05/17/youngest-of-americas-richest-self-made-women/?ss=self-made-women#fddd9d9500cc</ref>. Часопіс Variety у артыкуле «500 самых уплывовых лідараў шоў-бізнесу» адзначыў, што ў Тэйлар ёсць неперасяжная асаблівасць смела супрацьстаяць іншым гігантам індустрыі. Па выніках [[2010-я|другога]] дзесяцігоддзя [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], Свіфт была прызнана многімі выданнямі і крытыкамі як адна з найлепшых і найбольш уплывовых артыстах гэтага перыяду. Сярод яе ўзнагарод і статусаў: * [[American Music Awards]]: артыст дзесяцігоддзя<ref>https://www.ctvnews.ca/entertainment/taylor-swift-crowned-artist-of-the-decade-at-american-music-awards-1.4700702#:~:text=Taylor%20Swift%20has%20moonwalked%20past,at%20the%20fan-voted%20show {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727130958/https://www.ctvnews.ca/entertainment/taylor-swift-crowned-artist-of-the-decade-at-american-music-awards-1.4700702#:~:text=Taylor%20Swift%20has%20moonwalked%20past,at%20the%20fan-voted%20show |date=27 ліпеня 2020 }}.</ref>; * [[Billboard Music Awards|Billboard Women In Music]]: жанчына дзесяцігоддзя<ref>https://www.billboard.com/articles/news/awards/8546156/taylor-swift-woman-of-the-decade-speech-billboard-women-in-music</ref>; * YouGov: самы паважаны выканаўца ў свеце<ref>https://yougov.co.uk/topics/entertainment/explore/music_artist/Taylor_Swift</ref>; * YouGov: топ-10 самых паважаных жанчын у свеце; * [[Forbes]]: самая легендарная кантры-выканаўца гэтага стагоддзя<ref>https://www.forbes.com/sites/brittanyhodak/2019/08/31/heres-why-and-what-taylor-swift-should-perform-at-the-cma-awards/</ref>; * [[Грэмі]]: тытан поп-музыкі<ref>https://www.grammy.com/grammys/news/taylor-swift-confirms-seventh-studio-album-lover</ref>; * [[Time|TIME]]: самая ўплывовая артыстка<ref>{{Cite web |url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2019/5567666/taylor-swift/ |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2020 |archive-date=4 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204051826/https://time.com/collection/100-most-influential-people-2019/5567666/taylor-swift/ |url-status=dead }}</ref>; * [[The Guardian]]: каралева поп-музыкі<ref>https://www.theguardian.com/music/2019/aug/24/taylor-swift-pop-music-hunger-games-gladiators</ref>; * [[Rolling Stone]]: апошняя са старой школы, хто рухае светам музыкі<ref>https://www.rollingstone.com/pro/features/taylor-swift-lover-is-a-guaranteed-success-873520/</ref>; * Refinery29: ключавая жанчына ў гэтым дзесяцігоддзі, якая змяніла правілы гульні музычнай індустрыі<ref>https://www.refinery29.com/en-us/2019/12/9094334/most-important-women-in-music-2010s-decade</ref>; * Brandwatch: самая ўплывовая жанчынай у [[Twitter|Твітэры]] за 2020 год. * [[BRIT Awards]]: сусветная ікона<ref name=":3" />. Часопіс [[Rolling Stone]] назваў [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']] найлепшым кантры-альбомам 2010-х гадоў, а выданне «UPROXX» выбрала яго найлепшым жаночым альбомам гэтага дзесяцігоддзя ў агульным. [[Billboard Music Awards|Billboard]], у сваю чаргу, назваў ''[[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|Speak Now]]'' найлепшым жаночым кантры-альбомам 2010-х гадоў. Выданне [[Billboard Hot 100|Billboard]] апублікавала спіс са 100 выканаўцаў з найвялікшымі відэа-працамі за ўвесь час, у якім была прадстаўлена і Тэйлар. Асабліва адзначылі кліпы на ''[[You Belong with Me (песня Тэйлар Свіфт)|You Belong With Me]]'' і [[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|''Delicate'']]: «Музычныя кліпы Тэйлар Свіфт вельмі падобныя на марозіва. Напрыклад, у ''[[White Horse (песня Тэйлар Свіфт)|White Horse]]'' класічны ванільны смак, а [[...Ready for It? (песня Тэйлар Свіфт)|''…Ready For It?'']] — гэта шакаладнае марозіва з кавалачкамі арэхаў унутры. Вы заўсёды зможаце знайсці сабе падыходны відэакліп Тэйлар, у залежнасці ад таго, які смак вам падабаецца і якія эмоцыі вы хочаце спазнаць». Відэакліп Тэйлар на песню ''[[Wildest Dreams (песня Тэйлар Свіфт)|Wildest Dreams]]'' з яе студыйнага альбома [[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']] быў негатыўна ацэнены некаторымі СМІ, якія абвінавачвалі спявачку ў [[каланіялізм]]е і [[расізм]]е. Паводле меркавання Ларэн Дука з уплывовага выдання Huffington Post, відэа рамантызуе эпоху каланіялізму. Ніка Лэнг з партала Daily Dot сцвярджае, што відэакліп спрабуе ўзнавіць класічны галівудскі раман, але ўяўляе сабой класічны галівудскі расізм<ref>{{cite web|url=http://zviazda.by/be/news/20150903/1441296014-spyavachka-teylar-svift-abvinavachanaya-u-kalaniyalizme-za-svoy-novy|title=Спявачка Тэйлар Свіфт абвінавачаная ў каланіялізме за свой новы відэакліп Wildest Dreams|publisher=Звязда|date=2015-03-09|access-date=2017-02-05|archive-date=23 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231023003028/http://zviazda.by/be/news/20150903/1441296014-spyavachka-teylar-svift-abvinavachanaya-u-kalaniyalizme-za-svoy-novy|url-status=dead}}</ref>. Відэакліп на ''[[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|Delicate]]'' некаторыя абвінавачвалі ў плагіяце рэкламы «KENZO». == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === {| class="wikitable" |+Спіс альбомаў з указаннем пазіцыі ў чарце і сертыфікацыі ! rowspan="2" |Назва ! rowspan="2" |Дэталі ! colspan="9" |Вышэйшая пазіцыя ! rowspan="2" |Сертыфікацыя |- !US !AUS !CAN !GER !IRL !NZ !JP !SWE !UK |- !''[[Taylor Swift (альбом Тэйлар Свіфт)|Taylor Swift]]'' | * Дата выхаду: 24 кастрычніка 2006. * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: CD, лічбавая дыстрыбуцыя. | style="text-align:center;"|5 | style="text-align:center;"|33 | style="text-align:center;"|14 | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|53 | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|81 | * US: 7× плацінавы * AUS: плацінавы * CAN: 2× плацінавы * UK: залаты |- !''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]'' | * Дата выхаду: 11 лістапада 2008. * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: CD, лічбавая дыстрыбуцыя. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|12 | style="text-align:center;"|7 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|12 | style="text-align:center;"|5 | * US: брыльянтавы * AUS: 7× плацінавы * CAN: 4× плацінавы * IRL: 2× плацінавы * NZ: 3× плацінавы * UK: 2× плацінавы * JP: залаты |- !''[[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|Speak Now]]'' | * Дата выхаду: 25 кастрычніка 2010. * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: LP, CD, лічбавая дыстрыбуцыя. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|15 | style="text-align:center;"|6 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|6 | style="text-align:center;"|18 | style="text-align:center;"|6 | * US: 6× плацінавы * AUS: 2× плацінавы * CAN: 4× плацінавы * IRL: залаты * NZ: плацінавы * UK: залаты * JP: залаты |- !''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]'' | * Дата выхаду: 22 кастрычніка 2012 * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: CD, лічбавая дыстрыбуцыя. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|5 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|1 | * US: 7× плацінавы * AUS: 4× плацінавы * CAN: 4× плацінавы * IRL: плацінавы * NZ: 2× плацінавы * UK: 2× плацінавы * JP: плацінавы * SWE: залаты * FR: залаты |- !''[[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|1989]]'' | * Дата выхаду: 27 кастрычніка 2014. * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: CD, лічбавая дыстрыбуцыя. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|4 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|23 | style="text-align:center;"|1 | * US: 9× плацінавы * AUS: 9× плацінавы * CAN: 6x плацінавы * NZ: 3x плацінавы * UK: 4x плацінавы * JP: плацінавы * FR: плацінавы * SWE: залаты |- !''[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]'' | * Дата выхаду: 10 лістапада 2017. * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: CD, лічбавая дыстрыбуцыя, стрымінг. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|1 | * US: 3x плацінавы * AUS: 3× плацінавы * CAN: плацінавы * UK: плацінавы * NZ: 3x плацінавы * SWE: залаты * JP: залаты |- !''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' | * Дата выхаду: 23 жніўня 2019. * Лэйбл: Republic. * Фармат: CD, LP, лічбавая дыстрыбуцыя,<br />касеты, стрымінг. |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|2 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|3 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 | * US: 2x плацінавы * AUS: 2× плацінавы * UK: плацінавы * NZ: плацінавы |- !''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' | * Дата выхаду: 24 ліпеня 2020. * Лэйбл: Republic. * Фармат: CD, LP, лічбавая дыстрыбуцыя,<br />касеты, стрымінг. |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|8 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|8 |style="text-align:center;"|3 |style="text-align:center;"|1 | * US: плацінавы * AUS: плацінавы * UK: плацінавы * NZ: плацінавы |- !''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' | * Дата выхаду: 11 снежня 2020. * Лэйбл: Republic. * Фармат: CD, LP, лічбавая дыстрыбуцыя,<br />касеты, стрымінг. |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|5 |style="text-align:center;"|2 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|16 |style="text-align:center;"|3 |style="text-align:center;"|1 | * AUS: залаты * UK: залаты * CAN: залаты * NZ: плацінавы |- !''Midnights'' | * Дата выхаду: 21 кастрычніка 2022 * Лэйбл: Republic | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |- !''The Tortured Poets Department'' | * Дата выхаду: 19 красавіка 2024 * Лэйбл: Republic | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |- !''The Life of a Showgirl'' | * Дата выхаду: 3 кастрычніка 2025 * Лэйбл: Republic | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |- | colspan="12" |Прочырк «—» азначае адсутнасць у чарце. |} === Перазапісы === {| class="wikitable" |+Спіс перазапісаных альбомаў з указаннем пазіцыі ў чарце і сертыфікацыі ! rowspan="2" |Назва ! rowspan="2" |Дэталі ! colspan="9" |Вышэйшая пазіцыя ! rowspan="2" |Сертыфікацыя |- !US !AUS !CAN !GER !IRL !NZ !JP !SWE !UK |- !''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]'' | * Дата выхаду: 9 красавіка 2021. * Лэйбл: Republic. * Фармат: CD, LP, лічбавая дыстрыбуцыя,<br />касеты, стрымінг. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|13 | style="text-align:center;"|17 | style="text-align:center;"|1 | * NZ: залаты * UK: сярэбраны |- !''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]'' | * Дата выхаду: 12 лістапада 2021. * Лэйбл: Republic. * Фармат: CD, LP, лічбавая дыстрыбуцыя,<br />касеты, стрымінг. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|15 | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|1 | * NZ: залаты * UK: залаты |- !''Speak Now (Taylor's Version)'' | * Дата выхаду: 7 ліпеня 2023 * Лэйбл: Republic | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |- !''1989 (Taylor's Version)'' | * Дата выхаду: 27 кастрычніка 2023 * Лэйбл: Republic | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |} === Відэаграфія === {| class="wikitable" !Год !Кліп !Рэжысёр !Альбом |- |2006 |[[Tim McGraw (песня Тэйлар Свіфт)|Tim McGraw]] | rowspan="3" |Трэй Фанджой | rowspan="5" style="text-align:center;"|[[Taylor Swift (альбом Тэйлар Свіфт)|'''Taylor Swift''']] |- | rowspan="2" |2007 |[[Teardrops on My Guitar (песня Тэйлар Свіфт)|Teardrops on My Guitar]] |- |[[Our Song (песня Тэйлар Свіфт)|Our Song]] |- | rowspan="5" |2008 |I’m Only Me When I’m with You |Тэйлар Свіфт |- |[[Picture to Burn (песня Тэйлар Свіфт)|Picture to Burn]] |Трэй Фанджой |- |Beautiful Eyes |Тод Кэсіці | rowspan="8" style="text-align:center;"|[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|'''Fearless''']] |- |Change |Шон Робінс |- |[[Love Story (песня Тэйлар Свіфт)|Love Story]] | rowspan="2" |Трэй Фанджой |- | rowspan="6" |2009 |[[White Horse (песня Тэйлар Свіфт)|White Horse]] |- |Crazier |Пітэр Чэлсам |- |[[You Belong With Me (песня Тэйлар Свіфт)|You Belong with Me]] |Раман Уайт |- |The Best Day |Тэйлар Свіфт |- |[[Fifteen (песня Тэйлар Свіфт)|Fifteen]] | rowspan="2" |Раман Уайт |- |Best Days of Your Life<br />(разам з Келлі Піклер) |Kellie Pickler<br />(альбом Келлі Піклер) |- | rowspan="2" |2010 |[[Fearless (песня Тэйлар Свіфт)|Fearless]] |Тод Кэсіці | style="text-align:center;"|[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|'''Fearless''']] |- |[[Mine (песня Тэйлар Свіфт)|Mine]] |Тэйлар Свіфт<br />Раман Уайт | rowspan="6" style="text-align:center;"|'''[[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|Speak Now]]''' |- | rowspan="5" |2011 |[[Back to December (песня Тэйлар Свіфт)|Back to December]] |Ёан Лімойн |- |[[Mean (песня Тэйлар Свіфт)|Mean]] |Дэклан Уайтблум |- |[[The Story of Us (песня Тэйлар Свіфт)|The Story of Us]] |Нубл Джонс |- |[[Sparks Fly (песня Тэйлар Свіфт)|Sparks Fly]] |Крысціан Ламб |- |[[Ours (песня Тэйлар Свіфт)|Ours]] |Дэклан Уайтблум |- | rowspan="5" |2012 |Safe & Sound<br />(разам з The Civil Wars) |Філіп Андэлман |The Hunger Games<br />(альбом саўндтрэкаў да фільма <br />«Галодныя гульні») |- |Both of Us<br />(разам з B.o.B) |Джэйк Нэва |Strange Clouds<br />(альбом B.o.B) |- |[[We Are Never Ever Getting Back Together (песня Тэйлар Свіфт)|We Are Never Ever Getting Back Together]] |Дэклан Уайтблум | rowspan="4" style="text-align:center;"|'''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]''' |- |[[Begin Again (песня Тэйлар Свіфт)|Begin Again]] |Філіп Андэлман |- |[[I Knew You Were Trouble (песня Тэйлар Свіфт)|I Knew You Were Trouble]] | rowspan="2" |Энтані Мэндлер |- | rowspan="5" |2013 |[[22 (песня Тэйлар Свіфт)|22]] |- |Highway Don’t Care<br />(разам з Цімам Макгро) |Шэйн Дрэйк |Two Lanes of Freedom<br />(альбом Ціма Макгро) |- |[[Everything Has Changed (песня Тэйлар Свіфт)|Everything Has Changed]]<br />(разам з [[Эд Шыран|Эдам Шыранам]]) |Філіп Андэлман<br />Джыліс Данінг | rowspan="3" style="text-align:center;"|'''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]''' |- |[[Red (песня Тэйлар Свіфт)|Red]] |Кенні Джэксан |- |[[The Last Time (песня Тэйлар Свіфт)|The Last Time]]<br />(разам з Гары Лайтбодзі) |Тэры Рычардсан |- | rowspan="2" |2014 |Shake It Off |Марк Романек | rowspan="7" style="text-align:center;"|[[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|'''1989''']] |- |Blank Space |Джосэф Кан |- | rowspan="3" |2015 |Style |Кайл Ньюман |- |Bad Blood<br />(разам з Кендрыкам Ламарам) | rowspan="3" |Джосэф Кан |- |Wildest Dreams |- | rowspan="2" |2016 |Out of the Woods |- |New Romantics |Джосэф Акерлунд |- | rowspan="3" |2017 |I Don’t Wanna Live Forever<br />(разам з Зэйнам Малікам) |Грант Сінгер |Fifty Shades Darker:OMPC<br />(альбом саўндтрэкаў да фільма <br />«На пяцьдзясят адценняў цямней») |- |[[Look What You Made Me Do (песня Тэйлар Свіфт)|Look What You Made Me Do]] | rowspan="4" |Джосэф Кан | rowspan="5" style="text-align:center;" |'''[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]''' |- |[[...Ready for It? (песня Тэйлар Свіфт)|…Ready for It?]] |- | rowspan="4" |2018 |[[End Game (песня Тэйлар Свіфт)|End Game]]<br />(разам з [[Эд Шыран|Эдам Шыранам]] і Future) |- |[[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|Delicate]] |- |[[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|Delicate]]<br />(вертыкальная версія) |Тэйлар Свіфт |- |Babe<br />(разам з Sugarland) |Энтані Мэндлер |Bigger<br />(альбом Sugarland) |- | rowspan="4" |2019 |ME!<br />(разам з Брэнданам Уры) |Тэйлар Свіфт<br />Дэйв Мэерс | rowspan="3" style="text-align:center;" |'''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]''' |- |You Need to Calm Down |Тэйлар Свіфт<br />Дру Кірсч |- |Lover |Тэйлар Свіфт<br />Дру Кірсч |- |Christmas Tree Farm |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |— |- | rowspan="3" |2020 |The Man |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |'''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]''' |- |[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]] |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |'''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''' |- |Willow |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |'''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]''' |- | rowspan="4" |2021 |The Best Day (Taylor’s Version) |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |'''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]''' |- |Renegade<br />(разам з Big Red Machine) |Майкл Браўн |How Long Do You Think It’s Gonna Last?<br />(альбом Big Red Machine) |- |All Too Well: The Short Film |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |'''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]''' |- |I Bet You Think About Me |Блэйк Лайвлі |style="text-align:center;" |'''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]''' |- |2022 |The Joker and the Queen<br />(разам з [[Эд Шыран|Эдам Шыранам]]) |Эміль Нава |=<br />(альбом Эда Шырана) |} == Туры == * ''Fearless Tour'' (2009—2010) * ''Speak Now World Tour'' (2011—2012) * ''Red Tour'' (2013—2014) * ''The 1989 World Tour'' (2015) * ''reputation Stadium Tour'' (2018) * ''Lover Fest'' (2020) — адменены * ''The Eras Tour'' (2023—2024) == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" !Год !Беларуская назва !Арыгінальная назва !Роля |- |2009 |C.S.I.: Месца злачынства |''CSI: Crime Scene Investigation'' |Хейлі Джонс |- | rowspan="" |2009 |Ханна Мантана: Кіно |''Hannah Montana: The Movie'' |Тэйлар Свіфт |- | rowspan="" |2010 |Дзень Святога Валянціна |''Valentine’s Day'' |Феліцыя |- | rowspan="" |2012 |Лоракс |''Dr. Seuss’ The Lorax'' |Одры |- |2013 |Новенькая |''New Girl'' |<abbr>Элейн</abbr> |- | rowspan="" |2014 |Прысвечаны |''The Giver'' |Размары |- |2019 |Кошкі |Cats |Бамбалурына |- |2019 |Міс Амерыкана |''Miss Americana'' |Тэйлар Свіфт |- |2020 |Folklore: праслухоўванні ў студыі Long Pond |''Folklore: The Long Pond Studio Sessions'' |Тэйлар Свіфт |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Taylor Swift}} * [http://www.taylorswift.com/ Афіцыйны сайт спявачкі] {{Тэйлар Свіфт}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул}} {{DEFAULTSORT:Свіфт Тэйлар}} [[Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard 200]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100]] [[Катэгорыя:Тэйлар Свіфт| ]] dwm6d5wx5dqoy94vzmv15h9ygtv024z Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы 100 121975 5170465 5169841 2026-07-24T15:51:00Z NirvanaBot 40832 +8 новых 5170465 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Дзяніс Валер’евіч Юрчак|2026-07-24T15:42:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксей Васілевіч Пагарэлаў|2026-07-24T13:34:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Павядайла|2026-07-24T12:29:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ранджыт Сінгх|2026-07-24T09:34:39Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Ордэн Усяслава Чарадзея|2026-07-24T06:50:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Марыс Бедэль|2026-07-24T05:26:48Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч|2026-07-23T20:06:53Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Вадзім Іванавіч Альшэўскі|2026-07-23T19:50:42Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|З песень аб няволі|2026-07-23T15:00:36Z|Etažy}} {{Новы артыкул|Спаць хочацца|2026-07-23T14:52:34Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Міхаіл Львовіч Матусоўскі|2026-07-23T13:25:03Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Павел Русін з Кросна|2026-07-23T11:09:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мікіта Забуга|2026-07-23T10:53:35Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Джэф Эмерык|2026-07-23T09:59:33Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Іван Сямёнавіч Павала-Швяйкоўскі|2026-07-23T08:35:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Юзаф Хомчык|2026-07-23T08:25:08Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Анэта Прымака-Онішк|2026-07-23T08:03:51Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Георг Вільгельм Пабст|2026-07-23T08:01:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|2026-07-23T07:37:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ірэна Матус|2026-07-23T07:34:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> n96p903eifulblzpb5fyvjuwjp1jmwo Легенда 0 127624 5170604 4313391 2026-07-24T21:37:08Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170604 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні}} '''Леге́нда''' (ад сяр.-{{lang-la|legenda}} «чытанне», «чытанае», «збор літургічных урыўкаў для штодзённай службы») — адна з разнавіднасцяў не[[Казка|казачнага]] [[Проза|празаічнага]] [[фальклор]]а. Пісьмовае [[паданне]] пра якія-небудзь гістарычныя падзеі або асоб у т.л. апавяданні са святога Пісання, дзеянні святых апосталаў, жыцці святых. У [[метафара|пераносным сэнсе]] адносіцца да абвеяных славай, якія выклікаюць захапленне падзей мінулага, адлюстраванага ў казках, апавяданнях і г.д. Як правіла, характэрны дадатковы рэлігійны ці сацыяльны [[Пафас, рыторыка|пафас]]. Легенда — прыблізны [[сінонім]] паняцця [[міф]]; [[эпас|эпічнае]] [[апавяданне]] пра тое, што адбывалася ў незапамятныя часы; галоўныя героі апавядання — звычайна [[Герай|героі]] ў поўным сэнсе слова, часта ў падзеях непасрэдна ўдзельнічаюць [[бог|багі]] і іншыя звышнатуральныя сілы. Падзеі ў легендзе нярэдка перабольшваюцца, дадаецца шмат [[выдумка|выдумкі]]. Таму вучоныя не лічаць легенды цалкам дакладнымі гістарычнымі сведчаннямі, не адмаўляючы, зрэшты, што ў большасці сваёй легенды заснаваны на рэальных падзеях. Легенды дзеляць на [[Рэлігія|рэлігійныя]] і [[Сацыялізацыя|сацыяльныя]]. Легенды, як правіла, былі [[вусная гаворка|вуснымі]] апавяданнямі, часта пакладзенымі на музыку; перадаваліся легенды з вуха на вуха, звычайна вандроўнымі [[казачнік]]амі. Пазней мноства легенд было запісана. Паколькі, калі пра каго-небудзь складалі легенды, гэта азначала грамадскае прызнанне яго дзеянняў, слова набыло дадатковы сэнс: так завуць падзеі і [[Культурны герой|дзеячаў]] (напрыклад, «Легенда рока»), якія атрымалі прызнанне і пашану. == Прыклады легенд == * [[Атлантыда]] * [[Беавульф|Бэўвульф]] * [[Эльдарада]] * [[Кароль Артур]] * [[Філасофскі камень]] * [[Робін Гуд]] * [[Легенда аб Палемоне]] == Гл. таксама == * [[Гарадская легенда]] * [[Міф]] * [[Ода]] * [[Сага]] * [[Быліна]] == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Леге́нда|419}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міфалогія|*]] [[Катэгорыя:Легенды|*]] l9a1paws4712704x8cmnrbcfzj9fo2i Культура Сярэдневякоўя 0 128227 5170616 5111627 2026-07-24T21:42:23Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170616 wikitext text/x-wiki [[Файл:Наступленне_германскіх_плямён.jpg|300px|thumb|Наступленне германскіх плямён. Малюнак з сярэдневяковага летапісу.]] '''[[Культура]] [[Сярэдневякоўе|Сярэдніх вякоў]]''' адрознівалася адначасова і разнастайнасцю, і пэўным адзінствам. {{Няма крыніц}} Разнастайнасць яе выяўлялася ў адрозненнях, уласцівых ёй як у асобных рэгіёнах [[Еўропа|Еўропы]], так і на розных этапах [[Сярэдневякоўе|Сярэднявякоўя]]. У адных выпадках на першы план выступае антычны культурны субстрат, асабліва моцны ў краінах [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’я]]. У іншых жа рэгіёнах вялікую жывучасць выявілі традыцыі, узыходзячыя да [[варвары|варварскай]] [[Германія|германскай]] [[Старажытны свет|старажытнасці]]. Гэтым супрацьстаяннем справа далёка не вычэрпвалася, але асаблівасці раманізаваных [[Германія|германскіх]] тэрыторый, якія выяўляліся і ў мовах, і ў сацыяльна-прававых традыцыях, могуць быць прасочаны на працягу ўсёй [[Сярэдневякоўе|сярэдневяковай]] эпохі аж да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. Адзінства [[Культура|культуры]] сярэдневяковага Захаду ў аснове сваёй каранілася ў [[Рэлігія|рэлігіі]]. {{нп3|Хрысціянізацыя||ru|Христианизация}} народаў [[Заходняя Еўропа|Заходняй]] і [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]], якая пачалася ў першыя стагоддзі н. э., завяршылася пераважна на мяжы [[X стагоддзе|X]] і [[XI стагоддзе|XI стагоддзяў]], у адных краінах раней, у іншых — намнога пазней, але, так ці інакш, каля [[1000]] года Захад быў у асноўным хрысціянізаваны. Калі ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] [[хрысціянства]] замацавалася ў форме грэка-візантыйскага [[Праваслаўе|праваслаўя]], то ў Заходняй і Цэнтральнай Еўропе яно прыняло форму каталіцызму, і разыходжанні паміж абедзвюма галінамі хрысціянскай рэлігіі і царквы, з цягам часу ўсё больш паглыбляючыся, прывялі да [[Схізма|схізмы]] — расколу хрысціянскай [[Айкумена|айкумены]] на два супрацьстаяўшыя адзін аднаму і нават варожыя паміж сабой светы. Гэта супрацьстаянне непазбежна вяло да ідэйнага збліжэння краін лацінскага Захаду. Сапраўднымі хрысціянамі на Захадзе лічыліся адны толькі каталікі, праваслаўныя ж, падобна [[Мусульмане|магаметанам]], [[Іўдаізм|іўдзеям]] і [[Язычніцтва|язычнікам]], расцэньваліся як носьбіты несапраўднай веры ([[Праваслаўе|праваслаўныя]] той жа манетай плацілі [[Каталіцтва|каталікам]]). У XVI стагоддзі ўзнік [[Пратэстанцтва|пратэстантызм]], які атрымаў верх у значнай частцы [[Германія|Германіі]], у [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Нідэрланды|Нідэрландах]], [[Англія|Англіі]] і [[Скандынавія|скандынаўскіх краінах]], тады як [[Каталіцтва|каталіцызм]], нягледзячы на вострыя рэлігійныя канфлікты, тым не менш, разгарнуўся ў [[Францыя|Францыі]] і захаваў свае пануючыя пазіцыі ва ўсіх раманскіх краінах. == Культура ранняга Сярэдневякоўя == Культурная карта Еўропы ранняга Сярэдневякоўя вызначалася нераўнамернасцю ўзроўню развіцця ў розных рэгіёнах. [[Візантыя]] трывала захоўвала традыцыі антычнай культуры, i не толькі познаантычнай, але i эліністычнай. У першыя стагоддзі існавання Візантыі свецкай культуры належала ўсё яшчэ значная роля ў жыцці [[грамадства]], аднак ужо тады ішла зацятая барацьба паміж свецкай i царкоўнай культурамі. У многім гэтая барацьба адлюстроўвала фарміраванне новага сярэдневяковага [[светапогляд]]у, новай сістэмы духоўных i маральных каштоўнасцей. Але i ў наступныя часы візантыйская царква, якая не стварыла строга цэнтралізаванай структуры i моцна залежала ад свецкай улады, не мела такога кантролю i глыбокага пранікнення ва ўсе сферы культуры, як рымска-каталіцкая царква ў Заходняй Еўропе. Для рэгіёна былой [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] пачатак Сярэднявечча быў сапраўды «{{нп3|Цёмныя стагоддзі еўрапейскай гісторыі|цёмнымі стагоддзямі|ru|Тёмные века европейской истории}}», часам глыбокага заняпаду культуры. Усталяваўшыя сваё панаванне на гэтай тэрыторыі варвары знаходзіліся на непараўнальна больш нізкім узроўні грамадскага развіцця. Антычная культура перанесла моцны ўдар. Былыя культурныя сувязі былі парушаны, цэнтры антычнай культуры прыйшлі ў заняпад або былі разбураны. [[Варвары]] прынеслі з сабой іншы [[светапогляд]], іншыя каштоўнасці. Галоўным, і ледзь не адзіным, сувязным элементам культуры заваёўнікаў і пераможаных было [[хрысціянства]]. Менавіта яно стала галоўным рэтранслятарам антычнай культуры ў новую эпоху. І гэта ў многім абумовіла непадзельную манаполію царквы ў раннесярэдневяковай культуры дзяржаў, створаных на абломках [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]]. Шляхам сінтэзу элементаў антычнасці і варварства ў раннім Сярэднявеччы фарміравалася новая сярэдневяковая культура, што дазваляе расцэньваць «цёмныя вякі», нягледзячы на заняпад культуры, не як нейкую «чорную пляму» ў культурна-гістарычным працэсе, а як неабходны пераходны этап. Але існавалі і іншыя рэгіёны Еўропы, якія не былі ўцягнуты ў сферу ўздзеяння антычнай культуры або абмяжоўваліся мінімальнымі кантактамі з ёю: [[Скандынавія]], большая частка Усходняй Еўропы. Народы, якія іх насялялі, у адрозненне ад тых германскіх варвараў, якія знішчалі Заходнюю Рымскую імперыю, будучы ўжо хрысціянамі (як правіла, [[Арыянства|арыянскага кірунку]]), яшчэ доўгі час захоўвалі свае язычніцкія вераванні і ўяўленні, прымітыўны грамадскі лад. Але паступова і яны далучаліся да сукупнасці новых еўрапейскіх [[Цывілізацыя|цывілізацый]], і прыняцце імі хрысціянства ў рымскім ці візантыйскім выглядзе было важнейшай знакавай з’явай гэтага працэсу. Элементы іх спадчыны таксама ўліваліся ў агульнае рэчышча новай сярэдневяковай культуры. == Станаўленне заходнееўрапейскай сярэдневяковай культуры == Крызіс антычнай культуры быў выкліканы зусім не гібеллю [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] ў выніку варварскіх нашэсцяў, ён быў уласцівы для эпохі позняй імперыі і з’яўляўся часткай крызісу антычнага грамадства ў цэлым. Дастаткова параўнаць скульптурныя выявы рымскіх імператараў [[I стагодзе|I]]-[[II стагоддзе|II стагоддзяў]] і [[IV стагоддзе|IV]] — [[V стагоддзе|V стагоддзяў]]. Першыя — гэта рэалістычныя партрэты людзей з падкрэсліваннем іх індывідуальных рыс, другія — гіганцкія статуі, з застылымі, груба высечанымі ў камені, грознымі тварамі, якія дэманстравалі веліч носьбітаў улады і выклікалі страх. З гісторыкаў позняй Рымскай імперыі, бадай што, толькі [[Аміян Марцэлін|Аміяна Марцэліна]] можна паставіць у адзін рад з [[Герадот]]ам, [[Фукідыд]]ам, [[Ціт Лівій|Цітам Лівіем]], [[Публій Карнелій Тацыт|Тацытам]]. З выдатных мысліцеляў Заходняй Рымскай імперыі [[IV стагоддзе|IV]] — [[V стагоддзе|V стагоддзяў]] можна вызначыць толькі [[Аўгусцін Аўрэлій|Аўгусціна Аўрэлія]], але гэта — хрысціянскі мысліцель. Падала значэнне адукаванасці, адукацыі. Пасля [[Марк Аўрэлій|Марка Аўрэлія]] немагчыма адшукаць на імператарскім прастоле чалавека, які меў бы падобны ўзровень інтэлекту, за выключэннем, магчыма, [[Флавій Клаўдзій Юліян|Юліяна Адступніка]], які правіў зусім нядоўга. Школьная адукацыя ўжо не разглядалася як сінтэз усіх навук і мастацтваў (да чаго заклікалі {{нп3|Квінтыліян||ru|Квинтилиан}}, [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрон]], [[Марк Тэрэнцый Варон|Варон]]), а схематызавалася да ўзроўню спрошчаных падручнікаў-канспектаў. Укаранялася праграма адукацыі па сістэме «сямі вольных мастацтваў», сфарміраваная ў пачатку [[V ст.]] карфагенскім рытарам і пісьменнікам {{нп3|Марцыян Капела|Марцыянам Капелай|ru|Марциан Капелла}}. Гэтая сістэма, узятая ва ўсечаным выглядзе ў рымскага энцыклапедыста [[I стагоддзе да н.э.|I ст. да н.э.]] [[Марк Тэрэнцый Варон|Варона]] (без медыцыны і архітэктуры), уключала вывучэнне [[Граматыка|граматыкі]], [[Рыторыка|рыторыкі]], [[Дыялектыка|дыялектыкі]] (пазней іх сукупнасць абазначылі як {{нп3|трывіум||ru|Тривиум}}) і [[Геаметрыя|геаметрыі]], [[Арыфметыка|арыфметыкі]], [[Астраномія|астраноміі]], [[Музыка|музыкі]] ({{нп3|квадрывіум||ru|Квадривиум}}). «[[Сем вольных мастацтваў|Вольнымі]]» гэтыя навукі былі названы таму, што прызначаліся для свабодных людзей, а не рабоў. [[Варвары]], якія разграмілі [[Заходняя Рымская імперыя|Заходнюю Рымскую імперыю]], былі пагалоўна непісьменнымі. Адукаваны кароль варварскай дзяржавы ўяўляў надзвычай рэдкае выключэнне. Нават [[Карл Вялікі]], які авалодаў немалымі ведамі, асабліва ў багаслоўі, наўрад ці навучыўся пісаць. Арыянскае духавенства таксама мела нізкі інтэлектуальны ўзровень. Епіскап {{нп3|Вульфіла|Ульфіла|ru|Вульфила}}, які пераклаў Біблію на [[Гоцкая мова|гоцкую мову]], на царкоўных саборах галасаваў за асуджэнне [[арыянства]], будучы не ў стане разабрацца ў вытанчанасці багаслоўскіх фармуліровак. Лад жыцця варвараў — земляробаў, жывёлаводаў, воінаў — да іх перасялення на тэрыторыі [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] зусім не патрабаваў нават элементарнай інтэлектуальнай адукаванасці. Прывабнай мэтай варварскіх заваяванняў былі багатыя гарады — цэнтры рымскай цывілізацыі, антычнай культуры і адукацыі. У выніку варварскія нашэсці прывялі да заняпаду гарадоў. Праўда, шэраг з іх некаторы час яшчэ захоўваў сваё культурнае значэнне, як напрыклад, [[Равена]] — сталіца дзяржавы остготаў у [[Італія|Італіі]], былая рэзідэнцыя заходнерымскіх імператараў. Але ў цэлым, з заняпадам гарадскога жыцця паступова знікалі і былыя рымскія школы. Разбурэнне грамадскіх сувязяў эпохі Рымскай імперыі згубна адбілася на адукацыі. Прымітывізацыя эканомікі (з непадзельным панаваннем аграрнага сектара), грамадска-палітычнага жыцця не стварала стымулаў для авалодання багаццямі інтэлектуальнай скарбніцы антычнай эпохі. Ідэал высокаэрудзіраванага інтэлектуала, прамоўцы, здольнага актыўна ўплываць на грамадскае жыццё, адышоў у мінулае. Усведамленне гэтага было даволі балючым для прадстаўнікоў інтэлектуальнай эліты, якая паходзіла з вышэйшых слаёў антычнага грамадства. Іх высокі інтэлект, грамадская актыўнасць аказаліся, за рэдкім выключэннем, незапатрабаванымі ў новых умовах. Але ўсведамляючы дэградацыю і асуджанасць грамадства, пазбаўленага адукаванасці, дзе адмаўлялася сама неабходнасць выкарыстання дасягненняў чалавечай думкі вялікай эпохі антычнасці, гэтыя людзі імкнуліся прывіць і перадаць інтэлектуальны вопыт мінулага людзям новай эпохі. Зрабіць гэта можна было толькі максімальна спрасціўшы, адаптаваўшы пласты антычнай культуры да дастаткова прымальнага ўзроўню патанулага ў невуцтве грамадства. Сярод выдатных інтэлектуалаў ранняга заходнееўрапейскага Сярэднявечча, якія адыгралі выключную ролю ў рэтрансляцыі антычнай культуры ў Сярэдневякоўі, вызначаюцца фігуры [[Баэцый|Баэцыя]], [[Касіядор]]а, [[Ісідор Севільскі|Ісідора Севільскага]]. Росквіт дзейнасці першых двух адносіцца да перыяду існавання остгоцкай дзяржавы ў Італіі. І Баэцый, і Касіядор займалі важныя пасады пры двары остгоцкіх каралёў, прычым Касіядор змяніў Баэцыя на пасадзе першага міністра. Абодва належалі да рымскай знаці (продкі Баэцыя праславіліся яшчэ ў рэспубліканскі перыяд Рыма). Дзяды абодвух змагаліся побач з [[Флавій Аэцый|Аэцыем]], пераможцам [[Гуны|гунаў]]. Росквіту іх творчасці і дзейнасці ў многім садзейнічала палітыка, якая праводзілася остгоцкім каралём [[Тэадорых Вялікі|Тэадорыхам]] і мела на мэце цесны саюз заваёўнікаў-остготаў і мясцовага рымскага насельніцтва. Тэадорых паказваў сябе пераемнікам велічы Рыма ў мэтах умацавання дзяржавы і сваёй улады. Быў захаваны рымскі апарат кіравання, працягваў існаваць сенат, дзейнічала рымскае права. Пры ім траціліся вялікія сродкі на падтрымку выдатных архітэктурных збудаванняў Рыма і іншых гарадоў Італіі, будаваліся новыя, наладжваліся цыркавыя і тэатральныя відовішчы. Таму нярэдка кароткачасовы ўздым культуры пры Тэадорыху называюць «[[Остгоцкае адраджэнне|остгоцкім адраджэннем]]». === Дзейнасць [[Баэцый|Баэцыя]] (каля [[480]]—[[525|525 гг.]]) === {{main|Баэцый}} Баэцый (каля 480—525 гг.) яшчэ ў юнацтве напісаў [[трактат]]ы па [[арыфметыка|арыфметыцы]], [[геаметрыя|геаметрыі]], [[астраномія|астраноміі]] і [[музыка|музыцы]] (да нашых дзён захаваліся толькі першы і апошні з іх). У Сярэдневякоўі яны карысталіся надзвычайнай папулярнасцю, а па «{{нп3|Настаўленне да музыкі|Настаўленні да музыкі|it|De Institutione musica}}» Баэцыя вучыліся студэнты [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] яшчэ ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] Трактаты Баэцыя былі падручнікамі па адпаведных дысцыплінах, у якіх ён даў і філасофскае абгрунтаванне {{нп3|Квадривиум|квадрывіума|ru|Квадривиум}} як адной з дзвюх частак «[[Сем вольных мастацтваў|сямі вольных мастацтваў]]». Паводле Баэцыя, дысцыпліны квадрывіума з’яўляюцца неабходнай ступенню падрыхтоўкі чалавечага розуму да заняткаў сапраўднай навукай — [[філасофія]]й, вяршыняй усіх навук. Вывучэнне дысцыплін квадрывіума дазваляе розуму паступова вызваляцца ад пачуццёвага, цялеснага ўспрыняцця свету, выпрацоўвае здольнасць [[Адцягненне|абстрагавання]], аперыравання агульнымі паняццямі (універсаліямі). Дысцыпліны квадрывіума (у тым ліку і [[музыка]]), паводле Баэцыя, у сутнасці сваёй матэматычныя. Прадмет іх вывучэння — [[Лічба|лічбы]], таму пачынаць навучанне трэба з арыфметыкі (а не геаметрыі, як меркаваў {{нп3|Марцыян Капела||ru|Марциан Капелла}}). [[Арыфметыка]] аперыруе абстрактнымі лічбамі, фарміруе абстрактны лад мыслення. Геаметрыя ж аперыруе лічбамі ўжо ў дачыненні да матэрыяльных аб’ектаў ([[даўжыня]], [[вышыня]] і г. д.). У {{нп3|Кансананс і дысананс (музыка)|музыкальных сугуччах|ru|Консонанс и диссонанс (музыка)}}, {{нп3|Мадуляцыя, музыка|мадуляцыях|ru|Модуляция (музыка)}} адлюстроўваюцца разнастайныя спалучэнні лічбаў. [[Астраномія]] вывучае лічбы, якія абазначаюць рух нябесных цел, узносіць [[душа|душу]] да [[нябёсы|неба]]. Баэцый надаваў асаблівую ўвагу праблеме суадносін паміж {{нп3|універсалія|універсаліямі|ru|Универсалия}} і адзінкавымі рэчамі. Вырашэнне ім гэтай праблемы было даволі супярэчлівым, але яго можна звесці да створанай ім жа формулы: універсаліі існуюць, але па-за цялеснай {{нп3|Субстанцыя|субстанцыяй|ru|Субстанция}}. Гэтая абагульненая формула пазней стала асновай для вострых спрэчак паміж сярэдневяковымі [[Схаластыка|схаластамі]], асабліва паміж {{нп3|Рэалізм, філасофія|рэалістамі|ru|Реализм (философия)}} і {{нп3|Наміналізм|наміналістамі|ru|Номинализм}}. Праблема, сфармуліраваная Баэцыем, на доўгія стагоддзі стала галоўнай у схаластыцы, і невыпадкова Баэцый заслужыў званне «бацькі [[Схаластыка|схаластыкі]]». Паказальна, што ў сваіх трактатах аб адукацыі Баэцый абапіраўся толькі на традыцыі {{нп3|Антычная культура|антычнай культуры|ru|Античная культура}}, ён не звязваў адукацыю напрамую з [[Хрысціянства|хрысціянскай верай]]. Мэтай навучання па сістэме «сямі вольных мастацтваў» выступае падрыхтоўка да разумення [[ісціна|ісцін]] філасофіі, а не [[вера|веры]]. Баэцый зусім не быў [[Язычніцтва|язычнікам]], якім яго нярэдка ўяўляюць. Ён напісаў шэраг багаслоўскіх твораў. Аднак даволі паказальным з’яўляецца той факт, што, знаходзячыся ў зняволенні па абвінавачванню ў антыгоцкіх сувязях з [[Візантыя]]й, Баэцый звярнуўся за суцяшэннем не да хрысціянскай веры, а да філасофіі. У чаканні смерці ён стварыў свой выдатны твор «{{нп3|Суцяшэнне філасофіяй|||The Consolation of Philosophy}}». У ім няма ўпамінанняў аб [[Ісус Хрыстос|Ісусе Хрысце]], аб хрысціянстве. Толькі ў самым канцы свайго твора Баэцый гаворыць аб тым, што надзея на [[Бог]]а і [[Малітва|малітвы]] выратуюць яго. [[Файл:Boethius.consolation.philosophy.jpg|thumb|right|250px|«{{нп3|Суцяшэнне філасофіяй|Consolatio Philosophiae||The Consolation of Philosophy}}», [[Гент]], 1485]] «Суцяшэнне філасофіяй» выкладзена ў форме дыялога вязня Баэцыя з Філасофіяй, якая з’явілася да яго ў абліччы жанчыны з кнігамі ў правай руцэ і [[скіпетр]]ам у левай. Твор напісаны [[верш]]амі, якія чаргуюцца з [[проза]]й. Першыя дзве з пяці кніг «Суцяшэння» — гэта своеасаблівая [[споведзь]] Баэцыя, роздумы пра сваё жыццё. Паступова ўдзельнікі дыялога пераходзяць да разважанняў аб зменлівасці лёсаў вядомых людзей старажытнасці. Напрыклад, Баэцый успамінае пра [[Консул (Старажытны Рым)|рымскага консула]] {{нп3|Марк Атылій Рэгул|Рэгула|ru|Марк Атилий Регул}}, пад камандаваннем якога рымская армія ў гады [[першая Пунічная вайна|першай Пунічнай вайны]] атрымала важную перамогу каля [[Карфаген]]а. На хвалі поспеху пераможца запатрабаваў у пераможаных знішчыць увесь іх ваенны флот. Але ў гэтай, здавалася б, безвыходнай сітуацыі карфагеняне здолелі сабрацца з сіламі і разграміць армію Рэгула, у выніку чаго той, хто надзеў кайданы на мноства палонных {{нп3|Пунійцы|пунійцаў|ru|Пунийцы}}, сам апынуўся ў кайданах. Далей дыялог губляе асабістую аснову і будуецца на шырокіх філасофскіх абагульненнях. Баэцый, пазбаўлены ў зняволенні сваёй багатай бібліятэкі, дэманструе глыбокія веды ў {{нп3|Антычная філасофія|антычнай філасофіі|ru|Античная философия}}, гісторыі, літаратуры. Ён звяртаецца да [[Платон]]а, [[Арыстоцель|Арыстоцеля]], [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрона]], [[Сенека|Сенекі]], [[Гарацый|Гарацыя]], [[Публій Вергілій Марон|Вергілія]], [[Авідзій|Авідзія]] і іншых выдатных прадстаўнікоў антычнай культуры. Але ў яго няма зваротаў да [[Біблія|Бібліі]] і прац [[айцы Царквы|айцоў царквы]]. Толькі філасофія, на думку Баэцыя, здольная адкрыць яму шлях да пакутлівых пошукаў ісціны, разумення сутнасці {{нп3|Навуковая карціна свету|светабудовы|ru|Научная картина мира}}. Крыніцай светабудовы і вышэйшым [[дабро]]м, паводле Баэцыя, з’яўляецца Бог. У створаным ім свеце ўсё надзелена дабром і пабудавана па Божаму наканаванню, якое ёсць праяўленне і закон вышэйшага розуму, а ў свеце рэальных рэчаў наканаванне рэалізуецца праз [[лёс]] ([[фартуна|фартуну]]). Чалавек, які не спасціг філасофскіх абагульненняў, успрымае лёс як ланцуг [[Выпадковасць|выпадковасцей]]. Чалавечы розум часам не ў стане ўсвядоміць, што тое, што здаецца яму несправядлівасцю ў зямным жыцці, на самай справе з’яўляецца вышэйшай справядлівасцю. Божае наканаванне вядзе людзей да дабрачыннасці рознымі шляхамі. Гэта можа быць лёгкі шчаслівы шлях, а можа і цярністая сцежка праз цяжкія выпрабаванні. Нават калі ўлада даруецца нягодным, агідным людзям, то і гэты негатыўны вопыт выхоўвае {{нп3|дабрадзейнасць||ru|Добродетель}} у іншых людзях. Чалавек, дасведчаны ў філасофіі, здольны зразумець сутнасць лёсу, правільна ацаніць яго зменлівасці, узняцца вышэй за іх і захоўваць спакой, атрымліваючы асалоду ад вышэйшых ведаў. Час бясконцы, жыццё чалавека ў часе — толькі імгненне, у вечнасці ж усё гарманічна, усё звязана ў адзінстве. Жыццё чалавека — толькі адзін з мноства элементаў светабудовы, [[свет]] — гэта злучэнне канечнага і бясконцага. === Дзейнасць [[Касіядор]]а (каля 490—585 гг.) === [[Файл:Gesta Theodorici - Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus (c 485 - c 580).jpg|thumb|справа|250px|Касіядор]] Касіядор (каля 490—585 гг.), як і [[Баэцый]], займаў вышэйшыя пасады ў адміністрацыі [[Каралеўства остготаў|остгоцкіх каралёў]], але пазбегнуў трагічнага лёсу свайго папярэдніка, пражыўшы амаль 100 гадоў. У немалой ступені гэтаму спрыяла яго «прагоцкая» лаяльнасць. Калі для Баэцыя [[остготы]] ўсё ж заставаліся варварамі, і ён звязваў надзеі на будучыню з рэстаўрацыяй згінуўшага свету, то Касіядор зыходіў з немагчымасці падобнага звароту і пераканання ў неабходнасці ўключэння гоцкіх варвараў у рымскі свет. Адсюль яго імкненне паказаць варварскіх правіцеляў у якасці захавальнікаў рымскай традыцыі, яўны [[Панегірык|панегірызм]] у адносінах да остгоцкіх каралёў. Найбольш яскравы прыклад — «{{нп3|Гісторыя готаў||d|Q122227502}}», згубленая яшчэ ў раннім Сярэднявеччы, але якая, як мяркуюць многія вучоныя, захавалася ў якасці асновы «{{нп3|Аб паходжанні і дзеяннях гетаў|Гетыкі|ru|О происхождении и деяниях гетов}}» гоцкага гісторыка [[Іардан (гісторык)|Іярдана]]. Гэта была першая гісторыя варварскага народа, напісаная рымлянінам, калі не лічыць невялікай працы [[Публій Карнелій Тацыт|Тацыта]] аб германцах. Але калі для [[Тацыт]]а германцы былі варварамі з усёй іх непадобнасцю і адсталасцю, то Касіядор імкнуўся зрабіць гісторыю варвараў часткай рымскай гісторыі. Усхваляючы каралеўскі род остготаў, ён пераконваў у мудрасці, справядлівасці гэтых варварскіх каралёў. З гэтай мэтай у другім сваім гістарычным творы, «{{нп3|Хроніка (Касіядор)|Хроніцы|d|Q120217329}}», Касіядор пайшоў нават на фальсіфікацыі ці «далікатныя» замоўчванні. Так, расказваючы аб {{нп3|бітва на Каталаунскіх палях|бітве на Каталаунскіх палях|ru|Битва на Каталаунских полях}}, ён не паведамляў аб тым, што остготы біліся на баку [[Атыла|Атылы]] і зусім не ўваходзілі ў гоцкія атрады войска [[Флавій Аэцый|Аэцыя]]. Найбольш каштоўным творам Касіядора з’яўляюцца яго «{{нп3|Варыі||d|Q42197145}}» — зборнік разнастайных загадаў, пасланняў остгоцкіх каралёў, сабраных Касіядорам за той час, калі ён займаў розныя дзяржаўныя пасады (квестара, консула, магістра афіцый, прэфекта прэторыя). Ёсць там і распараджэнні самога Касіядора. З «Варый» можна атрымаць разнастайныя звесткі пра асаблівасці жыцця остгоцкай Італіі. Але, разам з тым, гэта і адзін з узораў «рымска-гоцкай» прапаганды. Касіядор старанна «вычысціў» з крыніц усё, што магло сведчыць аб рымскай апазіцыі остгоцкім каралям. Зразумела, самі каралі не пісалі ўказы і пісьмы, іх рыхтавалі каралеўскія чыноўнікі, у тым ліку сам Касіядор. Ён і не хаваў, што афіцыйныя дакументы, сабраныя ў «Варыях», павінны былі служыць узорамі розных стыляў афіцыйнага красамоўства для будучых чыноўнікаў. Са старонак зборніка остгоцкія правіцелі паўстаюць у ідэалізаваным выглядзе як захавальнікі гармоніі ў адносінах паміж рымлянамі і готамі. У канцы 30-х гг. [[VI стагоддзе|VI стагоддзя]] Касіядор пакінуў дзяржаўную службу і прысвяціў сябе літаратурнай і рэлігійнай дзейнасці. У гэты перыяд ён напісаў вялікія каментарыі да псалмоў і «{{нп3|Настаўленні ў навуках божых і свецкіх||es|Institutiones divinarum et saecularium litterarum}}», якія пазней выкарыстоўваліся як вучэбныя дапаможнікі. Каментарыі да псалмоў былі бліскучым узорам {{нп3|Экзегетыка|экзегетыкі|ru|Экзегетика}} (вытлумачэння сэнсу і зместу Бібліі). У «Настаўленнях» Касіядор дакладна падзяліў «[[сем вольных мастацтваў]]» на {{нп3|трывіум||ru|Тривиум}} і {{нп3|квадрывіум||ru|Квадривиум}}, выклаў змест іх дысцыплін. У адрозненне ад Баэцыя ён разглядаў адукацыю як сродак пазнання Божай існасці. Касіядор сцвярджаў, што рыторыка бярэ свой пачатак з Бібліі, а «сем вольных мастацтваў» з’яўляюцца сродкам пазнання існасці. Гэтыя дысцыпліны, заснаваныя на антычнай традыцыі, па яго перакананню, зусім не супярэчаць хрысціянскай веры. Наадварот, вера патрабуе не столькі пачуццяў, колькі розуму: «Пачуццё ж пакрывае ісціну таямніцай, і вышукваць яе жыватворны сэнс трэба шляхам старанных заняткаў». Касіядор здымае такім чынам супярэчнасці паміж верай і розумам, навукай. Ён следам за Баэцыем таксама выступіў у ролі «бацькі [[Схаластыка|схаластыкі]]». У схаластыцы, якая будзе пануючай у заходнееўрапейскай сярэдневяковай філасофіі, галоўнай справай стане абгрунтаванне хрысціянскага веравучэння з дапамогай логікі, рацыянальных разважанняў. Нават быццё Бога стане прадметам доказаў з пазіцыі розуму. Гэты рацыяналізм у пытанях веры ўжо ў раннім Сярэднявеччы будзе характэрнай рысай заходнееўрапейскага багаслоўя, якая адрознівае яго ад багаслоўя візантыйскага, праваслаўнага, дзе непараўнальна большае месца займаў містыцызм з яго шляхам разумення Бога праз пачуцці, сузіранне. У Візантыі гэта выльецца ў супрацьлеглы схаластыцы [[ісіхазм]] з яго імкненнем да яднання чалавека з Богам шляхам {{нп3|Аскеза|аскетызму|ru|Аскеза}}, ачышчэння душы («сэрца») слязьмі, малітоўнай медытацыі («разумная малітва»), азарэння духоўным Божым святлом. Праблему суадносін хрысціянскага светапогляду і антычнай культурнай спадчыны не трэба ўяўляць у чорна-белых танах — або поўнае адмаўленне антычнай культуры, або прызнанне яе карыснай для пазнання ісцін хрысціянскай веры. Нават раннехрысціянскія аўтары, якія найбольш рэзка асуджалі язычніцкі характар антычнай культуры, як, напрыклад, Тэртуліян, у сваіх багаслоўскіх працах, тым не менш, выкарыстоўвалі інструментарый і вывады некаторых філасофскіх школ антычнасці. У прынцыпе, гэтая праблема была вырашана яшчэ антычнымі айцамі царквы, асабліва такім аўтарытэтам для Сярэднявечча, як Аўгусцін: хрысціяне павінны карыстацца дасягненнямі антычных мысліцеляў, адкідваючы тое, што было відавочна язычніцкім. Выключна варожа да антычнай культуры ставіліся першыя хрысціянскія манахі, аднак варожасць гэтых глыбока веруючых, але абсалютна непісьменных людзей тлумачылася непрыняццем культуры наогул («філасофія — вораг душы»). Калі ж рады манаства папоўніліся адукаванымі людзьмі, у тым ліку і з інтэлектуальнай эліты, манаства само ператварылася ў аднаго з галоўных носьбітаў культуры. І важную ролю ў гэтым адыграў Касіядор. У канцы свайго жыцця ён прыняў [[манаства]] і ў сваім радавым маёнтку заснаваў манастыр {{нп3|Віварый (манастыр)|Віварый|ru|Виварий (монастырь)}}, які меў вялікую па тых часах бібліятэку. У яго скрыпторыі манахі перапісвалі кнігі (Касіядор нават склаў настаўленне для манахаў-перапісчыкаў кніг). Ён лічыў, што духавенства і манахі павінны добра ведаць антычную навуку для ўсведамлення ісцін веры, Пісання. Няправільна ўяўляць сярэдневяковы тып культуры як хрысціянскі ў супрацьлегласць антычнаму як язычніцкаму. Хрысціянства само было прадуктам антычнасці. З канца [[IV стагоддзе|IV стагоддзя]] яно стала адзінай афіцыйнай рэлігіяй Рымскай імперыі, [[язычніцтва]] было пастаўлена па-за законам. Апошні перыяд антычнасці, які папярэднічаў Сярэднявеччу, быў ужо хрысціянскім. І галоўнае, што захавалася ад антычнасці ў Сярэднявеччы, — гэта само хрысціянства. І тыя выдатныя інтэлектуалы, якія клапаціліся аб перадачы антычнай культурнай спадчыны ў сучаснае ім сярэдневякоўе, былі хрысціянамі, а зусім не рымскімі язычнікамі. Праблема ж барацьбы з язычніцтвам выйшла на новы ўзровень: яна стала праблемай хрысціянізацыі язычнікаў-варвараў, што пры ўсёй разнастайнасці гэтага працэсу азначала і далучэнне іх да дасягненняў антычнай культуры праз пасрэдніцтва хрысціянства. У хрысціянскай жа Заходняй Еўропе пытанне суадносін антычнай культуры і хрысціянскай веры мела іншы аспект: наколькі неабходная антычная спадчына для культуры новага грамадства, для яго веры. Варварызацыя грамадства зрабіла недаступнай для пераважнай большасці нават латынь — богаслужэбную мову царквы. Для выканання сваіх функцый духавенства непазбежна павінна было вывучаць мову старажытных рымлян, звяртацца да антычных аўтараў, у першую чаргу, хрысціянскіх. Гэта было патрэбна для вядзення богаслужэнняў, выканання абрадаў, разумення і тлумачэння асноўных догматаў. Разам з тым, веды, не звязаныя напрамую з багаслоўем і культам, але неабходныя для паўсядзённага жыцця людзей, забываліся. === Дзейнасць [[Ісідор Севільскі|Ісідора Севільскага]] (каля [[570]] — [[636|636 гг.]]) === [[Файл:Isidor von Sevilla.jpeg|thumb|250px|злева|Ісідор Севільскі]] Надзвычай важную ролю ў перадачы антычных ведаў з розных сфер [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўчых]] і [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных навук]] адыграла дзейнасць буйнейшага [[Універсальны чалавек|энцыклапедыста]] {{нп3|Ранняе Сярэдневякоўе|ранняга Сярэдневякоўя|ru|Раннее Средневековье}} Заходняй Еўропы {{нп3|Архіепіскапы Севільі|архіепіскапа Севільі|hu|Sevillai püspökök és érsekek listája}} ў [[Вестготы|вестгоцкай]] Іспаніі [[Ісідор Севільскі|Ісідора Севільскага]] (каля [[570]]—[[636]] гг.). Духоўнік вестгоцкага караля {{нп3|Рэкарэд I|Рэкарэда|ru|Реккаред I}} ён быў цвёрдым прыхільнікам палітыкі супрацоўніцтва царквы з каралеўскай уладай як дадзенай Богам. Буйнейшым творам Ісідора сталі «{{нп3|Etymologiae|Этымалогіі||Etymologiae}}». У 20 раздзелах (кнігах) ён выклаў звесткі па дысцыплінах «сямі вольных мастацтваў», медыцыне, гісторыі, праву, тэалогіі, аграноміі, заалогіі, архітэктуры і іншых навуках. Гэта была кампіляцыя ведаў, запазычаных у антычных аўтараў. Назва твора адлюстроўвала прынцып яго структуры, заснаваны на тлумачэнні слоў, многія з якіх былі ўжо незразумелымі большасці яго сучаснікаў. Кніга карысталася надзвычайнай папулярнасцю ў сярэднія вякі (толькі да нас дайшло больш за тысячу яе рукапісных варыянтаў, а ў [[Ірландыя|Ірландыю]], напрыклад, яна трапіла ўжо адразу пасля смерці аўтара). Апрача таго, Ісідор Севільскі быў аўтарам шматлікіх прац па [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўству]], [[граматыка|граматыцы]], [[багаслоўе|багаслоўю]], [[гісторыя|гісторыі]]. Ён напісаў дзве хронікі, дзе сцісла выкладалася гісторыя ад стварэння свету. Найбольш каштоўным з яго гістарычных твораў з’яўляецца «Гісторыя [[Готы|готаў]], [[Вандалы|вандалаў]] і [[Свевы|свеваў]]». У сваіх гістарычных працах Ісідор апісваў гісторыю Іспаніі ў кантэксце біблейскай і рымскай гісторыі. === Дзейнасць Папы Грыгорыя I і Бенедыкта Нурсійскага === [[Файл:Benedikt von Nursia 20020817.jpg|thumb|left|250px|[[Бенедыкт Нурсійскі]]. Сярэдневяковая гравюра]] Разам з тым адукацыя паступова станавілася царкоўнай, прызначанай толькі для духавенства і манахаў. Менавіта з асяроддзя манаства выйшлі найбольш яркія яе прадстаўнікі — [[Папа Рымскі|Папа]] [[Грыгорый I (Папа Рымскі)|Грыгорый I]] (першы Папа з манахаў) і [[Бенедыкт Нурсійскі]], якія варожа адносіліся да свецкіх ведаў. У «{{нп3|Статут Святога Бенедыкта|Статуце|be-x-old|Статут сьвятога Бэнэдыкта}}» Бенедыкта і «{{нп3|Пастырскае правіла|Пастырскім правіле||Pastoral Care}}» Грыгорыя Вялікага ад манахаў і духавенства патрабаваліся заняткі тэалогіяй, вывучэнне [[Біблія|Бібліі]] і твораў [[айцы Царквы|айцоў царквы]], але не авалоданне «мірскімі» ведамі. Грыгорый I падобна Касіядору таксама заснаваў у сваім радавым доме манастыр, але яго манахі займаліся чытаннем і перапісваннем прац багасловаў, а не антычных філосафаў і вучоных. Манастыры, асабліва ў сельскай мясцовасці, сталі ачагамі культуры, аднак культуры, перш за ўсё, царкоўнай. Шматлікія творы таго ж Грыгорыя I былі прызначаны толькі для духавенства і манаства. Разам з тым, напісаныя ім жыцці святых у спрошчаным, прымітызаваным стылі са шматлікімі апавяданнямі аб цудах знаходзілі водгук сярод простых вернікаў. Грыгорый I зрабіў уклад і ў развіццё царкоўнай музыкі, ён — стваральнік т. зв. «[[Грыгарыянскі спеў|грыгарыянскага харала]]». Неабходна адзначыць, што для вялікай колькасці простых людзей Сярэдневякоўя музыка ў храме была адзінай магчымасцю дакрануцца да сапраўднага музычнага мастацтва. === Каралінгскае Адраджэнне === {{main|Каралінгскае Адраджэнне}} [[Каралінгскае Адраджэнне|Каралінгскім Адраджэннем]] прынята вызначаць уздым культуры ў дзяржаве франкаў пры [[Карл Вялікі|Карле Вялікім]] і яго бліжэйшых пераемніках. Аднак яго нельга апісваць у катэгорыях Адраджэння часоў позняга Сярэднявечча. Уздым тагачаснай культуры быў у значнай ступені выкліканы царкоўнай рэформай, якая здзяйснялася Карлам Вялікім. Рэформа ўключала ўніфікацыю розных сфер царкоўнага жыцця на ўзор рымскай царквы: веравучэння (перш за ўсё, устанаўленне адзінага кананічнага тэксту [[Біблія|Бібліі]]), [[Богаслужэнне|набажэнстваў]] (у першую чаргу, [[імша|імшы]]), абрадаў і г. д. Устанаўліваліся і адзіныя правілы манаскага жыцця па «Статуту» [[Бенедыкт Нурсійскі|Бенедыкта Нурсійскага]]. Важнай часткай рэформы было павышэнне ўзроўню адукаванасці [[духавенства]] і [[Манах|манаства]]. Але палітыка Карла ў галіне культуры выходзіла за царкоўныя рамкі — новы апарат кіравання дзяржавай, што разрастаўся, патрабаваў служачых, якія былі б не толькі адданымі каралю, але і валодалі неабходнымі ведамі. Аднак Каралінгскае Адраджэнне закранула нешматлікую частку грамадства: каралеўскае атачэнне, прыдворных, служачых караля, духавенства, манахаў. Зварот да [[антычнасць|антычнасці]] стаў, у першую чаргу, зваротам да прац антычных айцоў царквы, антычнахрысціянскіх літургічных твораў, жыццяў раннехрысціянскіх мучанікаў і г. д. Разам з тым, з нябыту вярталіся творы [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрона]], [[Ціт Лівій|Ціта Лівія]], [[Авідзій|Авідзія]], [[Гарацый|Гарацыя]] і іншых нехрысціянскіх антычных аўтараў. З 8 тысяч дайшоўшых да нас кніг, перапісаных на тэрыторыі Франкскай дзяржавы ў VIII—IX стагоддзях, толькі некалькі дзясяткаў экзэмпляраў складаюць працы тых антычных аўтараў, якіх хрысціяне лічылі язычнікамі. І тым не менш, у нейкай меры гэта было Адраджэннем антычнай культурнай спадчыны, хоць і ў вельмі абмежаваных рамках. [[Файл:Charlemagne et Alcuin.jpg|thumb|left|250px|Карл Вялікі прымае ў сябе вучонага Алкуіна]] Ядро Каралінгскага адраджэння складала «прыдворная школа» пры Карле Вялікім. Да таго як [[Ахен]] стаў пастаяннай рэзідэнцыяй караля, гэты своеасаблівы навуковы гурток дзейнічаў і ў іншых гарадах, якія Карл выбіраў месцам свайго знаходжання пасля вяртання з ваенных паходаў. Пры каралеўскім двары, апрача служачых і духавенства, заўсёды было нямала маладых людзей з франкскай знаці. Яны ўдзельнічалі ў мерапрыемствах, якія наладжваліся пры двары і нагадвалі старажытнагрэчаскія «сімпосіі» — ужыванне віна і піва суправаджалася інтэлектуальнымі гульнямі, дыспутамі, чытаннем і абмеркаваннем літаратурных твораў. Тон у гэтых вучоных бяседах задавалі не франкі, а запрошаныя Карлам найбольш адукаваныя людзі з розных куткоў Еўропы. Кіраваў «прыдворнай школай» дыякан [[Алкуін]], выхадзец з [[Ёрк (горад)|Ёрка]] ў [[Нартумбрыя|Нартумбрыі]]. У 781 годзе ён быў запрошаны Карлам і заставаўся пры каралеўскім двары на працягу 15 гадоў да свайго абрання абатам [[Тур (горад)|турскага]] манастыра Святога Марціна. Алкуін быў выдатным вучоным, пісьменнікам, педагогам. Ён напісаў шэраг літургічных твораў, падручнікаў па дысцыплінах «сямі вольных мастацтваў», а яго калекцыя змястоўных пісьмаў з’яўляецца важнай крыніцай для вывучэння розных сфер жыцця сучаснага яму франкскага грамадства. Твор Алкуіна «Аб арфаграфіі» адыграў вялікую ролю ва ўвядзенні аднастайнага лацінскага правапісу і вымаўлення ў сярэдневяковай Еўропе. Ён выкладаў франкскай знаці латынь, многа ўвагі надаваў арганізацыі перапіскі старажытных кніг. Алкуін шмат зрабіў для адукацыі самога Карла, хоць галоўным настаўнікам лацінскай мовы ў караля быў Пётр Пізанскі. Па сведчанні абата [[Эйнхард|Эйнгарда]], яшчэ аднаго прадстаўніка «прыдворнай школы», які напісаў «Жыццё Карла Вялікага» (з яўным выкарыстаннем схем [[Жыццё дванаццаці цэзараў|біяграфій рымскіх імператараў]] [[Гай Светоній Транквіл|Святонія]]), сам Карл валодаў латынню ў такой жа ступені, як і роднай мовай, па-грэчаску ж гаварыў з цяжкасцю, хоць разумеў гэту мову добра. Сярод іншых удзельнікаў прыдворных «сімпосіяў» трэба адзначыць [[Павел Дыякан|Паўла Дыякана]], {{нп3|Тэадульф|Тэадульфа|ru|Теодульф}}. Лангабард Павел Дыякан быў аўтарам «Рымскай гісторыі», «Гісторыі лангабардаў», паэтычных твораў. Вестгот па паходжанню Тэадульф быў вядомым тэолагам, цудоўным паэтам, знаўцам антычнай паэзіі (нягледзячы на свой духоўны сан — нават Авідзія). Сярод вучняў гэтай бліскучай плеяды інтэлектуалаў выдзяляўся [[Рабан Маўр]] — абат манастыра ў Фульдзе, энцыклапедыст (трактат «Аб сусвеце»), аўтар вучэбных дапаможнікаў па дысцыплінах «сямі вольных мастацтваў», мноства багаслоўскіх твораў. Важнай мерай Каралінгскага адраджэння стала абвяшчэнне Карлам Вялікім на царкоўным саборы ў 789 годзе «{{нп3|Admonitio generalis|Агульных настаўленняў|en|Admonitio generalis}}», накіраваных на рэфармаванне царквы. Адно з распараджэнняў прадпісвала ствараць пры кожным манастыры і ў кожным епіскапстве школы для хлопчыкаў, дзе тыя павінны былі навучацца «псалмам, знакам пісьма, спевам, календару, граматыцы». Гэта выклікала рост колькасці кафедральных і манастырскіх школ. Хоць аснову навучання складала сістэма «сямі вольных мастацтваў», галоўнай мэтай было навучыць вучняў чытаць і пісаць, разумець сэнс малітваў. Цыклу матэматычных дысцыплін, такому важнаму, на думку Баэцыя, у падрыхтоўцы да заняткаў філасофіяй, амаль не надавалася ўвагі. Адным з дасягненняў Каралінгскага адраджэння было ўвядзенне новага тыпу пісьма — [[Каралінгскі мінускул|Каралінгскага мінускула]] з яго простымі і зразумелымі абрысамі лацінскіх літар, які выцесніў іншыя мудрагелістыя і цяжказразумелыя стылі пісьма. У гэты перыяд назіраўся і пэўны ўздым у [[Каралінгская архітэктура|архітэктуры]]. Каралінгскае Адраджэнне было з’явай кароткачасовай, распад імперыі франкаў паклаў яму канец. Але нягледзячы на вузкасць, незавершанасць, яно пакінула свой след у культурнай традыцыі Заходняй Еўропы, дазволіла захаваць нямала дасягненняў антычнай думкі, перш за ўсё хрысціянскай. === Эпас ранняга Сярэднявечча. Паэзія скальдаў === Важнай састаўной часткай сярэдневяковай культуры з’яўляўся эпас — вусныя народныя апавяданні аб падзеях мінуўшчыны, аснову якіх складалі гістарычныя паданні і міфы. У еўрапейскім эпасе ранняга Сярэднявечча пераважалі эпічныя творы народаў, якія з пункту гледжання рымлян былі варварскімі. Менавіта праз эпас гэтыя народы ўнеслі свой важкі ўклад у культурную традыцыю Сярэднявечча. Паданні адлюстроўвалі светаўспрыманне, ідэалы, духоўныя і маральныя каштоўнасці народаў у працэсе іх пераходу ад варварства да цывілізацыі. У эпічных творах распавядалася аб войнах паміж плямёнамі і дзяржавамі, дзеяннях герояў, іх незвычайнай сіле, барацьбе з пачварамі, якія звычайна ўвасаблялі варожыя чалавеку сілы прыроды і г. д. Гістарычная канва ў гэтых творах ідэалізавалася, рэальны гістарычны вопыт перапрацоўваўся з выкарыстаннем фантастыкі і мастацкай выдумкі. Сярэдневяковы эпас як жанр фальклору склаўся ў Заходняй Еўропе ўжо ў III—VIII ст., але большасць яго твораў была запісана ў канцы ранняга і ў высокім Сярэднявеччы. Эпас кельтаў Брытаніі (пераважна Уэльса) уключае апавяданні аб каралі Артуры і яго барацьбе з англасаксонскім нашэсцем. Пазней гэты эпічны цыкл паслужыў важнай крыніцай для рыцарскіх раманаў. У найбольш старажытным эпасе ірландцаў распавядалася аб барацьбе паміж плямёнамі, кульмінацыяй якой стала вайна з-за выкрадання боскага рудога бугая. Пакрыўджанае племя ўладаў падверглася магічнай хваробе слабасці, за выключэннем героя Кухуліна. І ён адзін вёў барацьбу з ворагамі, пакуль хвароба не адступіла ад яго народа. У адрозненне ад многіх эпічных герояў іншых народаў вобраз ірландскага Кухуліна вельмі фантастычны — гэта маленькі чорны чалавек з сямю пальцамі на кожнай руцэ, з сямю зрэнкамі, але ў баі ён ператвараецца ў сапраўднага асілка. Выдатным творам англасаксонскага эпасу быў «Бэўвульф» — паэма пра маладога воіна са скандынаўскага племені гаутаў Бэўвульфа. Герой прыходзіць на дапамогу каралю данаў, якому смяротна пагражала пачвара Грэндаль, што жыла ў балоце. Кожную ноч гэтая пачвара залазіла ў палац караля, выкрадала там сонных воінаў і з’ядала іх у сваім логавішчы. Бэўвульф уступіў у барацьбу з Грэндалем і яго помслівай маткай і забіў іх у вадзяной бездані пад балотам. Пасля вяртання дадому Бэўвульф змагаўся з агнядышным драконам, які ахоўваў незлічоныя скарбы. У паядынку герой забіў дракона, але сам загінуў ад яго яду. У «Бэўвульфу» змешчана мноства падрабязных апісанняў бытавых рэалій. Скандынаўскі эпас знайшоў сваё ўвасабленне ў песнях «Эды», створаных у IX—XIII ст. на аснове старажытных пластоў фальклору. Галоўнымі героямі міфалагічных песень «Эды» выступаюць бог Одзін (галава скандынаўскага пантэона, бог чараўніцтва, мудрасці, ваеннага ўмення, гаспадар Вальхалы — замагільнага свету, куды трапляюць загінуўшыя ў баі храбрыя воіны), Тор (бог-грамавержац), Локі (хітры і каварны бог). Найбольш папулярнымі былі міфы аб барацьбе Тора з веліканамі, якія пагражалі свету людзей, і з сусветным змеем, які жыў у бездані вод. Загінуўшыя воіны, якія трапілі ў Вальхалу, складаюць дружыну Одзіна, яму падпарадкаваны ваяўнічыя дзевы валькірыі, якія размяркоўваюць па загаду Одзіна перамогі і смерці ў бітвах. Водгаласы сюжэтаў песень «Эды» гучалі ў створаных ужо ў высокім Сярэднявеччы празаічных ісландскіх сагах. У [[IX стагоддзе|IX ст.]] у Нарвегіі і Ісландыі ўзнікае паэзія скальдаў — унікальная з’ява ў сусветнай літаратуры. Паэзія скальдаў стала першым вялікім лірычным кірункам у паэзіі сярэдневяковай Еўропы. Скальды пераважна былі воінамі і апявалі подзвігі конунгаў, іх дружыннікаў, каханых жанчын сваіх апекуноў, зласловілі над ворагамі. Іх паэзія адлюстравала бурлівае жыццё вікінгаў, напоўненае моцнымі пачуццямі і небяспечнымі прыгодамі. Працэс фарміравання сярэдневяковай культуры Заходняй Еўропы, такім чынам, зусім нельга зводзіць толькі да праблемы засваення культурнай спадчыны антычнасці, варварскія народы ўнеслі ўласны істотны ўклад у фарміраванне новай культуры. == Культура высокага Сярэднявечча == === Сістэма адукацыі === Па меры развіцця заходнееўрапейскай цывілізацыі ў грамадстве ўзнікла неабходнасць у адукаваных і прафесійна падрыхтаваных спецыялістах, у першую чаргу — у юрыстах і медыках. Для запаўнення адукаванымі кадрамі каралеўскай, магнацкай і гарадской адміністрацый у шэрагу гарадоў, у асноўным паўночна-італьянскіх, пад апекай царквы ўзніклі новыя школы. Выкладанне вёў спецыяліст (магістр), які атрымліваў ад епіскапа спецыяльны дазвол. Так, цэнтрам юрыдычнай адукацыі стала школа ў Балонні, дзе пачалося вывучэнне і каменціраванне рымскага права. Бліжэйшай мэтай пры гэтым была рэканструкцыя «Дыгест» Юсцініяна шляхам параўнання тэкстаў з тых манускрыптаў, што захаваліся. Пазней юрыдычная школа трансфарміравалася ва ўніверсітэт. Неабходнасць у медыцынскіх ведах прывяла да ўзнікнення першай медыцынскай школы — Салернскай. Карпарацыя лекараў, якія не толькі лячылі, але і вучылі, існавала ў Салерна ўжо ў [[IX стагоддзе|IX ст.]] Дзейнасць школы можа быць падзелена на два перыяды: * 1) грэчаскі (візантыйскі), IX—XI ст.; * 2) грэка-арабскі, з XII ст. Другі перыяд звязаны з перакладчыцкай дзейнасцю Канстанціна Афрыканскага (каля 1020—1087 гг.), які добра ведаў арабскую і шэраг іншых усходніх моў. Вучэбны працэс у школе складаўся з трохгадовага падрыхтоўчага курса, пяці гадоў навучання і года практычнай працы. Падрыхтоўка была дастаткова якаснай, пра што сведчыць вельмі высокі аўтарытэт Салернскай школы сярод іншых аналагічных вучэбных устаноў Заходняй Еўропы (Манпелье, Балоння, Падуя). Прынамсі, паводле дэкрэта Фрыдрыха II ад 1221 г. ніхто не мог займацца ўрачэбнай практыкай без пацвярджэння сваіх ведаў медыкамі Салернскай школы. === Сярэдневяковыя ўніверсітэты === Сярэдневяковы ўніверсітэт, як правіла, складаўся з чатырох факультэтаў: артыстычнага (пазней філасофскага) і трох вышэйшых — права, медыцыны, тэалогіі. Першы факультэт выконваў ролю падрыхтоўчага. Тут выкладаліся «сем вольных мастацваў»: спачатку трывіум, пасля чаго здаваўся экзамен на бакалаўра мастацтваў, потым квадрывіум. Навучанне заканчвалася атрыманнем ступені магістра мастацтваў. На вышэйшых факультэтах прысуджаліся ступені бакалаўра і магістра адпаведнай галіны ведаў. Студэнты і выкладчыкі жылі ў інтэрнатах (калегіях), тут жа праводзіліся заняткі. Універсітэты пры гэтым выступалі ў якасці сярэдневяковых карпарацый — Universitas magistrorum et scolerium (Супольнасць настаўнікаў і вучняў). Праграма ўніверсітэцкага навучання была, у параўнанні з сучаснай, не вельмі аб’ёмнай. На факультэте мастацтваў у Парыжскім універсітэце вывучалі ўсяго Арыстоцеля, у Балонскім рабілі акцэнт на рыторыцы Цыцэрона, матэматыцы і астраноміі Эўкліда і Пталамея. На факультэтах кананічнага права вывучалі «Дэкрэт Грацыяна». Такую назву атрымаў складзены каля 1140 г. манахам Грацыянам зборнік «Узгадненне супярэчлівых канонаў». У Балонскім універсітэце да яго дабавілі «Дэкрэталіі» — зборнік пастаноў Папы Грыгорыя IX, падрыхтаваны Раймондам Пенафортам у 1234 г.; «Кнігу шостую» — зборнік пастаноў Інакенція IV, Грыгорыя X, Мікалая III, складзены Баніфацыем VIII; «Кліменціны» — зборнік пастаноў Клімента V, падрыхтаваны Іаанам XXII у 1317 г., і «Экстраваганцыі» — зборнік пастаноў самога Іаана XXII. Грамадзянскае права вывучалі па зборніку «Пандэкты», які быў складзены па загаду візантыйскага імператара Юсцініяна з твораў відных рымскіх юрыстаў. У Балонскім універсітэце акрамя таго вывучаўся зборнік ламбардскага права — «Кніга феодаў». Асновай медыцынскай адукацыі служыў трактат Канстанціна Афрыканскага «Мастацтва медыцыны», складзены з выкарыстаннем трактатаў Гіпакрата і Галена. Пазней пачалі вывучэнне перакладзеных з арабскай мовы «Канона» Авіцэны, «Альманзора» («Медыцынская кніга, прысвечаная Мансуру») Разеса (ар-Разі) і «Зборнік выпраўленняў» Авероэса (Ібн Рушда). Арыгінальная назва апошняга трактата была «Кітаб аль-каліят» («Кніга па медыцыне»). На тэалагічным факультэце акрамя Бібліі вывучалі «Сентэнцыі» Пятра Ламбардскага і «Гісторыю» Пятра Каместара. Агульнае ўяўленне пра тэрміны навучання ва ўніверсітэце дае прыклад Парыжскага ўніверсітэта. На артыстычным факультэце студэнт вучыўся 6 гадоў, што выпадала на ўзрост ад 14 да 20 гадоў. Медыцына і кананічнае права вывучалася на адпаведных факультэтах яшчэ 5-6 гадоў. Больш доўгім быў шлях да звання доктара тэалогіі. Трэба было вучыцца не менш 8 гадоў, мець не менш 35 гадоў. Фактычны тэрмін навучання перавышаў 10 гадоў. З іх 6 адводзілася пасіўнаму ўспрыняццю інфармацыі, 4 — каменціраванню Бібліі, 2 — вывучэнню «Сентэнцый» Пятра Ламбардскага. Для атрымання звання доктара ў Балонскім універсітэце трэба было прайсці два этапы: «экзамен прыватны» і «экзамен публічны». Перад правядзеннем першага з іх кандыдат даваў рэктару прысягу ў тым, што абавязуецца выконваць усе ўмовы, прадугледжаныя статутам, і не будзе падкупляць экзаменатараў. За тыдзень да падзеі адзін з прафесараў прадстаўляў яго архідыякану ўніверсітэта і заяўляў, што гэты студэнт здольны вытрымаць экзамен. У дзень экзамена, пасля імшы, кандыдат прыходзіў на калегію дактароў і атрымліваў два фрагменты для каменціравання. Пасля гэтага кандыдат ішоў дадому і пісаў неабходныя тэксты. Увечары таго ж дня студэнт выступаў перад дактарамі, якія пасля праслухоўвання каментарыя задавалі пытанні. Нарэшце адбывалася галасаванне, вынікі якога аб’яўляў архідыякан. Завяршаўся экзамен атрыманнем ліцэнзіі, але званне доктара і права на выкладанне прадастаўлялася яму пазней, падчас другога экзамена. Паводле яго ўмоў кандыдат прапаноўваў тэзісы па нейкай тэме і публічна абараняў іх перад студэнтамі. Пры гэтым лічылася, што ён упершыню выступае на дыспуце як прафесар. Пасля абароны тэзісаў архідыякан універсітэта пацвярджаў яго права на выкладанне і ўручаў новаму доктару кафедру, кнігу, залаты пярсцёнак і капялюш пэўнай формы. === Заходнееўрапейская філасофія === Асновай сярэдневяковай заходнееўрапейскай філасофіі быў тэацэнтрызм, г. зн. прызнанне вызначальнай ролі ў свеце за богам. Хрысціянскі тэацэнтрызм непарыўна звязаны з вучэннем пра стварэнне свету — крэацыянізмам. У выніку актыўны пачатак перадаваўся ад прыроды да бога, што прывяло да ўсталявання непераадольнай перашкоды паміж няствораным быццём (богам) і створаным быццём (светам). У прыватнасці богу надавалася такая якасная характарыстыка, як бясконцасць (магутнасці, дасканаласці і г. д.), а матэрыяльны свет існаваў у межах, усталяваных для яго богам. У залежнасці ад выбару філосафам шляхоў пазнання створанага свету і бога, а таксама ад вызначэння месца чалавека ў свеце ў сярэдневяковай філасофіі сфарміраваліся два асноўныя кірункі — хрысціянізаваны платанізм (ці аўгусцінізм), які панаваў да XIII ст., і хрысціянізаваны арыстоцелізм (ці [[схаластыка]]), які заняў вядучыя пазіцыі ў XIII ст. Асноўнай філасофскай праблемай, што знаходзілася ў цэнтры ўвагі аўтараў высокага Сярэднявечча, было пытанне пра суадносіны адзінкавага і агульнага. Абмеркаванне яго прывяло да спрэчкі аб універсаліях (агульных паняццях, ідэях) паміж наміналістамі (ад лац. nomen — імя) і рэалістамі (ад лац. realis — з рэчыва). Паводле меркавання філософаў-наміналістаў універсаліі не маюць самастойнага існавання. Яны ствараюцца розумам чалавека пры дапамозе паслядоўнага адсячэння індывідуальных і вызначэння агульных асаблівасцей канкрэтных прадметаў. Пры гэтым «крайнія» наміналісты лічылі ўніверсаліі толькі словамі, а «памяркоўныя» (вядомыя таксама як канцэптуалісты) прызнавалі папярэдняе існаванне агульных паняццяў (канцэптаў). Філосафы-рэалісты лічылі, што ўніверсаліі маюць сапраўднае існаванне і ўяўляюць сабой вечныя нязменныя ідэі боскага розуму. === Схаластыка === Асноўнай праблемай, з якой ушчыльную сутыкнулася рымска-каталіцкая царква ў другой палове XIII ст., была спадчына Арыстоцеля. Справа ў тым, што да сярэдзіны XII ст. Заходняя Еўропа фактычна не ведала філасофскую грэчаскую спадчыну (выключэнне складалі два маленькія творы Арыстоцеля, перакладзеныя на лацінскую мову Севярынам Баэцыем у VI ст.). За гэты час сфарміравалася кола ідэй, якое развівалася на ўласнай глебе, праз адаптацыю рымскай спадчыны. Аднак разам з пачаткам крыжовых паходаў заходнееўрапейская цывілізацыя ўступіла ў больш цесныя кантакты з цывілізацыяй ісламскай. Крыжаносцы прывозілі з Усходу кнігі на арабскай мове. У пачатку XII ст. таледскі архіепіскап Раймунд (займаў кафедру ў 1086—1124 гг.) стварыў групу перакладчыкаў з арабскай мовы на лацінскую. Пасля смерці Раймунда з гэтай групай была звязана дзейнасць вядомага інтэлектуала таго часу Дамінга Гундзісалва. Адным з першых твораў, перакладзеных на лацінскую мову, быў Каран. Але потым перакладчыкі пачалі працаваць з грэчаскай спадчынай — творамі Арыстоцеля, Платона, Плаціна, Прокла, Секста Эмпірыка, Дыягена Лаэрцыя. Акрамя таго творы Арыстоцеля з арабскай мовы перакладаліся шатландцам Мікаэлем Скотам (каля 1175 г. — каля 1236 г.), які з 1227 г. жыў на Сіцыліі, дзе была яшчэ адна кантактная зона заходнееўрапейскай і ісламскай цывілізацый. Арыстоцеля перакладалі і непасрэдна з грэчаскай мовы — Іаан з Венецыі (каля 1150 г.), Роберт Гросетэст (каля 1240 г.), Вільям з Мербеке (у прамежку 1255—1278 гг.). У выніку заходнееўрапейская інтэлектуальная эліта (студэнты і прафесары) атрымалі доступ да ўсіх твораў Арыстоцеля і шмат якіх іншых грэчаскіх філосафаў, перакладзеных на лацінскую мову. Антычная спадчына не ўпісвалася ў рамкі пануючага ў філасофіі аўгусцінізму. Паводле гэтага вучэння чалавек лічыўся бессмяротнай душой, паселенай у смяротным целе, а матэрыяльны свет выступаў у якасці адлюстравання быцця ідэй. Пазнанне магчыма толькі пры дапамозе боскага азарэння. Пытанне пра вызначэнне пазіцыі царквы адносна твораў Арыстоцеля стала вельмі актуальным. Першая рэакцыя кліру была адназначна адмоўнай — забараніць. Менавіта такую пастанову прыняў у 1209 г. Парыжскі мясцовы сабор. У 1210 і 1215 гг. чытаць і выкладаць Арыстоцеля забараніў Папа Рымскі Інакенцій III. У 1231 г. аналагічную па зместу булу выдаў Грыгорый IX. У той жа час стала відавочна, што забараніць вывучэнне твораў Арыстоцеля проста немагчыма, што яго ўсё роўна будуць чытаць і вывучаць ва ўніверсітэтах. Тады царква ўзяла курс на адаптацыю арыстацелізму і падгонку яго пад свае жорсткія патрабаванні. У 1231 г. Грыгорый IX стварыў спецыяльную камісію на чале з Вільгельмам Аксерскім, якая працавала да 1237 г., але безвынікова. Тады справу перадалі ордэну даменіканцаў. У 1259 г. Папа Рымскі Урбан IV запрасіў у Рым малавядомага магістра тэалогіі Парыжскага ўніверсітэта, 34-гадовага манаха даменіканца Фаму (Томаса), які нарадзіўся каля горада Аквіна і таму атрымаў мянушку Аквінат (Аквінскі). Фама Аквінскі жыў у Рыме да 1268 г., дзе пачаў пісаць сваю славутую «Тэалагічную суму». У 1269 г. папская курыя накіравала яго ў Парыж, дзе ён напісаў другую частку твора (1269—1272 гг.). У 1272 г. багаслоў вярнуўся ў Італію і пачаў працаваць у Неапалітанскім універсітэце (адначасова ён працягваў пісаць «Суму»). У 1274 г. Фама Аквінскі атрымаў асабістае запрашэнне ад Папы рымскага Грыгорыя X на II Ліёнскі сабор, але па дарозе захварэў і памёр. Твор застаўся незавершаным. У 1323 г. багаслова кананізавалі. Літаратурная форма твораў Фамы Аквінскага была абумоўлена яго педагагічнай дзейнасцю. «Тэалагічная сума» складалася з трох частак (другая мела два падраздзелы) і 512 пытанняў, на якія прапанавалася пэўная колькасць адказаў «за» і «супраць» (ад 2 да 10). Пры гэтым складанасць адказаў вар’іравалася ў шырокім дыяпазоне: ад вельмі складаных да прымітыўных. Кожны адказ у сваю чаргу мог мець шмат унутраных адгалінаванняў. Напрыклад, 69 пытанне «Сумы» «Пра ўваскрашэнне і першае месца, куды паступаюць душы пасля смерці», мае наступную структуру: тры пытанні, першае з трох распадаецца на сем, першае з сямі распадаецца на сем, якія ўжо дэталёва разглядаюцца. Хрысціянізаваны Фамой варыянт арыстацелізму атрымаў назву схаластыка. Чалавек пры гэтым успрымаўся як аб’яднанне душы і цела ў разумную смяротную жывёлу, якая займала вызначанае месца ў сусветнай іерархіі. Пазнанне адбывалася ў выніку разважанняў казуальнага тыпу — ад наступства да прычыны, ад дзеяння да матывацыі. === Зараджэнне эксперыментальнай навукі === У перыяд высокага Сярэднявечча пачаўся паступовы пераход прыродазнаўства ад спекуляцыйна-апрыёрных сузіральных схем больш ранняга перыяду да эксперымента. Пачатак яго быў звязаны з імем канцлера Оксфардскага ўніверсітэта, епіскапа Лінкольна (з 1235 г.) Роберта Гросетэста (1175—1253 гг.), які займаўся пытаннямі оптыкі, геаметрыі, астраноміі. Ён адным з першых выказаў ідэю пра тое, што пачаткам працэсу вывучэння прыродных з’яў выступае дослед, потым адбываецца яго аналіз і ўсталёўваецца нейкі агульны тэзіс або гіпотэза, якая правяраецца на практыцы. Лінія, абазначаная Робертам Гросетэстам, была развіта [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] (каля 1220—1292 гг.). Ён нарадзіўся ў багатай сям’i, атрымаў вельмі добрую для свайго часу адукацыю, стаў магістрам мастацваў Оксфардскага ўніверсітэта, пасля чаго пераехаў у [[Парыж]], дзе пачаў чытаць лекцыі па трактатах Арыстоцеля на артыстычным факультэце. Каля [[1247]] г. Бэкан вярнуўся ў Оксфард, дзе, магчыма пад уплывам Гросетэста, пачаў займацца эксперыментальнымі даследаваннямі, сам рабіў інструменты і абсталяванне, рыхтаваў асістэнтаў. У гэты час асноўнай сферай яго навуковых інтарэсаў былі астраномія, матэматыка, оптыка, алхімія і мовы. Бэкан правёў шэраг алхімічных эксперыментаў, пры дапамозе камеры абскура назіраў зацьменне Сонца. У 1257 г. Роджэр Бэкан далучыўся да [[Францысканскі ордэн|францысканскага ордэна]]. Спачатку гэты крок адмоўна адбіўся на яго навуковай дзейнасці. Пасля загада генерала ордэна [[Банавентура|Банавентуры]] Бэкана перавялі ў Парыж і зняволілі ў кляштары. Аднак яму ўдалося пераканаць Папу Рымскага [[Клімент IV (Папа Рымскі)|Клімента IV]] у тым, што больш дакладныя веды пра [[прырода|прыроду]], атрыманыя ў выніку [[эксперымент]]аў, прынясуць вялікую карысць [[Хрысціянства|хрысціянскай веры]], [[Каталіцкая Царква|царкве]] і [[Універсітэт|ўніверсітэтам]]. У [[1266]] г. Папа прапанаваў Бэкану выкласці свае думкі ў пісьмовым выглядзе. Вучоны, як можна меркаваць, чакаў менавіта такога развіцця падзей, прынамсі ўжо ў 1267—1268 гг. ён адправіў у Рым свае энцыклапедычныя трактаты «Вялікі твор», «Малы твор», «Трэці твор». Менавіта ў «Вялікім творы» Бэкан першым з еўрапейцаў выкарыстаў тэрмін «эксперыментальная навука». Адразу па заканчэнні працы ён пачаў пісаць яшчэ адну энцыклапедыю, што захавалася фрагментарна — «Агульныя прынцыпы прыроднай філасофіі» і «Агульныя прынцыпы матэматыкі». У 1272 г. з’явіўся яго трактат «Філасофскае скарачэнне». Аднак ужо ў 1277—1279 гг. яго зноў пасадзілі ў турму, магчыма ў сувязі з цікавасцю да алхіміі і астралогіі. Апошні свой твор «Тэалагічнае скарачэнне» Бэкан напісаў перад самай смерцю. Сярод іншых прыродазнаўцаў высокага Сярэднявечча варта згадаць ураджэнца польскай Сілезіі Вітэла (1230—1275 гг.), які атрымаў адукацыю ў Парыжы, а потым вывучаў оптыку. Даменіканскі манах Тэадорых Фрэйбергскі (1250—1310 гг.) напісаў шэраг прыродазнаўчых твораў, у тым ліку трактат «Пра вясёлку». Французскі навуковец П’ер з Марынура (першая палова XIII ст.) разглядаў у сваіх творах пытанні оптыкі, матэматыкі, астраноміі, медыцыны, алхіміі, першым пачаў вывучэнне магнетызму.<ref>''James E. McClellan III, Harold Dorn.'' Science and Technology in World History. Second Edition. — Johns Hopkins university press, 2006. — P. 193. {{ref-en}}</ref> === Сакралізацыя гісторыі Атонам Фрэйзінгенскім === Аўтарам адзінай цэласнай гістарычнай канцэпцыі, якая сфарміравалася ў высокім Сярэдневякоўі, быў Атон Фрэйзінгенскі (каля 1111—1158 гг.), сын Агнесы, дачкі імператара Генрыха IV. Апошняя абставіна азначала, што імператар Конрад III прыходзіўся яму зводным братам, а Фрыдрых I Барбароса — пляменнікам. Адукацыю будучы гісторык атрымаў у Парыжы ў Гуга Сен-Вікторскага. Прыблізна ў 1132—1133 гг. Атон уступіў у цыстэрцыянскі кляштар у Марымондзе (усходняя Шампань) і ў скорым часе стаў яго абатам, а ў 1138 г. быў рукапаложаны ў сан епіскапа Фрэйзінга (Баварыя). Асноўны гістарычны твор Атона Фрэйзінгенскага — «Хроніка, або Гісторыя пра два грамадствы», напісаны ў 1143—1146 гг., ахапіў усю гісторыю чалавецтва ад стварэння свету да пачатку 1146 г. Паводле аўтарскага плана, выказанага ў прадмове, увесь твор павінен складацца з 8 кніг, прычым першая кніга пачыналася ад Адама, а апошняя апісвала прыход Антыхрыста і Страшны суд. Прапанаваны Атонам агульны погляд на гісторыю чалавецтва заснаваны на традыцыйнай антычна-хрысціянскай схеме чатырох эпох: асіра-вавілонскай, міда-персідскай, грэка-македонскай, рымскай. Але пры гэтым робіцца акцэнт на працэсе ператварэння імперыі ў хрысціянскую і яе перанос у новай якасці ад аднаго народа да іншага. У выніку ствараецца паралельная лінія фіксацыі асноўных перыядаў, што выходзіць за традыцыйныя рамкі — дахрысціянская імперыя (Вавілон, Мідыя, Рым), хрысціянская імперыя (Візантыя, дзяржава Адаакра, лангабарды, франкі, усходнія франкі). Шматлікія пераносы імперыі прывялі да нечаканага выніку — яе старэнню і псаванню. «Перанесеная з Рыма да грэкаў, — піша Атон, — ад грэкаў да франкаў, ад франкаў да лангабардаў, ад лангабардаў зноў да нямецкіх франкаў, гэтая імперыя не толькі стала старой і слабай, але з-за сваёй пераменлівасці, быццам лёгкія каменьчыкі, што перакідваюцца вадой туды і сюды, сабрала на сабе мноства бруду і атрымала розныя пашкоджанні. Такім чынам, зямныя няшчасці выяўляюцца нават у самой галаве свету і яе падзенне прадказвае гібель усяму свету». У наступным схема пераносу накладваецца і на культуру чалавецтва і робіцца выснова пра яе блізкі закат: «Навука была перанесена адтуль (г. зн. з Егіпта) да грэкаў, потым да рымлян, нарэшце да галаў і немцаў. І трэба зазначыць, што ўся зямная ўлада і навука зарадзіліся на Усходзе і ідуць да канца на Захадзе, і ў гэтым выяўляецца непастаянства ўсяго зямнога». Блізкі закат навукі, культуры і гісторыі, паводле меркавання аўтара, суправаджаецца шматлікімі бедамі: «Мы, што размешчаны быццам у канцы часоў, не столькі чытаем пра няшчасці смертных у іх (г. зн. гісторыкаў) кнігах, колькі знаходзім іх у нас саміх з досведу сучаснасці». Атон чакаў завяршэння гісторыі чалавецтва ўжо ў бліжэйшай будучыні і гэтым можна вытлумачыць эсхаталагізм апошняй кнігі яго твора. === Рыцарская культура. Геральдыка і турніры === Высокае сярэдневякоўе стала часам фарміравання асноў рыцарскай культуры, якая дасягнула свайго росквіту ў Заходняй Еўропе ў XIV—XV стагоддзях. Асноўнымі праяўленнямі яе былі геральдыка, турніры, куртуазная літаратура, рыцарскія раманы. Геральдыка — гэта дакладная навука, прысвечаная стварэнню і апісанню гербаў. Узнікненне яе можна аднесці да перыяду крыжовых паходаў. Аб гэтым сведчыць і відавочная практычная неабходнасць стварэння для рыцараў спецыяльнай сістэмы апазнавальных знакаў па прынцыпу «свой — чужы», і ўсходнія карані шэрагу геральдычных знакаў. Так, «шлемны намет» нагадваў спецыяльныя кавалкі тканіны, што прыкрывалі шлем ад перагрэву, і рассякаліся на асобныя палоскі ад удараў арабскіх шабляў, «шлемная павязка», што ўяўляе сабой умоўную выяву вяроўкі з вярблюджай воўны, для замацавання гэтага кавалка тканіны, «безант» (кружок залатога колеру) — памяць пра візантыйскія манеты. У XII—XIII стагоддзях адбываецца фарміраванне набораў геральдычных сімвалаў, замацаванне іх за родамі і ўсталяванне правілаў трансфармацыі (старэйшыя і малодшыя лініі, удаўство, шлюб і г. д.). Фактычна гэта азначала стварэнне асобнай мовы для запісу інфармацыі, што дае магчымасць ідэнтыфікаваць чалавека. Практыкай ідэнтыфікацыі асобы было апісанне герба, яго праверка, запіс правоў рыцара, якое рабілі геральдмейстэры перад турнірам. Першы афіцыйны рыцарскі турнір з паказальным боем дзвюх груп маладых рыцараў у Заходняй Еўропе адбыўся ў 842 годзе ў час асабістай сустрэчы ў Страсбургу Людовіка Нямецкага і яго брата Карла. Больш дэталёвая інфармацыя пра турніры паступае з X ст. (пры двары Генрыха Птушкалова). Першыя турнірныя правілы былі запісаны французскім рыцарам Годфрыдам дэ Прэльі з Турэні (памёр у 1066 годзе). З XII стагоддзя турніры пашыраюцца ў Англіі, Францыі, Італіі, а ў XIII стагоддзі правядзенне турніраў становіцца ўстойлівай традыцыяй. Перад турнірам праводзіўся спецыяльны суд, на якім вызначалася, ці дастойныя яго ўдзельнікі спаборнічаць адзін з адным, ці ўсе яны з’яўляюцца высакароднымі рыцарамі і г. д. Паралельна разгортвалася актыўная тэхнічная і арганізацыйная работа: рыхтавалася поле, ставіліся бар’еры, будаваліся ложы для знаці, герольды аб’яўлялі правілы і вызначалі прызавы фонд. У якасці апошняга выступалі ахвяраваныя дамамі ўпрыгажэнні. Дзень турніра пачынаўся з агляду зброі. Дзіды павінны былі быць вучэбнымі, з тупымі наканечнікамі або без іх са спецыяльнымі пустымі шарамі, што наносілі моцны ўдар, але не прабівалі даспехі. Мячы таксама былі вучэбныя — шырокія, кароткія, затупленыя або зробленыя з кітовай косці і абцягнутыя скурай. Толькі шчыты былі сапраўдныя баявыя. Гледачам строга забаранялася прыходзіць з мячамі, у той жа час герольды мелі зброю і ў выпадку неабходнасці наводзілі парадак у натоўпе гледачоў. Аднак поўнай гарантыі бяспекі не было. Турнір у Нейсе (1240 г.), дзе выкарыстоўвалася выключна вучэбная зброя, забраў жыцці 60 рыцараў. Пасля агляду зброі пачыналі баявыя спаборніцтвы. Турніры былі двух відаў: * 1) уласна турнір, г. зн. бой дзвюх груп рыцараў на мячах і булавах у пешым [[Строй (ваенная справа)|страі]]; * 2) жут (джостра), г. зн. адзінаборства двух конных рыцараў. Завяршаўся турнір банкетам і раздачай прызоў. === Раманы артураўскага цыкла === Зарадзіліся рыцарскія раманы на поўначы Францыі. Іх тыповым героем быў рыцар, які шукаў прыгоды дзеля маральнага ўдасканалення, уласнай славы, Прыгожай Дамы. У выніку подзвіг у імя радзімы, які займаў значнае месца ў гераічным эпасе, адыходзіць на другі план. Пачатковы перыяд развіцця жанру адносіцца да сярэдзіны [[XII стагоддзе|XII ст.]] і прадстаўлены пераказамі вядомых антычных сюжэтаў у тэрмінах і вобразах феадальнага грамадства: «Раман пра Аляксандра», «Раман пра Брута», «Раман пра Фівы», «Раман пра Энея». З другой паловы стагоддзя актыўна развіваюцца творы, сюжэтна звязаныя з кельцкім фальклорам. Найбольш вядомы цыкл, што зарадзіўся ў гэты перыяд, складаюць раманы пра караля Артура і рыцараў «Круглага стала». Сюжэтны стрыжань цыкла выглядае наступным чынам. Рэзідэнцыяй караля Артура і каралевы Гінеўры служыць замак Камелот. Тут стаіць круглы стол (каб на банкеце не было падзелу гасцей на больш і менш ганаровых) з тронам і 12 крэсламі для самых слаўных рыцараў: пляменніка караля Гавена, сенешала Кея, Трыстана (героя асобнага цыкла пра яго і Ізольду), Ланселота і інш. Над сталом — дэвіз «Сіла — гэта яшчэ не справядлівасць, справядлівасць — гэта і ёсць сіла». Раз у год, на свята Пяцідзесятніцы, рыцары збіраліся за сталом і расказвалі пра свае прыгоды. У выніку трагічнага кахання Гінеўры і Ланселота разгарнулася міжусобная барацьба, што прывяла каралеўства да краху. Самога Артура феі адвезлі на востраў Аскалонскага возера, яго меч Эскалібур знік у водах возера, а рыцары «Круглага стала» накіраваліся на пошукі легендарнай чашы Грааль, у якую была сабрана кроў, што выцякала з цела ўкрыжаванага Хрыста. Чаша магла лячыць хваробы і рабіць дабро (раманы пра Грааль складаюць асобны цыкл). Літаратурны вобраз караля Артура з’явіўся ўпершыню ў «Гісторыі брытаў» (1137 г.) Гальфрыда Манмуцкага. У 1155 г. гэты твор быў перакладзены на французскую мову нармандцам Васам (Вайсам), што зрабіла імя Артура вельмі папулярным у краінах Заходняй Еўропы. Пры гэтым Вас дадаў некалькі кельцкіх легенд, у тым ліку пра Ланселота і Гінеўру. Аднак сапраўдным творцам цыкла раманаў пра Артура стаў Крэцьен дэ Труа (каля 1130 г. — каля 1191 г.), які развіў асноўныя сюжэтныя лініі Гальфрыда — Васа ў пяці раманах: «Эрык і Эніда», «Кліжэс», «Ланселот, або Рыцар калёсаў», «Івейн, або Рыцар ільва», «Персеваль, або Аповесць пра Грааль» (незавершаны). Апошні сюжэт развіў нямецкі паэт Вольфрам фон Эшэнбах (памёр каля 1220 г.), які не ўмеў пісаць, а можа і чытаць, у раманах «Парцыфаль» і «Тытурэль». Дастаткова поўна распрацаваны вобраз Артура ў англійскай сярэдневяковай літаратуры, у раманах [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] «Артур», «Артур і Мерлін», «Ланселот Азёрны». Лагічным завяршэннем англійскага і французскага артураўскага цыкла можна лічыць раман Томаса Мелары (1417—1470 гг.) «Смерць Артура». === Куртуазная літаратура === Непасрэдна звязана з рыцарствам развіццё куртуазнай літаратуры, галоўным пафасам якой была прапаганда ідэалаў рыцарскай годнасці. Пры гэтым неабходна ўлічваць, што куртуазная літаратура выконвала вельмі важную функцыю ў сярэдневяковым менталітэце: стварала магчымасць індывідуалізацыі ў грамадстве, якое індывідуалізм адмаўляла ў прынцыпе. Паэты, якія працавалі ў жанры куртуазнай літаратуры (трубадуры, труверы, аўтары рыцарскіх раманаў у вершах і прозе) прысвячалі свае творы любві да Прыгожай Дамы. Асноўная характэрная рыса куртуазнай любві — яе прынцыповая немагчымасць рэалізацыі на практыцы і эмацыянальныя перажыванні паэта. Менавіта гэта абставіна дае магчымасць чалавеку заставацца сам-насам з уласнымі пачуццямі, г. зн. магчымасць стаць індывідам. У рэчышчы куртуазнай любві, як можна меркаваць, развіваўся і культ Дзевы Марыі, які асабліва моцна пашырыўся ў каталіцкай Заходняй Еуропе ў перыяд высокага Сярэдневякоўя. === Сярэдневяковая лірыка === Сфарміравалася рыцарская лірыка на поўдні Францыі, у Правансе, на мяжы XI—XII ст. Менавіта тут былі найбольш спрыяльныя ўмовы для яе развіцця — культурнае асяроддзе і стабільная эканоміка. Правансальскія паэты называлі сябе трубадурамі. Гэта былі сапраўдныя прафесіяналы, якія пастаянна працавалі над метрыкай, строфікай, мелодыкай, рыфмамі. Найбольш дасведчаныя, спрактыкаваныя і таленавітыя аўтары лічылі, што выкарыстанне ўжо вядомых тыпаў ці мелодыкі абражае іх творчую годнасць і таму шукалі свае ўласныя шляхі для рэалізацыі задумак. Усяго вядома 2540 вершаў трубадураў, якія належаць 460 аўтарам (з іх 30 жанчын). Гэта былі прадстаўнікі розных сацыяльных слаёў грамадства: манархі, магнаты, простыя рыцары, гандляры, рамеснікі, клірыкі. У паэзіі трубадураў прысутнічаюць розныя ступені складанасці ўспрыняцця. На пачатковым этапе развіцця жанру пашыраўся так званы «цёмны стыль». Яго першымі прадстаўнікамі былі трубадуры з ліку арыстакратаў, якія імкнуліся выкарыстоўваць ускладнёныя паэтычныя формы, каб быць зразумелымі вельмі вузкаму колу слухачоў. Пазней узмацніліся пазіцыі «яснага стылю», прыхільнікі якога арыентаваліся ўжо на больш шырокую аўдыторыю. Заняпад правансальскай паэзіі адбыўся ў XIII ст. у выніку разбуральных для поўдня Францыі альбігойскіх войнаў. Свае паэты былі і ў паўночнай Францыі — труверы. У асноўным яны развівалі тыя ж жанры, што і правансальскія трубадуры, толькі на больш нізкім літаратурным узроўні. Развіццё куртуазнай лірыкі на германскіх землях звязана з дзейнасцю мінезінгераў (XII—XIII ст.), аўтараў песень пра каханне (мінезангаў). У [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] іх замяніла бюргерская паэзія мейстэрзанг (XIV ст.). Да жанру рыцарскай лірыкі можна аднесці і так званыя «ле» — маленькія вершаваныя навэлы любоўнага зместу, вядомыя ў Брэтані (адсюль паходзіць яшчэ адна іх назва — «брэтонскія ле»). === Гарадская культура. Літаратура === Асноўныя творы, якія захаваліся да нашага часу, — фабліо (Францыя) і шванкі (Германія). Абодва тэрміны вызначаюць рэалістычную вершаваную навэлу камічнага або сатырычнага зместу. Вядома каля 150 фабліо, з якіх 60 з’яўляюцца аўтарскімі. Літаратуразнаўцы прыйшлі да высновы, што гэтыя творы былі напісаны на паўночным захадзе Францыі ў Пікардыі. Фабліо адлюстроўваюць светаўспрыманне гараджан, але іх ведалі таксама сяляне і феадалы. У апошнім выпадку грубаватыя жарты замяняліся больш вытанчанымі. Вось сюжэт фабліо «Селянін-лекар». Заможны селянін ажаніўся з дачкой двараніна, але, каб тая яму не здраджвала, ён, на ўсякі выпадак, кожную раніцу збіваў яе на горкі яблык, пасля чаго ішоў працаваць у поле, а калі вяртаўся, то прасіў яе дараваць яму. Прычым усё гэта паўтаралася на наступны дзень. У рэшце рэшт такое жыццё жонцы надакучыла і яна вырашыла яго змяніць. А тут як раз у прынцэсы косць патрапіла не туды, куды трэба. Усе пачалі шукаць лекара. Пры такой нагодзе жанчына заявіла, што яе мужык на самай справе з’яўляецца вельмі добрым і спрактыкаваным урачом, але мае адну хібу — пачынае працаваць толькі пасля таго, як яго добра паб’юць. Кароль запрасіў селяніна і загадаў яму вылечыць прынцэсу. Той натуральна пачаў адмаўляцца і кароль загадаў яго біць. Той пайшоў да прынцэсы, рассмяшыў яе, косць сама сабой выскачыла. Пасля гэтага выпадку да селяніна, як быццам да лекара, збіралася шмат людзей, якіх таксама трэба было лячыць. Селянін пастаянна адмаўляўся і яго пастаянна білі. Нарэшце ён заявіў, што мае лякарства ад усіх хвароб — попел самага хворага чалавека, спаленага жыўцом. Як толькі пра гэта пачулі хворыя, то ўсе яны раптам зніклі. Найбольш вядомыя шванкі належаць Штрыкеру (XIII ст.). Асабліва папулярным быў цыкл, прысвечаны Папу Амісу, які меў вельмі рэалістычны погляд на жыццё і ўвасабляў найбольш станоўчыя рысы гараджаніна: кемлівасць, хітраватасць, дасціпнасць, вынаходлівасць. Так, калі епіскап загадаў Амісу навучыць асла чытаць, поп насыпаў паміж старонкамі Бібліі авёс. Асёл, каб яго з’есці, усоўваў туды сваю морду і перагортваў старонкі, што выглядала так, быццам жывёла чытае. Калі ж Аміс быў пры двары Каралінгаў, то намаляваў за вялікія грошы карціну, якую мог пабачыць толькі чалавек, народжаны ў законным шлюбе. Палатно было чыста, але кароль першы сказаў, што карціна вельмі прыгожая. Акрамя фабліо і шванкаў гарадскую літаратуру Сярэднявечча прадстаўлялі творы так званага жывёльнага цыклу (казкі і байкі пра жывёл і птушак). Найбольш вядомы сярод іх — «Раман пра Ліса» (30 эпізодаў) з галоўнымі героямі лісам Рэнарам і воўкам Ізенгрымам. Сюжэты выкарыстоўваліся традыцыйныя. Напрыклад: ліс прапанаваў воўку лавіць рыбу ў палонцы пры дапамозе ўласнага хваста, у выніку чаго хвост прымёрз. Працавалі над раманам каля 10 ананімных аўтараў, і ў хуткім часе ён набыў вялікую папулярнасць, з’явіліся наследаванні — «Каранацыя Ліса» (Фландрыя, 1270 г.), «Рэйнеке-ліс» (Германія, XV ст.). Адным з найбольш яркіх прадстаўнікоў гарадской культуры высокага ды і ўсяго Сярэднявечча быў геніяльны італьянскі паэт Дантэ Аліг’еры (1265—1321 гг.). Нарадзіўся ён у маі 1265 г. у Фларэнцыі, дзе атрымаў вельмі добрую адукацыю. У 1289 г. прыняў удзел у войнах Фларэнцыі з суседзямі — бітва пры Кампальдзіна (вайна з Арэца), аблога Капроны (вайна з Пізай). Дантэ прымаў актыўны ўдзел у палітычным жыцці горада на баку «белых» гвельфаў — быў членам калегіі прыяраў (1300 г.). У пачатку лістапада 1301 г. у Фларэнцыі перамаглі «чорныя» гвельфы. Дантэ даведаўся пра пераварот, калі быў у Рыме, і пераехаў у Сіену. У сакавіку 1302 г. у Фларэнцыі Дантэ і 14 «белых» гвельфаў былі прыгавораны да спалення. Пачаліся 20-гадовыя блуканні паэта па Італіі без спадзявання на вяртанне. Дантэ пазбавілі нават права на амністыю. Памёр паэт у верасні 1321 г. у Равене, дзе і знаходзіцца яго магіла. Усе спробы фларэнційцаў дабіцца перанясення праха свайго геніяльнага ўраджэнца закончыліся нічым. Вершы Дантэ пачаў пісаць у 18 гадоў. Каля 1292 г. ён адабраў 30 сваіх ранніх твораў (25 санетаў, 4 канцоны, 1 станца), дабавіў празаічныя пераходы і выдаў у выглядзе белетрызаванай аўтабіяграфіі — «Новае жыццё». Гэты зборнік з’явіўся адной з вяршынь італьянскага «новага салодкага стылю». Да такой жа літаратурнай формы (вершы разам з прозай) Дантэ звярнуўся ў 1304—1307 гг. пры напісанні «Банкета». Твор застаўся незавершаным: з задуманых 15 кніг канцон і філасофскіх трактатаў-каментарыяў былі напісаны толькі 4. У гэты ж перыяд на лацінскай мове Дантэ напісаў першае ў Еўропе даследаванне па мовазнаўству — трактат «Пра народную мову», які застаўся незавершаным. Палітычныя погляды Дантэ былі адлюстраваны ў трох лістах у падтрымку імператара Генрыха VII, у якім паэт бачыў чалавека, здольнага аб’яднаць Італію, і трактаце на лацінскай мове «Пра манархію» (1312—1313 гг.). Вяршыняй творчасці Дантэ стала паэма «Камедыя» ў трох частках: «Пекла», «Чысцец», «Рай». Работа над ёй пачалася каля 1307 г. і закончылася перад самай смерцю паэта. У венецыянскім выданні 1555 г. паэма выйшла пад сучаснай назвай — «Боская камедыя». Шырокі зварот да старажытнарымскай культуры, яго ўласныя ацэнкі лёсаў мноства вядомых людзей, якія трапілі ў пекла, чысцец, рай па прысуду Бога, адрозніваюць твор Дантэ ад шматлікіх «апісанняў» замагільнага свету. Вялікага паэта часта называюць прадвеснікам Адраджэння. === Тэатр === Пра зараджэнне сярэдневяковага тэатра можна гаварыць прыблізна з IX—X ст., калі ў каталіцкіх набажэнствах на Каляды і Вялікдзень з’явіліся так званыя тропы — дыялагічныя ўстаўкі-пераказы евангельскага тэксту, да якіх пазней дабавілася пантаміма. Напрыклад, падчас каляднага набажэнства вернікі разыгрывалі сцэнкі шанавання малога Ісуса. Тропы і інсцэнізацыі літургічнага тэксту спрыялі ўзнікненню новага віду мастацтва — літургічнай драмы (X—XII ст.), месца дзеяння якой было вынесена за касцельныя муры. Найбольш вядомае прадстаўленне такога роду — французская літургічная драма «Адам» (1170 г.). З канца XI ст. узніклі так званыя бытавыя апрацоўкі біблейскіх тэкстаў. У выніку з’яўляюцца новыя персанажы, якіх не было ў Бібліі, але якіх добра ведалі гараджане: гандляр алеем, які прадаваў алей для Ісуса, гандляр зброяй, які прадаваў меч апосталу Паўлу, якім той потым адсек вуха рабу Малху. Такім чынам паступова фарміруецца сярэдневяковы тэатр. Асноўная яго рыса — незалежнасць ад антычнай традыцыі. Адзіны прыклад выкарыстання апошняй дае творчасць першай нямецкай паэткі манахіні Хротсвіты Гандэрсгеймскай (каля 935—1000 гг.), якая каля 960 г. напісала 6 невялікіх камедый у духу Тэрэнцыя. Пры гэтым была праведзена адпаведная хрысціянская карэкціроўка персанажаў. Так, рабы і дурнаватыя старыя замяняліся цнатлівымі служанкамі, хрысціянскімі мучанікамі і г. д. Пра пастаноўку гэтых п’ес на сцэне нічога не вядома, хаця такая магчымасць не выключаецца. Першы сапраўдны тэатральны жанр — містэрыя — з’явіўся ў XII—XIII ст. Пастаноўка містэрый (масавых самадзейных прадстаўленняў з удзелам дзясяткаў і соцень чалавек) была справай гонару кожнай гарадской карпарацыі (у асноўным цэхаў) і адбывалася ў час гарадскіх святаў або кірмашоў. Пра пачатак прадстаўлення гараджане і сяляне з навакольных вёсак папярэджваліся загадзя. У дзень містэрыі гарад скія вуліцы ўпрыгожваліся, па іх праходзіла ўрачыстая працэсія з удзелам кіраўнікоў горада, святароў, цэхаў, гільдый, гараджан. Само прадстаўленне адбывалася на гарадской плошчы, на так званай сімультаннай сцэне (у Францыі і Германіі), дзе адначасова размяшчаліся ўсе неабходныя рэчы для дэкарацый розных эпізодаў. Тэатральная тэхніка ў тыя часы была на дастаткова высокім узроўні — у час прадстаўленняў грымеў гром, грэшнікі правальваліся ў пекла, душы праведнікаў узносіліся на неба, апосталы хадзілі па хмарах і г. д. У Англіі і Фландрыі прадстаўленні паказвалі на рухомых сцэнах — маленькіх пляцоўках на калёсах з адпаведнымі дэкарацыямі. Калёсы перамяшчаліся па гораду, таму з невялікім інтэрвалам адзін спектакль адбываўся ў розных раёнах горада, што павялічвала выручку артыстаў. Пэўны штуршок для развіцця містэрый дало ўвядзенне ў 1246 г. царкоўнага свята Цела Хрыстова. У выніку былі створаны цыклы містэрый, якія ахоплівалі ўсю біблейскую гісторыю — ад стварэння свету да Страшнага суда. У X—XI ст. узнік яшчэ адзін тэатральны жанр — міракль (ад лац. miraculum — цуд). Ад містэрыі міракль адрозніваўся толькі тым, што ў яго аснову былі пакладзены звычайна не біблейскія тэксты, а рэлігійныя паданні, што адкрывала большыя магчымасці для выкарыстання ўставак бытавога і авантурнага зместу. Вельмі папулярнымі былі міраклі так званага багародзічнага цыкла, заснаванага на шматлікіх паданнях пра Дзеву Марыю. Пры гэтым распрацоўвалася адзіная схема: чалавек грэшыць, трапляе ў бяду, звяртаецца да Дзевы Марыі, якая яго выратоўвае з дапамогай цуда. Так, «Міракль пра Тэафіла», напісаны французскім гараджанінам Рутбёфам (каля 1230—1285 гг.), расказвае пра нейкага кляштарнага аканома, які пракраўся і, каб утрымацца на сваёй пасадзе, прадаў душу д’яблу. Калі прыйшоў час смерці, аканом перапалохаўся, што трапіць у пекла, і звярнуўся з малітвай да Дзевы Марыі, апошняя проста забрала распіску Тэафіла. === Першыя прафесійныя артысты === Характэрнымі рысамі сярэдневяковых артыстаў былі ўніверсалізм і ўзаемазамяняльнасць, а таксама высокі ўзровень падрыхтоўкі па асобных спецыяльнасцях. Найбольш распаўсюджаным было прадстаўленне канатаходцаў. У «Хроніцы» Фруасара згадваецца пра работу канатаходца, які выконваў трукі, трымаючы ў руках дзве свечкі. Канат пры гэтым быў нацягнуты ад адной з вежаў сабора Парыжскай Божай маці да самага высокага дома каля моста Сен-Мішэль. Фокуснікі дзяліліся на маніпулятараў (прэстыдзіжытатараў) і ілюзіяністаў. У першых найбольш папулярным быў фокус з шарыкам і трымя шклянкамі, перавернутымі дагары, у другіх — з’яўленне труса з ларца і адсечаная галава на талерцы. Дрэсіроўшчыкі працавалі з мядзведзямі, сабакамі, малпамі і іншымі жывёламі. === Архітэктурна-мастацкія стылі Сярэднявечча === ==== Раманскі стыль ==== {{асноўны артыкул|Раманскі стыль}} [[Файл:Bamberger Dom 1880.jpg|міні|[[Бамбергскі сабор]]. Першая траціна XIII ст.]] [[Раманскі стыль]] пачаў пашырацца на тэрыторыі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] ў [[X ст.]] Ён прыйшоў на змену шматлікім мясцовым варыянтам, лакальным стылям ({{нп3|меравінгская архітэктура|меравінгскаму|it|Architettura merovingia}}, [[каралінгская архітэктура|каралінгскаму]] і інш.). Новы стыль спачатку атрымаў у даследчыкаў розныя вызначэнні: візантыйскі, навагрэчаскі, старагерманскі, раманскі (у сэнсе рымскі). Але ніводная з прыведзеных [[дэфініцыя|дэфініцый]] не можа лічыцца дакладнай і вычарпальнай. Аднак з лёгкай рукі французскіх гісторыкаў {{нп3|Шарль дэ Жэрвіль|Шарля дэ Жэрвіля|fr|Charles de Gerville}} і {{нп3|Арсіс дэ Камон|дэ Камона|ru|Комон, Арсисс де}}, якія ўпершыню выкарысталі ў [[1820]] г. тэрмін «раманскі стыль», агульнае прызнанне атрымала менавіта гэтая назва. [[Файл:Mainz Dom BW 2012-08-18 12-18-14.JPG|180px|міні|злева|Усходні фасад [[Майнцкі сабор|Майнцкага сабора]]. XI—XIII стст.]] [[Файл:Wormser_Dom_19040325.jpg|міні|[[Вормскі сабор]] (1181—1234)]] Знешнімі адзнакамі пабудоў раманскага стылю, як правіла, з’яўляюцца масіўныя муры з вузкімі праёмамі акон. У цэлым пабудова ўяўляе сабой сістэму простых стэрэаметрычных аб’ёмаў ([[куб]]ы, [[паралелепіпед]]ы, [[Прызма (геаметрыя)|прызмы]], [[цыліндр]]ы). З аднаго боку раманскія храмы працягвалі традыцыі [[рымская архітэктура|рымскай архітэктуры]] — тут выкарыстоўваўся прамавугольны храм ([[базіліка]]) з прадольнымі [[неф]]амі і [[апсіда]]й. Новым было з’яўленне [[трансепт]]ы — [[галерэя|галерэі]], перпендыкулярнай нефам. У выніку цэнтральны неф і трансепт [[Сяродкрыжжа|складалі крыж]], што адпавядала [[хрысціянская сімволіка|хрысціянскай сімволіцы]]. Над гэтым перакрыжаваннем размяшчалася вежа (яшчэ адна прыкмета раманскай пабудовы). Іканаграфія раманскага сабора арыентавалася на сюжэты, звязаныя з праяўленнем магутнасці бога: [[Хрыстос]], [[Страшны суд]] і г. д. Прафесійны ўзровень выканання пабудоў быў не вельмі высокі. Справа ў тым, што іх будавалі непрафесійныя рабочыя або манахі. Толькі ў канцы [[XII ст.]] узніклі першыя арцелі спецыялістаў-муляраў з ліку міран. ==== Гатычны стыль ==== {{асноўны артыкул|Гатычная архітэктура}} Тэрмін «[[готыка]]» ўпершыню з’явіўся ў творах [[Джорджа Вазары]] ([[1511]]—[[1574]] гг.). У гэты час ён меў адназначна адмоўны сэнс і ахопліваў вельмі шырокі адрэзак часу. Для Вазары гатычная архітэктура ўключала абсалютна ўсе пабудовы, якія з’явіліся ў Заходняй Еўропе пасля [[Рымская імперыя|рымскага перыяду]] і да пачатку [[Рэнесанс]]у. У [[XIX ст.]] пасля ўвядзення ў навуковы ўжытак терміна «раманскі стыль», былі ўдакладнены і межы готыкі: [[XII]]—[[XV]]/[[XVI ст.]] Пры гэтым вылучаюць [[ранняя готыка|раннюю]], [[высокая готыка|высокую]] і [[позняя готыка|познюю готыку]]. [[Файл:Gotic3d2.jpg|thumb|Каркас гатычнага храма]] [[Файл:Winchester cathedral 016.JPG|thumb|Скляпенні [[Вінчэстэрскі сабор|Вінчэстэрскага сабора]]]] [[Файл:Saintechapelle8f.jpg|thumb|180px|злева|Вітражы [[Сент-Шапель|Святой капэлы]] [[Людовік IX (кароль Францыі)|Людовіка IX]]]] Гатычная архітэктура прадстаўлена шматлікімі пабудовамі — тут ёсць і свецкія будынкі і своеасаблівая [[Горадабудаўніцтва|планіроўка гарадоў]], але галоўны помнік готыкі — гэта сабор, які трэба разглядаць як вышэйшы ўзровень сінтэзу [[архітэктура|архітэктуры]], [[скульптура|скульптуры]], [[мастацтва]] ([[вітраж]]ы). Пры гэтым вялізная прастора сабора літаральна рвалася ў неба. Рытму пабудовы падпарадкоўваліся [[Статуя|статуі]]. Узмацнялі ўражанне незвычайныя эфекты ад святла, якое праходзіла праз маляўнічыя вітражы. Тэхнічнай асновай готыкі стала вынаходства складанай [[каркас]]най структуры. Спачатку рабілі каркас звода з каменных слупоў. Потым прамежкі паміж аркамі ([[нервюра]]мі) запаўнялі больш лёгкімі камянямі. Умацоўвалі звод пры дапамозе апорных слупоў — [[контрфорс]]аў, пасля чаго звод звязвалі з контрфорсамі спецыяльнымі апорнымі аркамі — [[аркбутан]]амі. У выніку шырокія масіўныя муры, якімі вызначаліся раманскія пабудовы, сталі непатрэбнымі — вага скляпення размяркоўвалася на большую плошчу (праз контрфорсы). Цяпер архітэктары вельмі проста праразалі муры высокімі вокнамі і шырокімі аркамі, якія рваліся ўгару. У плане гатычны сабор уяўляў сабой трох- ці [[Неф|пяцінефную]] базіліку з [[трансепт]]ам, [[дэамбулаторый|дэамбулаторыем]] (паўкруглы абыход [[Хор (архітэктура)|хора]]), да якога прымыкаў «[[вянок капэл]]» (радыяльныя [[капэла|капэлы]] — месцы для малітвы асобнай сям’і). Абавязковымі элементамі гатычнага касцёла было акно круглай формы з асаблівым малюнкам вітража («[[Ружа (архітэктура)|гатычная ружа]]») і наяўнасць дзвюх вежаў у заходняй частцы будынка (апошні элемент, мабыць, своеасаблівы перажытак [[германцы|германскага]] [[язычніцтва]]). Справа ў тым, што паводле светаўспрымання старажытных германцаў пасля заходу [[сонца]] менавіта з захаду прыходзяць [[дэман]]ы цемры, ад якіх і абаранялі людзей вежы. [[Файл:Carl Hasenpflug, Idealansicht des Kölner Doms.jpg|thumb|[[Кёльнскі сабор]]]] Найбольш вядомымі помнікамі гатычнага стылю лічацца [[Кёльнскі сабор]] (пяцінефная [[базіліка]], даўжыня — 144 м, вышыня — 157 м, будаўніцтва пачата ў [[1248]] г., закончана ў асноўным у [[1560]] г., цалкам — у [[1842]]—[[1880]] гг. з выкарыстаннем сучасных будаўнічых матэрыялаў і тэхналогій) і [[сабор Парыжскай Божай Маці]] (пяцінефная базіліка, даўжыня — 129 м, вышыня вежаў — 69 м, будаваўся ў 1163—1250 гг., вежы былі незавершаны). [[Файл:Honencourt.jpg|thumb|злева|Старонка з Альбома Вілара дэ Анекура]] У канцы [[XIII ст.]] будаўніцтва гатычных сабораў пакрыху спыняецца. У [[1284]] г. абрушыліся зводы [[Сабор Святога Пятра, Бавэ|сабора ў Бавэ]]. Прыпынілася будаванне сабораў у [[Нарбона|Нарбоне]] ([[1286]] г.), [[Кёльн]]е ([[1322]] г.), [[Сіена|Сіене]] ([[1366]] г.), што тлумачылася тэхнічным тупіком, у які трапілі будаўнікі. Зыходзячы з набору рабочых [[эскіз]]аў, вядомых як «Альбом {{нп3|Вілар дэ Анекур|Вілара дэ Анекура|uk|Віллар де Оннекур}}» (каля [[1235]] г.), можна зрабіць выснову, што пры пабудове сабора дойліды амаль выключна арыентаваліся на геаметрычныя прапорцыі, асновы якіх былі закладзены [[тэалогія]]й і сімволікай лічбаў. Падобная практыка магла спрацоўваць толькі да моманту, пакуль не пачыналіся складанасці, звязаныя з супраціўленнем матэрыялаў, аб чым сярэдневяковыя дойліды проста не ведалі. ==== Сімволіка гатычнага сабора ==== [[Файл:Chartres Cath+Gare.JPG|thumb|злева|[[Шартрскі сабор]]]] Кожны гатычны сабор служыў свайго роду сімвалам. Напрыклад, агульнапрызнаным з’яўляецца погляд на [[Ланскі сабор|сабор у Лане]] як на адлюстраванне працэсу стварэння, разумення, [[алегорыя|алегорыі]], навукі і культуры, на [[Шартрскі сабор|сабор у Шартры]] як на сімвалічную карціну свету зямнога і нябеснага, на [[Рэймскі сабор]] як на ўвасабленне нацыянальнай [[гісторыя Францыі|гісторыі Францыі]] (тут каранаваліся амаль усе [[Каралі французскія|французскія каралі]]). Але існавала і агульная для пераважнай большасці сабораў сімволіка. Сабор у цэлым меў пэўную [[Ідэалогія|ідэалагічную]] нагрузку, якая не вельмі значна адрознівалася па сваёй сутнасці ад раманскага перыяду. Ён увасабляў: 1) мадэль [[Сусвет]]у, 2) своеасаблівы зборнік разнастайных ведаў ([[багаслоўе|багаслоўскіх]], мастацкіх, матэматычных, архітэктурных), 3) вонкавае выяўленне [[іерархія|іерархіі]], улады [[Бог]]а над чалавекам. Сімволіка сабора была вельмі складанай і ў наш час вельмі цяжка вызначыць адназначна, які менавіта сімвал хаваецца за пэўнай фігурай сабора. Што можа азначаць фігура [[певень|пэўня]], распаўсюджаная ў французскай готыцы? Адказ з’яўляецца шматварыянтным: сімвал [[Галія|Галіі]] са старажытных часоў; сімвалічная выява спеву пэўня з царкоўнага гімна [[Амвросій Медыяланскі|Амвросія Медыяланскага]], калі адступае ноч і кожная душа атрымлівае свой паратунак; штосьці іншае. [[Файл:Saint Denis - La Basilique 2.jpg|thumb|Інтэр’ер базілікі Сен-Дэні]] Больш зразумелай сімволіка была для сучаснікаў. [[9 кастрычніка]] [[1144]] г. [[абат]] [[Сугерый]] асвяціў [[Абацтва Сен-Дэні|касцёл Сен-Дэні]], {{нп3|Святы заступнік|святога патрона|uk|Святий покровитель}} [[Францыя|Францыі]]. Пазней абат напісаў пра будаўніцтва кнігу, дзе ёсць наступнае тлумачэнне сімволікі сабора: «Пасярэдзіне стаяць 12 калон, што адпавядае колькасці апосталаў, і такая ж колькасць ніш у муры азначае колькасць прарокаў. Яны перадаюць верхняй структуры, як рэха, словы апосталаў, якія былі абноўлены ў духу. І мы больш не госці і не слугі, але грамадзяне царства Божага разам са святымі. Нас узносяць над зямлёю ў духу апосталы і прарокі, таму што камень кутны — гэта Хрыстос, ён падпірае гэтыя муры святога храма Гасподня». == Культура позняга Сярэднявечча == Галоўнай асаблівасцю заходнееўрапейскай культуры XIV—XV ст. была некаторая нераўнамернасць яе развіцця. У культуры Заходняй Еўропы гэтага часу можна выдзеліць яркі феномен італьянскага Адраджэння і культуру астатніх краін заходнееўрапейскага рэгіёна, якая развівалася яшчэ пераважна ў ранейшым кантэксце (напрыклад, у познагатычных формах). === Храналагічныя рамкі італьянскага Адраджэння === [[Файл:Vite.jpg|міні|злева|Тытульны аркуш «найбольш знакамітых жывапісцаў, разьбяроў і дойлідаў» [[Джорджа Вазары]]]] Спрэчкі аб [[Адраджэнне|Адраджэнні]], яго характарыстыках, сацыяльных і гістарычных каранях, храналагічных рамках і асаблівасцях развіцця не скончыліся да сённяшняга дня. Паняцце «адраджэнне» ({{lang-it|rinascita}}) узнікла ў [[Італія|Італіі]] ў [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] Упершыню тэрмін ужыў архітэктар, жывапісец і па сутнасці першы гісторык мастацтва [[Джорджа Вазары]] — аўтар першай гісторыі італьянскага мастацтва эпохі Адраджэння, атрымаўшай назву {{нп3|Жыццяпісы найбольш знакамітых жывапісцаў, разьбяроў і дойлідаў|«Жыццеапісанні найбольш знакамітых жывапісцаў, скульптараў і дойлідаў|ru|Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих}}" (1550 г.). У [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] Адраджэнне разглядалася як пад’ём культуры пасля доўгіх стагоддзяў [[Сярэднявечча]], і гэтым паняццем абазначалі першы пасля [[Антычнасць|антычнасці]] і амаль пасля тысячагадовага заняпаду культуры бліскучы росквіт {{нп3|Літаратура эпохі Адраджэння|літаратуры|ru|Литература эпохи Возрождения }}, {{нп3|Выяўленчае мастацтва Адраджэння|мастацтва|ru|Изобразительное искусство Возрождения}} і [[Навука Адраджэння|гуманітарных навук]]. У XIX ст. для абазначэння эпохі Адраджэння ў навуцы замацаваўся таксама французскі тэрмін «Рэнесанс» ({{lang-fr|Renaissance}}). Феномен Адраджэння ўзнік, аформіўся і дасягнуў небывалага бляску менавіта ў [[Італія|Італіі]]. Аднак неабходна помніць, што па агульнаму прызнанню большасці сучасных даследчыкаў тэрмін «культура Адраджэння» неідэнтычны, нераўназначны паняццю «культура эпохі Адраджэння», паколькі першае з гэтых паняццяў адносіцца да новых, уласна рэнесансных з’яў, другое — значна шырэйшае і ўключае (разам з культурай Адраджэння) і іншыя культурныя з’явы свайго часу, у тым ліку сярэдневяковыя, нерэнесансныя па свайму характару працэсы, якія працягвалі існаваць. Не трэба забываць і аб тым, што храналагічныя рамкі эпохі Адраджэння неаднолькавыя для розных рэгіёнаў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] і нават сфер культуры. Італія — радзіма класічнага Адраджэння. Яго храналагічныя рамкі — [[1330-я|30]]-[[1340-я|40-я гг.]] [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] (ці сярэдзіна XIV ст.) — канец [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] (або першыя дзесяцігоддзі XVII ст.). Рэнесанс у астатніх краінах Заходняй Еўропы — {{нп3|Французскі Рэнесанс|французскі|ru|Французский Ренессанс}}, {{нп3|нямецкі Рэнесанс|нямецкі||German Renaissance}}, {{нп3|нідэрландскі Рэнесанс|нідэрландскі||Renaissance in the Low Countries}} ці так званы {{нп3|Паўночны Рэнесанс||ru|Северное Возрождение}} — настане толькі ў канцы XV—XVI ст. і скончыцца ў канцы XVI — пачатку XVII ст., што выходзіць за межы Сярэднявечча. [[Італьянскі Рэнесанс]] прайшоў шэраг этапаў (неідэнтычных, дарэчы, перыядам эвалюцыі {{нп3|Рэнесансны гуманізм|гуманізму|ru|Ренессансный гуманизм}}). У гістарычнай літаратуры італьянскае Адраджэнне падзяляюць на [[Ранняе Адраджэнне|Ранняе]] (сярэдзіна XIV—XV ст.), {{нп3|Высокае Адраджэнне|Высокае||High Renaissance}} (Сталае — канец XV — 30-я гг. XVI ст.) і [[Позняе Адраджэнне|Позняе]] (40-80-я гг. XVI ст.). Эпоху, якая папярэднічала Адраджэнню (час [[Дантэ]] і [[Джота]]), — падрыхтоўчую фазу, фазу Перададраджэння — звычайна называюць [[Протарэнесанс]]ам (XIII — пачатак ці сярэдзіна XIV ст.). === Гістарычныя прадпасылкі ўзнікнення культуры Адраджэння ў Італіі === Узнікненне культуры Адраджэння на [[Апеніны|Апенінах]] было абумоўлена шэрагам пэўных мясцовых (ці лакальных), а таксама агульнаеўрапейскіх рэалій. Яе з’яўленне і імклівая эвалюцыя тлумачацца перш за ўсё пэўнымі гістарычнымі асаблівасцямі [[Італія|Італіі]] [[XIV]]—[[XV]] ст. Італія [[позняе Сярэднявечча|позняга Сярэднявечча]] была адным з самых [[урбанізацыя|урбанізаваных]] рэгіёнаў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]. І гэты дастаткова высокі ўзровень урбанізацыі (у першую чаргу — [[Сярэдняя Італія|Сярэдняй]] і [[Паўночная Італія|Паўночнай Італіі]]), на думку большасці даследчыкаў, быў адной з асноватворных умоў узнікнення Адраджэння. У гарадах Сярэдняй і Паўночнай Італіі склаліся спрыяльныя суадносіны эканамічных, палітычных, сацыяльных, дэмаграфічных, псіхалагічных і іншых фактараў, якія ў канчатковым выніку садзейнічалі ўзнікненню гэтага незвычайнага феномена. Гарады Італіі здаўна былі цэнтрамі транзітнага міжнароднага гандлю паміж Захадам і [[Усход (макрарэгіён)|Усходам]] і ў такога роду гандлёвых пагадненнях значна апярэджвалі гарады астатняй Еўропы. Акрамя таго, [[гарады-дзяржавы]] Паўночнай і Сярэдняй Італіі ў [[XIV]]—[[XV]] ст. адрозніваліся вельмі высокім узроўнем развіцця банкаўскай справы і рамеснай вытворчасці, а таксама апіраліся на перадавыя формы прадпрымальніцтва (як фінансавага, так і гандлёва-прамысловага). Вядучую ролю сярод італьянскіх гарадоў-дзяржаў адыгрывалі [[Генуэзская рэспубліка|Генуя]] і [[Венецыянская рэспубліка|Венецыя]] (валодалі манапольнымі пазіцыямі на знешніх рынках), [[Фларэнційская рэспубліка|Фларэнцыя]] (мела добра адладжаную крэдытна-банкаўскую сістэму, якая забяспечвала сваімі пазыкамі пад неймаверна высокі працэнт многіх еўрапейскіх манархаў, арыстакратыю). Багацце гарадоў [[Ламбардыя|Ламбардыі]] і [[Таскана|Тасканы]], якія сталі галоўнымі ў фарміраванні новай — свецкай па сваёй сутнасці — культуры Адраджэння, акрамя гандлю і банкаўска-крэдытных аперацый стваралася і развітай мануфактурнай прамысловай вытворчасцю (у сталіцы Адраджэння [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]], а таксама некаторых іншых гарадах краіны з’явілася ў XIV ст.). Італьянскія купцы і банкіры паспяхова спалучалі гандлёвыя і крэдытна-банкаўскія функцыі з чыста вытворчымі. У выніку [[купецтва]], банкіры, буйныя прадпрымальнікі, знаць сканцэнтравалі ў сваіх руках значныя багацці. І частка гэтых багаццяў, як правіла, трацілася на ўзвядзенне новых палацаў і храмаў, адукацыю дзяцей, стварэнне дамашніх калекцый (карцін, старажытных рэчаў, рэдкіх антычных кніг і г. д.), што ў сваю чаргу выклікала патрэбнасць у мастаках, архітэктарах, скульптарах і проста ўсебакова адукаваных людзях. Акрамя таго, асаблівае значэнне мела тое, што ў познасярэдневяковай Італіі не існавала выразна аформленых саслоўяў. Старая радавітая арыстакратыя ў выніку цэлага шэрагу прычын была ўцягнута ў жыццё горада і знаходзілася ў цесным кантакце (перш за ўсё ў чыста гаспадарчым) з найбольш заможнымі і ўплывовымі слаямі італьянскага Папаланства ([[купецтва]], банкіраў, рамеснікаў, прадпрымальнікаў). Гэтыя абставіны ў многім садзейнічалі з’яўленню ў гарадах Ламбардыі і Тасканы своеасаблівага псіхалагічнага клімату, сфарміраванага намаганнямі розных слаёў італьянскага грамадства, якія прыўнеслі ў гарадское асяроддзе элементы свайго светапогляду і самасвядомасці. У выніку ў італьянскіх гарадах [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] пачаў складвацца чалавек новага (рэнесанснага па сваёй сутнасці) тыпу, актыўная асоба, якая імкнулася да накаплення і раскошы. Высокі статус у грамадстве ў многім пачаў вызначацца велічынёй кашалька, багаццем яго ўладальніка. Пачалі цаніцца новыя якасці: разлік, дзелавая хватка, рацыяналізм мыслення, практыцызм, высокія прафесійныя якасці, шырокая адукаванасць і кругагляд. Былая карпаратыўна-саслоўная самасвядомасць паступова саступала месца [[індывідуалізм]]у. Вартым павагі быў толькі той, хто дамогся дабрабыту і багацця асабістымі якасцямі (смеласцю, гібкасцю, рознабаковымі ведамі, дзелавой хваткай і г. д.). Пэўную ролю ў зараджэнні італьянскай культуры Рэнесансу адыграла і шырокая сістэма адукацыі (ад дамашняга навучання, прафесійнай падрыхтоўкі рамесных і купецкіх колаў, гарадскіх пачатковых і сярэдніх школ да ўніверсітэтаў), якая існавала на Апенінах. Акрамя таго, важным фактарам, які адбіўся на развіцці рэнесанснай культуры, была яе цесная сувязь з {{нп3|Старажытнарымская культура|культурай рымскай цывілізацыі|ru|Древнеримская культура}}. У Італіі, нягледзячы на стагоддзі «змрочнага Сярэднявечча», захаваліся многія [[старажытнарымская архітэктура|помнікі старажытнарымскай антычнасці]], і [[італьянцы]] добра помнілі, што ў далёкім мінулым іх краіна са сталіцай у [[Рым]]е была цэнтрам цывілізаванага свету. У свядомасці італьянцаў так ці інакш лунала ідэя адраджэння былой «велічы Рыма». Вядома, у некаторай ступені італьянскі Рэнесанс фарміраваўся пад уздзеяннем лепшых дасягненняў еўрапейскай культуры XII—XIII ст. (да прыкладу, лірыкі [[Праванс]]а, гарадской навелістыкі, паэзіі [[ваганты|вагантаў]] і г. д.). І нарэшце, фактарам, які бясспрэчна істотна паўплываў на лакальную спецыфіку мастацтва італьянскага Адраджэння (на фарміраванне розных школ і напрамкаў Адраджэння), быў працэс рэгіянальнага поліцэнтрызму гарадоў-дзяржаў (ці палітычнай дэцэнтралізацыі краіны ў цэлым), а таксама існаванне ў іх розных дзяржаўных форм кіравання. === Характэрныя рысы і асаблівасці Адраджэння ў Італіі === Адметнымі рысамі культуры італьянскага Адраджэння былі: * індывідуалізм мыслення (у галіне права і маралі); * свецкасць, што праявілася, перш за ўсё, у асаблівасцях мовы новага мастацтва і ў яго мастацкім змесце; * бурны пад’ём навук, асабліва гуманітарных (фарміраванне навуковых асноў гуманітарных ведаў і зараджэнне вопытнага прыродазнаўства, хаця самі дзеячы Адраджэння, як правіла, прыродазнаўчымі навукамі непасрэдна не займаліся, але правялі значную работу па вывучэнні, перакладу і выданні сачыненняў антычных аўтараў, а таксама выпрацавалі новыя метады інтэрпрэтацыі тэкстаў); * [[рэалізм]] (што тычылася перш за ўсё такіх сфер культуры, як літаратура і мастацтва); * глыбокая цікаўнасць да антычнай спадчыны. Для людзей Адраджэння антычнасць была крыніцай натхнення і ўзорам для іх творчасці, асновай іх светаўспрымання (адсюль і назва «адраджэнне»). Пры гэтым гаворка ішла не аб простай пераемнасці, а аб творчай перапрацоўцы антычнай спадчыны. У небывалых маштабах Адраджэнне аднаўляла (у многім страчаныя ў сярэднія вякі) сувязі з культурай [[Антычнасць|антычнасці]], прычым як з язычніцкімі — лацінскай і старажытнагрэчаскай, так і з хрысціянскімі традыцыямі. Існуе думка, што менавіта Адраджэнне ўпершыню пасля патрыстыкі і ў значна большых маштабах здзейсніла сінтэз двух культурных сусветаў — язычніцкага і хрысціянскага. Менавіта на антычнай аснове ўзнікнуць многія галіны культуры Адраджэння: сістэма гуманітарных ведаў, розныя віды прыкладнога мастацтва, архітэктура, нормы літаратуры і г. д. І бадай упершыню чалавек Адраджэння асэнсаваў антычнасць як зусім самастойную эпоху ў гісторыі культуры, якая стала важнейшым арыенцірам для новай (па сваёй сутнасці) культуры. Аднак не трэба забываць, што тыпалагічныя рысы культуры Адраджэння можна выявіць не толькі пры супастаўленні з антычнасцю, але і з сярэднімі вякамі, а таксама з іншымі культурнымі эпохамі, якія пайшлі ўслед за Адраджэннем. Адносіны людзей Адраджэння да сярэдневяковай культуры былі дастаткова складанымі. Так, сярэдневяковая культура ўспрымалася носьбітамі Рэнесансу яўна негатыўна, а сярэднія вякі для іх наогул былі эпохай «цёмнага» і варварскага часу. І ўсё ж сярэдневяковая культура зрабіла пэўны ўплыў на культуру Адраджэння, хаця б у выніку агульнага для абедзвюх культур хрысціянскага светаўспрымання. Мабыць, галоўнае адрозненне Адраджэння ад папярэдняй сярэдневяковай эпохі заключалася ў гуманістычным поглядзе на чалавека. Людзі Адраджэння верылі ў веліч чалавека, сілу яго волі і розуму. І таму антрапацэнтрызм стаў характэрнейшай асаблівасцю культуры Рэнесансу. == Гуманізм == [[Файл:Leonardo Bruni 2.jpg|міні|злева|{{нп3|Леанарда Бруні||ru|Бруни, Леонардо}}]] Светапогляднай асновай Адраджэння стаў гуманізм. Ідэйны змест рэнесанснай культуры выразіўся ў небывалым развіцці навукі, літаратуры, філасофіі, педагогікі, якія паставілі ў цэнтр свету чалавека. Радзімай гуманізму (як і Адраджэння) стала Італія. У першай палове [[XV стагоддзе|XV ст.]] італьянскі вучоны і пісьменнік Леанарда Бруні назваў новую свецкую навуку пра чалавека, яго месца ў свеце і паводзіны ў грамадстве тэрмінам «humanitas» (чалавечая прырода, духоўная культура, ад «{{lang-la|humanus}}» — «чалавечы»). Таму вельмі часта «гуманізм» трактуюць як сінонім слоў «чалавечны», «чалавекалюбства». Але яшчэ [[Аўл Гелій]], рымскі [[рытар]] [[II ст. н.э.]], пісаў, што «гуманізм азначае не …добрыя адносіны і добразычлівасць да ўсіх людзей без выключэння», а «эрудыцыю і дасведчанасць у навуцы і мастацтвах». Менавіта ў такім значэнні гэты тэрмін і ўжывалі самі гуманісты ([[Франчэска Петрарка]], [[Ларэнца Вала]], {{нп3|Леанарда Бруні||ru|Бруни, Леонардо}}). Свецкія навукі былі супрацьпастаўлены навуцы царкоўнай. У процівагу пазнанню боскага (навукам аб боскім, якія склалі аснову схаластычнай сістэмы ведаў) гуманісты прапанавалі новы комплекс гуманітарных ведаў ({{lang-la|studia humanitatis}}), куды ўваходзілі [[граматыка]], [[рыторыка]] (традыцыйныя для сярэдневяковай сістэмы адукацыі), [[філалогія]] (пераважна займалася супастаўленнем і выверкай тэкстаў антычных аўтараў), [[гісторыя]] (асэнсоўвала дзейнасць вялікіх асоб і ўладных людзей, а таксама вывучала дасягненні культуры і развіццё грамадства), [[педагогіка]] (павінна была сфарміраваць гарманічную — духоўна і фізічна — дасканалую асобу), паэтыка (займалася асэнсаваннем як [[антычная паэзія|антычнай]], так і сучаснай паэзіі), [[этыка]] (стала стрыжнем усяго гэтага комплексу). Новы комплекс гуманітарных навук засноўваўся на вывучэнні [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] і [[Лацінская мова|лацінскай (класічнай) моў]]. У цэнтр усёй сістэмы гуманітарных ведаў была пастаўлена [[маральная філасофія]] (асобае месца было адведзена свецкай этыцы), якая распрацоўвала праблему годнасці чалавека, заснаванай на асабістых якасцях і здольнасцях, а не на багацці і знатнасці. Ад тэрміна «studia humanitatis» бяруць пачатак тэрміны «[[гуманіст]]» (знаўца і прыхільнік «studia humanitatis») і «[[гуманізм]]». === Тэміналогія === Канчаткова тэрмін «[[рэнесансны гуманізм]]» (ці «гуманізм эпохі Адраджэння») склаўся ў навуковай літаратуры XIX ст. на аснове двух паняццяў «humanitas» (у значэнні — уласцівая чалавеку духоўная высокамаральная культура) і «studia humanitatis» (комплекс гуманітарных дысцыплін). Прафесійна вывучэннем комплексу навук «studia humanitatis» займаўся новы слой людзей, дарэчы, вельмі разнастайны па сваім паходжанні: ад прадстаўнікоў купецкага асяроддзя і патомных арыстакратаў да сыноў сялян і рамеснікаў. Упершыню слова гуманіст сустракаецца ў [[1490]] г. У сярэдзіне [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] яно трывала ўвайшло ў навуковы ўжытак. Так пачалі называць знаўцаў і выкладчыкаў [[філасофія|філасофіі]], [[рыторыка|рыторыкі]], [[Гісторыя|гісторыі]], [[паэтыка|паэтыкі]], якія чыталі дысцыпліны комплексу studia humanitatis на малодшых артыстычных факультэтах універсітэтаў. Хаця тэрмін «гуманіст» вызначаў не прафесійныя якасці, а хутчэй (што асабліва важна) ступень адукаванасці. Безумоўна, у Італіі раней за ўсё выпрацавалася ўяўленне аб гуманісце як аб рознабакова адукаваным чалавеку, які валодаў старажытнымі мовамі, ведаў гісторыю, старажытную літаратуру, філасофію, паэзію і г. д. === Перыядызацыя === Італьянскі гуманізм ахапіў больш за тры стагоддзі — з [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] да пачатку [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] На думку [[Л. М. Брагіна]]й ён меў 5 стадый (ці перыядаў) свайго развіцця: перыяд ранняга гуманізму (у Італіі) працягваўся з другой паловы [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] да пачатку XV ст.; другі перыяд ахапіў пачатак [[XV стагоддзе|XV ст.]] і цягнуўся да сярэдзіны 40-х гг. XV ст.; трэці перыяд — 40-90-я гг. XV ст.; чацвёрты прадаўжаўся да 20-30-х гг. XVI ст.; пяты перыяд ахопліваў 40-90-я гг. [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] (або пачатак XVII ст.). === Станаўленне === Станаўленне новай гуманістычнай культуры было звязана з імем вялікага паэта італьянскага Адраджэння [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]], а яе распрацоўку завяршылі яго паслядоўнікі і сябры — [[Джавані Бакача]] і [[Калюча Салютаці]], чыя творчасць прыпала на перыяд ранняга гуманізму. === Другі перыяд === Другі перыяд італьянскага гуманізму ахоплівае першыя чатыры дзесяцігоддзі [[XV стагоддзе|XV ст.]] (да сярэдзіны 40-х гг.). У гэты час гуманізм ператварыўся ў шырокі культурны рух, што выклікала ўзнікненне шматлікіх цэнтраў культуры: [[Фларэнцыя]] (была безумоўным лідарам да канца XV — пачатку XVI ст.), [[Мілан]], [[Венецыя]], [[Неапаль]], [[Рым]], затым [[Ферара]], [[Мантуя]], [[Балоння]], [[Урбіна]], [[Рыміні]]. Іншымі словамі, гуманістычныя ідэі і ў цэлым культура Рэнесансу пачалі распаўсюджвацца ўшыр. Менавіта ў гэты перыяд узнікаюць і фарміруюцца розныя школы і асноўныя напрамкі гуманізму ў мастацтве. Акрамя таго, першая палова [[XV стагоддзе|XV ст.]] была адзначана ўзнікненнем гуманістычных школ, асобныя дысцыпліны гуманітарнага комплексу (акрамя рыторыкі, граматыкі, [[дыялектыка|дыялектыкі]], якія і ў эпоху сярэдніх вякоў выкладаліся на артыстычным факультэце) атрымалі права выкладання ва ўніверсітэтах. У пачатку [[XV стагоддзе|XV ст.]] фактычна ўзнікла гуманістычная сістэма адукацыі. Адной з першых сталых тэарэтычных прац па пытаннях выхавання і адукацыі стаў трактат «''Аб высакародных норавах і вольных навук''ах» (1402 г.) вучня {{нп3|Калюча Салютаці|Салютаці|ru|Салютати}} гуманіста {{нп3|П'етра Паола Верджэрыа Старэйшы|П'етра Паола Верджэрыа|ru|Верджерио, Пьетро Паоло (Старший)}}. Шырокае распаўсюджанне ў пачатку [[XV стагоддзе|XV ст.]] атрымаў і трактат [[дамініканцы|дамініканскага]] [[манах]]а (пазней [[біскуп]]а і [[кардынал]]а) {{нп3|Джавані Дамінічы||ru|Доминичи, Джованни}} «Павучанне ў сямейных справах». У гэтых творах былі выкладзены праграмы навучання і прынцыпы выхавання, якія служылі ўсебаковай адукацыі маральна дасканалага чалавека. Разам з тым гэтыя праграмы істотна адрозніваліся і сталі ўвасабленнем двух падыходаў да культуры — гуманістычнага і царкоўнага. Верджэрыа настойваў на навучанні дзяцей высакародным мастацтвам і вольным навукам, да якіх ён адносіў як традыцыйныя «сем вольных мастацтваў», так і грамадзянскія навукі — гісторыю і маральную філасофію. Мэта адукацыі паводле Верджэрыа — набыццё карысных ведаў, якія дапамагалі б у жыццёвых справах, а яго ідэалам быў гарманічна развіты чалавек. У метадах выхавання важны не прымус і пакаранне, а аўтарытэт бацькоў і настаўніка, якія падтрымліваюць цікаўнасць вучня да ведаў. Дамінічы ў сваім трактаце паставіў іншую педагагічную задачу. Занепакоены залішне свецкім і нават «безмаральным» навучаннем у школах [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]], Дамінічы заклікаў зрабіць упор на дамашняе выхаванне і адукацыю, даўшы ім рэлігійную аснову. Увогуле канцэпцыя Дамінічы ўяўляла сабой найбольш кансерватыўную лінію ў сярэдневяковай педагогіцы. Ён асуджаў чытанне язычніцкіх аўтараў, асабліва паэтаў, як безмаральны занятак. Гуманісты ж, наадварот, адводзілі галоўнае месца ў сваёй праграме адукацыі вывучэнню антычнай спадчыны. Педагагічная тэма стала адной з важнейшых у гуманістычнай літаратуры першай паловы [[XV стагоддзе|XV ст.]] Ёй прысвяцілі свае трактаты [[Леанарда Бруні]] («''Аб навуковых і літаратурных занятках''»), {{нп3|Мафеа Веджа|||Maffeo Vegio}} («''Аб выхаванні юнакоў''»), спецыяльныя раздзелы аб выхаванні і адукацыі знаходзіліся ў сачыненнях [[Леон Батыста Альберці|Леона Батыста Альберці]] («''Аб сям’і''») і {{нп3|Матэа Пальміеры||ru|Пальмиери, Маттео}} («''Грамадзянскае жыццё''»). Нягледзячы на разыходжанні, усе гэтыя аўтары былі салідарныя ў асноўным, менавіта ў свецкай арыентацыі ўсёй сістэмы выхавання і адукацыі, напраўленай на фарміраванне ўсебакова развітага маральнага, эрудзіраванага і па-грамадзянску актыўнага чалавека. Разам з тым не заклікаючы да адмовы ад зямных задавальненняў, усе яны гаварылі аб павазе да рэлігіі. Новыя педагагічныя ідэі знайшлі сваіх паслядоўнікаў сярод неардынарных настаўнікаў, якія стараліся на практыцы прымяніць наватарскія прынцыпы. Школы [[Гаспарына Барцыца]], [[Вітарына да Фельтрэ]], {{нп3|Гварына да Верона||ru|Гуарино да Верона}} і інш. у [[Мантуя|Мантуі]], [[Верона|Вероне]], [[Ферара|Ферары]] былі вядомы ўсёй Італіі і прываблівалі навучэнцаў з іншых краін. Самай знакамітай вучэбнай установай стаў «''Дом радасці''» выдатнага педагога [[Вітарына да Фельтрэ]], які разам з [[Гварына да Верона]] здзейсніў сапраўдны пераварот у сістэме школьнай адукацыі. Дарэчы, у прыватнай школе Вітарына навучаліся дзеці розных саслоўяў — як з сямей невялікага дастатку, так і дзеці [[маркіз]]а [[Ганзага]] — кіраўніка Мантуі. Узровень ведаў яго навучэнцаў-шкаляроў быў такі высокі, што яны маглі адразу паступаць на старшыя факультэты ўніверсітэтаў (права, медыцынскі, тэалогіі). Гуманісты выступалі і ў ролі выкладчыкаў універсітэтаў, іх запрашалі для чытання курсаў па рыторыцы, паэтыцы, філасофіі. Адным з першых пачаў запрашаць гуманістаў для чытання лекцый па рыторыцы, маральнай філасофіі, паэзіі Фларэнційскі ўніверсітэт — Студыо. Яшчэ ў 1351 г. такое запрашэнне атрымаў Петрарка (праўда, адмовіўся ад яго). У 1373 г. лектарам універсітэта стаў Бакача, які чытаў курс пра «Боскую камедыю» Дантэ. У далейшым твор вялікага Дантэ каменціравалі гуманісты Джавані Мальпагіні, Франчэска Філельфа, Крыстафора Ландзіна і іншыя. Адкрытую ў Студыо яшчэ ў канцы [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] кафедру грэчаскай мовы і літаратуры ўзначаліў візантыйскі вучоны Мануіл Хрысалор, які славіўся сваімі ведамі. Сярод яго вучняў былі відныя гуманісты Леанарда Бруні, Франчэска Барбара, П’етра Паола Верджэрыа і іншыя. Вядома, у [[XV стагоддзе|XV ст.]] грэчаскую мову і літаратуру выкладалі візантыйцы. Новай з’явай для італьянскіх універсітэтаў у [[Фларэнційскі ўніверсітэт|Фларэнцыі]], [[Павійскі ўніверсітэт|Павіі]], [[Міланскі ўніверсітэт|Мілане]], [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуі]], [[Балонскі ўніверсітэт|Балонні]], [[Ферарскі ўніверсітэт|Ферары]] стала выкладанне лацінскай і грэчаскай паэзіі, а таксама па-новаму трактаванай (на аснове знойдзеных у першыя дзесяцігоддзі [[XV стагоддзе|XV ст.]] рукапісаў твораў [[Цыцэрон]]а «''Аратар''» і [[Квінтыліян]]а «''Павучанне аратару''») рыторыкі. Выключнай прэрагатывай гуманістаў было выкладанне дысцыплін комплексу «studia humanitatis». У першай палове [[XV стагоддзе|XV ст.]] складваецца некалькі напрамкаў у гуманістычнай этыцы, якія адрозніваліся сваёй філасофскай асновай і рознай трактоўкай асноўных этыка-гуманістычных праблем («маральны ідэал», «вышэйшае дабро», «адносіны асобы і грамадства»). На мяжы XIV—XV ст. у Фларэнцыі зарадзіўся адзін з асноўных напрамкаў гуманізму — грамадзянскі гуманізм (тэрмін амерыканскага даследчыка Г. Барона), у якім праблемы этыкі цесна перапляталіся з сацыяльна-палітычнай думкай. Гэты напрамак намеціўся яшчэ ў працах Салютаці, але набыў выразныя абрысы ў творчасці Леанарда Бруні, Матэа Пальміеры і Аламана Рынучыні. Яго прадстаўнікі сцвярджалі ідэал актыўнага грамадзянскага жыцця і рэспубліканскія прынцыпы роўнасці, свабоды і справядлівасці. Заснавальнікам грамадзянскага гуманізму ў Італіі быў вучань Салютаці і Хрысалора, канцлер Фларэнційскай рэспублікі (на працягу апошніх 17 гадоў жыцця), выдатны знаўца моў старажытнасці Леанарда Бруні (1374—1444 гг.). Фларэнцыі ён прысвяціў свае асноўныя (перш за ўсё палітычныя) працы: «Услаўленне горада Фларэнцыі», «Аб фларэнційскай дзяржаве» і напісаную па заказу камуны самую вядомую «Гісторыю фларэнційскага народа» (1439 г.), у якой закладзены асновы рэнесанснай гістарыяграфіі. Ён добра вядомы як перакладчык з грэчаскай на лацінскую мову твораў Арыстоцеля, Платона, Плутарха, Дэмасфена. Яго хвалявалі праблемы этыкі, педагогікі, філалогіі і гісторыі. У аснову яго этыка-палітычнай канцэпцыі лёг тэзіс антычнай філасофіі аб чалавеку як аб істоце грамадскай, якая раскрываецца ў поўную моц пры ўзаемадзеянні з іншымі людзьмі. Бруні сцвярджаў, што сацыяльная гармонія дыктуе падпарадкаванне асобы (і асабістага шчасця) інтарэсам грамадства (пазней гэты лейтматыў стаў асновай грамадзянскага гуманізму). Лепшай формай дзяржавы Бруні лічыў Фларэнційскую рэспубліку, заснаваную на прынцыпах роўнасці, свабоды і справядлівасці. Як яму здавалася, законы Фларэнцыі забяспечвалі яе грамадзянам свабоду ад тыраніі і знешняга прыгнёту, роўнасць у палітычных правах і справядлівасць як норму размеркавання даброт. Роўнасць Бруні трактаваў у стылі ідэй Арыстоцеля, г. зн. як аднолькавую адказнасць усіх грамадзян перад законам і роўнасць іх правоў у дзяржаўным кіраванні. Разам з тым ён са шкадзіраваннем адзначаў у трактаце «Аб фларэнційскай дзяржаве», што рэальная ўлада ў Фларэнцыі знаходзіцца ў руках «знатных і багатых». Але ўсё гэта тычылася толькі паўнапраўных грамадзян Фларэнцыі, пад якімі ён разумеў тых, хто належаў да 21 цэха Фларэнцыі і, вядома, складаў невялікую частку насельніцтва горада. Як грамадзянін і канцлер Фларэнційскай рэспублікі Бруні дастаткова высока ацэньваў канстытуцыю Фларэнцыі «Устанаўленне справядлівасці» і іншыя законы, якія замацоўвалі яе палітыка-прававы лад. У далейшым ідэйныя прынцыпы грамадзянскага гуманізму знайшлі адлюстраванне ў працах малодшага сучасніка Бруні, віднага фларэнційскага гуманіста і палітычнага дзеяча Матэа Пальміеры (1406—1475 гг.). Ён нарадзіўся ў сям’і аптэкара і атрымаў адукацыю ва ўніверсітэце Фларэнцыі і ў гуманістычным гуртку. Шмат гадоў Матэа (як і іншыя гуманісты) займаўся палітычнай дзейнасцю: з 1432 да 1475 г. займаў у Фларэнцыі больш як 50 пасад, два разы выбіраўся на пост ганфаланьера. Вядомы перш за ўсё сваім творам «Аб грамадзянскім жыцці» (каля 1439 г.), у якім выклаў сваю этыка-сацыяльную дактрыну — служэнне на карысць дзяржаве. Так, лейтматывам гэтага твора з’яўляецца ідэя адмовы ад асабістых інтарэсаў у імя айчыны. Абавязак кожнага чалавека-грамадзяніна — актыўная стваральная дзейнасць, праца (у імя асабістага і агульнага дабрабыту), клопат аб шчасці ўсіх. Пальміеры не асуджаў багацця (хаця прызнаваў толькі сумленны спосаб абагачэння), паколькі, як ён лічыў, багаты чалавек здольны праяўляць свае лепшыя грамадзянскія якасці: шчодрасць, велікадушнасць і г. д. Багацце і дабрабыт асобнага чалавека — гэта залог дабрабыту грамадства ў цэлым, таму падаткі дзяржавы не павінны быць празмерна высокімі. Лепшай формай дзяржавы, яе ідэалам, на думку Пальміеры (як у Бруні), была Папаланская рэспубліка фларэнційскага тыпу. Пазней у сваёй паэме «Горад жыцця» (1464 г.) гуманіст прыйшоў да высновы аб несумяшчальнасці панавання прыватнай уласнасці з «натуральным законам» справядлівасці. І яго ідэалам паступова становіцца прынцып Цыцэрона — прынцып спалучальнасці прыватнай і грамадскай уласнасці. Свой уклад у распрацоўку канцэпцыі грамадзянскага гуманізму ўнеслі Джаноца Манеці, Поджа Брачаліні, Даната Ачайуолі і іншыя. Але ў 70-80-я гг. [[XV стагоддзе|XV ст.]] (ва ўмовах тыраніі Медычы) яна перажыла пэўныя змены. Адным з паслядоўных яе прыхільнікаў быў дзяржаўны служачы Фларэнцыі Аламана Рынучыні (1426—1499 гг.), які ў сваіх творах «Дыялог аб свабодзе», «Прамова на пахаванні Матэа Пальміеры», «Гістарычныя запіскі» адстойваў прынцыпы грамадзянскага гуманізму нават у час праўлення Медычы. Выхадзец са знатнай купецкай фларэнційскай сям’і, Аламана Рынучыні асудзіў тыранію Медычы і з горыччу адзначыў адыход ад рэспубліканскай формы кіравання. Рынучыні здзейсніў новы крок у асэнсаванні свецкай этыкі, паставіў яе ў больш цесную залежнасць ад палітычнай сістэмы. У сваёй працы «Дыялог аб свабодзе» ён зрабіў адным з асноватворных паняццяў свабоду грамадзяніна і разглядаў яе як асноўную ўмову маральнага ўдасканалення і асобы, і грамадства. Палітычная свабода, паводле Рынучыні, ёсць вышэйшая маральная катэгорыя, без якой немагчыма шчасце і маральная дасканаласць чалавека. У разуменні ж такіх паняццяў, як роўнасць і справядлівасць, Рынучыні быў блізкі да сваіх папярэднікаў Бруні і Пальміеры. Разам з этыка-палітычнай канцэпцыяй грамадзянскага гуманізму першых дзесяцігоддзяў [[XV стагоддзе|XV ст.]] узнік другі напрамак — эпікурэйскі, які знайшоў яркае ўвасабленне ў вучэнні Ларэнца Валы (1407—1457 гг.). Яго дзейнасць праходзіла ў Мілане, Неапалі (дзе ён служыў з 1435 г. сакратаром у караля Альфонса V Арагонскага), Павіі (тут ён выкладаў рыторыку), Рыме (дзе правёў апошні перыяд жыцця ў якасці сакратара папскай курыі). Этычнае вучэнне Валы вяло да сцвярджэння свецкай і антыаскетычнай маралі, апраўдвала людскія радасці жыцця і, безумоўна, не магло не супярэчыць прынцыпам афіцыйнай (царкоўнай) маралі. У сваім творы «Аб манаскім абяцанні» ён фактычна падвергнуў сумненню правамернасць існавання інстытута манаства, паколькі сапраўдная набожнасць, як ён лічыў, заключалася не ў абяцанні, якое прымушае сілай замаўчаць плоць, а ў радасцях простага чалавечага жыцця. Яшчэ больш смелым быў яго антыцаркоўны памфлет «Разважанне аб фальшывасці так званай Даравальнай граматы Канстанціна» (на гэтым дакуменце папства асноўвала свае прэтэнзіі на свецкую ўладу), у якім, абапіраючыся на даныя гістарычнай геаграфіі, лінгвістыкі і іншых навук, даказаў фальшывасць «Канстанцінавага дару» і выступіў супраць права Папаў на свецкую ўладу. Вала імкнуўся абмежаваць прэрагатывы царквы толькі верай, лічачы свецкую культуру і хрысціянскую рэлігію сферамі незалежнымі. Пасля сваіх рэзкіх выпадаў у бок царквы, папства і манаства Ларэнца Вала ў 1444 г. быў прыцягнуты да суда інквізіцыі, ад якога яго вызваліла толькі заступства караля Неапаля. Іншы напрамак у італьянскім гуманізме [[XV стагоддзе|XV ст.]] прадстаўляла творчасць выдатнага мысліцеля, пісьменніка, архітэктара і тэарэтыка мастацтва Леона Батысты Альберці (1404—1472 гг.), шматгранная дзейнасць якога — адзін з яркіх прыкладаў універсальнасці чалавека эпохі Адраджэння. Выхадзец са знатнай фларэнційскай сям’і (жыла ў выгнанні ў Генуі), Альберці скончыў Балонскі ўніверсітэт, быў прыняты на службу сакратаром да кардынала Альбергаці, а затым у 1432 г. атрымаў месца ў папскай канцылярыі, дзе праслужыў больш за 30 гадоў. Рознабакова адораны і добра адукаваны Альберці зрабіў вялікі ўклад у тэорыю мастацтва і дойлідства, у літаратуру, архітэктуру, займаўся праблемамі педагогікі і этыкі. Праблемам зямнога жыцця чалавека прысвечаны яго маральна-дыдактычныя дыялогі «Аб сям’і», «Аб спакоі душы», «Дамабуд», байкі і алегорыі цыкла «Застольныя бяседы», а таксама твор «Мом, ці пра гасудара». Многія творы Альберці пісаў на італьянскай мове, што садзейнічала распаўсюджанню яго ідэй у італьянскім грамадстве. Як практык-архітэктар ён склаў шэраг праектаў, якія па сутнасці залажылі асновы рэнесанснага стылю ў архітэктуры XV ст. Як і яго папярэднікі, Альберці займаўся праблемамі гуманістычнай этыкі і склаў паслядоўнае, у многім арыгінальнае (якое бярэ пачатак ад Платона, Арыстоцеля, Цыцэрона) гуманістычнае вучэнне пра чалавека, заснаванае на ідэі гармоніі. Этычная канцэпцыя Альберці прасякнута верай у здольнасць чалавека да самаўдасканалення, да разумнага ўпарадкавання жыцця грамадства, сям’і, дзяржавы. Вышэйшай каштоўнасцю чалавека ён лічыў не багацце (багацце — толькі сродак для забеспячэння дастойнага жыцця), а інтэлектуальную дасканаласць. Ідэальны чалавек гарманічна спалучае ў сабе сілы розуму і волі, душэўны спакой і творчую актыўнасць. Усе патэнцыяльныя здольнасці чалавека Альберці аб’яднаў паняццем «virtu» (ад італ. «доблесць, здольнасць»). Воля чалавека, яго розум, мудрасць, годнасць, пачуццё меры памагаюць яму выстаяць у барацьбе з багіняй выпадку Фартунай і раскрыць свае прыродныя здольнасці, стаць тварцом самога сябе, свайго лёсу. Ён меркаваў, што чалавек першапачаткова надзелены здольнасцю да разумнага спасціжэння ўсяго існага, да творчасці (якую разумеў вельмі шырока — ад працы рамесніка да ўнікальнай мастацкай і навуковай дзейнасці), стварэння, працы (якая служыць не пакараннем за грэх, а крыніцай дабрабыту, славы, душэўнага камфорту), у чым і заключаецца яго адрозненне ад жывёлы. Ідэал актыўнага жыцця збліжае этыку Альберці з грамадзянскім гуманізмам, але ў яго вучэнні ёсць нямала асаблівасцей, якія дазваляюць гаварыць аб ім як аб самастойным напрамку ў гуманізме. === Трэці перыяд === [[Файл:La scuola di Atene.jpg|міні|злева|300пкс|[[Афінская школа]], [[Рафаэль]], 1511]] '''Трэці перыяд італьянскага гуманізму.''' У другой палове XV ст., побач з ужо сфарміраванымі напрамкамі — грамадзянскім гуманізмам, [[эпікурэйства|эпікурэйскай]] лініяй Валы з’явіўся новы напрамак — неаплатанізм, звязаны з асваеннем ідэй [[Платон]]а і [[неаплатонік]]аў ([[Плацін]]а, {{нп3|Парфірый, філосаф|Парфірыя|ru|Порфирий (философ)}}, {{нп3|Амвросій Феадосій Макробій|Макробія|ru|Амвросий Феодосий Макробий}}, {{нп3|Ямвліх|Ямвліха|ru|Ямвлих}}, {{нп3|Прокл Дыядох|Прокла|ru|Прокл Диадох}} і іншых) і з дзейнасцю існаваўшай у Фларэнцыі [[Платонаўская акадэмія|Платонаўскай акадэміі]] (узнікла ў горадзе [[Арно]] ў 1462 г.), якую ўзначальваў гуманіст і філосаф [[Марсіліа Фічына]] (1433—1499 гг.). [[Файл:Marsilio Ficino - Imagines philologorum.jpg|180px|міні|[[Марсіліа Фічына]]]] Заснаваў акадэмію [[мецэнат]] і магутны некаранаваны кароль Фларэнцыі [[Козіма Медычы]], які падараваў яшчэ маладому Марсіліа Фічына вілу ў Карэджы (паблізу Фларэнцыі) і кодэкс грэчаскіх рукапісаў з творамі Платона і яго паслядоўнікаў. {{нп3|Платонаўская акадэмія ў Карэджы|Віла ў Карэджы|ru|Платоновская академия в Кареджи}} на працягу больш за тры дзесяцігоддзі была цэнтрам, дзе праходзілі дыспуты членаў Платонаўскай акадэміі. Ураджэнец [[Таскана|Тасканы]], сын доктара, Марсіліа Фічына атрымаў адукацыю ў [[Фларэнційскі ўніверсітэт|Фларэнційскім універсітэце]], дзе вывучаў літаратуру, медыцыну і філасофію, захапляўся [[Арыстоцель|Арыстоцелем]] і [[Эпікур]]ам, а ў сталыя гады прысвяціў сябе перакладам з грэчаскай на лацінскую твораў Платона і антычных неаплатонікаў, якія ў сваю чаргу паслужылі асновай для фарміравання філасофіі рэнесанснага неаплатанізму. Дзякуючы магчымасцям кнігадрукавання ён зрабіў даступнымі шырокаму колу адукаваных людзей Італіі і іншых краін Еўропы творы гэтых антычных філосафаў. [[Файл:Villa di careggi 02.JPG|thumb|left|Віла Карэджы]] Фічына быў аўтарам шэрагу філасофска-тэалагічных твораў, у якіх развіваў асабістую канцэпцыю на аснове платанізму. У [[1495]] г. ён выдаў «Лісты» — невялікія нататкі літаратурнага і навуковага характару. З [[1473]] г. філосаф прыняў духоўны сан, які не перашкаджаў яму займацца праблемамі гуманізму і навуковай творчасцю. У філасофіі Фічына галоўнае месца займалі праблемы анталогіі, касмалогіі і гнасеалогіі, у цеснай сувязі з якімі была і яго этыка-эстэтычная канцэпцыя. Ён лічыў, што космас адзіны, крыніца якога, а таксама жыцця космасу — душа, да якой мела дачыненне і бессмяротная душа чалавека-мікракосма. Блізкасць чалавека да сусветнай душы надае яго пазнавальным здольнасцям бязмежнасць і робіць яго зямным Богам. Сваю этыку Фічына будаваў на прынцыпе выключнасці чалавечай душы, надзеленай свабоднай воляй. Выбар жа маральнага шляху залежыць ад самога чалавека. Яго розум, інтэлект, вопыт з’яўляюцца галоўнымі ў пазнанні. У этыцы Фічына разглядаў і пытанне (вельмі актуальнае ў яго час) аб лёсе і фартуне. Ён лічыў, што паміж боскім наканаваннем, прыроднай неабходнасцю (лёсам) і свабоднай воляй чалавека няма супярэчнасці, калі яго дзеянні абапіраюцца на веданне законаў светабудовы. Мудрасць і разважнасць становяцца перашкодай сляпому выпадку (фартуне). У адрозненне ад грамадзянскага гуманізму з яго прынцыпам актыўнага грамадзянскага жыцця Фічына паставіў на першы план ідэал сузіральнага жыцця. З Платонаўскай акадэміяй была звязана дзейнасць такіх вядомых гуманістаў, як {{нп3|Крыстафора Ландзіна||ru|Ландино, Кристофоро}}, [[Джавані Піка дэла Мірандола]], [[Джавані Незі]], паэтаў [[Анджэла Паліцыяна]], {{нп3|Джыралама Беніўені||it|Girolamo Benivieni}}, [[Нальда Нальдзі]], мастака [[Сандра Бацічэлі]] і іншых. На яе пасяджэннях прысутнічаў кожны, хто цікавіўся філасофіяй. Сярод прыхільнікаў былі Козіма Медычы і яго ўнук [[Ларэнца Цудоўны]], а таксама многія вядомыя мастакі, прадпрымальнікі, палітыкі, медыкі і юрысты. На сходах акадэміі абмяркоўваліся праблемы філасофіі Платона і неаплатонікаў. Акрамя Фларэнційскай акадэміі ў 60-я гг. [[XV стагоддзе|XV ст.]] узніклі акадэміі ў [[Рым]]е, [[Неапаль|Неапалі]]. Акадэміі сталі новай формай самаарганізацыі творчых людзей, своеасаблівымі вучонымі аб’яднаннямі, якія звярталіся да розных філасофскіх традыцый, што адрознівала іх ад універсітэтаў з іх карпаратывізмам і прыхільнасцю толькі да вучэння Арыстоцеля, якое з часоў Сярэднявечча займала ў іх асноўныя пазіцыі. Пасяджэнні акадэмій праходзілі ў атмасферы свабодных дыскусій, якія садзейнічалі творчаму пошуку. [[Файл:Pico1.jpg|180px|міні|Партрэт Джавані Піка дэла Мірандолы з [[Серыя Джовіа|серыі Джовіа]]]] Яшчэ адзін яркі прадстаўнік Фларэнційскай акадэміі — [[Джавані Піка дэла Мірандола]] (1463—1494 гг.). У канцы [[XV стагоддзе|XV ст.]] у творчасці маладога бліскучага філосафа (знаўцы антычнай і сярэдневяковай, уключаючы арабскую, філасофскай думкі), графа (паходзіў з роду графаў Мірандола) атрымала новае асэнсаванне тэма годнасці чалавека, якая захапляла тагачасных гуманістаў. У [[1440-я]] гг. з’явіўся першы, які не адрозніваўся арыгінальнасцю думкі, трактат на гэту тэму неапалітанскага гуманіста {{нп3|Барталамеа Фацыа|||Bartolomeo Facio}} пад назвай «Аб перавазе і пераважнасці чалавека». Далей, у пачатку [[1450-я|1450-х]] гг. быў напісаны твор фларэнційца {{нп3|Джаноца Манеці||ru|Манетти, Джаноццо}} «''Аб годнасці і перавазе чалавека''», у якім аўтар разглядаў асаблівасці фізічнай і духоўнай прыроды чалавека, што вылучаюць яго са свету іншых істот. Гэта яму належыць фраза «Чалавек — сацыяльная і грамадзянская жывёла». Па вызначэнні Манеці, чалавек — «смяротны бог», які вылучаецца розумам і багаццем эмоцый. Асноўнай каштоўнасцю чалавека ён лічыў яго бязмежныя творчыя магчымасці, плён якіх — дасягненні навукі, мастацтва, культуры. Шырока адукаваны чалавек (Мірандола вучыўся ва ўніверсітэтах [[Балонскі ўніверсітэт|Балонні]], [[Ферарскі ўніверсітэт|Ферары]], [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуі]], [[Парыжскі ўніверсітэт|Парыжа]]), ён у 80-я гг. апынуўся ў Фларэнцыі, сышоўся з [[Марсіліа Фічына]], [[Ларэнца Медычы]] і прыняў удзел у дыспутах на пасяджэннях Платонаўскай акадэміі. Піка быў аўтарам шэрагу твораў, сярод якіх асобае месца займала «Прамова аб годнасці чалавека» (1486 г.). Вывучаючы філасофскія ідэі самых розных аўтараў (язычніцкіх, хрысціянскіх, арабскіх, іўдзейскіх) ад антычнасці да Адраджэння, Піка стварыў сваю асабістую сістэму поглядаў, у якой сінтэзаваў філасофскі вопыт чалавецтва. У сваёй «Прамове», падкрэсліваючы каштоўнасць розных вучэнняў, ён прапаноўваў пазбягаць сляпога пакланення якому-небудзь з іх, а выкарыстоўваць усе лепшыя ідэі і потым ісці сваім шляхам. Асновай яго антрапалогіі стала вучэнне аб свабодзе волі чалавека як асноўнай якасці, якая вызначае яго годнасць. Менавіта чалавек, паводле Мірандола, валодае свабодай самафарміравання, ён надзелены выключнай боскай здольнасцю фарміраваць сваю сутнасць, абапіраючыся на свабоду волі. Гэтым чалавек вылучаецца сярод іншых стварэнняў. Чалавек — «вузел свету», які звязвае, спалучае матэрыю і дух. Маючы волю, ён можа сілай розуму дасягнуць вяршынь сусветнага інтэлекту, а можа апусціцца да нізкага ўзроўню. Бог даў чалавеку свабоду вызначэння свайго месца ў сусвеце, і чалавек нясе вялікую адказнасць за гэта. Спасціжэнне [[сусвет]]у — гэта высокае боскае прызначэнне чалавека, і шлях да яго пачынаецца з пазнання. Валодаючы ведамі, розум чалавека можа ў поўнай меры спасцігнуць Божую існасць. Прычым упершыню Мірандола вылучыў вывучэнне прыроды як важнейшы этап развіцця розуму. Чалавек сам адказвае за свой лёс і можа дзякуючы асабістым сілам дасягнуць шчасця на зямлі, — сцвярджаў філосаф. Задача любога чалавека — авалодаць філасофіяй (этыкай і навукай аб прыродзе), што дапаможа чалавеку знайсці сябе і ўсвядоміць сваё прызначэнне. Вялікім быў і ўклад фларэнційскіх неаплатонікаў (асабліва Фічына і Мірандола) у развіццё рэнесанснай свабодамыснасці. Увогуле рэнесансная філасофія ў [[XV стагоддзе|XV ст.]] набыла пантэістычную афарбоўку. Гуманісты абагаўлялі самую прыроду, падкрэслівалі падпарадкаванне чалавека яе законам і ўяўлялі сусвет як гарманічнае адзінства духоўнага і матэрыяльнага пачаткаў. Пры відавочным піетэце гуманістаў да хрысціянскага вучэння агульным для іх быў антыаскетызм іх этычных пошукаў, што выклікала насцярожаную ўвагу да іх з боку царквы (а падчас і яе негатыўную рэакцыю). Фларэнційскія неаплатонікі прапанавалі ідэі «вучонай рэлігіі», якая апіралася на магутную філасофскую аснову (у т. л. на язычніцкую, усходнюю, іўдзейскую традыцыі). Хрысціянства разглядалася імі як вышэйшы сінтэз філасофскіх і рэлігійных пошукаў, пры гэтым «узгадненне» іх ісцін прыводзіла да знікнення, размывання межаў паміж веравызнаннямі (што было немагчымым для католікаў-артадоксаў). Больш таго, Фічына і Мірандола марылі аб адзінай рэлігіі, прыміраючай розныя канфесіі. XV ст. стала эпохай не толькі інтэнсіўнага развіцця педагогікі і філасофіі (асабліва этыкі і антрапалогіі), але і такіх гуманістычных дысцыплін, як рыторыка, філалогія, літаратура, гістарыяграфія. У рыторыцы канца [[XV стагоддзе|XV ст.]] склалася некалькі напрамкаў. Яны былі арыентаваны на [[Цыцэрон]]а ці [[Квінтыліян]]а або адстойвалі права свабоднага выбару антычных аўтарытэтаў і стварэння новых канонаў мастацтва аратара. Асноўнай мовай рыторыкі (як і філалогіі) усё яшчэ была латынь, хаця яе сярэдневяковы «варварскі» варыянт быў выцеснены гуманістычнай латынню, якая імкнулася раўняцца на класічную. Выкладанне рыторыкі ў школах і ўніверсітэтах Італіі стала прэрагатывай гуманістаў. Аб прынцыпах аратарскага мастацтва, іх разуменні шмат спрачаліся. Існуе маса лістоў і памфлетаў [[Ларэнца Вала|Ларэнца Валы]], [[Поджа Брачаліні]], [[Піка дэла Мірандола]], [[Анджэла Паліцыяна]] і іншых, у якіх аўтары дыскуціравалі наконт праблем красамоўства. Гуманісты бачылі ў рыторыцы, перш за ўсё, навуку, якая пераканаўча ўздзейнічае на людзей, дазваляе данесці сутнасць новых этыка-філасофскіх, палітычных і інш. ідэй. Нічым не апраўданае ўпрыгажэнне мовы гуманістамі адвяргалася, яны настойвалі на сэнсавай яе напоўненасці. [[Файл:Capella sassetti, conferma della regola francescana, dettaglio 04.jpg|thumb|злева|180пкс|right|Анджэла Паліцыяна з адным з сыноў Ларэнца Медычы, у якіх быў настаўнікам]] Асабліва знамянальная спрэчка фларэнційскага філолага, філосафа і паэта Анджэла Паліцыяна (1454—1494 гг.) з літаратарам з Рыма, таксама гуманістам, [[Паола Карнезі]]. Карнезі настойваў на тым, што Цыцэрон валодае бясспрэчным аўтарытэтам, і сучасныя аўтары і аратары павінны капіраваць, пераймаць яго. Паліцыяна ж заявіў, што нельга станавіцца, як ён выказаўся, «малпай Цыцэрона» і прытрымліваўся прынцыпу «вучонай разнастайнасці» (гэта значыць, узоры красамоўства трэба браць, акрамя Цыцэрона, у Квінтыліяна, [[Стацый|Стацыя]], [[Вергілій|Вергілія]] і іншых, як гістарычных, так і новых аўтараў сучаснай літаратуры). Вялікі ўклад Паліцыяна ўнёс у філалогію: ён распрацаваў метад гістарычнай крытыкі (крытыка-гістарычны метад) пры вывучэнні твораў антычных аўтараў, калі асобна ўзяты тэкст успрымаўся ў кантэксце эпохі. [[Файл:Lorenzo de Medici.jpg|180px|міні|[[Ларэнца Цудоўны|Ларэнца Медычы Цудоўны]]]] У апошнія дзесяцігоддзі [[XV стагоддзе|XV ст.]] у Італіі з’явілася плеяда яркіх паэтаў і пісьменнікаў. Бадай, самы вядомы з іх — [[Ларэнца Цудоўны|Ларэнца Медычы Цудоўны]], які спалучаў у сваёй творчасці ідэі неаплатанічнай філасофіі («Амбра», «Лес кахання») з народна-рэалістычнымі матывамі (паэма «Ненча з Барберына»). Медычы быў і аўтарам карнавальных песень, дзе з асаблівай яркасцю праявіўся яго талент паэта. Працавалі ў гэты перыяд таксама фларэнційскі паэт Луіджы Пульчы (вядома яго паэма аб велікане «Вялікі Маргантэ») і неапалітанскі гуманіст Джавані Джавіана Пантана — аўтар любоўных элегій і эклог, дыдактычных паэм і сатырычных дыялогаў («Харон», «Асёл» і інш.). У [[XV стагоддзе|XV ст.]] літаратура гуманістаў адрознівалася жанравай разнастайнасцю (як у паэзіі, так і ў прозе). У белетрыстыцы гэтага часу пераважалі байкі, алегорыі, навэлы; у паэзіі — дыялог і эпістала. Яркай з’явай стаў зборнік навэл Тамаза Гвардаці (Мазуча) «Навеліна», напісаны на неапалітанскім дыялекце. Да [[XV стагоддзе|XV ст.]] адносіцца пачатак фар- міравання жанру камедыі (у асноўным на лацінскай мове), да якога звярталіся як вядомыя аўтары, так і ўніверсітэцкія шкаляры. Ставілі камедыі ў час карнавалаў. Часта выкарыстоўваліся сюжэты антычнай рымскай камедыі. Зрэшты, бурна пачне развівацца драматургія Рэнесансу ў наступным, XVI ст. Характэрнай рысай тагачаснай культуры быў зварот да гістарычнай тэматыкі. У гуманістычнай гістарыяграфіі склаліся розныя напрамкі — ад эрудытнага да палітыка-рытарычнага. Цікавасць да гісторыі была выклікана неабходнасцю асэнсавання мінулага і пошукам у ім адказаў на пытанні сучаснасці. У гістарычных творах [[XV стагоддзе|XV ст.]] яўна пераважалі т. зв. лакальныя тэмы (напрыклад, Бруні, Брачаліні і інш. пісалі працы па гісторыі Фларэнцыі; венецыянскія гісторыкі-гуманісты ўзносілі Венецыянскую рэспубліку з яе алігархічным ладам і г. д.). Сваіх афіцыйных гістарыёграфаў-гуманістаў мелі Генуя, Мілан, Лу- ка, Сьеа, Мантуя, Ферара. Усе гэтыя гісторыкі належалі ў асноўным да эрудытнага напрамку. Гуманістычная гістарыяграфія мела шмат агульных рыс: гісторык павінен быў даць дакладнае, дыдактычна афарбаванае апісанне мінулага. Цанілася стылістычная выразнасць гістарычнага твора. Немалаважным быў і крытычны метад даследавання, які выпрацоўваўся гуманістамі (асобна яны займаліся выяўленнем сапраўднасці крыніцы, методыкай філалагічнай крытыкі тэкстаў, прыцягвалі дадатковыя даныя археалогіі, нумізматыкі, эпіграфікі, палеаграфіі і інш.). Сімвалам гуманістычнай гістарыяграфіі стаў заклік — «ad fontes» («да першакрыніц»). Дасягненнямі гісторыкаў-гуманістаў былі выкарыстанне тэкстаў на мове арыгінала, пераправерка даных (напрыклад, хронік), крытычнае стаўленне да першакрыніц, легенд, паданняў і іншага. Увогуле гістарыяграфія Рэнесансу развівалася ў свецкім варыянце. Самастойнае значэнне ў гуманістаў набыў жанр гістарычных партрэтаў (напрыклад, «Жыццё выдатных людзей» Веспасіяна да Бістычы, «Жыццеапісанне пап»). Да канца [[XV стагоддзе|XV ст.]] у італьянскім гуманізме (нягледзячы на існаванне розных напрамкаў) склалася плынь новага светаўспрымання. Усямерна падкрэслівалася высокая годнасць творча актыўнага і здольнага да пазнання свету чалавека. Авалоданне ведамі і культурай пачалі разглядаць як галоўны шлях удасканалення асобы і грамадства, які вядзе да свабоды. Арыентацыя на праблемы зямнога быцця чалавека — такі важнейшы вынік гуманістычнай думкі [[XV стагоддзе|XV ст.]] Гуманістаў таго часу ахвотна запрашалі на пасады канцлераў, дыпламатаў, сакратароў. Яны склалі асобую праслойку гуманістычнай інтэлігенцыі, вакол якой фарміравалася навуковае і культурнае асяроддзе. Калі ў першай палове [[XV стагоддзе|XV ст.]] гуманісты аддавалі перавагу ідэалу актыўнага грамадзянскага жыцця, служэнню на агульную карысць у рамках палітычнай, гаспадарчай, ваеннай дзейнасці, то ў другой палове [[XV стагоддзе|XV ст.]] пераважаючым стала імкненне да «сузірання», разглядаемае не як адыход ад свету (у духу хрысціянскай традыцыі), а як імкненне да навуковай і літаратурнай дзейнасці дзеля пазнання свету і чалавека. Гэта было прадыктавана зменамі ў палітычнай (і сацыяльнай) сітуацыі італьянскіх дзяржаў — заняпадам рэспубліканскіх і камунальных традыцый. У другой палове [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]] перажываў росквіт комплекс гуманітарных ведаў, распрацаваны ў папярэдні час. У рукапісных і друкаваных выданнях [[Рукапісная культура|распаўсюджваліся творы]] старажытных аўтараў (у спісах і перакладах). Прадаўжала развівацца гуманістычная літаратура, ствараліся буйныя бібліятэкі старажытнай і новай літаратуры (напрыклад, у Фларэнцыі ў Медычы, пры двары рымкіх пап, неапалітанскіх каралёў, міланскіх герцагаў і інш.); свецкая кніга станавілася ўсё больш папулярнай у параўнанні з царкоўнай. У канцы [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]] Марсіліа Фічына назваў свой час «залатым векам» талентаў і адкрыццяў. === Выяўленчае мастацтва і архітэктура Італіі XIV—XV ст. === Храналагічныя рамкі [[мастацтва Адраджэння]] крыху іншыя, чым [[літаратура Рэнесансу|літаратуры Рэнесансу]]. І хаця ідэя Адраджэння пачала ўкараняцца на італьянскай глебе яшчэ з часоў [[Джота]], і самога Джота ўсхвалялі за тое, што ён праклаў шлях да сапраўднага адраджэння мастацтва, але па сутнасці [[жывапіс]], [[скульптура]] і [[архітэктура]] ўласна рэнесанснымі сталі толькі ў першыя дзесяцігоддзі [[XV ст.]] — перыяд [[Ранняе Адраджэнне|Ранняга Адраджэння]] ў [[мастацтва Італіі|мастацтве Італіі]]. Сталіцай мастацтва Адраджэння стала [[Фларэнцыя]]. З [[XV ст.]] улада ў Фларэнцыі фактычна перайшла да [[Медычы|дому Медычы]] (хаця яны і не займалі ніякіх афіцыйных пасад). У [[1434]] г. банкір [[Козіма Медычы]] стаў некаранаваным каралём Фларэнцыі. Шмат гадоў гэтая славутая дынастыя стаяла на чале горада, які пры іх прайшоў шлях ад [[дэмакратыя|дэмакратычнай]] формы кіравання да [[арыстакратыя|арыстакратычнай]], што, безумоўна, адбілася і на развіцці мастацтва [[XV стагоддзе|XV ст.]] Пачаўся век фларэнційскай культуры, якая насіла глыбока свецкі характар (а рэлігійныя тэмы, якія выкарыстоўвалі мастакі, ператвараліся ў свецкія творы з масай бытавых падрабязнасцей і партрэтамі сучаснікаў). У багатай, квітнеючай Фларэнцыі, дзе была заснавана [[Платонаўская акадэмія]], знаходзілася [[бібліятэка Лаўрэнцыяна]] з багатым зборам [[Антычнасць|антычных]] [[рукапіс]]аў, узніклі першыя мастацкія музеі з антычнымі статуямі, керамікай, старадаўнімі манетамі. У пачатку [[XV стагоддзе|XV ст.]] у гэтым горадзе з’явілася група маладых мастакоў, якія паставілі перад сабой мэту абнавіць мастацтва. Тры фларэнційскія геніі, бацькі Адраджэння — [[Філіпа Брунелескі]], [[Данатэла]], [[Мазача]] — адкрылі новую эпоху ў архітэктуры і выяўленчым мастацтве. [[Файл:Santa Maria del Fiore.jpg|міні|злева|{{нп3|Купал Брунелескі|купал|it|Cupola del Brunelleschi}} сабора [[Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ]] ў Фларэнцыі працы [[Філіпа Брунелескі]]]] Вядучай фігурай у гэтай групе быў архітэктар [[Філіпа Брунелескі]] ([[1377]]—[[1446]] гг.) — пачынальнік рэнесанснай архітэктуры і адначасова вучоны, які распрацаваў законы [[лінейная перспектыва|лінейнай перспектывы]], а таксама скульптар. Галоўнае яго тварэнне — грандыёзны {{нп3|купал Брунелескі|42-метровы ў дыяметры купал|it|Cupola del Brunelleschi}} [[Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ|сабора Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ]] ў Фларэнцыі. У [[1420]] г. Брунелескі, які выдатна валодаў канструктыўнымі прыёмамі [[готыка|готыкі]], атрымаў заказ на завяршэнне гатычнага ў сваёй аснове фларэнційскага сабора, закладзенага яшчэ ў [[1295]] г. Фларэнційцы жадалі бачыць гарадскі сабор увенчаным вялікім купалам, але нікому не ўдавалася перакрыць велізарную прастору паміж слупамі, пакуль за справу не ўзяўся Філіпа. (Сучаснікі сцвярджалі, што ён ездзіў у [[Рым]] для таго, каб абмераць руіны антычных храмаў і палацаў). У рэшце рэшт у [[1436]] г. ён збудаваў над гатычным саборам 42-метровы васьмігранны купал (дыяметр гэтага купала большы за рымскі [[Пантэон (Рым)|Пантэон]]), які стаў сімвалам горада Фларэнцыі. Арыгінальная канструкцыя купала фларэнційскага сабора Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ паклала пачатак будаўніцтву купальных храмаў італьянскага Рэнесансу (амаль да [[сабор Святога Пятра|сабора Святога Пятра]], увенчанага купалам [[Мікеланджэла]]) і тым самым дала імпульс наватарскаму развіццю архітэктуры Рэнесансу. [[Файл:Loggia dell'ospedale degli innocenti 01.JPG|міні|злева|Дзіцячы прытулак {{нп3|Аспедале-дэльі-Іначэнці||hu|Ospedale degli Innocenti}}]] [[Файл:CapellaPazzi.JPG|міні|Капэла Пацы]] У [[1430]]—[[1433]] гг. Брунелескі пабудаваў для Фларэнцыі адно з самых праслаўленых і самых дасканалых тварэнняў — {{нп3|капэла Пацы|капэлу Пацы||Pazzi Chapel}} пры царкве [[Базіліка Санта-Крочэ|Санта-Крочэ]] (узведзеная па заказу ўплывовага фларэнційскага {{нп3|Род Пацы|сямейства Пацы|ru|Пацци}} капэла мела прамавугольнае ў плане, крытае купалам памяшканне з [[порцік]]ам, з 6 [[Карынфскі ордар|карынфскімі]] [[калона]]мі на [[фасад]]зе, размешчанае ўнутры манастырскага двара); а таксама дзіцячы прытулак {{нп3|Аспедале-дэльі-Іначэнці||hu|Ospedale degli Innocenti}}, [[Базіліка Сан-Ларэнца (Фларэнцыя)|царкву Сан-Ларэнца]] і інш., у якіх выкарыстаны прынцыпы антычнай ордарнай архітэктуры. У сваіх пабудовах Філіпа ў процівагу ўласцівай готыцы накіраванасці будынка ўвысь стварыў архітэктуру, якая выклікала адчуванне спакою, суразмернасці [[архітэктурны маштаб|маштабаў]] пабудовы з чалавекам, і адрознівалася выразнасцю прасторавай кампазіцыі, зграбнасцю прапорцый, гармоніяй, велічнасцю, што стане характэрным для мастацтва Адраджэння. Брунелескі карыстаўся наборам элементаў класічнай архітэктуры — [[калона]]мі, [[пілястра]]мі, [[арка]]мі, але ствараў з іх зусім новыя камбінацыі і дабіваўся такім чынам адчування лёгкасці і грацыі. Такое дойлідства паклала пачатак новаму рэнесанснаму вобліку гарадскіх будынкаў. У наступныя пяць стагоддзяў дойліды [[Еўропа|Еўропы]] і [[Амерыка|Амерыкі]] карысталіся яго прыёмамі. [[Файл:Masaccio, trinità.jpg|180px|міні|злева|{{нп3|Тройца, фрэска Мазача|Тройца з Дзевай Марыяй і Святым Іаанам і данатарамі|ru|Троица (фреска Мазаччо)}}, [[Мазача]]]] Заснавальнік рэнесанснай архітэктуры Філіпа Брунелескі быў першапраходцам і ў іншых галінах. З яго імем звязваюць адкрыццё [[перспектыва|перспектывы]] (законаў скарачэння аб’ёмаў па меры іх аддалення ўглыб), якое ў многім вызначыла далейшае развіццё мастацтва. Брунелескі пазнаёміў суайчыннікаў з матэматычнымі прыёмамі рашэння гэтай задачы (адзін з першых твораў з прымяненнем гэтых правіл — фрэска «{{нп3|Тройца, фрэска Мазача|Тройца з Дзевай Марыяй і Святым Іаанам і данатарамі|ru|Троица (фреска Мазаччо)}}», створаная мастаком [[Мазача]] каля [[1425]]—[[1428]] гг.). [[Файл:Palazzo Strozzi 2.jpg|thumb|[[Палацца Строцы]], [[Філіпа Строцы]]]] У другой палове [[XV ст.]] архітэктуру Рэнесансу фарміравалі [[Мікелоца дзі Барталамеа]], [[Леон Батыста Альберці]], [[Філарэтэ]]. Мікелоца вядомы сваім [[Палацца Медычы-Рыкардзі|палацам Медычы]], які стаў эталонам для будаўніцтва іншых трохпавярховых палацаў Адраджэння. [[Палацца|Гарадскі палац]] — як правіла, трохпавярховы, ясны і выразны ў сваёй канструкыі (з дакладным паверхавым дзяленнем, падвойнымі (парнымі) вокнамі, шматлікімі пілястрамі), нагадваў крэпасць, дзякуючы кладцы з груба абчэсаных камянёў. [[Файл:Via della Vigna Nuova 18, palazzo rucellai, 02,0.jpg|міні|{{нп3|Палацца Ручэлаі||ru|Палаццо Ручеллаи}}, [[Леон Батыста Альберці]]]] Наватарствам былі адзначаны і праекты [[Леон Батыста Альберці|Леона Батыста Альберці]], які знайшоў кампраміс паміж існаваўшымі традыцыямі жылога будаўніцтва (звычайнай гарадской пабудовы) і запаветамі Брунелескі (гэтае рашэнне захавалася ў архітэктурнай практыцы да нашых дзён). {{нп3|Палацца Ручэлаі|Палац|ru|Палаццо Ручеллаи}}, пабудаваны ім для багатай {{нп3|род Ручэлаі|сям’і Ручэлаі|it|Rucellai}}, — звычайны трохпавярховы будынак, але Альберці не адступіўся ад праграмы Брунелескі і налажыў на фасад свайго роду ордарную дэкарацыю. Ён адмовіўся ад калон і [[паўкалона|паўкалон]], а проста пакрыў яго корпус рэльефамі плоскіх [[пілястра]]ў і [[антаблемент]]аў, узнавіўшы вобраз класічнай архітэктуры. Напрыклад, у палаца Ручэлаі (у Фларэнцыі) ён упершыню выкарыстаў чляненне трох ярусаў фасада пілястрамі розных ордараў. У горадзе [[Урбіна]] правадніком новых ідэй быў [[Лучана дэ Лаўрана]] (які пачаў у новым стылі будаўніцтва [[Замак герцагаў Урбінскіх|палаца ўрбінскага герцага]], у [[Мілан]]е — архітэктар [[Філарэтэ]]. У канцы [[XV ст.]] рэнесансныя тыпы будынкаў — [[палацца]] (гарадскі палац) і [[віла]] (загарадны будынак) — замацаваліся не толькі ў [[Таскана|Таскане]], але і ў іншых абласцях Італіі. Напрыклад, пэўнымі асаблівасцямі адрознівалася архітэктура [[Венецыя|Венецыі]], якая склалася ў апошнія дзесяцігоддзі [[XV стагоддзе|XV ст.]] (спалучэнне гатычных традыцый з рысамі Рэнесансу). У архітэктуры выдзяляліся тасканская, ламбардская, венецыянская школы, у стылістыцы якіх новыя рэнесансныя матывы спалучаліся з мясцовымі традыцыямі. === Скульптура === [[Файл:Battisteria02.jpg|міні|{{нп3|Паўночныя дзверы Фларэнційскага баптыстэрыя||it|Porta nord del battistero di Firenze}}]] [[Файл:Donatello, san giorgio 01.JPG|180px|міні|злева|{{нп3|статуя Святы Георгій, Данатэла|Статуя «Святы Георгій»|it|San Giorgio (Donatello)}}]] Сапраўдным рэфарматарам скульптуры, буйнейшым скульптарам асяроддзя Брунелескі быў выдатны фларэнційскі скульптар [[Данатэла]] (поўнае імя Даната дзі Нікала дзі Бета Бардзі; каля 1386—1466 гг.). Хаця паступовы адыход ад гатычных традыцый намеціўся яшчэ ў {{нп3|Ларэнца Гіберці||ru|Гиберти, Лоренцо}} (стварыў у бронзе рэльефы {{нп3|Паўночныя дзверы Фларэнційскага баптыстэрыя|дзвярэй фларэнційскага баптыстэрыя|it|Porta nord del battistero di Firenze}}), Данатэла зрабіў новы крок у развіцці еўрапейскай пластыкі. Ён увёў прынцып [[круглая скульптура|круглай скульптуры]], якою можна любавацца з розных бакоў. Да ліку яго ранніх работ адносіцца фігура [[мармур]]овага {{нп3|Давід, Данатэла|Давіда||David (Donatello)}} ([[1408]]—[[1409]] гг.), у якой назіраліся яшчэ гатычныя рэмінісцэнцыі; {{нп3|статуя Святы Георгій, Данатэла|статуя «Святы Георгій»|it|San Giorgio (Donatello)}} (1415—1417 гг.), выкананая па заказу гільдыі збройнікаў (чыім патронам быў [[Святы Георгій]]) і прызначаная для знадворнай нішы фларэнційскай [[Арсанмікеле|царквы Ор-Сан-Мікеле]], якая ўвасабляла ўжо ясна выяўлены ідэал Ранняга Адраджэння; і інш. Данатэла рашуча парваў з гатычнымі традыцыямі, калі статуі здаюцца бясплоцевымі лунаючымі прышэльцамі з іншага свету. «Святы Георгій» Данатэла цвёрда стаіць на зямлі, у яго асобе няма адлучанасці сярэдневяковых святых — ён увесь энергія, сабранасць, яго напружаны позірк выяўляе рашучасць і горды выклік. Па сутнасці фігура Святоа Георгія блізкая да лепшых узораў грэчаскай скульптуры перыяду высокай класікі. [[Файл:Santa croce, annunciazione di donatello.jpg|міні|злева|180пкс|Рэльеф «Благавешчанне», Данатэла, 1428—33]] [[Файл:Donatello - David - Florença.jpg|міні|180px|{{нп3|Давід, Данатэла|Давід||David (Donatello)}}, Данатэла, 1430-я гг.]] З [[1432]] г. у Рыме Данатэла разам з Брунелескі вывучаў антычныя помнікі, што натхніла яго на шэраг твораў (язычніцкіх па духу і блізкіх па форме да антычнай пластыкі). Напрыклад, мармуровыя анёлы на {{нп3|пеўчая трыбуна, Данатэла|пеўчай трыбуне|it|Cantoria di Donatello}} Фларэнційскага сабора; рэльеф «{{нп3|Благавешчанне, Алтар Кавальканці|Благавешчанне|it|Annunciazione Cavalcanti}}» (царква [[Санта-Крочэ, Фларэнцыя|Санта-Крочэ]] ў Фларэнцыі) — шэдэўр яго пластыкі. У 1430-я гг. ён стварыў яшчэ аднаго {{нп3|Давід, Данатэла|Давіда||David (Donatello)}}, на гэты раз у бронзе. Пераможца гіганта [[Галіяф]]а, просты пастух [[Давід]] выратаваў жыхароў [[Іўдзея|Іўдзеі]] ад [[філістымляне|філістымлян]], а затым стаў [[цары іўдзейскія|царом]]. Данатэла адлюстраваў вобраз Давіда зусім юным і прыгожым і не пабаяўся ўвесці такую дэталь, як пастухоўскі [[капялюш]] — знак простанароднага паходжання яго ўладальніка. [[Файл:Museo pushkin, calchi, verrocchio, david 01.JPG|180px|міні|злева|{{нп3|Давід, Верок'ё|Давід|it|David (Verrocchio)}}]] [[Файл:Gattamelata.jpg|міні|180px|{{нп3|Конны помнік кандацьеру Гатамелаце||it|Monumento equestre al Gattamelata}}, Данатэла, 1447—53 гг.]] У [[1443]]—[[1453]] гг. у [[Падуя|Падуі]] Данатэла адліў {{нп3|Конны помнік кандацьеру Гатамелаце|конную статую|it|Monumento equestre al Gattamelata}} [[кандацьер]]а {{нп3|Эразм да Нарні|Эразма да Нарні, празванага Гатамелатам|ru|Нарни, Эразмо да}}, і такім чынам першым стварыў конны манумент эпохі Адраджэння. Статуя военачальніка, кандацьера з {{нп3|маршальскае жазло|маршальскім жазлом|ru|Маршальский жезл}} у руцэ, апранутага ў даспехі, стаіць на плошчы перад падуанскім [[Базіліка Святога Антонія|саборам Святога Антонія]]. Скульптура дасягнула найвышэйшага ўзроўню ў творчасці многіх майстроў XV ст. — {{нп3|Якопа дэла Кверча|Якопа дэла Кверча|ru|Кверча, Якопо делла}} (аўтар «{{нп3|Фантан Радасці|Фантана Радасці|ru|Фонтан Радости}}» ў [[Сіена|Сіене]]), [[Верок'ё]] (аўтар {{нп3|Конны помнік кандацьеру Барталамеа Калеоні|коннага манумента кандацьера Калеоні|it|Monumento equestre a Bartolomeo Colleoni}} ў [[Венецыя|Венецыі]]), Лукі і Андрэа дэла Робіа (працавалі ў тэхніцы [[маёліка|маёлікі]]). Скульптар і жывапісец [[Андрэа Верок'ё]] (1436—1488 гг.), больш вядомы як настаўнік [[Леанарда да Вінчы]], быў самым славутым вучнем Данатэла. З яго твораў добра вядомы больш далікатны і прыгожы, чым у яго настаўніка, «{{нп3|Давід, Верок'ё|Давід|it|David (Verrocchio)}}», {{нп3|Конны помнік кандацьеру Барталамеа Калеоні|конны манумент кандацьера Калеоні|it|Monumento equestre a Bartolomeo Colleoni}} для {{нп3|Кампа-Санці-Джавані-э-Паола|венецыянскай плошчы|ru|Кампо Санти-Джованни э Паоло}} каля царквы [[Сабор Санці-Джавані э Паола|Санці-Джавані-Паола]]. Да канца [[XV стагоддзе|XV ст.]] гарманічнасць прапорцый, свецкая інтэрпрэтацыя рэлігійных сюжэтаў, выразнасць атрымалі шырокае распаўсюджанне ў італьянскай пластыцы. === Жывапіс === [[Файл:Giotto - Scrovegni - -31- - Kiss of Judas.jpg|thumb|300px|[[Пацалунак Іуды]]. Падуя, капэла дэль Арэна, паўднёвая сцяна]] Жывапіс Адраджэння развіваўся складана. Яшчэ ў першай трэці [[15 стагоддзе|XV ст.]] вялікі [[Джота]] ў сваіх фрэсках у [[Капэла Скравеньі|капэле дэль Арэна]] ў [[Падуя|Падуі]], у роспісах [[капэла Перуцы|капэл Перуцы]] і {{нп3|Капэла Бардзі|Бардзі|it|Cappella Bardi (Santa Croce)}} ў царкве [[Санта-Крочэ, Фларэнцыя|Санта-Крочэ]] ў [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]] сцвярджаў прыгажосць зямных вобразаў, апярэджваючы час. Каб дасягнуць жыццёвай дакладнасці сваіх кампазіцый, ён змяшчаў фігуры ў трохмерную (хоць і неглыбокую) прастору. [[Файл:The Tribute Money by Masaccio.jpg|міні|300px|Цуд са стацірам, [[Мазача]], 1426—27 гг.]] [[Файл:Masaccio expulsion-1427.jpg|180px|міні|злева|{{нп3|Выгнанне з раю, Мазача|Выгнанне Адама і Евы з раю||Expulsion from the Garden of Eden}}, [[Мазача]], 1426—27 гг.]] Аднак нараджэнне новага ўласна рэнесанснага жывапісу звязана з імем другога выдатнага мастака Фларэнцыі — [[Мазача]] (1401—1428 гг.). Мазача — гэта мянушка, якая азначае прыкладна «Велізарны Тамаза», поўнае імя мастака — Тамаза дзі Джавані дзі Сімонэ Касаі Гвідзі. На яго долю выпала вядучая роля ў жывапісе Фларэнцыі. Хаця пражыў ён толькі 28 гадоў, але паспеў зрабіць сапраўдную рэвалюцыю ў мастацтве: змог вырашыць тыя праблемы жывапісу, якія паставіў да гэтага [[Джота]]. Ён засвоіў перспектыву (але гэтым яго наватарства не абмежавалася); стварыў роспісы ў {{нп3|капэла Бранкачы|капэле Бранкачы|ru|Капелла Бранкаччи}} для фларэнційскай царквы {{нп3|Санта-Марыя-дэль-Кармінэ||ru|Санта-Мария-дель-Кармине}} (1425—1428 гг.), з якіх самыя вядомыя — «{{нп3|Падатак, Мазача|Падатак||The Tribute Money (Masaccio)}}» (іншая назва фрэскі — «''Цуд са стацірам''») і «{{нп3|Выгнанне з раю, Мазача|Выгнанне Адама і Евы з раю||Expulsion from the Garden of Eden}}», якія сталі школай для многіх пакаленняў мастакоў. У гэтых сцэнах Мазача праявіў сябе мастаком, які выдатна разумеў, як змясціць фігуры ў прасторы, надаць ім цялеснасць і аб’ём, звязаць іх паміж сабой, з пейзажам і захаваць пры гэтым прапорцыі чалавечага цела. Фрэска «Падатак» аб’ядноўвае адразу тры сюжэты: Хрыстос з вучнямі каля варот горада, астаноўлены зборшчыкам падаткаў, — цэнтральная кампазіцыя; Пётр, які па распараджэнні Хрыста ловіць рыбу, каб дастаць з яе неабходную для ўплаты манету (дзідрахму, ці стацір, адсюль і другая назва фрэскі — «Цуд са стацірам») — кампазіцыя злева. І нарэшце, сцэна выплаты падатку зборшчыку — справа. Сам прынцып аб’яднання на адной плоскасці трох сцэн яшчэ архаічны, але тое, як гэтыя сцэны напісаны з улікам лінейнай і паветранай перспектывы, з’явілася сапраўдным адкрыццём і для сучаснікаў Мазача, і для ўсіх наступных майстроў. Мазача першым вырашыў праблему лінейнай і паветранай перспектывы (удалячынь цягнуцца ўзгоркі і дрэвы, ствараючы асяроддзе, у якім знаходзяцца героі, а паміж фігурамі Ісуса і яго вучняў ствараецца як бы прасторавае асяроддзе). Некаторым вучням Хрыста Мазача надаў партрэтнае падабенства: так, у правай крайняй фігуры сучаснікі бачылі самога Мазача, у асобе злева ад Хрыста адчувалася падабенства з Данатэла. Фрэскі Мазача садзейнічалі таму, што царква [[Санта-Марыя-дэль-Кармінэ]] ператварылася ў своеасаблівую акадэмію, дзе вучыліся многія пакаленні мастакоў аж да [[Мікеланджэла]], у творчасці якога прыкметны ўплыў Мазача. [[Файл:Petrarch by Bargilla.jpg|міні|[[Петрарка]], [[Андрэа дэль Кастаньё]], каля 1450]] Мастацтва [[XV стагоддзе|XV ст.]] складалася з мноства мясцовых «школ» — ледзь не кожны горад Італіі (як, зрэшты, [[Фландрыя|Фландрыі]] ці [[Германія|Германіі]]) меў сваю жывапісную школу. Услед за Мазача многія мастакі распрацоўвалі праблемы перспектывы, руху і анатоміі чалавечага цела. Гэта [[Паола Учэла]], [[Андрэа дэль Кастаньё]], [[умбрыя|умбрыйскі]] жывапісец [[Даменіка Венецыяна]], якіх называлі перспектывістамі і аналітыкамі. Андрэа дэль Кастаньё валодаў выразным малюнкам, звяртаўся да моцнай святлоценявой мадэліроўкі і манументалізаваў фігуры (партрэты [[Дантэ]], [[Петрарка|Петраркі]], [[Бакача]]), а Даменіка Венецыяна будаваў вобраз на аснове тонкай распрацоўкі колеру. Асаблівай вытанчанасці фларэнційскае мастацтва дасягнула ў канцы стагоддзя, пры праўленні ўнука [[Козіма Медычы]] — [[Ларэнца Медычы]] (1464—1492 гг.), празванага Пышным. Цвярозы і нават у чымсьці жорсткі палітык, сапраўдны тыран у апошнія гады жыцця, Ларэнца быў разам з тым адным з самых адукаваных людзей свайго часу. [[Паэт]], [[філосаф]], [[гуманіст]], [[мецэнат]], [[язычнік]] па светаўспрыманні, схільны да некаторай рэлігійнай экзальтацыі, ён ператварыў свой двор у цэнтр мастацкай культуры, дзе знайшлі прытулак пісьменнік [[Анджэла Паліцыяна|Паліцыяна]], філосаф [[Піка дэла Мірандола]], мастакі [[Сандра Бацічэлі]] і [[Мікеланджэла]]. У другой палове [[XV стагоддзе|XV ст.]] паглыбіліся веды мастакоў у галіне анатоміі і перспектывы, значна ўдасканалілася іх майстэрства паказу трохмернай прасторы, пластычнай выразнасці чалавечых фігур. Для жывапісу таго перыяду характэрна выключная разнастайнасць індывідуальных манер мастакоў. [[Файл:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|міні|300пкс|[[Нараджэнне Венеры (карціна Бацічэлі)|Нараджэнне Венеры]], [[Сандра Бацічэлі]], 1483—1484 гг.]] [[Файл:Botticelli-primavera.jpg|міні|300пкс|{{нп3|Вясна, карціна Бацічэлі|Вясна|ru|Весна (картина Боттичелли)}}, [[Сандра Бацічэлі]], 1477—1478 гг.]] Выдатным фларэнційскім мастаком канца [[XV ст.]], выразнікам эстэтычных ідэалаў двара Ларэнца Медычы быў [[Сандра Бацічэлі]] (1445—1510 гг.), які ствараў тонкія і адухоўленыя вобразы [[мадонна]]ў. Поўнае імя Бацічэлі — Алесандра дзі Марыяна Філіпепі, ён — вучань [[Філіпа Ліпі]]. У славутай [[галерэя Уфіцы|галерэі Уфіцы]] захоўваюцца дзве яго вядомыя карціны: «[[Нараджэнне Венеры (карціна Бацічэлі)|Нараджэнне Венеры]]» (каля 1483—1484 гг.) і «{{нп3|Вясна, карціна Бацічэлі|Вясна|ru|Весна (картина Боттичелли)}}» (каля 1477—1478 гг.). У першай ён адлюстраваў прыгожую багіню, народжаную з марской пены, плывучую пад подыхам ветру ў ракавіне па марской гладзі да берага. Карціна напісана на тэму антычнага міфа аб нараджэнні [[Венера (багіня)|Венеры]]. Як вядома, сярэдневякоўе было знаёма з антычнай паэзіяй, але толькі ў эпоху Адраджэння ў адукаваных колах набыла папулярнасць і антычная міфалогія. Чалавек, які заказаў Бацічэлі гэту карціну для сваёй загараднай вілы, належаў да магутнейшай сям’і [[Медычы]] — [[Ларэнца дзі П’ерфранчэска Медычы]] (ён быў, дарэчы, работадаўцам і другога фларэнційца — [[Амерыга Веспучы]], які пры садзеянні банкірскага дома Медычы плаваў да [[Новы Свет|Новага Свету]] і даў сваё імя кантыненту). У гэтай працы праявіліся асноўныя рысы стылю мастака: дэкаратыўнасць, прыгожасць, лірычны і рамантычны характар вобразаў, уласцівыя мастаку «гатыцызмы» (падоўжаныя бязважкія фігуры, якія як быццам не краналіся зямлі) і г. д. Бацічэлі стварыў пэўны тып жаночых вобразаў з падоўжаным авалам, пухлымі губамі, як бы заплаканымі вачыма. Падобны вобраз мы сустракаем і ў «Вясне», тэма якой была навеяна вершам Паліцыяна. У карціне аб’яднаны ў адзіную камбінацыю фігуры Вясны, [[Мадонна|Мадонны]], [[Меркурый (міфалогія)|Меркурыя]], [[грацыі|трох грацый]], [[німфы]] і іншых, напісаных сярод фантастычнай прыроды, якую па-свойму (як зачараваны сад) здолеў перадаць Бацічэлі. Венеру ён паказаў на фоне казачнага сада разам з усыпанай кветкамі багіняй урадлівасці [[Флора (міфалогія)|Флорай]]. У сімволіцы абедзвюх карцін, безумоўна, адбіўся ўплыў ідэй фларэнційскіх [[неаплатонік]]аў аб узаемасувязі кахання і прыгажосці. У 80-я гг. разам з [[Гірландая]] і [[Перуджына]] Бацічэлі распісаў сцены [[Сіксцінская капэла|Сіксцінскай капэлы]]. І такім чынам яго фрэскам было наканавана ў вяках сапернічаць з выкананымі праз 50 гадоў роспісамі Мікеланджэла. У позні перыяд творчасці ў Бацічэлі нарастаюць напружаны драматызм, экспрэсія вобразаў («Аплакванне Хрыста», «Паклёп» і інш.). Гэтыя работы майстра — у асноўным «Аплакванне» — навеяны вобразам і трагічным лёсам [[Саванарола|Саванаролы]]. Апошнія 10 гадоў мастак знаходзіўся ў [[меланхолія|меланхоліі]] і нічога не пісаў. У канцы [[XV стагоддзе|XV ст.]] Фларэнцыя ўступіла ў паласу эканамічнага і сацыяльна-палітычнага крызісу. А да 30-х гг. [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] яна страціла сваю незалежнасць як горад-камуна, стала проста галоўным горадам [[Тасканскае герцагства|герцагства Тасканскага]] і перастала быць цэнтрам мастацкага жыцця. Але фларэнційская школа пакінула непаўторны след ва ўсім мастацтве Адраджэння. У апошнія дзесяцігоддзі [[XV стагоддзе|XV ст.]] адначасова з фларэнційскай школай жывапісу складваюцца школы і напрамкі, якія мелі свой асобы почырк і стылістычныя асаблівасці, у Сярэдняй (Умбрыя) і Паўночнай (Ламбардыя, Венецыя) Італіі: {{нп3|Умбрыйская школа|умбрыйская|ru|Умбрийская школа}}, [[паўночнаітальянская школа жывапісу|паўночнаітальянская (падуанская)]], [[Венецыянская школа жывапісу|венецыянская]]. [[Файл:Piero della Francesca 044.jpg|thumb|300px|right|<center>''[[Партрэт Федэрыга Монтэфельтра і Батысты Сфорца|«Партрэт герцага Федэрыга Монтэфельтра і герцагіні Батысты Сфорца]]»'', [[П’ера дэла Франчэска]], галерэя [[Уфіцы]], [[Фларэнцыя]].]] [[Умбрыя]], размешчаная на паўночным усходзе ад [[Таскана|Тасканы]], у [[XV стагоддзе|XV ст.]] не мела буйных гарадоў, таму ў мастацтве даўжэй жылі і былі ярчэй выражаны сярэдневяковыя традыцыі. Мастацтва Умбрыі дэкаратыўнае, прыгожае, лірычнае і ў адрозненне ад Тасканы ў ім пераважаў яркі каларыт. Усе гэтыя рысы праявіліся ў творчасці ўмбрыйскіх майстроў [[П’етра Перуджына]] (будучы настаўнік [[Рафаэль Санці|Рафаэля]]), вядомага мяккай паэзіяй сваіх прац, лірычным тыпам мадоннаў, і [[Пінтурык’я]], які стварыў у роспісах бібліятэкі [[Сіенскі сабор|сабора Сіены]] праніклівыя пейзажныя карціны, адлюстраванні інтэр’ераў і шматфігурныя кампазіцыі. Але самым буйным майстрам Умбрыі быў [[П’ера дэла Франчэска]] (каля 1420—1492 гг.), творчасць якога фактычна паклала пачатак {{нп3|Умбрыйская школа|умбрыйскай школы жывапісу|ru|Умбрийская школа}}. Ён працаваў спачатку ў Фларэнцыі, затым у Арэца і Урбіна, ведаў [[Філіпа Брунелескі|Брунелескі]] і {{нп3|Ларэнца Гіберці|Гіберці|ru|Гиберти, Лоренцо}}, і да самога [[Тыцыян]]а заставаўся адным з лепшых каларыстаў. Мастак умеў перадаваць розную насычанасць колераў і аб’ядноўваць іх святлопаветраным асяроддзем, таму гісторыкі мастацтва называлі яго адным з першых пленэрыстаў заходнееўрапейскага мастацтва. Ён запаўняў геаметрычна пабудаваную прастору жывым святлом. сярэдневяковыя мастакі як быццам не заўважалі святла, плоскія фігуры ў іх жывапісе не адкідваюць ценяў. Ужо [[Мазачыа]] быў піянерам у гэтай галіне, але ніхто не раскрыў самых багатых магчымасцей святла з такой паўнатой, як [[П’ера дэла Франчэска]]. [[Файл:Piero, arezzo, Adoration of the Holy Wood and the Meeting of Solomon and the Queen of Sheba 01.jpg|300px|міні|{{нп3|Прыезд царыцы Саўскай да цара Саламона||it|Adorazione del sacro legno e incontro tra Salomone e la Regina di Saba}}, [[П’ера дэла Франчэска]]]] Акрамя таго, Франчэска быў найвялікшым манументалістам, майстрам пераважна манументальна-дэкаратыўнага жывапісу. Гэта яго рука добра адчуваецца ў {{нп3|Гісторыя сапраўднага крыжа|фрэсках|en|The History of the True Cross}} {{нп3|Базіліка Сан-Франчэска ў Арэцца|царквы Сан Франчэска|ru|Базилика Сан-Франческо в Ареццо}} ў [[Арэца|Арэцца]] «{{нп3|Прыезд царыцы Саўскай да цара Саламона||it|Adorazione del sacro legno e incontro tra Salomone e la Regina di Saba}}» і «{{нп3|Сон Канстанціна||it|Sogno di Costantino}}» (адлюстравана славутая легенда пра сон [[Імператары рымскія|імператара]] [[Канстанцін Вялікі|Канстанціна]], пасля якога ён прыняў [[хрысціянства]]. Перад рашаючай бітвай Канстанціну з’явіўся ў сне анёл з крыжам, абвясціўшы: «Так пераможаш»; мы бачым імператара, спячага ў расхінутай паходнай палатцы). [[Файл:Andrea Mantegna - The Court of Mantua - detail.JPG|thumb|злева|Фрэска ў [[Камера дэльі Спозі|Камеры дэльі Спозі]], [[Андрэа Мантэнья]], [[1474]]]] Выдатным майстрам жывапісу [[Паўночная Італія|Паўночнай Італіі]], буйнейшым мастаком падуанскай школы быў [[Андрэа Мантэнья]] (1431—1506 гг.), які працаваў спачатку ў славутым універсітэцкім гарадку [[Падуя|Падуі]], размешчаным на поўначы Італіі, а затым пры двары мантуанскіх герцагаў. Зазнаўшы моцнае ўздзеянне рымскай антычнасці, Мантэнья часта ствараў абагульнена-гераізаваныя вобразы пакутуючых і мужных людзей, адлюстроўваючы іх на фоне камяністых пустынных пейзажаў; уводзіў у свае кампазіцыі відарыс антычных помнікаў. Як і Франчэска, Мантэнья быў пераважна манументалістам. XV ст. у [[Венецыя|Венецыі]] пачынаецца з імён такіх майстроў, як [[Пізанела]] і [[Джэнціле да Фабрыяна]], якія распісалі [[Палац дожаў]], і знаходзіць яркае адлюстраванне ў творчасці заснавальнікаў новага мастацтва [[Антанела да Месіна]], [[Віторэ Карпача]] і [[Джавані Беліні]]. Першы праславіўся як майстар рэалістычных партрэтаў, створаных у тэхніцы алейнага жывапісу (гэтаму ён навучыўся ў нідэрландскіх майстроў). Віторэ Карпача ў сваіх карцінах на рэлігійныя сюжэты для венецыянскіх школ паказваў стракаты венецыянскі быт і пейзаж. Найбольш ярка бачны шляхі развіцця Ранняга Адраджэння ў Венецыі ў творчасці мастакоў сям’і Беліні — братоў [[Джэнціле Беліні|Джэнціле]] і [[Джавані Беліні|Джавані]] (найбольш славутага ў мастацтве, якога ў Італіі часцей называюць як Джанбеліна; 1430—1516 гг.). У сталыя гады Джанбеліна прыйшоў да мяккай жывапіснасці і багатага залацістага каларыту, сакрэты якога пазней перадаў свайму вучню [[Тыцыян]]у. Мадонны Беліні як бы растаюць у пейзажы (напрыклад, «{{нп3|Мадонна з дрэвамі||en|Madonna of the Small Trees}}»), а алегарычныя карціны напоўнены філасофскім настроем. Браты Беліні вядомы яшчэ і тым, што ўдасканалілі алейную тэхніку (з якой толькі-толькі пазнаёміліся італьянскія жывапісцы). XV ст. прынесла ў Італію і яе мастацтва сапраўднае адраджэнне антычных традыцый, па-новаму асэнсаваных чалавекам Рэнесансу: * архітэктура — тып свецкага палаца і вілы; * скульптура — вобраз чалавека, а не бажаства, як у антычнасці; * жывапіс — рэлігійныя карціны хрысціянскага ці антычнага сюжэта, надаўшы ім свецкія рысы.<ref>{{Cite web |url=http://platej.org/?cat=7 |title=Культура средневековья. Иконография |accessdate=16 лютага 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130313155031/http://platej.org/?cat=7 |archivedate=13 сакавіка 2013 |lang=ru |url-status=dead }}</ref> === Культура іншых краін Заходняй Еўропы позняга Сярэднявечча === У адрозненне ад Італіі, дзе ў XIV—XV ст. развівалася культура Адраджэння, у астатніх краінах Еўропы дамінавалі рысы сярэдневяковага тыпу культуры і сярэдневяковая ментальнасць. У гісторыі краін Заходняй Еўропы XIV і [[XV стагоддзе|XV ст.]] сталі перыядам сур’ёзнай ломкі і абгрунтаваных узрушэнняў ва ўсіх галінах жыцця, у т. л. і ў галіне культуры. Царква паступова страчвае сваю манаполію ў духоўным жыцці, памяншаецца роля схаластыкі, і ўніверсітэты ператвараюцца ў цэнтры інтэлектуальнага жыцця. У канцы [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] у Еўропе існавала каля 50 універсітэтаў, большасць з якіх арыентаваліся на дзве мадэлі старэйшых універсітэтаў Еўропы — Парыжскага (заснаваны ў XII ст. выкладчыкамі) або Балонскага, які з моманту заснавання ў канцы XI ст. быў студэнцкай арганізацыяй (студэнцкія гільдыі — іх было дзве — прысвоілі сабе права кіраваць усім жыццём, і ўвесь вучэбны працэс праходзіў пад іх кантролем, толькі ў канцы [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] ва ўніверсітэцкую карпарацыю ўвайшлі і выкладчыкі). Так, па парыжскаму тыпу будаваліся многія паўночныя ўніверсітэты (напрыклад Оксфардскі і Кембрыджскі, якія адкрыліся ў XIII ст.). Але большасць універсітэтаў з’яўлялася па форме пераходнымі арганізацыямі, г. зн. улада дзялілася паміж студэнтамі, выкладчыкамі і муніцыпалітэтам, як, напрыклад, у італьянскіх універсітэтах Пізы, Фларэнцыі, Павіі і інш., або паміж студэнтамі і выкладчыкамі, як у французскіх універсітэтах Манпелье, Арлеана і Анжэра. У [[14 стагоддзе|XIV стагоддзі]] у Еўропе былі адкрыты [[Гайдэльбергскі ўніверсітэт|Гайдэльбергскі]] і [[Пражскі ўніверсітэт]]ы на тэрыторыі Свяшчэннай Рымскай імперыі; шмат універсітэтаў было заснавана ў Іспаніі — у Лерыдзе (1300 г.), Уэсцы (1334 г.), Вальядалідзе (1346 г.), Барселоне (1450 г.), Валенсіі (1500 г.). У канцы [[15 стагоддзе|XV стагоддзя]] працавала 69 універсітэтаў. Пашырылася і іх геаграфія. Многія ўніверсітэты былі падпарадкаваны дзяржаве. Узнікшыя з усеагульных школ, а на самай справе і з’яўляючыся ўсеагульнымі школамі, універсітэты толькі ў канцы [[14 стагоддзе|XIV стагоддзя]] пачалі называцца сваім сучасным імем, паколькі менавіта тады тэрмін «універсітэт» пачаў выкарыстоўвацца ў адносінах да акадэмічных карпарацый — аб’яднанняў выкладчыкаў, якія адасобіліся ад царкоўных і манастырскіх школ. Раней жа гэтым тэрмінам абазначалі любыя аб’яднанні людзей, звязаных агульнымі інтарэсамі і маючых асобы прававы статус. Як і ў папярэдні перыяд, універсітэты падзяляліся на факультэты (малодшы ці падрыхтоўчы — факультэт «сямі вольных мастацтваў» ці артыстычны, дзе вывучалі асновы навук; і старэйшыя — факультэты багаслоўя, права і медыцыны), нацыі («нацыя» ўключала асоб, аб’яднаных агульным месцам нараджэння, па сутнасці — гэта зямляцтва), калегіі (у Парыжы ў 1257—1258 гг. капелан Людовіка IX Рабер дэ Сарбон стварыў тэалагічную калегію — інтэрнат магістраў, якія навучаліся багаслоўю; ад слова «калегія» паходзіць і слова «college», пераважна каледжы ствараліся ў англійскіх універсітэтах, напрыклад, у [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардзе]], [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджы]] і інш.). Выкладанне ва ўніверсітэтах вялося на [[лацінская мова|лацінскай мове]], што садзейнічала інтэрнацыянальнасці ўніверсітэтаў Еўропы, у якіх, валодаючы міжнароднай мовай навукі, мог паспяхова займацца студэнт з Польшчы ці Іспаніі. Адчыненыя для ўсіх, яны былі месцам сустрэчы вучоных і студэнтаў розных краін і цэнтрам абмену новымі цікавымі ідэямі. Асноўнай формай вучэбнага працэсу ў сярэдневяковых універсітэтах былі лекцыі, іншага спосабу атрымання ведаў тады, па сутнасці, не было. Зрэшты, з часам з’явіліся танныя кнігі для студэнтаў (на танным пергаменце) без ілюстрацый, т. зв. рабочыя кнігі. Можна было купіць і запісы лекцый выкладчыкаў. Арыстакратаў у студэнцкім асяроддзі было няшмат (да канца XV ст.). Па даных канца XIV—XV ст. асноўную масу студэнтаў складалі людзі сярэдняга маёмаснага статусу — выхадцы з бюргерскага гарадскога асяроддзя. Безумоўна, універсітэты адыгралі значную ролю ў распаўсюджанні свецкіх ведаў і паскорылі працэс станаўлення свецкай інтэлігенцыі. Паступова вызваліўшыся ад манаполіі царквы, універсітэты ўстанавілі ўласную манаполію на адукацыю, кантралявалі школы горада і ваколіц. З развіццём універсітэтаў у Заходняй Еўропе цесна звязаны і росквіт кніжнай справы (пры ўніверсітэтах, у прыватнасці, была створана сістэма перапісвання кніг). Паступова кніга пачала губляць свой былы сакральны сэнс, які быў уласцівы ёй у перыяд высокага Сярэднявечча (асабліва да XII ст.). Распрацоўваецца і сістэма скарачэнняў, што дазволіла паскорыць перапісванне, а таксама ўводзіцца мяккі пераплёт і зручны для чытання фармат. Акрамя таго, пачалі пісаць хутка, што прывяло да развіцця беглага курсіўнага пісьма. Менавіта такія бегла напісаныя кнігі складалі большую частку рукапіснай спадчыны сярэдневяковай Еўропы XIV—XV ст. Зрэшты, не трэба забываць, што побач з такімі адносна таннымі кнігамі, прызначанымі для інтэлектуалаў і студэнтаў, ствараліся і пышныя, раскошныя фаліянты з прыгожымі ілюстрацыямі-мініяцюрамі, якія з’яўляліся сапраўднымі творамі мастацтва. Сярод іх «[[Цудоўны часаслоў герцага Берыйскага|Часаслоў герцага Берыйскага]]» і «{{нп3|Вялікія французскія хронікі||ru|Большие французские хроники}}» (з мініяцюрамі [[Сімон Марміён|Сімона Марміёна]]). Прадстаўнікі вышэйшага духавенства, каралі і знатныя сеньёры былі заўзятымі калекцыянерамі кніг. Але не толькі знаць захаплялася збіральніцтвам: часта малітоўнікі, часасловы, кнігі для працы і проста лёгкага чытання — свецкую літаратуру — мелі ўрачы, юрысты, выкладчыкі ўніверсітэтаў і школ, студэнты. Акрамя таго, ужо ў [[15 стагоддзе|XV стагоддзі]] ў Еўропе з’явіліся буйныя бібліятэкі пры ўніверсітэтах. У прыватнасці бібліятэка Парыжскага ўніверсітэта (славутая [[Сарбона]]) у сярэдзіне [[14 стагоддзе|XIV стагоддзя]] мела 1720 тамоў. Сапраўднай рэвалюцыяй у выдавецтве кніг стала вынаходніцтва кнігадрукавання: прыблізна ў 1445 г. нямецкі майстар-ювелір [[Ёган Гутэнберг]] прыдумаў наборны шрыфт з металу (да яго галандзец {{нп3|Лаўрэнс Янсзан Косцер|Л. Я. Косцер|ru|Костер, Лауренс Янсзон}} у 1423 г. ужыў шрыфт з драўляных літар, які сябе не апраўдаў), а таксама сканструяваў ручны словалітны прыбор, друкарскі станок для вырабу адбіткаў. З гэтага моманту з’явілася магчымасць друкаваць тысячы аднолькавых экзэмпляраў, кніга хутка патаннела і стала даступнай не толькі багацею, але і простаму рамесніку. Вынаходніцтва Гутэнберга дазволіла хутка друкаваць новыя творы, якія потым траплялі ў самыя аддаленыя месцы і садзейнічалі пашырэнню адукацыі. Англійскі філосаф [[Фрэнсіс Бэкан|Ф. Бэкан]] пісаў, што «вынаходніцтва кнігадрукавання, [[порах]]у і [[компас]]а зрабіла такі ўплыў на чалавечыя адносіны, якога не зрабіла ні адна ўлада». Да 1500 г. у 260 еўрапейскіх гарадах з’явілася 1050 друкарняў: у Італіі — 532, Германіі — 214, Францыі — 147, Іспаніі — 71, Нідэрландах — 40, Англіі — 13. Усе кнігі, выдадзеныя ў Еўропе з часу вынаходніцтва кнігадрукавання да 1500 г., атрымалі назву [[інкунабула|інкунабулы]]. Зараз вядома 40 тыс. назваў такіх першадрукаваных кніг. Самая славутая з іх — [[Біблія Гутэнберга|Біблія на 42 радкі]], надрукаваная ў Майнцы (Германія), складанне якой прыпісваюць [[Ёган Гутэнберг|Гутэнбергу]]. Суіснуючы з ранейшымі культурнымі традыцыямі, ідэі гуманізму з Італіі траплялі ў суседнія краіны. Так, раннія асяродкі гуманізму ўзніклі пры двары французскага караля [[Карл V Мудры|Карла V]], пры папскім двары ў [[Авіньён]]е (апошняя трэць XIV ст.). Пры французскім двары ўзнік гурток (у яго ўвайшлі {{нп3|Філіп дэ Вітры||ru|Филипп де Витри}}, {{нп3|П’ер Берсюір||fr|Pierre Bersuire}}, {{нп3|Філіп дэ Мезьер||en|Philippe de Mézières}}), які займаўся даследаваннем антычнай літаратуры. {{нп3|Мікалай Арэм||ru|Орем, Николай}} пераклаў на французскую мову для бібліятэкі Карла V творы [[Арыстоцель|Арыстоцеля]] і іншых антычных пісьменнікаў. У пачатку [[15 стагоддзе|XV стагоддзя]] ў Францыі працавалі таленавітыя пісьменнікі Хрысціна Пізанская, браты Гацье і П’ер Коль, Жан дэ Мантрон і іншыя, якія выкарыстоўвалі ў сваёй творчасці вобразы і лацінізмы з літаратуры антычнасці. У лірычных вершах французскіх паэтаў Хрысціны Пізанскай і Карла Арлеанскага адчуваліся патрыятычныя, сатырычныя і дыдактычныя матывы. Усё большае значэнне набывалі творы аўтабіяграфічнага (мемуары) і гістарычнага (хронікі) характару. У рыцарскай літаратуры [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] пакуль яшчэ прысутнічалі традыцыйныя вялікія тэмы былых часоў — антычны і брэтонскі цыклы, куртуазнае каханне, рыцары «Круглага стала», пошукі Грааля і г. д. У пачатку [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] быў нават складзены падручнік рыцарства «Раман аб Персефоры». Але паступова рыцарскі куртуазны раман пачынае выраджацца разам са знікненнем рыцарства як ваеннага саслоўя: у сувязі з прымяненнем пораху і агнястрэльнай зброі ўціснуты ў металічныя даспехі рыцар згубіў сваё былое значэнне. Гарадская літаратура XIV—XV ст. адлюстроўвала бюргерскую ментальнасць. Разам з ранейшымі жанрамі ў гэтыя стагоддзі развіваўся і новы — жанр гарадской навэлы, галоўнымі героямі якой былі жыхары гарадоў з іх дзелавой хваткай, мудрасцю, кемлівасцю і дасціпнасцю. У Францыі ў [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] тварылі паэты Эсташ Дзюшэн (каля 1346—1406 гг.) і Ален Шарцье (1385 — каля 1435 г.). Адлюстроўваючы погляды багатага бюргерства, яны абвінавачвалі ва ўсіх бедах шматгадовай сваркі (ішла Стагадовая вайна) французскіх сеньёраў. Прызнаным метрам у галіне паэзіі стаў французскі паэт [[XV стагоддзе|XV ст.]] Франсуа Віён (1431 — пасля 1463 г.). Франсуа (хаця і слухаў нейкі час лекцыі ў Сарбоне і атрымаў званне бакалаўра, а затым магістра мастацтваў) быў па натуры вечным вандроўнікам і бадзягам. Забойца (у 1455 г. ён забіў у бойцы святара) і злодзей (звязаў сваё жыццё са зладзейскімі шайкамі і некалькі разоў сядзеў у турме), ён быў прыгавораны да смяротнай кары і ў чаканні смерці напісаў «Баладу павешаных». Аўтар паэм «Лэ» (больш вядома пад назвай «Малы запавет» — споведзь студэнта-бадзягі) і «Вялікі запавет», напісаных на французскай мове. Героі яго твораў — бадзягі, зладзеі, карчмары, прастытуткі, спітыя святары. З вядомай доляй іроніі ён апісваў багатых бюргераў-гараджан, манахаў і апяваў радасці жыцця. Віёна называюць «апошнім вагантам». На думку многіх, паэт быў адным з папярэднікаў французскага Адраджэння, росквіт якога прыйдзецца на XVI ст. У нямецкай літаратуры XIV—XV ст. паспяхова развіваўся мейстэрзанг, распаўсюджанне якога звязана з пад’ёмам гарадоў. У многіх нямецкіх гарадах праходзілі спецыяльныя песенна-паэтычныя спаборніцтвы мейстэрзінгераў. Існавалі і іх школы (першую такую школу заснаваў Генрых Фраўэнлоб з Майсена). У канцы [[XV стагоддзе|XV ст.]] у Свяшчэннай Рымскай імперыі (у Германіі, а таксама Нідэрландах, якія ўваходзілі ў склад імперыі ў 1477—1482 гг.) зараджаецца гуманізм. У 1494 г. апублікавана славутая паэма нямецкага гуманіста Себасцьяна Бранта «Карабель дурняў», напісаная жывой нямецкай мовай. У Англіі ў [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] пачынаюць запісваць бытаваўшыя ў вуснай традыцыі сялянскія песні і балады. Шырокую вядомасць атрымаў цыкл балад, прысвечаных любімцу англічан, легендарнаму разбойніку Робіну Гуду — вольнаму стралку і заступніку бедных. Вельмі папулярным быў таксама алегарычны твор паэта Уільяма Ленгленда (каля 1332 г. — каля 1377 г.) «Бачанне Уільяма аб Пятру-аратым». Сялянская праца супрацьпастаўляецца ў паэме дармаедству зборшчыкаў падаткаў, а таксама духавенства і саветнікаў караля. У другой палове [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] працаваў родапачынальнік англійскай нацыянальнай літаратуры, найвялікшы паэт англійскага Сярэднявечча і чалавек, які ўспрыняў ідэі гуманізму, Джэфры Чосер (1340—1400 гг.). Выхадзец з купецкай сям’і, ён быў пажам пры двары аднаго з сыноў Эдуарда III, удзельнічаў у Стагадовай вайне, трапіў у палон, быў выкуплены з яго, выконваў дыпламатычныя даручэнні ў Фландрыі і Італіі. Напісаў некалькі паэм, балады, вершы, пераклады Авідзія і Баэцыя. Лепшы твор Чосера — «Кентэрберыйскія апавяданні». Аўтар вядзе свой аповяд ад імя паломнікаў, якія штогод сцякаліся ў Кентэрберы; стыль і форма яго твораў настолькі дасканалыя, што яго апавяданні ўспрымаюцца як маленькія шэдэўры. У [[XV стагоддзе|XV ст.]] у Англіі з’явілася цікаўнасць да гуманістычнай літаратуры і культуры Італіі. Герцаг Глостэр і граф Вустэрскі выступілі як мецэнаты-гуманісты. Але гуманізм у Англіі, цесна звязаны ў [[XV стагоддзе|XV ст.]] з каталіцызмам, толькі ў [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] змог праявіць сябе на поўную сілу. У тэатральным мастацтве шырокае распаўсюджанне атрымаў фарс — самы папулярны жанр сярэдневяковай драмы — невялікія юмарыстычныя і камічныя п’есы, у якіх адлюстроўваўся быт гараджан і закраналіся праблемы іх жыцця. Асабліва вялікай папулярнасцю ў Францыі [[XV стагоддзе|XV ст.]] карыстаўся фарс «Пан П’ер Патэлен» («Адвакат Патэлен»). Зведала змяненні і літургічная драма, якая становіцца ўсё больш свецкай. Вялікія тэатралізаваныя прадстаўленні (містэрыі) арганізуюцца ў [[XV стагоддзе|XV ст.]] галоўным чынам гандлёвымі гільдыямі і рамеснымі цэхамі. Паказы разыгрываліся на кірмашах і плошчах на працягу некалькіх дзён, іншы раз — тыдняў. Прыкладам гіганцкай містэрыі [[XV стагоддзе|XV ст.]] служыць «Містэрыя Старога запавету». Ставіліся містэрыі і на чыста свецкія сюжэты (напрыклад, «Асада Арлеана»), якія ўключалі бытавыя і камічныя сцэнкі. У еўрапейскім мастацтве (пераважна ў архітэктуры) XIV—XV ст. працягваў панаваць гатычны стыль. Радзімай готыкі і класічнай краінай гэтага мастацкага стылю была Францыя, таму гатычную архітэктуру ў той час іншы раз называлі «будаўніцтвам на французскі манер», а готыка атрымала назву «палымнеючай». Галоўным феноменам тагачаснай готыкі заставаўся кафедральны сабор. У пачатку [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] быў дабудаваны сабор Парыжскай Божай маці ў Парыжы і Шартрскі сабор, у XIV—XV ст. будаваўся сабор у Руане, у XIII—XIV ст. узводзіўся сабор у Фрэйбургу, з 1377 г. да XVI ст. — сабор ва Ульме; з 1248 г. да [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] - Кёльнскі сабор у Германіі. Галоўны гатычны сабор у Англіі — Кентэрберыйскі — узводзіўся на працягу XII—XV ст. Праўда, пачынаючы з часоў Стагадовай вайны, будаўніцтва ў Англіі скарацілася, дабудоўваліся старыя храмы ці да іх прыбудоўваліся капэлы (напрыклад, у Віндзорскім замку, Каралеўская капэла ў Кембрыджы, капэла Генрыха VII у Вэстмінстэрскім абацтве і г. д.). У XIV—XV ст., узбагачаная элементамі маўрытанскага стылю, набыла асаблівую пышнасць і разнастайнасць готыка Іспаніі: сабор у Леоне (пачаты ў XIII ст., дабудоўваўся ў XIV ст.), Бургасе (будаваўся з XIII да XV ст.), Таледа (1227—1493 гг., закончаны ў XVI ст.). Іспанскія саборы часта перабудоўваліся з мячэцяў, а званіца Севільскага сабора была наогул перабудавана з мінарэта. Існаваў нават архітэктурны стыль «мудэхар» (мусульманскі) — так называліся саборы, пабудаваныя архітэктарамі-арабамі з цэглы з маўрытанскім скляпеністым перакрыццем. У абласцях Пірэнейскага паўвострава, якія засталіся пад уладай арабаў (апошняя апора арабаў Гранадскі эмірат паў у год адкрыцця Амерыкі — у 1492 г.), працягвала развівацца раскошнае маўрытанскае мастацтва (маўрытанскі стыль). У XIII—XIV ст. быў пабудаваны ў многім унікальны ансамбль Альгамбра ў Гранадзе. У гатычным мастацтве скульптура дамінавала над жывапісам (зрэшты, шэдэўры гатычнай скульптуры, як, напрыклад, скульптуры Наўмбургскага сабора (Германія), былі выкананы яшчэ ў XIII ст.). Гатычны жывапіс (у саборах) прадстаўлены пераважна вітражамі — набранымі з каляровага шкла і змацаванымі свінцовымі абадкамі кампазіцыямі, якія ўяўлялі разнастайныя сюжэты са Старога і Новага запаветаў, жыцій святых, гістарычных хронік і г. д. Ранні вітраж — канец XII—XIII ст. — адрозніваўся чыстатой і надзвычайнай інтэнсіўнасцю фарбаў, з якіх пераважалі чырвоная, сіняя і аранжавая. У [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] уводзяцца жоўтая фарба і манахромнасць (грызайлі, г. зн. аднатонны, манахромны жывапіс). Акрамя таго, узрастае значэнне жывапіснага роспісу па шкле. Але сапраўднымі галерэямі карцін з’яўляюцца сярэдневяковыя рукапісы з вытанчанымі мініяцюрамі. У [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] працягвае развівацца кніжная мініяцюра. Сярод розных школ асабліва прыкметнай была парыжская. У развіцці мастацтва кніжнай мініяцюры Францыі належала асобая выдатная роля. У другой чвэрці [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] вядучае месца займае майстэрня Жана Пюселя, а самым праслаўленым яго творам быў «Бельвільскі брэвіарый» (1343 г.). З другой паловы XIV ст., акрамя часасловаў (у той час гэты тып рэлігійнай кнігі пераважаў), мініяцюрысты ілюстравалі помнікі свецкай літаратуры. Буйнейшымі французскімі мініяцюрыстамі былі браты Лімбургі (Жан, Поль і Эрман) — стваральнікі мініяцюр «Часаслова герцага Берыйскага» (1411—1416 гг.). Ураджэнцы Нідэрландаў, гэтыя майстры паступілі на службу да буйнейшага бібліяфіла канца XIV — пачатку [[XV стагоддзе|XV ст.]] герцага Жана дэ Беры і распісалі для яго славуты часаслоў, упрыгожаны 129 мініяцюрамі, з якіх 65 належаць пэндзалю Лімбургаў (усе тры браты памерлі ад чумы ў 1416 г., не паспеўшы закончыць сваю працу). Мініяцюры (напрыклад, вельмі вядомую мініяцюру «Май») браты выконвалі, хутчэй за ўсё, пры дапамозе павелічальнага шкла, і разглядаць яе трэба вельмі ўважліва. Акрамя таго, кніжная мініяцюра Сярэднявечча была і застаецца выдатным гістарычным дакументам, па якому можна прасачыць развіццё касцюма, прычосак і г. д. Напрыклад, «Вялікія французскія хронікі» (сярэдзіны XV ст.) — гэта сапраўдная энцыклапедыя французскага жыцця позняга Сярэднявечча. Кнігі другой паловы XV ст., як правіла, ілюстравалі ксілаграфіямі — гравюрамі на дрэве, што стала магчымым адразу пасля вынаходніцтва Гутэнберга, калі быў знойдзены спосаб злучэння тэкставага набору з гравіраванай дошкай. Аднак гравюра на дрэве не задавальняла ў дэтальным адлюстраванні і таму звярнуліся да іншай, больш тонкай тэхнікі гравюры — гравюры на медзі (афорт), што аказала вялікі ўплыў на далейшы шлях развіцця кніжнай мініяцюры. Адным з буйнейшых гравёраў [[XV стагоддзе|XV ст.]] быў Марцін Шангаўэр (1453—1491 гг.), які працаваў у верхнярэйнскім горадзе Кольмары (сучасны Эльзас) у тэхніцы гравюры на медзі. У самым канцы XIV—XV ст. адным з буйнейшых мастацкіх цэнтраў Еўропы стала багатая і квітнеючая Бургундыя. Славутым прыдворным скульптарам бургундскага герцага Філіпа Смелага быў ураджэнец Нідэрландаў, выдатны скульптар (працаваў з 1380 да 1405 г. у сталіцы Бургундскага герцагства Дзіжоне) Клаус Слютэр (каля 1340/1350-1406 гг.), які стварыў шэраг статуй для магільнага склепа бургундскіх герцагаў у картэзіянскім манастыры Шанмоль (каля Дзіжона). Самы вядомы твор Слютэра, яго шэдэўр — «Калодзеж прарокаў» у манастыры Шанмоль — кампазіцыйная група з 6 біблейскіх прарокаў (Маісея, Давіда, Іерэміі, Захарыі, Данііла, Ісайі) у чалавечы рост. XV ст. стала часам сапраўднага станаўлення многіх нацыянальных школ жывапісу. Славутым майстрам і родапачынальнікам нідэрландскай школы быў выдатны [[Ян ван Эйк]] (1390/1400-1441 гг.). З яго імем, як правіла, звязваюць пачатак распаўсюджання тэхнікі алейнага жывапісу. Яму ж прыпісваюць і яго вынаходніцтва. Мастакі таго часу не мелі гатовых цюбікаў з фарбай: яны рыхтавалі іх самі, ужываючы пры гэтым рэчывы расліннага ці мінеральнага паходжання. Існавалі розныя рэцэпты прыгатавання фарбавых паст, але на працягу Сярэднявечча самым распаўсюджаным сувязным кампанентам было яйка. Такія фарбы называліся «тэмпера», пры ўсіх сваіх якасцях яны вельмі хутка сохлі. Замяніўшы яйка алеем, Ян ван Эйк атрымаў магчымасць працаваць не спяшаючыся, дасканала прапрацоўваючы ўсе дэталі. Ён накладваў фарбы празрыстымі слаямі (лесіроўкамі), даводзіў жывапісную паверхню да глянцу і рабіў цуды найтанчэйшай прапрацоўкі. Значыць, Ян ван Эйк, па сутнасці, толькі ўдасканаліў алейныя фарбы, але менавіта пасля гэтага алей атрымаў усеагульнае прызнанне, і тэхніка алейнага жывапісу стала традыцыйнай для Нідэрландаў. У [[XV стагоддзе|XV ст.]] яна прыйшла ў Германію і Францыю, а затым у Італію. З 1425 г. Ян ван Эйк працаваў у Бургундыі пры двары герцага Філіпа III Добрага, які высока цаніў яго як мастака і шчодра аплачваў яго работы. У той час Бургундыя (і асабліва герцагскі двор) была буйнейшым культурным цэнтрам Еўропы. Аднак у 1431 г. мастак прыдбаў дом і пасяліўся ў Бругэ, дзе і пражыў да самай смерці. Галоўны яго жывапісны твор «[[Генцкі алтар]]» — грандыёзны шмат’ярусны паліптых з 26 карцін з выявай 258 чалавечых фігур — сапраўднае адкрыццё ў развіцці нацыянальнага мастацтва. Акрамя таго, Ян ван Эйк быў адным з першых стваральнікаў жывапіснага партрэта. Яго пэндзалю належыць першы ў Заходняй Еўропе парны партрэт — «Партрэт мужа і жонкі Арнальфіні» (італьянскага купца, прадстаўніка банкірскага дома), напісаны ў 1432 г. Магчыма, тут прадстаўлены ўрачысты момант у іх жыцці — цырымонія шлюбу. Існуе меркаванне, што мастака запрасілі засведчыць гэту важную падзею (як запрашаюць зараз фатографа). У першай палове [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] далейшае развіццё атрымала сярэдневяковая філасофія: у вучэнні англійскага філосафа-схаласта, наміналіста Уільяма Окама (каля 1300—1350 гг.) была абгрунтавана неабходнасць поўнага размежавання сфер розуму і веры. Філосаф сцвярджаў, што тэалогія павінна займацца толькі пытаннямі веры і не ўмешвацца ў сферу розуму. Гэта супярэчыла ўстанаўленню артадаксальнай схаластыкі, прыміраючай веру і розум за кошт падпарадкавання філасофскіх ведаў тэалогіі. Вялікую цікавасць уяўлялі ідэі Окама аб вечнасці руху і часу, аб аднароднасці і бязмежнасці сусвету. Ён развіў вучэнне аб вопыце як аснове і крыніцы пазнання свету, але абмежаваў сродкі пазнання знакамі — «тэрмінамі», таму яго вучэнне называюць «тэрмінізмам». У далейшым аканізм распаўся на дзве плыні. Цэнтрам адной з іх (найбольш прагрэсіўнай, якая стала філасофскай для прыродазнаўчых ведаў у XIV ст.) быў Парыжскі ўніверсітэт. Прадстаўнікі гэтай плыні Жан Бурыдан (1300—1360 гг.), Мікалай Арэзмскі (Арэм); 1323—1382 гг.), Мікалай Атрэкур праяўлялі цікавасць да механікі, астраноміі, фізікі і шмат зрабілі для далейшага развіцця гэтых навук (напрыклад, Арэм спрабаваў сфармуляваць закон падзення цел, развіў вучэнне аб сутачным вярчэнні Зямлі і высунуў ідэю прымянення каардынат), былі блізкія да атамізму і ў філасофіі выказалі шэраг палажэнняў, якія разыходзіліся з існаваўшымі ў сярэдневяковай схаластыцы поглядамі Арыстоцеля. Германія [[XV стагоддзе|XV ст.]] дала Еўропе аднаго з буйнейшых філосафаў і ў той жа час віднага дзеяча царквы (у канцы жыцця ён быў генеральным вікарыем у Рыме пры папскім двары) позняга Сярэднявечча і Ранняга Адраджэння Мікалая Кузанскага (1401—1464 гг.). Значную частку жыцця ён правёў у Італіі, дзе засвоіў культуру гуманізму. Вучыўся ў Гайдэльбергу і Падуі. Пераасэнсаваўшы традыцыі сярэдневяковага неаплатанізму, нямецкі мысліцель стварыў асабістую арыгінальную інтэлектуальную сістэму — сінтэз антычных ідэй, схаластыкі, містыкі і прыродазнаўства. Ён спрабаваў асэнсаваць сістэму светабудовы, заснаванай не на артадаксальным хрысціянстве, а на дыялектыка-пантэістычнай яго інтэрпрэтацыі. Ён лічыў важнай умовай пазнання аб’яднанне бачных супрацьлегласцей, якое ім папярэднічае, і трактаваў свет як патэнцыяльную бясконцасць. Як філосаф ён прытрымліваўся неаплатанічнага ідэалізму са схільнасцю да містыцызму ў духу Экхарта. Яго галоўны твор — «Вучонае няведанне» (1440 г.), філасофскія ідэі якога не страцілі значэння і зараз. Ён адзін з папярэднікаў матэматычнага аналізу. Мікалай Кузанскі выказаў думку аб тым, што Зямля рухаецца вакол Сонца, а не з’яўляецца цэнтрам Сусвету, прадугадаўшы тым самым касмалогію Мікалая Каперніка; даказаў бясконцасць і вечнасць свету, прапанаваў рэформу календара, а таксама склаў карту Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. {{rq|refless|sources}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Т. Метельова''. Культура Середньовіччя // Філософський енциклопедичний словник / В. І. Шинкарук (гол. редкол.) та ін. — Київ : Інститут філософії імені Григорія Сковороди НАН України : Абрис, 2002. — 742 с. — 1000 екз. — ББК 87я2. — ISBN 966-531-128-X. * Антология философии средних веков и эпохи Возрождения. — М., 2000. * ''Гуревич А. Я.'' Категории средневековой культуры. — М., 1988. * ''Гуревич А. Я.'' Культура и общество средневековой Европы глазами современников. — М., 1989. * ''Данилова Е. И.'' Искусство средних веков и Возрождения. — М., 1984. * ''Дмитриева Н. А.'' Краткая история искусств. — М., 1987. * ''Косиков Г. К.'' Средние века и Ренессанс. Теоретические проблемы // Зарубежная литература второго тысячелетия. — М., 2001. * Личность — идея — текст в культуре средних веков и Возрождения. — Иваново, 2001. * ''Хейзинга Й.'' Осень средневековья. — М., 1988. == Спасылкі == * [http://www.info-library.com.ua/books-text-1139.html Європейська культура епохи Середньовіччя] * [http://eduknigi.com/kulturologiya_view.php?id=34 Культура Середньовіччя. Середньовічна культура Візантії] * [http://shkolyar.in.ua/serednyovichna-kultura-zahidnoyi-yevropy7 Середньовічна культура Західної Європи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170808194517/http://shkolyar.in.ua/serednyovichna-kultura-zahidnoyi-yevropy7 |date=8 жніўня 2017 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Сярэднявечча}} [[Катэгорыя:Культура Сярэдневякоўя| ]] hz6691y92t8k96d7slc6kaxg5fngtjt Вікіпедыя:Да перайменавання 4 131069 5170682 5170179 2026-07-25T04:52:30Z DenisBorum 139498 /* Конкурс песні Еўрабачанне → Еўрабачанне */ 5170682 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) : {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) :::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] okq8rbj3mkqzq2a68z9oju5sn7n9a9v 5170705 5170682 2026-07-25T06:48:11Z DenisBorum 139498 /* Мод Вялікабрытанская → Мод Уэльская */ Адказ 5170705 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) : {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) :::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] lwoif802a7qw2c0qmnlhkk0t9b1miip Call Me Maybe 0 137200 5170400 4844836 2026-07-24T14:01:09Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Сінглы Interscope Records]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5170400 wikitext text/x-wiki {{Сінгл |Назва = Call Me Maybe |Вокладка = Carly Rae Jepsen-Call Me Maybe.jpg |Выканаўца = [[Карлі Рэй Джэпсен]] |Альбом = |Памер = 220px |Бок Б = |Выпушчаны = 20 верасня 2011 |Фармат = CD, [[лічбавая дыстрыбуцыя]] |Запісаны = 2012 |Жанр = [[Поп-музыка|Поп]] |Працягласць = 3:13 |Лэйбл = 604, Schoolboy, [[Interscope]] |Прадзюсар = Ramsay |Аўтар песні = Jepsen, Josh Ramsay, Tavish Crowe |Агляды = |Папярэдні = Sour Candy |Пап_год = 2009 |Год = 2011 |Наступны = Curiosity |Наст_год = |Яшчэ = }} '''«Call Me Maybe»''' — песня [[Канада|канадскай]] спявачкі [[Карлі Рэй Джэпсен]]. Сінгл дасягнуў першага месца ў хіт-парадах шматлікіх краін свету, уключаючы [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (восем тыдняў на № 1 у «[[Billboard Hot 100]]»)<ref>[http://www.billboard.com/charts#/charts/hot-100?chartDate=2012-05-12 Billboard Hot 100 History]</ref><ref name="jepsen">{{Cite news|url=http://www.billboard.com/#/news/carly-rae-jepsen-hits-no-1-call-connects-1007308352.story|work=Billboard|title=Carly Rae Jepsen Hits No. 1: 'Call' Connects Atop Hot 100|publisher=Nielsen Business Media, Inc|first=Gary|last=Trust|date=2012-06-13|accessdate=2012-06-13}}</ref>, [[Канада|Канаду]] (№ 1 у «[[Canadian Hot 100]]»)<ref>[http://www.billboard.com/#/charts/canadian-hot-100?chartDate=2012-02-14 Canadian Hot 100 History]</ref>, Аўстралію, Бразілію, Венесуэлу, Чэхію, Данію, Фінляндыю, Францыю, Венгрыю, Ірландыю, Іспанію, Польшчу, Новую Зеландыю, Швейцарыю, ПАР і інш. Кліп на сінгл «Call Me Maybe» мае 262 мільёна праглядаў на [[YouTube]]. 14 красавіка 2012 года песня «Call Me Maybe» узначаліла брытанскі чарт «[[UK Singles Chart]]»<ref name=autogenerated1>[http://www.officialcharts.com/all-the-number-ones-singles-list/_/2012/ UK Singles Chart,All The Number One Singles]</ref>. Відэакліп гэтай песні 17 чэрвеня 2012 года ў [[Таронта]] атрымаў 4 намінацыі на канадскую музычную прэмію «[[:en:MuchMusic Video Awards|MuchMusic Video Awards]]» 2012 года<ref>{{cite web|url=http://carlyraemusic.com/2012/05/carly-earns-4-mmva-nominations/|date=May 16, 2012|accessdate=May 17, 2012|last=Robson|first=Jenna|publisher=Carly Rae Music. 604 Records|title=CARLY EARNS 4 MMVA NOMINATIONS!|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120524221136/http://carlyraemusic.com/2012/05/carly-earns-4-mmva-nominations/|archivedate=24 мая 2012|url-status=dead}}</ref> і выйграў у трох: у катэгорыях «Video of the Year», «UR Fave Video» і «Most Streamed Video»<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/carly-rae-jepsen-justin-bieber-light-up-1007350752.story|date=June 18, 2012|accessdate=27 чэрвеня 2012|last=Bliss|first= Karen|publisher=[[Billboard]]|title=Carly Rae Jepsen, Justin Bieber Light Up MuchMusic Awards}}</ref>. == Гісторыя == Песня «Call Me Maybe» выйшла 20 верасня 2011 і была ўключана ў другі студыйны альбом «Curiosity», прадзюсарамі сінгла сталі Джош Рамсей і Марынас Трэнч. 23 сакавіка 2012 Джэпсен упершыню выступіла на амерыканскім тэлебачанне ў шоу «The Ellen DeGeneres Show», выканаўшы «Call Me Maybe». Карлі Рэй таксама стала першым удзельнікам Canadian Idol, які здолеў узначаліць [[UK Singles Chart]] з сінглам «Call Me Maybe»<ref name=autogenerated1 />. 2 мая 2012 года спявачка наведала Аўстралію, дзе выканала «Call Me Maybe» на папулярным ТБ-шоу ''[[:en:Sunrise (TV program)|Sunrise]]''<ref>{{cite web|url=http://au.tv.yahoo.com/sunrise/video/-/watch/29153082/carly-rae-jepsen-performs-live/|title=Carly Rae Jepsen performs live – Sunrise|publisher=[[Yahoo!]]|date=May 2, 2012|accessdate=May 5, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120711002503/http://au.tv.yahoo.com/sunrise/video/-/watch/29153082/carly-rae-jepsen-performs-live/|archivedate=11 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. 20 мая 2012 года Джэпсен прадставіла трэк на цырымоніі [[Billboard Music Awards 2012]]<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/bbma/news/carly-rae-jepsen-perform-billboard-music-awards|title=Carly Rae Jepsen To Perform at Billboard Music Awards|author=Billboard Staff|date=May 18, 2012|accessdate=May 25, 2012|publisher=Prometheus Global Media|work=Billboard|archiveurl=https://archive.today/20120720043323/http://www.billboard.com/bbma/news/carly-rae-jepsen-perform-billboard-music-awards|archivedate=20 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref>. 9 чэрвеня 2012 года Джэпсен разам з папулярным спеваком [[Джасцін Бібер|Джасцінам Біберам]] выканала песню на [[:en:Summertime Ball|Summertime Ball 2012]] на стадыёне [[Уэмблі]] ў [[Лондан]]е. == Чарты і сертыфікацыі == {|class="wikitable sortable" ! scope="col"|Чарт (2011-12) ! scope="col"|Вышэйшая<br />пазіцыя |- {{singlechart|Australia|1|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|refname=ultratop|accessdate=May 29, 2012}} |- {{singlechart|Austria|2|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|accessdate=May 29, 2012}} |- {{singlechart|Flanders|2|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|accessdate=May 29, 2012}} |- {{singlechart|Wallonia|3|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|accessdate=May 29, 2012}} |- |{{Сцяг|Бразілія}} (''[[Billboard Brasil|Billboard]]'' [[Brasil Hot 100 Airplay|Hot 100 Airplay]])<ref>"Brasil Hot 100 Airplay". Billboard Brasil (Brasil: bpp) (2): 96. 29 May 2012.</ref> | style="text-align:center;"|1 |- |{{Сцяг|Бразілія}} ([[Billboard Brasil|''Billboard'' Hot Pop]])<ref>"Brasil Hot Pop & Popular Songs". Billboard Brasil (Brasil: bpp) (99): 189 May 2012</ref> | style="text-align:center;"|25 |- {{singlechart|Canada|1|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|artistid={{BillboardID|Carly Rae Jepsen}}|accessdate=March 23, 2012}} |- {{Singlechart|Czech Republic|1|year=2012|week=15}} |- {{singlechart|Denmark|1|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|accessdate=May 29, 2012}} |- {{singlechart|France|1|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|accessdate=May 29, 2012}} |- {{singlechart|Finland|1|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|accessdate=May 10, 2012}} |- {{singlechart|Germany|2|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|accessdate=May 9, 2012}} |- {{singlechart|Hungary|1|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|year=2012|week=21|refname=Hun|accessdate=May 31, 2012}} |- {{singlechart|Ireland|1|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|year=2012|week=12|refname=Ire|accessdate=May 29, 2012}} |- |{{Сцяг|Італія}} ([[FIMI]])<ref name=FIMI>{{cite web|title=Italy Top 100 Digital|url=http://www.charly1300.com/italiadigitale.htm|date=June 3, 2012|archivedate=31 кастрычніка 2012|publisher=FIMI|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BpJjKLJi?url=http://www.charly1300.com/italiadigitale.htm|accessdate=6 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|5 |- {{singlechart|Billboardjapanhot100|25|artist=Carly Rae Jepsen|artistid={{BillboardID|Carly Rae Jepsen}}|song=Call Me Maybe}} |- {{singlechart|Dutch40|2|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|accessdate=May 29, 2012}} |- {{singlechart|New Zealand|1|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|accessdate=May 29, 2012|refname=nz}} |- {{singlechart|Norway|3|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|accessdate=May 29, 2012}} |- {{singlechart|Poland|1|chartid=694|accessdate=2012-06-11}} |- {{singlechart|Scotland|1|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|date=2012-04-14|accessdate=May 29, 2012}} |- {{Singlechart|Slovakia|2|year=2012|week=15}} |- {{singlechart|Spain|13|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|accessdate=May 30, 2012}} |- {{singlechart|Sweden|2|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|accessdate=March 23, 2012}} |- {{singlechart|Switzerland|1|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|accessdate=April 3, 2012}} |- |{{Сцяг|ПАР}} ([[Mediaguide]]) <ref>{{cite web|title=Media Guide|url=http://www.mediaguide.co.za/|accessdate=16 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120425150554/http://www.mediaguide.co.za/|archivedate=25 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;" |1 |- {{singlechart|UK|1|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|date=2012-04-14|accessdate=April 8, 2012}} |- {{singlechart|Billboardhot100|1|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|artistid={{BillboardID|Carly Rae Jepsen}}|accessdate=May 21, 2012}} |- {{singlechart|Billboardpopsongs|1|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|artistid={{BillboardID|Carly Rae Jepsen}}|accessdate=May 21, 2012}} |- {{singlechart|Billboardadultpopsongs|2|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|artistid={{BillboardID|Carly Rae Jepsen}}|accessdate=June 4, 2012}} |- {{singlechart|Billboardadultcontemporary|6|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|artistid={{BillboardID|Carly Rae Jepsen}}|accessdate=June 4, 2012}} |- {{singlechart|Billboarddanceclubplay|8|artist=Carly Rae Jepsen|song=Call Me Maybe|artistid={{BillboardID|Carly Rae Jepsen}}|accessdate=May 21, 2012}} |- |{{Сцяг|Венесуэла}} Venezuela Pop Rock General ([[Record Report]])<ref name=RecordReport>{{cite web|title=Pop Rock General|url=http://www.recordreport.com.ve/publico/?i=poprock|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109042256/http://www.recordreport.com.ve/publico/?i=poprock|date=June 2, 2012|archivedate=9 лістапада 2013|publisher=Record Report|accessdate=6 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{youtube|fWNaR-rxAic|Official music video}} * {{youtube|MQ4x-9oBwW0&feature=related|title=Live acoustic version}} on [[Kidd Kraddick in the Morning]] * {{youtube|s1N4Xohfa4M|title=Carly Rae Jepsen, Call Me Maybe, LIVE! Encore. Nanaimo, BC}} {{start box}} {{succession box | before = «[[Whistle]]» — [[Flo Rida]] | title = [[Спіс сінглаў № 1 у ЗША ў 2012 годзе (Billboard)|Billboard Hot 100]] #1 | years = 25 жніўня — 1 верасня 2012 (два тыдні) [[Выява:Billboard_logo.svg|90px]] | after = — }} {{end box}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сінглы, якія ўзначальвалі UK Singles Chart]] [[Катэгорыя:Сінглы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100]] [[Катэгорыя:Сінглы, якія ўзначальвалі Canadian Hot 100]] [[Катэгорыя:Сінглы, якія ўзначальвалі хіт-парад Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Сінглы Interscope Records]] nto23ahs62spb2hclbpiipotoex3ru3 Таніт 0 139731 5170455 4922464 2026-07-24T15:45:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170455 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж | Імя = Таніт | Міфалогія = [[Фінікійцы|Фінікійская]] | Выява = Kerkouane stèle 1.jpg | Памер выявы = | Подпіс = Стэла з выявай Таніт | Апісанне = багіня Месяцу | У іншых культурах = [[Цэлеста]] | Бацька = | Маці = | Муж = [[Баал]] | Дзеці = }} '''Тані́т''' — [[Фінікія|фінікійская]] [[бог|багіня]] [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месяцу]], заступніца [[Карфаген]]а. == Шанаванне == Паходжанне культу і імя Таніт застаецца спрэчным. Некаторыя даследчыкі лічаць, што яны былі запазычаны [[карфаген]]янамі ў [[берберы|бербераў]] Паўночнай [[Афрыка|Афрыкі]], іншыя сцвярджаюць, што Таніт — старадаўняя [[Фінікія|фінікійская]] [[бог|багіня]], і яе імя перакладаецца як «тая, хто аплаквае». У [[Антычнасць|антычных]] тэкстах яе называлі тварам [[Баал]]а, дамай [[Карфаген]]а. У гэтым горадзе будавалі прысвечаныя ёй храмы. Сведчанні шанавання Таніт знойдзены ў [[Ліван]]е, [[Ізраіль|Ізраілі]], а таксама ў [[Гібралтар]]ы, на [[Востраў Сіцылія|Сіцыліі]], [[Мальта|Мальце]], [[Востраў|Ібіцы]] і ў іншых месцах Заходняга [[Міжземнае мора|Міжземнамор’я]]. У [[міфалогія|міфалогіі]] Таніт звязвалася з [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месяцам]], [[зорка]]мі, [[вада|вадою]], [[каханне]]м, пладавітасцю. Існаваў звычай прынясення ёй у ахвяру малых дзяцей. [[Старажытны Рым|Рымляне]] называлі Таніт [[Цэлеста]]й і атаясамлялі з [[Юнона]]й Люцынай, заступніцай родаў і малых дзяцей. == Сімвалы == У Таніт меўся канкрэтны, добра пазнаваемы сімвал — [[Трохвугольнік|трохкутнік]], [[Прамая|прамая лінія]] і [[круг|акружнасць]] над ім. Звычайна гэта тлумачыцца як жаночая постаць у шырокай [[сукенка|сукенцы]] з разведзенымі ў бакі рукамі. Акрамя таго, выявы багіні суправаджаліся сімваламі [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месяцу]], [[вада|вады]], [[рыбы|рыб]] і драпежных [[птушкі|птушак]]. == Спасылкі == * [http://www.thaliatook.com/OGOD/tanit.html Tanit] * [http://www.matrifocus.com/LAM09/spotlight.htm Johanna Stuckey, Tanit of Carthage] * [http://www.goddessalive.co.uk/issue11/tanit.html Monica Sjöö, Tanit on Ibiza] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110529153530/http://www.goddessalive.co.uk/issue11/tanit.html |date=29 мая 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Багі неба і надвор’я]] [[Катэгорыя:Багіні]] [[Катэгорыя:Вярхоўныя багі]] [[Катэгорыя:Антычная міфалогія]] [[Катэгорыя:Фінікійская міфалогія]] 2bdvhxjepdgtoaagfttsf230a78pz3b Тамашоўка 0 144374 5170423 5122534 2026-07-24T14:31:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170423 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Тамашоўка (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Тамашоўка |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Tamašoŭka_(04).jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 51 | lat_min = 33 | lat_sec = 20 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 36 | lon_sec = 11 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 10000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Тамашоўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Tamašoŭka |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Тамашо́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Tamašoŭka}}, {{lang-ru|Томашовка}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0037041&q_id=5378705|title=Решение Брестского районного Совета депутатов от 27 декабря 2007 года № 78 «О преобразовании некоторых населенных пунктов Брестского района в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Тамашоўскі сельсавет|Тамашоўскага сельсавета]]. Размешчана за 69 км на поўдзень ад [[Брэст]]а, за 1 кіламетр ад чыгуначнай станцыі [[Уладава (станцыя)|Уладава]], на захадзе — рака [[Заходні Буг]] і дзяржаўная граніца з [[Польшча]]й, аўтадарогай звязана з Брэстам. Цэнтр [[Тамашоўскі сельсавет|Тамашоўскага сельсавета]]. Цэнтр адкрытага акцыянернага таварыства «Камароўка». == Гісторыя == У XIX стагоддзі назву Тамашоўка мелі [[фальварак]] і пасёлак у Прыбараўскай воласці Брэсцкага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У 1876 годзе ў фальварку было 2 двары, 29 жыхароў, у пасёлку 1 двор, 32 жыхары. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў 1915—1916 гадах тут адбыліся баі паміж расійскім і германскім войскамі, у час якіх загінулі 1346 салдат з абодвух бакоў. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Прыбараўскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства. Станам на 30 верасня 1921 года ў вёсцы было лясніцтва. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] летам 1942 года гітлераўцы стварылі Тамашоўскае гета, у якім утрымлівалі 2 тыс. чалавек. У канцы ліпеня 1942 года праведзена масавае знішчэнне вязняў гета. За гады вайны акупанты спалілі 129 двароў, знішчылі больш за 2000 жыхароў. У чэрвені 1949 года арганізаваны калгас імя Дзяржынскага ў в. [[Прыбарава (Брэсцкі раён)|Прыбарава]], у які ўключана Тамашоўка. 31 снежня 2011 года ў ваколіцах вёсак Тамашоўка і [[Селяхі (Тамашоўскі сельсавет)|Селяхі]] Брэсцкага раёна зафіксаваны першы выпадак з’яўлення ў Беларусі [[Шакал звычайны ў Беларусі|шакалаў]]. == Насельніцтва == * 3 двары, 18 жыхароў (1921) * 411 двароў, 4150 жыхароў (1940) * 756 жыхароў (1959) * 898 жыхароў (1970) * 376 гаспадарак, 1287 жыхароў (1997) * 404 двары, 1231 жыхар (2002){{sfn|БелЭн|2002}} * 379 гаспадарак, 1330 жыхароў (2005) == Інфраструктура == * Санаторый «Елачка» * Сярэдняя школа * Дом культуры * Бібліятэка * Амбулаторыя * Аптэка * Аддзяленне сувязі == Культура == У сярэдняй школе, дзе вучыўся [[двойчы Герой Савецкага Саюза]] [[Пётр Ільіч Клімук]], створаны музей касманаўтыкі. == Памятныя мясціны == * [[Свята-Пакроўская царква (Тамашоўка)|Свята-Пакроўская царква]]. * Могілкі салдат [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (у межах агароджы), вул. Савецкая, 1915–1916 гады — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|113Д000116}}. * Магіла ахвяр фашызму (1941), каля аўтамабільнай дарогі Р-94 ”[[Брэст]] — мяжа Рэспублікі Польша (Дамачава)“ — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|113Д000117}}. * Брацкая магіла пагранічнікаў (1941), у цэнтры аграгарадка — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|113Д000118}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Тамашо́ўка||412}} * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Tamašoŭka}} * {{Radzima2|tamashouka}} * {{Глобус Беларусі|http://globustut.by/tomashovka/index.htm}} {{Тамашоўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Тамашоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Тамашоўка| ]] gslr9rnmzw381mfz7t83t99muoa9on1 Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь 0 145797 5170568 5169901 2026-07-24T19:44:08Z DobryBrat 5701 дапаўненне, спасылкі 5170568 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь |скарачэнне = Мінархбуд Беларусі, МАБ РБ |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |тэкст_поля_краіна = [[Беларусь]] |сцяг_па_гадам = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |дата стварэння = [[1994]] |папярэднік1 = [[Дзяржаўны камітэт па архітэктуры і будаўніцтве Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны камітэт па архітэктуры і будаўніцтве]] |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падначаленне = [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] |штаб-кватэра = [[Мінск]], [[Вуліца Мяснікова (Мінск)|вул. Мяснікова]], д. 39, 220004 |region_code = BY |супрацоўнікаў = |бюджэт = 1109,2 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]]<ref>{{Спасылка| дата публікацыі = 13 лістапада 2008| url = http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=H10800450| загаловак = Закон Рэспублікі Беларусь аб рэспубліканскім каштарысе на 2009 год| выдавецтва = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 09 верасня 2010| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 22 снежня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20110122013020/http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=H10800450| archive-date = 22 студзеня 2011| url-status = dead}}</ref> ([[2009]]; 395,7 млн [[Амерыканскі долар|$]]<ref>Паводле сярэдняе за 2009 год цаны (2803,27) набыцця долара за рублі на валютным рынку. {{Спасылка | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2009| загаловак = Звесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2009 год| выдавецтва = [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]| дата = 09 верасня 2010 }}</ref>) |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя главы1 = [[Вадзім Іванавіч Альшэўскі]] |пасада главы1 = [[Міністр]] |імя главы2 = Алег Дзмітрыевіч Швец |пасада главы2 = Першы намеснік |імя главы3 = Аляксандр Алегавіч Шваюноў, Аляксандр Анатольевіч Балашэнка |пасада главы3 = Намеснікі |вышэйстаячае ведамства = [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] |падведамны орган1 = [[Спецжалезабетон]] |падведамны орган2 = [[Строммашына]] |дакумент1 = |дакумент2 = |сайт = [http://www.mas.by www.mas.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь''' ('''''Мінархбуд Беларусі''''') — [[ведамства]] [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|ўрада Беларусі]], упаўнаважанае распрацоўваць і ажыццяўляць дзяржаўную палітыку ў сферы [[будаўніцтва]]. Міністр прызначаецца і здымаецца з пасады [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнтам]], а яго намеснікі (4, адзін з каторых першы<ref>{{Спасылка | url = http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=P30600630 | загаловак = Указ Прэзідэнта РБ №603 ад 26 кастрычніка 2006 г. «Колькасць намеснікаў кіраўнікоў рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання, якія падпарадкаваны ўраду Рэспублікі Беларусь, работнікаў іх цэнтральных апаратаў і тэрытарыяльных органаў» | выдавецтва = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь | дата = 09 верасня 2010 | мова = ru }}{{Недаступная спасылка}}</ref>) — урадам па ўзгадненні з прэзідэнтам<ref name="Пастанова">{{Спасылка | url = http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=C20600973 | загаловак = Пастанова Савету Міністраў РБ №973 ад 31 ліпеня 2006 г. «Пытанні Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь» | выдавецтва = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь | дата = 09 верасня 2010 | мова = ru }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыя == У [[1994]] годзе ўрад ператварыў Дзяржаўны камітэт па архітэктуры і будаўніцтве ў Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва. Пастановай ад [[18 кастрычніка]] [[1994]] года № 125 урад Беларусі надаў міністэрству часовую ўставу<ref>{{Спасылка | год = 12 кастрычніка 2006| url = http://arc.pravoby.info/documentf/part3/aktf3038.htm| загаловак = Пастанова Кабінету міністраў Рэспублікі Беларусь ад 18 кастрычніка 1994 г. № 125| назва праекту = Архіў| выдавецтва = Беларускі прававы партал| дата = 19 сакавіка 2011 | мова = ru}}</ref>. Больш як праз 2 гады Пастановай ад [[14 красавіка]] [[1997]] года № 307 урад надаў ведамству сталую ўставу<ref>{{Спасылка| год = 25 кастрычніка 2001| url = http://www.busel.org/texts/cat4xs/id5twueep.htm| загаловак = Пастанова Рады міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14 красавіка 1997 г. № 307| выдавецтва = Сайт «Бусел»| дата = 19 сакавіка 2011| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 22 снежня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20160306205653/http://busel.org/texts/cat4xs/id5twueep.htm| archive-date = 6 сакавіка 2016| url-status = dead}}</ref>. Паводле Пастановы ад [[25 кастрычніка]] [[2001]] года № 1541<ref>{{Спасылка | год = 5 снежня 2007| url = http://www.levonevski.net/pravo/razdel5/num9/5d9268.html| загаловак = Пастанова Рады міністраў Рэспублікі Беларусь ад 25 кастрычніка 2001 г. № 1541| выдавецтва = Сайт Валерыя Леванеўскага| дата = 19 сакавіка 2011 | мова = ru}}</ref> МАБ Беларусі атрымала новую ўставу. == Склад == * Цэнтральны апарат — 4 галоўныя ўпраўленні, 4 упраўленні, 2 аддзелы<ref>{{cite web | url = http://www.mas.by/ru/struct_ru/| title = Будова| work = Пра міністэрства| publisher = Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь| date = 20 жніўня 2018| language = ru}}</ref>; * Прадпрыемствы «[[Аргтэхстром]]», «[[Бабруйскі домабудаўнічы камбінат]]», «[[Баранавіцкі камбінат жалезабетонных канструкцый]]», «[[Барысаўскі крыштальны завод]]», «[[Беларускі цэментны завод]]» ([[Касцюковічы]], [[Магілёўская вобласць]]), «[[Белбудцэнтр]]», «[[Белгеалстром]]», «[[Белдзяржпраект]]», «[[Інстытут БелНДІБ|БелНДІБ]]», «[[Беларускі навукова-даследчы і праектны інстытут горадабудаўніцтва|БелНДІПгорадабудаўніцтва]]», «[[Белпрамнастройка]]», «[[Белстромаўтаматыка]]», «[[Будкамплект]]», «[[Будтэх]]», «[[Будтэхнорм]]», «[[Будтэхпрагрэс]]», «[[Віцебскі домабудаўнічы камбінат]]», «[[Гарынскі камбінат будаўнічых матэрыялаў]]» ([[Рэчыца]], [[Гомельская вобласць]]), «[[Геасервіс]]», «[[Гомельскі вылічальны цэнтр]]», «[[Граніт (прадпрыемства)|Граніт]]» ([[Мікашэвічы]], [[Лунінецкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]), «[[Жалезабетонмантаж]]», «[[Завод глінянай цэглы]]» ([[Новалукомль]], [[Чашніцкі раён]], [[Віцебская вобласць]]), [[баранавіцкі завод жалезабетонных вырабаў|баранавіцкі]], [[маладзечанскі завод жалезабетонных вырабаў|маладзечанскі]] і [[рагачоўскі завод жалезабетонных вырабаў|рагачоўскі]] «Заводы жалезабетонных вырабаў», «[[Магілёўскі завод жалезабетонных канструкцый|Завод жалезабетонных канструкцый]]» ([[Магілёў]]), «[[Інкатэх]]», «[[Клімавіцкі вапнавы завод]]», «[[Кранмаш]]», «[[Крычаўцэментнашыфер]]», «[[Магілёўскі домабудаўнічы камбінат]]», «[[Магілёўскі завод зборнага жалезабетону]]», «[[Маладзечанскі завод металаканструкцый]]», «[[Мантажаўтаматыка]]» (Магілёў), «[[Мінсктыппраект]]», «Мінпласт», «[[Металіст]]» ([[Орша]]), «[[Наваполацкжалезабетон]]», «[[НДІБМ]]» (Навукова-даследніцкі інстытут будаўнічых матэрыялаў), «[[НДПТІБ]]» (Навукова-даследніцкі і праектна-тэхналагічны інстытут будаўніцтва), «[[Прамбудсістэма]]», «[[Радыёбуд]]», «[[Рэчыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў]]», «[[Спецжалезабетон]]» (Мікашэвічы), «[[Спецрамонт]]», «[[Строммаш]]», «[[Строммашына]]» (Магілёў), «[[Цепламантаж]]», «[[Эксплуатацыйнік]]»; * Навучальныя ўстановы — [[Беларускі дзяржаўны тэхнікум прамысловасці будаўнічых матэрыялаў]], будаўнічае і мантажнае вучылішча; * Часопіс «[[Архітэктура і будаўніцтва|Архітэктура і Будаўніцтва]]» ({{lang-ru|Архитектура и Строительство}})<ref name="Пастанова"/>. == Міністры == * [[Дзмітрый Міхайлавіч Мікулёнак]] (2018—2020) * [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]] (2020—2025) * [[Аляксандр Віктаравіч Студнеў]] (2025 — 23 ліпеня 2026<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600250 Указ Президента Республики Беларусь от 23 июля 2026 года № 250 «Об А. В. Студневе»]</ref>) * [[Вадзім Іванавіч Альшэўскі]] (з 23 ліпеня 2026<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600251 Указ Президента Республики Беларусь от 23 июля 2026 года № 251 «О В. И. Ольшевском»]</ref>) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.mas.by/ Сайт Мінбудархітэктуры РБ]{{ref-ru}} {{Міністры архітэктуры і будаўніцтва Беларусі}} {{Выканаўчая ўлада Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Беларусі|Архітэктуры]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1994 годзе]] [[Катэгорыя:Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Беларусі| ]] 4h5b5wevsxwrqg76j524s1q6xy0ks1a Троіцкая царква (Белая Царква) 0 146587 5170662 5088048 2026-07-25T02:03:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170662 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Уніяцкі храм |Беларуская назва = Троіцкая царква |Арыгінальная назва = |Выява = В. Белая Царква.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|212Г000814}} |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Вёска |Месцазнаходжанне = [[Белая Царква (Чашніцкі раён)|Белая Царква]] |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 38|lat_sec = 33.58 |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 18|lon_sec = 15.29 |region = BY |CoordScale = 1000 |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[барока]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва =пачатак XVI |Заканчэнне будаўніцтва =XVII стагоддзе |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = руіны |Сайт = |Commons = }} '''Троіцкая царква''' — уніяцкі храм у [[Белая Царква (Чашніцкі раён)|в. Белая Царква]] ([[Чашніцкі раён]]), стаіць на мысе над [[Чарэйскае возера|Чарэйскім возерам]]. Помнік архітэктуры ранняга [[барока]], збераглася часткова. [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Гісторыка-культурная каштоўнасць рэспубліканскага значэння]]. == Гісторыя == Збудавана ў пачатку XVII ст. на месцы драўлянай царквы XVI ст., збудаванай па фундацыі [[Багдан Сямёнавіч Сапега|Багдана Сапегі]] пры [[Базыльяне|базыльянскім]] [[Чарэйскі Троіцкі манастыр|Чарэйскім Троіцкім манастыры]]. Разбурана ў 1930-я гады. == Архітэктура == Мураваны аднанефавы храм з масіўнай вежай, таўшчыня сцен якой дасягае 1,75—2 м, і паўкруглай алтарнай [[апсіда]]й. Асноўны аб'ём перакрыты цыліндрычным скляпеннем з [[распалубка]]й. Сцены ўмацаваныя [[контрфорс]]амі, два сярэднія злучаныя перспектыўнай [[арка]]й і ўтвараюць вялікі [[партал]]. Вузкія аконныя праёмы маюць паўцыркульныя завяршэнні. Квадратная ў плане трох'ярусная [[вежа]]-[[званіца]] завершаная шматгранным [[купал]]ам з чатырма [[люкарна]]мі, сцены апрацаваныя [[пілястра]]мі і прафіляванымі [[карніз]]амі. == Галерэя == <gallery widths="200"> Файл:Троіцкая царква, K. Skorewicz.jpg|Фота царквы, зробленае да 1916-га года. Файл:Biełaja Carkva, Bazylanski. Белая Царква, Базылянскі (1939).jpg|Фота царквы ў 1939-м годзе. Файл:Рэшткі Троіцкай царквы. Белая Царква.jpg|Рэшткі царквы ў 2012-м годзе. </gallery> == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} * Кулагін, А. М. Праваслаўныя храмы на Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — Мн., 2001. — С. 22, 205, 243, 245, 252, 255, 259, 304. * Міхайлаўская царква // Кулагін, А. М. Эклектыка. Архітэктура Беларусі другой паловы XIX — пачатку XX ст. — Мн., 2000. — С. 61. * Раманаў, Р. Чарэйскія святыні / Р. Раманаў // Мастацтва. — 2000. — № 6. — С. 33-35. * Храмы и приходы Витебской православной Епархии : справочник / сост. А. Матвеев, Н. Дубенецкий. — Витебск, 2002. — С. 157—164. == Спасылкі == {{ГККРБ|212Г000814}} * [https://heritage.gov.by/catalog/reshtki-troitckai-tcarkvy-814 Рэшткі Троіцкай царквы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260211192559/https://heritage.gov.by/catalog/reshtki-troitckai-tcarkvy-814 |date=11 лютага 2026 }} — Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь * {{Глобус Беларусі|http://globustut.by/belaya_cer/index.htm#church}} * {{radzima|4642}} * {{Архіварта|troickaja-carkva-belaja-carkva}} [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Чашніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Белая Царква (Чашніцкі раён)]] ad1x78uvb6zhzze9uchm134ineask3a Кніжная графіка 0 148009 5170625 4499110 2026-07-24T22:32:49Z Bk1949 50943 5170625 wikitext text/x-wiki [[Выява:U Paleskaj hłušy.jpg|200px|thumb|Вокладка аповесці «У палескай глушы» [[Якуб Колас|Я. Коласа]]]] [[Выява:The Little Flute by Yanka Kupala.jpg|200px|left|thumb|Афармленне першага выдання «Жалейкі» [[Янка Купала|Я. Купалы]]]] [[Выява:Босыя на вогнішчы.jpg|200px|thumb|[[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|М. М. Філіповіч]]. Ілюстрацыя да паэмы «[[Босыя на вогнішчы]]»]] '''Кніжная графіка''' — адзін з відаў [[Графіка (мастацтва)|графічнага]] мастацтва. Сюды адносяцца, у прыватнасці, [[кніга|кніжныя]] ілюстрацыі, [[Віньетка|віньеткі]], застаўкі, [[Буквіца (кніжная графіка)|буквіцы]], вокладкі, супервокладкі і г. д. З рукапіснай кнігай са старажытнасці і Сярэднявечча шмат у чым звязана гісторыя [[малюнак|малюнка]], а з друкаванай кнігай — развіццё [[гравюра|гравюры]] і [[літаграфія|літаграфіі]]. У старажытным свеце з'явіўся [[шрыфт]], які таксама адносіцца да графікі, паколькі сама па сабе [[літара]] з'яўляецца графічным знакам. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8|Кніжная графіка||362}} * {{крыніцы/ЭКБ|3|Дызайн кніжны|545}} * {{кніга|аўтар =Церашчатава В.В.|частка = |загаловак =Беларуская кніжная графіка, 1917―1941|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва = Навука і тэхніка|год =1978 |том = |старонкі = |старонак =96|серыя = |isbn = |тыраж =1200}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Графіка]] 12ecchn0e4wdq7wgrm9w04b4h1pz0nd 5170633 5170625 2026-07-24T22:40:34Z Bk1949 50943 5170633 wikitext text/x-wiki [[Выява:U Paleskaj hłušy.jpg|200px|thumb|Вокладка аповесці «У палескай глушы» [[Якуб Колас|Я. Коласа]]]] [[Выява:The Little Flute by Yanka Kupala.jpg|200px|left|thumb|Афармленне першага выдання «Жалейкі» [[Янка Купала|Я. Купалы]]]] [[Выява:Босыя на вогнішчы.jpg|200px|thumb|[[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|М. М. Філіповіч]]. Ілюстрацыя да паэмы «[[Босыя на вогнішчы]]»]] '''Кніжная графіка''' — адзін з відаў [[Графіка (мастацтва)|графічнага]] мастацтва. Сюды адносяцца, у прыватнасці, [[кніга|кніжныя]] ілюстрацыі, [[Віньетка|віньеткі]], застаўкі, [[Буквіца (кніжная графіка)|буквіцы]], вокладкі, супервокладкі і г. д. З рукапіснай кнігай са старажытнасці і Сярэднявечча шмат у чым звязана гісторыя [[малюнак|малюнка]], а з друкаванай кнігай — развіццё [[гравюра|гравюры]] і [[літаграфія|літаграфіі]]. У старажытным свеце з'явіўся [[шрыфт]], які таксама адносіцца да графікі, паколькі сама па сабе [[літара]] з'яўляецца графічным знакам. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8|Кніжная графіка||362}} * {{крыніцы/ЭКБ|3|Дызайн кніжны|545}} * {{кніга|аўтар =Церашчатава В.В.|частка = |загаловак =Беларуская кніжная графіка, 1917―1941|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва = Навука і тэхніка|год =1978 |том = |старонкі = |старонак =96|серыя = |isbn = |тыраж =}} * {{кніга|аўтар =Шматаў В.Ф |частка = |загаловак =Беларуская графiка 1917—1941 гг |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва =Навука і тэхніка |год =1975 |том = |старонкі = |старонак =120|серыя = |isbn = |тыраж = }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Графіка]] j8stofbr8uzo0li3aalb3to3dd2epvq Трынітрафенол 0 148695 5170669 5127916 2026-07-25T03:20:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170669 wikitext text/x-wiki {{Рэчыва | загаловак = <!-- загаловак карткі (па змоўч. супадае з назв. старонкі) --> | карцінка = Pikrinsäure.svg | карцінка3D = [[Выява:Picric-acid-3D-balls.png|200px|Трынітрафенол]] | карцінка малая = 246trinitrophenol-3D-vdW.png | найменне = <!-- па хім. класіфікацыі --> | традыцыйныя назвы = <!-- калі ёсць --> | скарачэнні = <!-- прынятыя скарачэнні назвы --> | хім. формула = <!-- напрыклад: З{{sub|2}}H{{sub|5}}(OH) --> | эмпірычная формула = <!-- напрыклад: {{Хімічная формула|C=2|H=6|O=1}} ці С{{sub|2}}H{{sub|6}}O --> | адн. малек. маса = <!-- лік, у а.а.м. --> | малярная маса = <!-- лік, у г/моль --> | шчыльнасць = <!-- лік, у г/см³ --> | мяжа трываласці = <!-- лік, у Н/мм² --> | цвёрдасць = <!-- лік (безразм.) --> | прымесі = <!-- тыповая кол-ць, паказаць адзінкі --> | стан = <!-- цвёрды/вадкасць/газ --> | дынамічная вязкасць = <!-- лік, у Па·с (пры 20 °C) --> | кінематычная вязкасць = <!-- лік, у см²/с (пры 20 °C) --> | тэмп. плаўлення = <!-- лік, у °C --> | тэмп. кіпення = <!-- лік, у °C --> | тэмп. раскладання = <!-- лік, у °C --> | тэмп. успышкі = <!-- лік, у °C --> | тэмп. узгарання = <!-- лік, у °C --> | тэмп. самазагарання = <!-- лік, у °C --> | патройны пункт = <!-- ? K (? °C), ? Па --> | крытычны пункт = <!-- ? K (? °C), ? Па --> | цеплаёмістасць = <!-- лік, у Дж/(моль·К) (малярная цеп.-ём.) --> | цеплаёмістасць2 = <!-- лік, у Дж/(кг·К) (удзельная цеп.-ем.) --> | цеплаправоднасць = <!-- лік, у Вт/(м·K) --> | энтальпія ўтварэння = <!-- лік, у кдж/моль --> | удзельная цеплыня параўтварэння = <!-- лік, у Дж/кг --> | удзельная цеплыня параўтварэння2= <!-- лік, памернасць --> | удзельная цеплыня плаўлення = <!-- лік, у Дж/кг --> | удзельная цеплыня плаўлення2 = <!-- лік, памернасць --> | цеплавое пашырэнне = <!-- лік (безразм.) --> | інтэрвал трансфармацыі = <!-- лік, у ° --> | тэмпература размякчэння = <!-- лік, у ° --> | ціск пары = <!-- лік (з указаннем адз. вым!); можна дадаць любы тэкст --> | канст. дысац. кіслаты = <!-- лік (безразм.) --> | растваральнасць = <!-- лік, у г/100 мл --> | растваральнасць1 = <!-- лік, у г/100 мл --> | рэчыва1 = <!-- рэчыве 1 --> | растваральнасць2 = <!-- лік, у г/100 мл --> | рэчыва2 = <!-- рэчыве 2 --> | растваральнасць3 = <!-- лік, у г/100 мл --> | вещество3 = <!-- рэчыве 3 --> | растваральнасць4 = <!-- лік, у г/100 мл --> | рэчыва4 = <!-- рэчыве 4 --> | вярчэнне = <!-- лік, у ° --> | ізаэлектрычны пункт = <!-- лік (безразм.) --> | дыяпазон празрыстасці = <!-- лік-лік, у нм --> | паказчык пераламлення = <!-- лік (безразм.) --> | вугал Брустара = <!-- лік, у ° --> | гібрыдызацыя = <!-- ? --> | кардынацыйная геаметрыя = <!-- ? --> | крышталічная структура = <!-- апісанне рашоткі --> | дыпольны момант = <!-- лік, у дебаях --> | CAS = <!-- № па CAS --> | PubChem = <!-- № па PubChem --> | EINECS = <!-- № па EINECS --> | SMILES = <!-- Хім. формула па SMILES --> | ЕС = <!-- Рэгістрацыйны № EC --> | RTECS = <!-- № па RTECS --> | ЛД50 = <!-- лік, у мг/кг --> | таксічнасць = <!-- кароткае апісанне --> }} '''Трынітрафенол, 2,4,6-трынітрафенол''', ''пікрынавая кіслата'' — араматычнае хімічнае злучэнне C<sub>6</sub>H<sub>2</sub>(NO<sub>2</sub>)<sub>3</sub>OH, нітравытворнае [[фенол]]у. Атрыманы ў 1771 годзе {{нп3|Пітэр Вульф|П. Вульфам|en|Peter Woulfe}}<ref name="hem" />. == Уласцівасці == Пры нармальных умовах жоўтае [[Крышталь|крышталічнае]] рэчыва. Добра раствараецца ў канцэнтраванай [[Серная кіслата|сернай кіслаце]] і арганічных растваральніках, мала раствараецца ў вадзе (1,1 % пры 20 °C)<ref name="hem" />. Малекулярная маса 229,11 [[Атамная адзінка масы|а. а. м]]. Чысты трынітрафенол — цвёрдае рэчыва ў выглядзе пласціністых крышталёў ад бясколернага да жоўтага колеру, [[шчыльнасць]] 1813 кг/м³, [[тэмпература плаўлення]] 122,5 °C. Крышталічная сістэма ортарамбічная біпірамідальная. [[Ціск]] пароў пры 195 °C — 2 мм рт. сл., пры 255 °C — 50 мм рт. сл. Шчыльнасць расплаву пры 124 °C 1589 кг/м ³, пры 170 °C — 1513 кг/м³. Гравіметрычная (насыпная) шчыльнасць парашку 900—1000 кг/м³. Парашок добра прэсуецца, асабліва пры падаграванні. Пры ціску прэсавання 4500 кг/см² шчыльнасць 1740 кг/м³, аднак у практыцы з меркаванняў бяспекі прэсуюць пры цісках да 2000 кг/см², пры гэтым шчыльнасць не вышэй за 1630 кг/м³. Пры спакойным астуджэнні расплаву можна атрымаць цвёрдае рэчыва з шчыльнасцю 1580—1610 кг/м³. Чым менш прымешкаў, тым вышэй шчыльнасць сплаўленага трынітрафенолу. Аказвае раздражняючае ўздзеянне на [[Скура|скуру]]. Атрутнае рэчыва. == Выкарыстанне == Трынітрафенол доўгі час выкарыстоўваўся ў якасці фарбавальніка воўны, шоўку, скуры і інш.<ref name="hem">[http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2/4575.html Артыкул на сайце ХиМиК.ру] {{ref-ru}}</ref> Пікрынавая кіслата і яе солі — пікраты — з канца 19<ref name="hem" /> ст. выкарыстоўваюцца ў якасці [[Выбуховае рэчыва|выбуховых рэчываў]]. Таксама выкарыстоўваецца ў [[аналітычная хімія|аналітычнай хіміі]] для вызначэння [[калій|калію]], [[натрый|натрыю]], некаторых [[Бялкі|бялкоў]] і [[Амінакіслоты|амінакіслот]]. З’яўляецца зыходным рэчывам у сінтэзе [[хлорпікрын]]у і пікрамінавай кіслаты, прамежкавым рэчывам у сінтэзе фарбавальнікаў<ref name="hem" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|||550}} * {{кніга|загаловак=Хімічны слоўнік навучэнца: Дапам. для вучняў|адказны=Б. Н. Качаргін, В. М. Макарэўскі, Л. Я. Гарнастаева, В. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=2003|старонкі=230|старонак=287|isbn=985-12-0621-8|тыраж=1000}} * Fedoroff, Basil T. et al Enciclopedia of Explosives and Related Items, vol.1—7. — Dover, New Jersey: Picatinny Arsenal. — 1960—1975. — P285-P295. == Спасылкі == * {{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Тринитрофенол/|title=Тринитрофенол}} * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2/4575.html Артыкул на сайце ХиМиК.ру] {{ref-ru}} * [http://slovari.yandex.ru/~книги/Военная%20энциклопедия/Пикриновая%20кислота/ Военная энциклопедия: [В 18 т.]{{Недаступная спасылка}} / Под ред. В. Ф. Новицкого и др. — СПб.: Т-во И. Д. Сытина, 1911—1915.]{{Недаступная спасылка}} * {{Commons|Category:Picric acid}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фенолы]] [[Катэгорыя:Нітразлучэнні]] [[Катэгорыя:Выбуховыя рэчывы]] mst15ae9snd5n0ngtl7n1nkkw9ktq0n Пагараны 0 153096 5170353 5104692 2026-07-24T13:21:11Z Autumndancer 168015 5170353 wikitext text/x-wiki '''Пагар́аны''': * [[Пагараны (радовішча)]] == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Гродзенская вобласць]]: ** [[Пагараны (Ваўкавыскі раён)|Пагараны]] — вёска ў [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] ** [[Пагараны (Гродзенскі раён)|Пагараны]] — вёска ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] == Назва == Фіксаваліся старыя літоўскія прозвішчы Пагароўскі ([[Панявеж]])<ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=669%2F1%2F2169</ref>, Пагар ([[Трокі]])<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-D74N-F?mode=g&i=335&cat=2317996</ref>.{{Неадназначнасць}} 3x0yiuxbioh96lfibx2evjdrea0lqr4 Маанзундская аперацыя (1941) 0 157310 5170602 3807006 2026-07-24T21:36:40Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170602 wikitext text/x-wiki {{Картка:Бітва | Канфлікт = Маанзундская бітва | Частка = [[Другая сусветная вайна]] | Выява = | Подпіс = | Дата = 6 верасня — 22 кастрычніка | Год = 1941 | Месца = астравы [[Маанзундскі архіпелаг|Маанзундскага архіпелага]] | Вынік = Акупацыя [[вермахт]]ам астравоў Маазундскага архіпелага, частковая эвакуацыя рэшткаў злучэнняў [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РСЧА]] на {{нп3|Ханка, ваенна-марская база|паўвостраў Ханка|ru|Ханко (военно-морская база)}} і востраў {{нп3|Востраў Осмусаар|Осмусаар|ru|Осмуссаар}} | Бок1 = {{Сцяг СССР|23px}} [[СССР]] | Бок2 = {{Сцяг Трэцяга Рэйха|23px}} [[Трэці Рэйх|Германія]] | Камандуючы1 = {{Сцяг СССР|23px}} [[Мікалай Герасімавіч Кузняцоў]]<br /> {{Сцяг СССР|23px}} {{нп3|Аляксей Барысавіч Елісееў|Аляксей Барысавіч Елісееў|ru|Елисеев, Алексей Борисович}}<br /> {{Сцяг СССР|23px}} [[Р. Ф. Зайцаў]] | Камандуючы2 = {{Сцяг Трэцяга Рэйха|23px}} [[Георг фон Кюхлер]] | Сілы1 = [[3-я стралковая брыгада Паўночна-Заходняга фронту]] ([[8-я армія, СССР]], [[Паўночна-Заходні фронт, Другая сусветная вайна]]),<br />часткі Берагавая абарона Балтыйскага раёна,<br />4 інжынерныя батальёны, асобныя часткі<br />'''усяго:'''<br />23 663 чал | Сілы2 = [[61-я пяхотная дывізія, Германія]],<br /> [[217-я пяхотная дывізія, Германія]],<br /> ([[18-я армія, Германія]],<br /> [[Група армій «Поўнач»]]), інжынерныя часткі пры падтрымцы флота, авіяцыі і артылерыі<br />'''усяго:'''<br />звыш 50 тыс. чал. | Страты1 = усе акрамя 570 чал | Страты2 = звыш 26 тыс. чал., <br /> звыш 20 караблёў і судоў, <br /> 41 самалёт }} '''Маанзундская аперацыя''' ([[6 верасня]] — [[22 кастрычніка]] [[1941]]) — абарона [[Рабоча-сялянская Чырвоная Армія|РСЧА]] астравоў [[Маанзундскі архіпелаг|Маанзундскага архіпелага]] ад войскаў нацысцкай Германіі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Адпаведныя наступальныя аперацыі саперніка: асноўная — {{нп3|Аперацыя «Бэўвульф»|«Бэўвульф»|de|Unternehmen Beowulf}}; асобныя аперацыі адцягвання — «Зюйдвінд», «Вэствінд», {{нп3|Аперацыя Нордвінд|«Нордвінд»|en|Operation Nordwind (1941)}}. Аперацыя адбылася пасля захопу нямецкімі войскамі Таліна (29 жніўня 1941), у выніку чаго савецкія часці на астравах апынуліся ў тыле нямецкіх войскаў. {{Ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Бітвы СССР]] [[Катэгорыя:Бітвы Германіі]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Эстоніі]] 4mdb7wwoshk73wegfbmiqt2tt51u2o7 Тураўскі краязнаўчы музей 0 159043 5170703 5079522 2026-07-25T06:35:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170703 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Тураўскі краязнаўчы музей |sort = |арыгінал = Дзяржаўная ўстанова культуры «Тураўскі краязнаўчы музей» |выява = |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |профіль = комплексны |дата= |заснаваны = 1927 |падпарадкаваны = [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] |месцазнаходжанне= [[Тураў]], [[Беларусь]] |наведвальнікі = |фонд = больш за 12000 |агульная плошча =450 |выставачная плошча=328 |плошча запаснікаў =100 |дырэктар = Дзмітрый Эдуардавіч Апановіч |праезд = ад цэнтра горада па дарозе ў бок в. Рычоў, па левым боку насупраць школы № 1 |адкрыты = * - 09:00–18:00, апроч панядзелка і святочных дзён * - да 17:00 перад святочнымі днямі |білет = * - 2 руб. для дарослых * - 1 руб. для навучэнцаў * бескаштоўнае наведванне экспазіцый музея: ** - удзельнікам Вялікай Айчыннай вайны; ** - ваеннаслужачым тэрміновай службы; ** - інвалідам; ** - дзецям-сіротам і дзецям, якія засталіся без апекі бацькоў, якія знаходзяцца ў дзіцячых дамах, а таксама школах-інтэрнатах; ** - раз на месяц (кожную апошнюю сераду месяца) для ўсіх катэгорый грамадзян Рэспублікі Беларусь. |спасылка = |Commons = |адрас=247980, Беларусь, Тураў, вул. Кірава, 21 |сайт=http://turov.museum.by/be }} '''Тураўскі краязнаўчы музей''' — адзін з найстарэйшых [[музей|музеяў]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. == Гісторыя == [[Файл:BLR Turau view towards Castle Hill.jpg|злева|міні|223x223пкс|[[Тураўскае гарадзішча]].]] Заснаваны ў 1927 годзе на базе школьнага гуртка гісторыі і прыроды, меў больш за сто экспанатаў. Заснавальнік і першы дырэктар музея — настаўнік геаграфіі Максім Емяльянавіч Бруй. Актыўны ўдзел у стварэнні музея браў бібліятэкар Народнага дома Парфен Антонавіч Шчакатовіч. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] сабраная музейная калекцыя цалкам знішчана. Пасля заканчэння вайны і да снежня 1949 года новая музейная калекцыя збіралася і экспанавалася ў прыватным доме П. А. Шчакатовіча. Рашэннем Палескага аблвыканкама ад 1949 года Тураўскі краязнаўчы музей быў адкрыты зноў. Да 1961 года музейная калекцыя налічвала 1290 адзінак. [[Файл:Гарадзішча старажытнага Турава пэрыяду раньняга сярэднявечча царква 1.JPG|міні|Рэшткі царквы]] Па ініцыятыве музея ў 1961 годзе на сярэднявечным [[Тураўскае гарадзішча|гарадзішчы Турава]] праведзены першыя буйныя археалагічныя даследаванні Тураўскім атрадам [[АН СССР]]. Тады ж маскоўскія археолагі выказалі здагадку, што на гарадзішчы размяшчаюцца рэшткі манументальнага збудавання. Раскопкі 1963 года пацвердзілі здагадкі навукоўцаў — быў выяўлены падмурак [[Тураўская царква|сярэднявечнага цаглянага храма]]. У цяперашні час падмурак храма XII стагоддзя з’яўляецца цэнтральным экспанатам гісторыка-археалагічнага комплексу «Старажытны Тураў». == Калекцыя == Станам на канец 2023 года асноўны фонд музея складае больш за 12 тысяч прадметаў на розную тэматыку. Навукова-дапаможны фонд складае больш за 9 тысяч прадметаў. Таксама ёсць музейная экспазіцыя «Старажытны Тураў», якая знаходзіцца на мясцовай Замкавай гары.<ref>{{Cite web|lang=be|url=http://turov.museum.by/|title=Дзяржаўная ўстанова культуры «Тураўскі краязнаўчы музей»|website=Дзяржаўная ўстанова культуры «Тураўскі краязнаўчы музей»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331190316/http://turov.museum.by/|archive-date=31 сакавіка 2022|access-date=|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Тураўскі краязнаўчы музей// Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. — Мн., 1987. — Т. 5. — С. 289. * Марынкіна В. Тураўскаму краязнаўчаму музею — 70 год / / Новае Палессе (Жыткавічы). — 1998. — 10 студз. * Тураўскі краязнаўчы музей / / Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Жыткавіцкага р-на. — Мн., 1994. — С. 740—741. == Спасылкі == * http://turov.museum.by/be {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221125213158/http://turov.museum.by/be |date=25 лістапада 2022 }} -- афіцыйны і актуальны сайт музея * [http://www.museum.gomel-region.by/ru/list/zhitkovichi/turov_region_museum/ Старонка музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100528171528/http://museum.gomel-region.by/ru/list/zhitkovichi/turov_region_museum |date=28 мая 2010 }} * [https://vk.com/club175026278 Музей в ВКонтакте] * [https://www.instagram.com/turov_muzeum/ Музей в Instagram] [[Катэгорыя:Музеі Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Славутасці Турава]] [[Катэгорыя:Краязнаўчыя музеі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Турава]] bl03vkuptgskbywl2j3yu015stwbolu Антон Францішак Брыль 0 166125 5170607 5068674 2026-07-24T21:38:17Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170607 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Брыль}} {{пісьменнік}} '''Антон Францішак Брыль''' (нар. {{ДН|18|8|1982}}, [[Мінск]]) — беларускі [[перакладчык]] і [[паэт]]. == Біяграфія == Сын Андрэя Брыля, унук [[Янка Брыль|Янкі Брыля]]<ref name="Прэзент">[http://nashaniva.by/?c=ar&i=57583 Прэзентацыя кнігі Антона Францішка Брыля — 21 ліпеня]{{Недаступная спасылка}} — nashaniva.by, 21 ліпеня 2011.</ref>. Скончыў матэматычны клас [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Ліцэя БДУ]] (1999), факультэт прыкладной матэматыкі і інфарматыкі [[БДУ]] (2004) па спецыяльнасці «матэматык-праграміст». Атрымаў ступень [[PhD]] ў [[Трэнцкі ўніверсітэт|Трэнцкім універсітэце]] (2008) па спецыяльнасці «[[Машыннае навучанне]]». Працаваў на факультэце інфарматыкі [[Дублінскі гарадскі ўніверсітэт|Дублінскага гарадскога ўніверсітэта]]<ref name="Дэбют">[http://www.svaboda.org/content/article/24515936.html Найлепшай дэбютнай кнігай — 2011 стала…] — svaboda.org, 14 сакавіка 2012.</ref>. Жыў у [[Дублін]]е, [[Цюрых]]у, Лондане. == Творчасць == Зборнік вершаў і малых паэм А. Ф. Брыля, напісаных у 2003—2011 гадах, «Не ўпаў жолуд» выйшаў у 2011 годзе<ref name="Прэзент"/>, казачная аповесць «Ян Ялмужна» выйшла асобным выданнем у 2014 годзе. Аўтар першага перакладу на беларускую [[гімн Кэдмана|гімна Кэдмана]], найранейшага помніка стараангліскай паэзіі. Пераклаў стараанглійскую паэму «[[Беавульф|Бэўвульф]]», урыўкі публікаваліся ў часопісах «Наша вера» і «[[Дзеяслоў (2002)|Дзеяслоў]]», асобным выданнем, пад назвай «Бэўвульф», пераклад выйшаў у чэрвені 2013 года<ref>Бэўвульф / пер. са стараанглійскай мовы Антона Францішка Брыля. — Мінск : Зміцер Колас, 2013. — 130 с.</ref><ref>''Чарнякевіч Ц.'' [http://old.zviazda.by/ru/issue/article.php?id=113623 І наш «Бэўвульф»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170629002429/http://old.zviazda.by/ru/issue/article.php?id=113623 |date=29 чэрвеня 2017 }} // Звязда, № 117 (27482), 27 чэрв. 2013.</ref>. Таксама пераклаў на беларускую паасобныя творы [[Антон Адынец|А. Э. Адынца]], [[Чарльз Дыкенс|Ч. Дыкенса]], [[Уільям Батлер Ейтс|У. Б. Ейтса]], [[Гай Валерый Катул|Катула]], [[Марк Валерый Марцыял|Марцыяла]], [[Сюзанна Кларк|С. Кларк]], [[Францішак Дыянізы Князьнін|Ф. Д. Князьніна]], [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Ю. У. Нямцэвіча]], [[Джон Рональд Руэл Толкін|Д. Толкіна]] і інш. Выявіў у бібліятэцы АН Літвы і падрыхтаваў да друку санеты [[Бенедыкт Янкоўскі|Б. Янкоўскага]]<ref>Poleskie Sonety Benedykta Jankowskiego. Do druku podał Anton Franciszek Bryl. [[Pamiętnik Literacki]], 2014, z. 2., s. 159—163.</ref>. == Прызнанне == * Фіналіст конкурсу маладых літаратараў імя У. Караткевіча (2005)<ref name="Прэзент"/>. * Зборнік А. Ф. Брыля «Не ўпаў жолуд» заняў 2-е месца сярод дзесяці найбольш значных літаратурна-мастацкіх выданняў 2011 года паводле версіі часопіса «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]»<ref name="Малад-2011">''Чарнякевіч Ц.'' Кніга года-2011 па версіі часопіса «Маладосць» // Маладосць. — 2011. — № 12.</ref>, 10-е месца паводле версіі газеты «Наша Ніва»<ref name="НН-2011">[http://nashaniva.by/?c=ar&i=65809 Найлепшыя кнігі 2011] — nashaniva.by, 30.12.2011</ref>, прызнаны лепшай дэбютнай кнігай паэзіі 2011 года паводле [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] і [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]<ref name="Дэбют"/>. * Лаўрэат прэміі часопіса [[ПрайдзіСвет|«ПрайдзіСвет»]] (2011) за пераклады з польскай Ф. Д. Князьніна, А. Э. Адынца, Ю. У. Нямцэвіча і з лацінскай Катула<ref name="Прайдзі-2011">[http://prajdzisvet.org/events/990-laureaty-premii-prajdzisvieta-za-2011-hod-basharymava-martysievich-i-bryl.html Лаўрэаты прэміі «ПрайдзіСвета» за 2011 год — Башарымава, Мартысевіч і Брыль] — prajdzisvet.org, 27 чэрвеня 2012.</ref>. * Лаўрэат [[Прэмія імя Карласа Шэрмана|прэміі імя Карласа Шэрмана]] (2019) за зборнік перакладаў з лацінскай «Выбраныя вершы» паэзіі [[Марцыял]]а<ref>https://www.svaboda.org/a/30237789.html</ref>. * Лаўрэат [[прэмія Цёткі|прэміі Цёткі]] ў намінацыі «Найлепшая кніга для дзяцей і падлеткаў» з кнігай «Мышыныя Каляды» (2022). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Бэўвульф / пер. са стараанглійскай мовы Антона Францішка Брыля. — Мінск : Зміцер Колас, 2013. — 130 с. * ''[[Арнольд Мак-Мілін|Arnold McMillin]]'' Spring Shoots: Young Belarusian Poets in the Early Twenty-First Century. — [Cambridge: MHRA,] 2015. — 200 p. — ISBN 978-1-78188-227-6. — P. 3, 6-10. == Спасылкі == * http://ilnur.livejournal.com/ — блог А. Ф. Брыля ў [[ЖЖ]] * ''Дворецкая А.'' [https://dev.by/lenta/main/u-menya-net-drugogo-pasporta-krome-belorusskogo-vnuk-yanki-brylya-o-svoey-rabote-programmistom-v-facebook-i-google «У меня нет другого паспорта, кроме белорусского». Внук Янки Брыля — о работе программистом в Facebook и Google] — dev.by, 2 февраля 2018, 09:02 * ''Дорская А.'' [http://budzma.by/news/anton-francishak-bryl-ya-pishu-paeziyu-i-prozu-pyerakladchyka.html Антон Францішак Брыль: «Я пішу паэзію і прозу перакладчыка»] — budzma.by, 09.12.2014 * ''Жыбуль В.'' [https://www.svaboda.org/a/29130490.html Ад кнігарні да карчмы. Віктар Жыбуль пра «Цмачанку» Антона Брыля] — svaboda.org, 29.03.2018, 09:30 * ''Чарнякевіч Ц.'' [http://www.svaboda.org/content/article/26792946.html Зямля, зачараваная добрымі духамі] — svaboda.org, 14.01.2015, 11:30 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брыль Антон Францішак}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Джона Рональда Руэла Толкіна]] 5nd4wj1sdzjafd7xppreppv0z34m6qh Пункты Лагранжа 0 166892 5170415 4956247 2026-07-24T14:18:53Z Каталинград 171508 Вычытка, выпраўленыя арфаграфічныя памылкі, зняцце шаблону 5170415 wikitext text/x-wiki [[Выява:Lagrange points2.svg|thumb|справа|Пункты Лагранжа і эквіпатэнцыяльныя паверхні сістэмы двух цел.]] '''Пункты Лагранжа''' ([[Лацінская мова|лац]]. librātiō — разгойдванне) або L-пункты — пункты у сістэме з двух масіўных цел, у якіх трэцяе цела з зусім малой масай, на якое не дзейнічаюць ніякія іншыя сілы, акрамя [[Гравітацыя|гравітацыйных сіл]] з боку двух першых цел, можа заставацца нерухомым адносна гэтых цел. Больш дакладна пункты Лагранжа ўяўляюць сабой прыватны выпадак пры вырашэнні т. з. абмежаванай [[задача трох цел|задачы трох цел]] — калі арбіты ўсіх цел з’яўляюцца кругавымі і [[маса]] аднаго з іх нашмат менш масы любога з двух іншых. У гэтым выпадку можна лічыць, што два масіўных цела звяртаюцца вакол іх агульнага цэнтра мас з пастаяннай вуглавой хуткасцю. У прасторы вакол іх існуюць пяць пунктаў, у якіх трэцяе цела з занядбана малой масай можа заставацца нерухомым у круцільнай сістэме адліку, якая звязаная з масіўнымі целамі. У гэтых пунктах гравітацыйныя сілы, якія дзейнічаюць на малое цела, ураўнаважваюцца [[Цэнтрабежная сіла|цэнтрабежнай сілай]]. Пункты Лагранжа атрымалі сваю назву у гонар матэматыка [[Жазэф Луі Лагранж|Жазэфа Луі Лагранжа]], які першым у 1772 выявіў гэту з’яву. [[Выява:Lagrange very massive.svg|thumb|справа|Схема пяці лагранжевых пунктаў у сістэме двух целаў, калі адно цела нашмат масіўней іншага ([[Сонца]] і [[Планета Зямля|Зямля]]). У такой сістэме пункты L<sub>3</sub>, L<sub>4</sub>, L<sub>5</sub> паказаны на самой [[Арбіта|арбіце]], хоць фактычна яны будуць знаходзіцца трохі за ёй]] == Размяшчэнне пунктаў Лагранжа == Усе пункты Лагранжа ляжаць у [[Плоскасць|плоскасці]] арбіт масіўных целаў і абазначаюцца загалоўнай лацінскай літарай L з лічбавым індэксам ад 1 да 5. Першыя тры пункты размешчаны на лініі, якая праходзіць праз абодва масіўных целы. Гэтыя пункты Лагранжа называюцца калінеарнымі і абазначаюцца L<sub>1</sub>, L<sub>2</sub> і L<sub>3</sub>. L<sub>1</sub> знаходзіцца паміж дзвюма целамі сістэмы, бліжэй да менш масіўнага цела, L<sub>2</sub> — звонку, за менш масіўным целам і L<sub>3</sub> — за больш масіўным. Адлегласці ад цэнтра мас сістэмы да гэтых пунктаў у першым набліжэнні па α разлічваюцца з дапамогай наступных формул<ref name="calc1">[http://www.physics.montana.edu/faculty/cornish/lagrange.pdf Разлік палажэння пунктаў Лагранжа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150907090116/http://www.physics.montana.edu/faculty/cornish/lagrange.pdf |date=7 верасня 2015 }}</ref><ref>[http://www-spof.gsfc.nasa.gov/stargaze/Slagrng3.htm Разлік палажэння пунктаў Лагранжа L<sub>4</sub> і L<sub>5</sub> (іншы варыянт)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120505163645/http://www-spof.gsfc.nasa.gov/stargaze/Slagrng3.htm |date=5 мая 2012 }}</ref>: : <math> r_1 = \left ( R \left[ 1 - \left( \frac{\alpha}{3} \right)^{1/3} \right], 0 \right ) </math> : <math> r_2 = \left ( R \left[ 1 + \left( \frac{\alpha}{3} \right)^{1/3} \right], 0 \right ) </math> : <math> r_3 = \left ( R \left[ 1 + \frac{5}{12} \alpha \right], 0 \right ) </math> где <math> \alpha = \frac{M_2}{M_1+M_2} </math>, : ''R'' — адлегласць меж целамі : ''M''<sub>1</sub> — маса больш масіўнага цела, : ''M''<sub>2</sub> — маса другога цела. === L<sub>1</sub> === Пункт L<sub>1</sub> ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub> (M<sub>1</sub> > M</sub>2), і знаходзіцца паміж імі, паблізу другога цела. Яе наяўнасць абумоўлена тым, што [[гравітацыя]] цела M<sub>2</sub> часткова кампенсуе гравітацыю цела M<sub>1</sub>. Пры гэтым чым больш M<sub>2</sub>, тым далей ад яго будзе размяшчацца гэты пункт. ==== Выкарыстанне ==== У сістэме Сонца-Зямля пункт L1 можа быць ідэальным месцам для размяшчэння касмічнай абсерваторыі для назірання Сонца, якое у гэтым месцы ніколі не перакрываецца ні Зямлёй, ні Месяцам. Напрыклад, Сонечная геліясферная абсерваторыя (SOHO) рухаецца менавіта вакол пункта L<sub>1</sub>, разам з дзвюма іншымі апаратамі Advanced Composition Explorer (ACE) і WIND. Месяцавы пункт L<sub>1</sub> (у сістэме Зямля-Месяц) можа стаць ідэальным месцам для будаўніцтва касмічнай пілатуемай арбітальнай станцыі, якая дазволіла б лёгка дабрацца да Месяца з мінімальнымі выдаткамі [[паліва]] і стаць ключавым вузлом грузавога патоку паміж Зямлёй і нашым [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|спадарожнікам]]. === L<sub>2</sub> === [[Выява:L2 rendering.jpg|thumb|справа|Пункт L2 у сістэме Сонца-Зямля]] Пункт L<sub>2</sub> ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub> (M<sub>1</sub>>M<sub>2</sub>) і знаходзіцца за целам з меншай масай. Пункты L<sub>1</sub> і L<sub>2</sub> размяшчаюцца на адной лініі і ў мяжы M<sub>1</sub> >> M<sub>2</sub> сіметрычныя адносна M<sub>2</sub>. У пункце L<sub>2</sub> гравітацыйныя сілы, якія дзейнічаюць на цела, кампенсуюць дзеянне цэнтрабежных сіл у круцільнай сістэме адліку. Пункт L<sub>2</sub> у сістэме Сонца-Зямля з’яўляецца ідэальным месцам для будаўніцтва арбітальных касмічных абсерваторый і [[тэлескоп]]аў. Паколькі аб’ект у пункце L<sub>2</sub> здольны працяглы час захоўваць сваю арыентацыю адносна Сонца і Зямлі, вырабляць яго экранаванне і каліброўку становіцца значна прасцей. Аднак гэты пункт размешчаны крыху далей зямной цені (у галіне паўцені) <ref>Angular size of the Sun at 1 AU + 930000 miles: 31.6', angular size of Earth at 930000 miles: 29.3'</ref>, так што [[сонечная радыяцыя]] блакуецца не цалкам. У гэтым пункце ўжо знаходзяцца апараты амерыканскага і еўрапейскага касмічных агенцтваў WMAP, Планк і касмічны тэлескоп Гершэль. У 2013 годзе да іх можа далучыцца тэлескоп Gaia, а ў 2018 — Джэймс Вебб. Пункт L<sub>2</sub> у сістэме Зямля-Месяц можа быць выкарыстана для забеспячэння спадарожнікавай сувязі з аб’ектамі на адваротным баку Месяца, а таксама быць зручным месцам для размяшчэння заправачнай станцыі для абслугоўвання грузапатоку паміж Зямлёй і Месяцам<ref name=aiaa20100902_p4>{{cite web |last = Zegler |first = Frank |title = Evolving to a Depot-Based Space Transportation Architecture |url = http://www.ulalaunch.com/site/docs/publications/DepotBasedTransportationArchitecture2010.pdf |work = AIAA SPACE 2010 Conference & Exposition |publisher = AIAA |access-date = 2011-01-25 |author2=Bernard Kutter |date = 2010-09-02 |year = 2010 |page = 4 |quote = L<sub>2</sub> is in deep space far away from any planetary surface and hence the thermal, micrometeoroid, and atomic oxygen environments are vastly suberior to those in LEO. Thermodynamic stasis and extended hardware life are far easier to obtain without these punishing conditions seen in LEO. L2 is not just a great gateway- it is a great place to store propellants.... L<sub>2</sub> is an ideal location to store propellants and cargos: it is close, high energy, and cold. More importantly, it allows the continuous onward movement of propellants from LEO depots thus subpressing their size and effectively minimizing the near-earth boiloff penalties |archive-url = https://www.webcitation.org/61AHoir7P?url=http://www.ulalaunch.com/site/docs/publications/DepotBasedTransportationArchitecture2010.pdf |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref> Калі M<sub>2</sub> шмат менш па масе, чым M<sub>1</sub>, то пункты L<sub>1</sub> і L<sub>2</sub> знаходзяцца на прыкладна аднолькавай адлегласці r ад цела M<sub>2</sub>, роўным радыусе сферы Хіла: : <math>r \approx R \sqrt[3]{\frac{M_2}{3 M_1}}</math> === L<sub>3</sub> === [[Выява:Formule lagrange.jpg|400px|thumb|Тры з пяці пунктаў Лагранжа размешчаны на адной восі]] Пункт L<sub>3</sub> ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub> (M<sub>1</sub>>M<sub>2</sub>), і знаходзіцца за целам з большай масай. Гэтак жа, як для пункта L<sub>2</sub>, у гэтым пункце гравітацыйныя сілы кампенсуюць дзеянне цэнтрабежных сіл. Да пачатку касмічнай эры сярод пісьменнікаў-фантастаў была вельмі папулярная ідэя аб існаванні на супрацьлеглым баку зямной арбіты у пункце L<sub>3</sub> іншай аналагічнай ёй планеты, званай «Супрацьзямля», якая з-за свайго размяшчэння была недаступная для прамых назіранняў. Аднак са з’яўленнем магчымасці выконваць назіранні з дапамогай [[касмічны апарат|касмічных апаратаў]] і зондаў было паказана, што гэтая [[гіпотэза]] з’яўляецца памылковай. На самай справе з-за гравітацыйнага ўплыву іншых планет пункт L<sub>3</sub> у сістэме Сонца-Зямля з’яўляецца вельмі няўстойлівым. Так, падчас супрацьстаянняў паміж Зямлёй і [[Планета Венера|Венерай]], якія здараюцца кожныя 20 месяцаў, Венера знаходзіцца ўсяго у 0,3 [[а. а.]] ад пункту L<sub>3</sub> і такім чынам аказвае вельмі сур’ёзны ўплыў на яе размяшчэнне адносна зямной арбіты. Акрамя таго, з-за незбалансаванасці цэнтра цяжару сістэмы Сонца-[[планета Юпітэр|Юпітэр]] адносна Зямлі і эліптычнасці зямной арбіты, так званая Супрацьзямля ўсё роўна, час ад часу, была б даступная для назіранняў і абавязкова была б заўважана. Арбітальныя касмічныя апараты і спадарожнікі, размешчаныя паблізу гэтага пункту L<sub>3</sub>, могуць пастаянна сачыць і аператыўна дакладваць на Зямлю інфармацыю аб розных формах актыўнасці на паверхні Сонца, у прыватнасці, аб з’яўленні новых плям або выбліскаў, і выкарыстоўвацца у якасці сістэмы ранняга папярэджання аб касмічным надвор’і NOAA Space Weather Prediction Center з запасам часу да 7 дзён. Акрамя таго, інфармацыя з такіх спадарожнікаў можа быць выкарыстана для забеспячэння бяспекі далёкіх пілатуемых палётаў, напрыклад да [[Марс]]а або [[Пояс астэроідаў|астэроідаў]]. У 2010 годзе былі вывучаны некалькі варыянтаў запуску падобнага спадарожніка<ref name=transferslibthree>{{Cite journal | title=Spacecraft trajectories to the '''<sub>3</sub>''' point of the Sun–Earth three-body problem | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy (Springer) | last1=Tantardini | first1=Marco | last2=Fantino | first2=Elena | coauthors=Yuan Ren, Pierpaolo Pergola, Gerard Gуmez and Josep J. Masdemont | url=http://www.springerlink.com/content/64n5k064g2096785/?p=48e1573b8c994ce99d3b72421265fa0e&pi=1 | year=2010 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === L<sub>4</sub> і L<sub>5</sub> === [[Выява:L4 diagram.svg|thumb|справа|Гравітацыйнае паскарэнне у L<sub>4</sub>]] Калі на аснове лініі, якая злучае абодва цела сістэмы, пабудаваць два роўнабаковыя трохкутнікі, дзве вяршыні якіх адпавядаюць цэнтрам цел M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub>, то пункты L<sub>4</sub> і L<sub>5</sub> будуць адпавядаць становішчу трэціх вяршыняў гэтых трохвугольнікаў, размешчаных у плоскасці арбіты другога цела ў 60 градусах наперадзе і ззаду яго. Адлегласці ад цэнтра мас сістэмы да гэтых пунктаў у каардынатнай сістэме з цэнтрам каардынат у цэнтры мас сістэмы разлічваюцца па наступных формулах: : <math> r_4 = \left ( \frac{R}{2} \beta, \frac{\sqrt{3}R}{2} \right ) </math> : <math> r_5 = \left ( \frac{R}{2} \beta, -\frac{\sqrt{3}R}{2} \right ) </math> дзе : <math> \beta = \frac{M_1-M_2}{M_1+M_2} </math>, : ''R'' — адлегласць меж целамі, : ''M''<sub>1</sub> — маса больш масіўнага цела, : ''M''<sub>2</sub> — маса другога цела. == Практычнае прымяненне == Даследчыкі у галіне [[касманаўтыка|касманаўтыкі]] даўно ўжо звярнулі ўвагу на пункты Лагранжа. Напрыклад, у пункце L<sub>1</sub> сістэмы Зямля-Сонца зручна размясціць касмічную сонечную абсерваторыю — яна ніколі не будзе трапляць у [[цень]] Зямлі, а значыць, назіранні можна весці няспынна. Пункт L<sub>2</sub> падыходзіць для касмічнага тэлескопа — тут Зямля амаль цалкам засланяе сонечнае святло і сама не перашкаджае назіранням, паколькі звернута да L<sub>2</sub> неасветленым бокам. Пункт L<sub>1</sub> сістэмы Зямля-Месяц зручны для размяшчэння рэтрансляцыйнай станцыі у перыяд асваення Месяца. Яна будзе знаходзіцца у зоне прамой бачнасці для большай часткі звернутага да Зямлі паўшар’я Месяца, а для сувязі з ёй спатрэбяцца перадатчыкі у дзясяткі разоў менш магутныя, чым для сувязі з Зямлёй. == Гл. таксама == * [[Лібрацыя]] * [[Поласць Роша]] {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нябесная механіка}} [[Катэгорыя:Нябесная механіка]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка]] iy4m9065fecbe4jqofxcvkw981e7qj7 5170422 5170415 2026-07-24T14:27:17Z Каталинград 171508 Выбачайце, калі ласка, я адну арфаграфічную памылку не заўважыў, Выпраўленая арфаграфічная памылка 5170422 wikitext text/x-wiki [[Выява:Lagrange points2.svg|thumb|справа|Пункты Лагранжа і эквіпатэнцыяльныя паверхні сістэмы двух цел.]] '''Пункты Лагранжа''' ([[Лацінская мова|лац]]. librātiō — разгойдванне) або L-пункты — пункты у сістэме з двух масіўных цел, у якіх трэцяе цела з зусім малой масай, на якое не дзейнічаюць ніякія іншыя сілы, акрамя [[Гравітацыя|гравітацыйных сіл]] з боку двух першых цел, можа заставацца нерухомым адносна гэтых цел. Больш дакладна пункты Лагранжа ўяўляюць сабой прыватны выпадак пры вырашэнні т. з. абмежаванай [[задача трох цел|задачы трох цел]] — калі арбіты ўсіх цел з’яўляюцца кругавымі і [[маса]] аднаго з іх нашмат менш масы любога з двух іншых. У гэтым выпадку можна лічыць, што два масіўных цела звяртаюцца вакол іх агульнага цэнтра мас з пастаяннай вуглавой хуткасцю. У прасторы вакол іх існуюць пяць пунктаў, у якіх трэцяе цела з занядбана малой масай можа заставацца нерухомым у круцільнай сістэме адліку, якая звязаная з масіўнымі целамі. У гэтых пунктах гравітацыйныя сілы, якія дзейнічаюць на малое цела, ураўнаважваюцца [[Цэнтрабежная сіла|цэнтрабежнай сілай]]. Пункты Лагранжа атрымалі сваю назву у гонар матэматыка [[Жазэф Луі Лагранж|Жазэфа Луі Лагранжа]], які першым у 1772 выявіў гэту з’яву. [[Выява:Lagrange very massive.svg|thumb|справа|Схема пяці лагранжевых пунктаў у сістэме двух целаў, калі адно цела нашмат масіўней іншага ([[Сонца]] і [[Планета Зямля|Зямля]]). У такой сістэме пункты L<sub>3</sub>, L<sub>4</sub>, L<sub>5</sub> паказаны на самой [[Арбіта|арбіце]], хоць фактычна яны будуць знаходзіцца трохі за ёй]] == Размяшчэнне пунктаў Лагранжа == Усе пункты Лагранжа ляжаць у [[Плоскасць|плоскасці]] арбіт масіўных целаў і абазначаюцца загалоўнай лацінскай літарай L з лічбавым індэксам ад 1 да 5. Першыя тры пункты размешчаны на лініі, якая праходзіць праз абодва масіўных целы. Гэтыя пункты Лагранжа называюцца калінеарнымі і абазначаюцца L<sub>1</sub>, L<sub>2</sub> і L<sub>3</sub>. L<sub>1</sub> знаходзіцца паміж дзвюма целамі сістэмы, бліжэй да менш масіўнага цела, L<sub>2</sub> — звонку, за менш масіўным целам і L<sub>3</sub> — за больш масіўным. Адлегласці ад цэнтра мас сістэмы да гэтых пунктаў у першым набліжэнні па α разлічваюцца з дапамогай наступных формул<ref name="calc1">[http://www.physics.montana.edu/faculty/cornish/lagrange.pdf Разлік палажэння пунктаў Лагранжа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150907090116/http://www.physics.montana.edu/faculty/cornish/lagrange.pdf |date=7 верасня 2015 }}</ref><ref>[http://www-spof.gsfc.nasa.gov/stargaze/Slagrng3.htm Разлік палажэння пунктаў Лагранжа L<sub>4</sub> і L<sub>5</sub> (іншы варыянт)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120505163645/http://www-spof.gsfc.nasa.gov/stargaze/Slagrng3.htm |date=5 мая 2012 }}</ref>: : <math> r_1 = \left ( R \left[ 1 - \left( \frac{\alpha}{3} \right)^{1/3} \right], 0 \right ) </math> : <math> r_2 = \left ( R \left[ 1 + \left( \frac{\alpha}{3} \right)^{1/3} \right], 0 \right ) </math> : <math> r_3 = \left ( R \left[ 1 + \frac{5}{12} \alpha \right], 0 \right ) </math> где <math> \alpha = \frac{M_2}{M_1+M_2} </math>, : ''R'' — адлегласць меж целамі : ''M''<sub>1</sub> — маса больш масіўнага цела, : ''M''<sub>2</sub> — маса другога цела. === L<sub>1</sub> === Пункт L<sub>1</sub> ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub> (M<sub>1</sub> > M</sub>2), і знаходзіцца паміж імі, паблізу другога цела. Яе наяўнасць абумоўлена тым, што [[гравітацыя]] цела M<sub>2</sub> часткова кампенсуе гравітацыю цела M<sub>1</sub>. Пры гэтым чым больш M<sub>2</sub>, тым далей ад яго будзе размяшчацца гэты пункт. ==== Выкарыстанне ==== У сістэме Сонца-Зямля пункт L1 можа быць ідэальным месцам для размяшчэння касмічнай абсерваторыі для назірання Сонца, якое у гэтым месцы ніколі не перакрываецца ні Зямлёй, ні Месяцам. Напрыклад, Сонечная геліясферная абсерваторыя (SOHO) рухаецца менавіта вакол пункта L<sub>1</sub>, разам з дзвюма іншымі апаратамі Advanced Composition Explorer (ACE) і WIND. Месяцавы пункт L<sub>1</sub> (у сістэме Зямля-Месяц) можа стаць ідэальным месцам для будаўніцтва касмічнай пілатуемай арбітальнай станцыі, якая дазволіла б лёгка дабрацца да Месяца з мінімальнымі выдаткамі [[паліва]] і стаць ключавым вузлом грузавога патоку паміж Зямлёй і нашым [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|спадарожнікам]]. === L<sub>2</sub> === [[Выява:L2 rendering.jpg|thumb|справа|Пункт L2 у сістэме Сонца-Зямля]] Пункт L<sub>2</sub> ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub> (M<sub>1</sub>>M<sub>2</sub>) і знаходзіцца за целам з меншай масай. Пункты L<sub>1</sub> і L<sub>2</sub> размяшчаюцца на адной лініі і ў мяжы M<sub>1</sub> >> M<sub>2</sub> сіметрычныя адносна M<sub>2</sub>. У пункце L<sub>2</sub> гравітацыйныя сілы, якія дзейнічаюць на цела, кампенсуюць дзеянне цэнтрабежных сіл у круцільнай сістэме адліку. Пункт L<sub>2</sub> у сістэме Сонца-Зямля з’яўляецца ідэальным месцам для будаўніцтва арбітальных касмічных абсерваторый і [[тэлескоп]]аў. Паколькі аб’ект у пункце L<sub>2</sub> здольны працяглы час захоўваць сваю арыентацыю адносна Сонца і Зямлі, вырабляць яго экранаванне і каліброўку становіцца значна прасцей. Аднак гэты пункт размешчаны крыху далей зямной цені (у галіне паўцені) <ref>Angular size of the Sun at 1 AU + 930000 miles: 31.6', angular size of Earth at 930000 miles: 29.3'</ref>, так што [[сонечная радыяцыя]] блакуецца не цалкам. У гэтым пункце ўжо знаходзяцца апараты амерыканскага і еўрапейскага касмічных агенцтваў WMAP, Планк і касмічны тэлескоп Гершэль. У 2013 годзе да іх можа далучыцца тэлескоп Gaia, а у 2018 — Джэймс Вебб. Пункт L<sub>2</sub> у сістэме Зямля-Месяц можа быць выкарыстана для забеспячэння спадарожнікавай сувязі з аб’ектамі на адваротным баку Месяца, а таксама быць зручным месцам для размяшчэння заправачнай станцыі для абслугоўвання грузапатоку паміж Зямлёй і Месяцам<ref name=aiaa20100902_p4>{{cite web |last = Zegler |first = Frank |title = Evolving to a Depot-Based Space Transportation Architecture |url = http://www.ulalaunch.com/site/docs/publications/DepotBasedTransportationArchitecture2010.pdf |work = AIAA SPACE 2010 Conference & Exposition |publisher = AIAA |access-date = 2011-01-25 |author2=Bernard Kutter |date = 2010-09-02 |year = 2010 |page = 4 |quote = L<sub>2</sub> is in deep space far away from any planetary surface and hence the thermal, micrometeoroid, and atomic oxygen environments are vastly suberior to those in LEO. Thermodynamic stasis and extended hardware life are far easier to obtain without these punishing conditions seen in LEO. L2 is not just a great gateway- it is a great place to store propellants.... L<sub>2</sub> is an ideal location to store propellants and cargos: it is close, high energy, and cold. More importantly, it allows the continuous onward movement of propellants from LEO depots thus subpressing their size and effectively minimizing the near-earth boiloff penalties |archive-url = https://www.webcitation.org/61AHoir7P?url=http://www.ulalaunch.com/site/docs/publications/DepotBasedTransportationArchitecture2010.pdf |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref> Калі M<sub>2</sub> шмат менш па масе, чым M<sub>1</sub>, то пункты L<sub>1</sub> і L<sub>2</sub> знаходзяцца на прыкладна аднолькавай адлегласці r ад цела M<sub>2</sub>, роўным радыусе сферы Хіла: : <math>r \approx R \sqrt[3]{\frac{M_2}{3 M_1}}</math> === L<sub>3</sub> === [[Выява:Formule lagrange.jpg|400px|thumb|Тры з пяці пунктаў Лагранжа размешчаны на адной восі]] Пункт L<sub>3</sub> ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub> (M<sub>1</sub>>M<sub>2</sub>), і знаходзіцца за целам з большай масай. Гэтак жа, як для пункта L<sub>2</sub>, у гэтым пункце гравітацыйныя сілы кампенсуюць дзеянне цэнтрабежных сіл. Да пачатку касмічнай эры сярод пісьменнікаў-фантастаў была вельмі папулярная ідэя аб існаванні на супрацьлеглым баку зямной арбіты у пункце L<sub>3</sub> іншай аналагічнай ёй планеты, званай «Супрацьзямля», якая з-за свайго размяшчэння была недаступная для прамых назіранняў. Аднак са з’яўленнем магчымасці выконваць назіранні з дапамогай [[касмічны апарат|касмічных апаратаў]] і зондаў было паказана, што гэтая [[гіпотэза]] з’яўляецца памылковай. На самай справе з-за гравітацыйнага ўплыву іншых планет пункт L<sub>3</sub> у сістэме Сонца-Зямля з’яўляецца вельмі няўстойлівым. Так, падчас супрацьстаянняў паміж Зямлёй і [[Планета Венера|Венерай]], якія здараюцца кожныя 20 месяцаў, Венера знаходзіцца ўсяго у 0,3 [[а. а.]] ад пункту L<sub>3</sub> і такім чынам аказвае вельмі сур’ёзны ўплыў на яе размяшчэнне адносна зямной арбіты. Акрамя таго, з-за незбалансаванасці цэнтра цяжару сістэмы Сонца-[[планета Юпітэр|Юпітэр]] адносна Зямлі і эліптычнасці зямной арбіты, так званая Супрацьзямля ўсё роўна, час ад часу, была б даступная для назіранняў і абавязкова была б заўважана. Арбітальныя касмічныя апараты і спадарожнікі, размешчаныя паблізу гэтага пункту L<sub>3</sub>, могуць пастаянна сачыць і аператыўна дакладваць на Зямлю інфармацыю аб розных формах актыўнасці на паверхні Сонца, у прыватнасці, аб з’яўленні новых плям або выбліскаў, і выкарыстоўвацца у якасці сістэмы ранняга папярэджання аб касмічным надвор’і NOAA Space Weather Prediction Center з запасам часу да 7 дзён. Акрамя таго, інфармацыя з такіх спадарожнікаў можа быць выкарыстана для забеспячэння бяспекі далёкіх пілатуемых палётаў, напрыклад да [[Марс]]а або [[Пояс астэроідаў|астэроідаў]]. У 2010 годзе былі вывучаны некалькі варыянтаў запуску падобнага спадарожніка<ref name=transferslibthree>{{Cite journal | title=Spacecraft trajectories to the '''<sub>3</sub>''' point of the Sun–Earth three-body problem | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy (Springer) | last1=Tantardini | first1=Marco | last2=Fantino | first2=Elena | coauthors=Yuan Ren, Pierpaolo Pergola, Gerard Gуmez and Josep J. Masdemont | url=http://www.springerlink.com/content/64n5k064g2096785/?p=48e1573b8c994ce99d3b72421265fa0e&pi=1 | year=2010 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === L<sub>4</sub> і L<sub>5</sub> === [[Выява:L4 diagram.svg|thumb|справа|Гравітацыйнае паскарэнне у L<sub>4</sub>]] Калі на аснове лініі, якая злучае абодва цела сістэмы, пабудаваць два роўнабаковыя трохкутнікі, дзве вяршыні якіх адпавядаюць цэнтрам цел M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub>, то пункты L<sub>4</sub> і L<sub>5</sub> будуць адпавядаць становішчу трэціх вяршыняў гэтых трохвугольнікаў, размешчаных у плоскасці арбіты другога цела ў 60 градусах наперадзе і ззаду яго. Адлегласці ад цэнтра мас сістэмы да гэтых пунктаў у каардынатнай сістэме з цэнтрам каардынат у цэнтры мас сістэмы разлічваюцца па наступных формулах: : <math> r_4 = \left ( \frac{R}{2} \beta, \frac{\sqrt{3}R}{2} \right ) </math> : <math> r_5 = \left ( \frac{R}{2} \beta, -\frac{\sqrt{3}R}{2} \right ) </math> дзе : <math> \beta = \frac{M_1-M_2}{M_1+M_2} </math>, : ''R'' — адлегласць меж целамі, : ''M''<sub>1</sub> — маса больш масіўнага цела, : ''M''<sub>2</sub> — маса другога цела. == Практычнае прымяненне == Даследчыкі у галіне [[касманаўтыка|касманаўтыкі]] даўно ўжо звярнулі ўвагу на пункты Лагранжа. Напрыклад, у пункце L<sub>1</sub> сістэмы Зямля-Сонца зручна размясціць касмічную сонечную абсерваторыю — яна ніколі не будзе трапляць у [[цень]] Зямлі, а значыць, назіранні можна весці няспынна. Пункт L<sub>2</sub> падыходзіць для касмічнага тэлескопа — тут Зямля амаль цалкам засланяе сонечнае святло і сама не перашкаджае назіранням, паколькі звернута да L<sub>2</sub> неасветленым бокам. Пункт L<sub>1</sub> сістэмы Зямля-Месяц зручны для размяшчэння рэтрансляцыйнай станцыі у перыяд асваення Месяца. Яна будзе знаходзіцца у зоне прамой бачнасці для большай часткі звернутага да Зямлі паўшар’я Месяца, а для сувязі з ёй спатрэбяцца перадатчыкі у дзясяткі разоў менш магутныя, чым для сувязі з Зямлёй. == Гл. таксама == * [[Лібрацыя]] * [[Поласць Роша]] {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нябесная механіка}} [[Катэгорыя:Нябесная механіка]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка]] jk2v0s6babkedt3t8be37kddb49xuav 5170425 5170422 2026-07-24T14:33:23Z Hanylka 41646 Адхілены 2 апошнія змены (зробленыя [[Адмысловае:Contributions/Каталинград|Каталинград]]) і адноўлена версія 4956247, зробленая Gabix 5170425 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} [[Выява:Lagrange points2.svg|thumb|справа|Пункты Лагранжа і эквіпатэнцыяльныя паверхні сістэмы двух цел.]] '''Пункты Лагранжа''' ([[Лацінская мова|лац]]. librātiō — разгойдванне) або L-пункты — пункты ў сістэме з двух масіўных цел, у якіх трэцяе цела з зусім малой масай, на якое не дзейнічаюць ніякія іншыя сілы, акрамя [[Гравітацыя|гравітацыйных сіл]] з боку двух першых цел, можа заставацца нерухомым адносна гэтых цел. Больш дакладна пункты Лагранжа ўяўляюць сабой прыватны выпадак пры вырашэнні т. з. абмежаванай [[задача трох цел|задачы трох цел]] — калі арбіты ўсіх цел з’яўляюцца кругавымі і [[маса]] аднаго з іх нашмат менш масы любога з двух іншых. У гэтым выпадку можна лічыць, што два масіўных цела звяртаюцца вакол іх агульнага цэнтра мас з пастаяннай вуглавой хуткасцю. У прасторы вакол іх існуюць пяць пунктаў, у якіх трэцяе цела з занядбана малой масай можа заставацца нерухомым у круцільнай сістэме адліку, якая звязаная з масіўнымі целамі. У гэтых пунктах гравітацыйныя сілы, якія дзейнічаюць на малое цела, ураўнаважваюцца [[Цэнтрабежная сіла|цэнтрабежнай сілай]]. Пункты Лагранжа атрымалі сваю назву ў гонар матэматыка [[Жазэф Луі Лагранж|Жазэфа Луі Лагранжа]], які першым у 1772 выявіў гэту з’яву. [[Выява:Lagrange very massive.svg|thumb|справа|Схема пяці лагранжевых пунктаў у сістэме двух целаў, калі адно цела нашмат масіўней іншага ([[Сонца]] і [[Планета Зямля|Зямля]]). У такой сістэме пункты L<sub>3</sub>, L<sub>4</sub>, L<sub>5</sub> паказаны на самой [[Арбіта|арбіце]], хоць фактычна яны будуць знаходзіцца трохі за ёй]] == Размяшчэнне пунктаў Лагранжа == Усе пункты Лагранжа ляжаць у [[Плоскасць|плоскасці]] арбіт масіўных целаў і абазначаюцца загалоўнай лацінскай літарай L з лічбавым індэксам ад 1 да 5. Першыя тры пункты размешчаны на лініі, якая праходзіць праз абодва масіўных целы. Гэтыя пункты Лагранжа называюцца калінеарнымі і абазначаюцца L<sub>1</sub>, L<sub>2</sub> і L<sub>3</sub>. L<sub>1</sub> знаходзіцца паміж дзвюма целамі сістэмы, бліжэй да менш масіўнага цела, L<sub>2</sub> — звонку, за менш масіўным целам і L<sub>3</sub> — за больш масіўным. Адлегласці ад цэнтра мас сістэмы да гэтых пунктаў у першым набліжэнні па α разлічваюцца з дапамогай наступных формул<ref name="calc1">[http://www.physics.montana.edu/faculty/cornish/lagrange.pdf Разлік палажэння пунктаў Лагранжа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150907090116/http://www.physics.montana.edu/faculty/cornish/lagrange.pdf |date=7 верасня 2015 }}</ref><ref>[http://www-spof.gsfc.nasa.gov/stargaze/Slagrng3.htm Разлік палажэння пунктаў Лагранжа L<sub>4</sub> і L<sub>5</sub> (іншы варыянт)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120505163645/http://www-spof.gsfc.nasa.gov/stargaze/Slagrng3.htm |date=5 мая 2012 }}</ref>: : <math> r_1 = \left ( R \left[ 1 - \left( \frac{\alpha}{3} \right)^{1/3} \right], 0 \right ) </math> : <math> r_2 = \left ( R \left[ 1 + \left( \frac{\alpha}{3} \right)^{1/3} \right], 0 \right ) </math> : <math> r_3 = \left ( R \left[ 1 + \frac{5}{12} \alpha \right], 0 \right ) </math> где <math> \alpha = \frac{M_2}{M_1+M_2} </math>, : ''R'' — адлегласць меж целамі : ''M''<sub>1</sub> — маса больш масіўнага цела, : ''M''<sub>2</sub> — маса другога цела. === L<sub>1</sub> === Пункт L<sub>1</sub> ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub> (M<sub>1</sub> > M</sub>2), і знаходзіцца паміж імі, паблізу другога цела. Яе наяўнасць абумоўлена тым, што [[гравітацыя]] цела M<sub>2</sub> часткова кампенсуе гравітацыю цела M<sub>1</sub>. Пры гэтым чым больш M<sub>2</sub>, тым далей ад яго будзе размяшчацца гэты пункт. ==== Выкарыстанне ==== У сістэме Сонца-Зямля пункт L1</sub> можа быць ідэальным месцам для размяшчэння касмічнай абсерваторыі для назірання Сонца, якое ў гэтым месцы ніколі не перакрываецца ні Зямлёй, ні Месяцам. Напрыклад, Сонечная геліясферная абсерваторыя (SOHO) рухаецца менавіта вакол пункта L<sub>1</sub>, разам з дзвюма іншымі апаратамі Advanced Composition Explorer (ACE) і WIND. Месяцавы пункт L<sub>1</sub> (у сістэме Зямля-Месяц) можа стаць ідэальным месцам для будаўніцтва касмічнай пілатуемай арбітальнай станцыі, якая дазволіла б лёгка дабрацца да Месяца з мінімальнымі выдаткамі [[паліва]] і стаць ключавым вузлом грузавога патоку паміж Зямлёй і нашым [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|спадарожнікам]]. === L<sub>2</sub> === [[Выява:L2 rendering.jpg|thumb|справа|Пункт L2 у сістэме Сонца-Зямля]] Пункт L<sub>2</sub> ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub> (M<sub>1</sub>>M<sub>2</sub>) і знаходзіцца за целам з меншай масай. Пункты L<sub>1</sub> і L<sub>2</sub> размяшчаюцца на адной лініі і ў мяжы M<sub>1</sub> >> M<sub>2</sub> сіметрычныя адносна M<sub>2</sub>. У пункце L<sub>2</sub> гравітацыйныя сілы, якія дзейнічаюць на цела, кампенсуюць дзеянне цэнтрабежных сіл у круцільнай сістэме адліку. Пункт L<sub>2</sub> ў сістэме Сонца-Зямля з’яўляецца ідэальным месцам для будаўніцтва арбітальных касмічных абсерваторый і [[тэлескоп]]аў. Паколькі аб’ект у пункце L<sub>2</sub> здольны працяглы час захоўваць сваю арыентацыю адносна Сонца і Зямлі, вырабляць яго экранаванне і каліброўку становіцца значна прасцей. Аднак гэты пункт размешчаны крыху далей зямной цені (у галіне паўцені) <ref>Angular size of the Sun at 1 AU + 930000 miles: 31.6', angular size of Earth at 930000 miles: 29.3'</ref>, так што [[сонечная радыяцыя]] блакуецца не цалкам. У гэтым пункце ўжо знаходзяцца апараты амерыканскага і еўрапейскага касмічных агенцтваў WMAP, Планк і касмічны тэлескоп Гершэль. У 2013 годзе да іх можа далучыцца тэлескоп Gaia, а ў 2018 — Джэймс Вебб. Пункт L<sub>2</sub> ў сістэме Зямля-Месяц можа быць выкарыстана для забеспячэння спадарожнікавай сувязі з аб’ектамі на адваротным баку Месяца, а таксама быць зручным месцам для размяшчэння заправачнай станцыі для абслугоўвання грузапатоку паміж Зямлёй і Месяцам<ref name=aiaa20100902_p4>{{cite web |last = Zegler |first = Frank |title = Evolving to a Depot-Based Space Transportation Architecture |url = http://www.ulalaunch.com/site/docs/publications/DepotBasedTransportationArchitecture2010.pdf |work = AIAA SPACE 2010 Conference & Exposition |publisher = AIAA |access-date = 2011-01-25 |author2=Bernard Kutter |date = 2010-09-02 |year = 2010 |page = 4 |quote = L<sub>2</sub> is in deep space far away from any planetary surface and hence the thermal, micrometeoroid, and atomic oxygen environments are vastly suberior to those in LEO. Thermodynamic stasis and extended hardware life are far easier to obtain without these punishing conditions seen in LEO. L2 is not just a great gateway- it is a great place to store propellants.... L<sub>2</sub> is an ideal location to store propellants and cargos: it is close, high energy, and cold. More importantly, it allows the continuous onward movement of propellants from LEO depots thus subpressing their size and effectively minimizing the near-earth boiloff penalties |archive-url = https://www.webcitation.org/61AHoir7P?url=http://www.ulalaunch.com/site/docs/publications/DepotBasedTransportationArchitecture2010.pdf |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref> Калі M<sub>2</sub> шмат менш па масе, чым M<sub>1</sub>, то пункты L<sub>1</sub> і L<sub>2</sub> знаходзяцца на прыкладна аднолькавай адлегласці r ад цела M<sub>2</sub>, роўным радыусе сферы Хіла: : <math>r \approx R \sqrt[3]{\frac{M_2}{3 M_1}}</math> === L<sub>3</sub> === [[Выява:Formule lagrange.jpg|400px|thumb|Тры з пяці пунктаў Лагранжа размешчаны на адной восі]] Пункт L<sub>3</sub> ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub> (M<sub>1</sub>>M<sub>2</sub>), і знаходзіцца за целам з большай масай. Гэтак жа, як для пункта L<sub>2</sub>, у гэтым пункце гравітацыйныя сілы кампенсуюць дзеянне цэнтрабежных сіл. Да пачатку касмічнай эры сярод пісьменнікаў-фантастаў была вельмі папулярная ідэя аб існаванні на супрацьлеглым баку зямной арбіты ў пункце L<sub>3</sub> іншай аналагічнай ёй планеты, званай «Супрацьзямля», якая з-за свайго размяшчэння была недаступная для прамых назіранняў. Аднак са з’яўленнем магчымасці выконваць назіранні з дапамогай [[касмічны апарат|касмічных апаратаў]] і зондаў было паказана, што гэтая [[гіпотэза]] з’яўляецца памылковай. На самай справе з-за гравітацыйнага ўплыву іншых планет пункт L<sub>3</sub> ў сістэме Сонца-Зямля з’яўляецца вельмі няўстойлівым. Так, падчас супрацьстаянняў паміж Зямлёй і [[Планета Венера|Венерай]], якія здараюцца кожныя 20 месяцаў, Венера знаходзіцца ўсяго ў 0,3 [[а. а.]] ад пункту L<sub>3</sub> і такім чынам аказвае вельмі сур’ёзны ўплыў на яе размяшчэнне адносна зямной арбіты. Акрамя таго, з-за незбалансаванасці цэнтра цяжару сістэмы Сонца-[[планета Юпітэр|Юпітэр]] адносна Зямлі і эліптычнасці зямной арбіты, так званая Супрацьзямля ўсё роўна, час ад часу, была б даступная для назіранняў і абавязкова была б заўважана. Арбітальныя касмічныя апараты і спадарожнікі, размешчаныя паблізу гэтага пункту L<sub>3</sub>, могуць пастаянна сачыць і аператыўна дакладваць на Зямлю інфармацыю аб розных формах актыўнасці на паверхні Сонца, у прыватнасці, аб з’яўленні новых плям або выбліскаў, і выкарыстоўвацца ў якасці сістэмы ранняга папярэджання аб касмічным надвор’і NOAA Space Weather Prediction Center з запасам часу да 7 дзён. Акрамя таго, інфармацыя з такіх спадарожнікаў можа быць выкарыстана для забеспячэння бяспекі далёкіх пілатуемых палётаў, напрыклад да [[Марс]]а або [[Пояс астэроідаў|астэроідаў]]. У 2010 годзе былі вывучаны некалькі варыянтаў запуску падобнага спадарожніка<ref name=transferslibthree>{{Cite journal | title=Spacecraft trajectories to the '''<sub>3</sub>''' point of the Sun–Earth three-body problem | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy (Springer) | last1=Tantardini | first1=Marco | last2=Fantino | first2=Elena | coauthors=Yuan Ren, Pierpaolo Pergola, Gerard Gуmez and Josep J. Masdemont | url=http://www.springerlink.com/content/64n5k064g2096785/?p=48e1573b8c994ce99d3b72421265fa0e&pi=1 | year=2010 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === L<sub>4</sub> і L<sub>5</sub> === [[Выява:L4 diagram.svg|thumb|справа|Гравітацыйнае паскарэнне ў L<sub>4</sub>]] Калі на аснове лініі, якая злучае абодва цела сістэмы, пабудаваць два роўнабаковыя трохкутнікі, дзве вяршыні якіх адпавядаюць цэнтрам цел M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub>, то пункты L<sub>4</sub> і L<sub>5</sub> будуць адпавядаць становішчу трэціх вяршыняў гэтых трохвугольнікаў, размешчаных у плоскасці арбіты другога цела ў 60 градусах наперадзе і ззаду яго. Адлегласці ад цэнтра мас сістэмы да гэтых пунктаў у каардынатнай сістэме з цэнтрам каардынат у цэнтры мас сістэмы разлічваюцца па наступных формулах: : <math> r_4 = \left ( \frac{R}{2} \beta, \frac{\sqrt{3}R}{2} \right ) </math> : <math> r_5 = \left ( \frac{R}{2} \beta, -\frac{\sqrt{3}R}{2} \right ) </math> дзе : <math> \beta = \frac{M_1-M_2}{M_1+M_2} </math>, : ''R'' — адлегласць меж целамі, : ''M''<sub>1</sub> — маса больш масіўнага цела, : ''M''<sub>2</sub> — маса другога цела. == Практычнае прымяненне == Даследчыкі ў галіне [[касманаўтыка|касманаўтыкі]] даўно ўжо звярнулі ўвагу на пункты Лагранжа. Напрыклад, у пункце L<sub>1</sub> сістэмы Зямля-Сонца зручна размясціць касмічную сонечную абсерваторыю — яна ніколі не будзе трапляць у [[цень]] Зямлі, а значыць, назіранні можна весці няспынна. Пункт L<sub>2</sub> падыходзіць для касмічнага тэлескопа — тут Зямля амаль цалкам засланяе сонечнае святло і сама не перашкаджае назіранням, паколькі звернута да L<sub>2</sub> неасветленым бокам. Пункт L<sub>1</sub> сістэмы Зямля-Месяц зручны для размяшчэння рэтрансляцыйнай станцыі ў перыяд асваення Месяца. Яна будзе знаходзіцца ў зоне прамой бачнасці для большай часткі звернутага да Зямлі паўшар’я Месяца, а для сувязі з ёй спатрэбяцца перадатчыкі ў дзясяткі разоў менш магутныя, чым для сувязі з Зямлёй. == Гл. таксама == * [[Лібрацыя]] * [[Поласць Роша]] {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нябесная механіка}} [[Катэгорыя:Нябесная механіка]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка]] h1pepu0rei1czdkpl6rmug2j89dofqd 5170531 5170425 2026-07-24T18:07:32Z Каталинград 171508 Адкат праўкі [[Special:Diff/5170425|5170425]] аўтарства [[Special:Contributions/Hanylka|Hanylka]] ([[User talk:Hanylka|размовы]]), [[Участник:Hanyka|Hanylka]], ты чаму адкаціў мае дзве праўкі, гэтыя дзве праўкі пацвярджаюць значнасць арфаграфіі i вычыткi. 5170531 wikitext text/x-wiki [[Выява:Lagrange points2.svg|thumb|справа|Пункты Лагранжа і эквіпатэнцыяльныя паверхні сістэмы двух цел.]] '''Пункты Лагранжа''' ([[Лацінская мова|лац]]. librātiō — разгойдванне) або L-пункты — пункты у сістэме з двух масіўных цел, у якіх трэцяе цела з зусім малой масай, на якое не дзейнічаюць ніякія іншыя сілы, акрамя [[Гравітацыя|гравітацыйных сіл]] з боку двух першых цел, можа заставацца нерухомым адносна гэтых цел. Больш дакладна пункты Лагранжа ўяўляюць сабой прыватны выпадак пры вырашэнні т. з. абмежаванай [[задача трох цел|задачы трох цел]] — калі арбіты ўсіх цел з’яўляюцца кругавымі і [[маса]] аднаго з іх нашмат менш масы любога з двух іншых. У гэтым выпадку можна лічыць, што два масіўных цела звяртаюцца вакол іх агульнага цэнтра мас з пастаяннай вуглавой хуткасцю. У прасторы вакол іх існуюць пяць пунктаў, у якіх трэцяе цела з занядбана малой масай можа заставацца нерухомым у круцільнай сістэме адліку, якая звязаная з масіўнымі целамі. У гэтых пунктах гравітацыйныя сілы, якія дзейнічаюць на малое цела, ураўнаважваюцца [[Цэнтрабежная сіла|цэнтрабежнай сілай]]. Пункты Лагранжа атрымалі сваю назву у гонар матэматыка [[Жазэф Луі Лагранж|Жазэфа Луі Лагранжа]], які першым у 1772 выявіў гэту з’яву. [[Выява:Lagrange very massive.svg|thumb|справа|Схема пяці лагранжевых пунктаў у сістэме двух целаў, калі адно цела нашмат масіўней іншага ([[Сонца]] і [[Планета Зямля|Зямля]]). У такой сістэме пункты L<sub>3</sub>, L<sub>4</sub>, L<sub>5</sub> паказаны на самой [[Арбіта|арбіце]], хоць фактычна яны будуць знаходзіцца трохі за ёй]] == Размяшчэнне пунктаў Лагранжа == Усе пункты Лагранжа ляжаць у [[Плоскасць|плоскасці]] арбіт масіўных целаў і абазначаюцца загалоўнай лацінскай літарай L з лічбавым індэксам ад 1 да 5. Першыя тры пункты размешчаны на лініі, якая праходзіць праз абодва масіўных целы. Гэтыя пункты Лагранжа называюцца калінеарнымі і абазначаюцца L<sub>1</sub>, L<sub>2</sub> і L<sub>3</sub>. L<sub>1</sub> знаходзіцца паміж дзвюма целамі сістэмы, бліжэй да менш масіўнага цела, L<sub>2</sub> — звонку, за менш масіўным целам і L<sub>3</sub> — за больш масіўным. Адлегласці ад цэнтра мас сістэмы да гэтых пунктаў у першым набліжэнні па α разлічваюцца з дапамогай наступных формул<ref name="calc1">[http://www.physics.montana.edu/faculty/cornish/lagrange.pdf Разлік палажэння пунктаў Лагранжа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150907090116/http://www.physics.montana.edu/faculty/cornish/lagrange.pdf |date=7 верасня 2015 }}</ref><ref>[http://www-spof.gsfc.nasa.gov/stargaze/Slagrng3.htm Разлік палажэння пунктаў Лагранжа L<sub>4</sub> і L<sub>5</sub> (іншы варыянт)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120505163645/http://www-spof.gsfc.nasa.gov/stargaze/Slagrng3.htm |date=5 мая 2012 }}</ref>: : <math> r_1 = \left ( R \left[ 1 - \left( \frac{\alpha}{3} \right)^{1/3} \right], 0 \right ) </math> : <math> r_2 = \left ( R \left[ 1 + \left( \frac{\alpha}{3} \right)^{1/3} \right], 0 \right ) </math> : <math> r_3 = \left ( R \left[ 1 + \frac{5}{12} \alpha \right], 0 \right ) </math> где <math> \alpha = \frac{M_2}{M_1+M_2} </math>, : ''R'' — адлегласць меж целамі : ''M''<sub>1</sub> — маса больш масіўнага цела, : ''M''<sub>2</sub> — маса другога цела. === L<sub>1</sub> === Пункт L<sub>1</sub> ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub> (M<sub>1</sub> > M</sub>2), і знаходзіцца паміж імі, паблізу другога цела. Яе наяўнасць абумоўлена тым, што [[гравітацыя]] цела M<sub>2</sub> часткова кампенсуе гравітацыю цела M<sub>1</sub>. Пры гэтым чым больш M<sub>2</sub>, тым далей ад яго будзе размяшчацца гэты пункт. ==== Выкарыстанне ==== У сістэме Сонца-Зямля пункт L1 можа быць ідэальным месцам для размяшчэння касмічнай абсерваторыі для назірання Сонца, якое у гэтым месцы ніколі не перакрываецца ні Зямлёй, ні Месяцам. Напрыклад, Сонечная геліясферная абсерваторыя (SOHO) рухаецца менавіта вакол пункта L<sub>1</sub>, разам з дзвюма іншымі апаратамі Advanced Composition Explorer (ACE) і WIND. Месяцавы пункт L<sub>1</sub> (у сістэме Зямля-Месяц) можа стаць ідэальным месцам для будаўніцтва касмічнай пілатуемай арбітальнай станцыі, якая дазволіла б лёгка дабрацца да Месяца з мінімальнымі выдаткамі [[паліва]] і стаць ключавым вузлом грузавога патоку паміж Зямлёй і нашым [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|спадарожнікам]]. === L<sub>2</sub> === [[Выява:L2 rendering.jpg|thumb|справа|Пункт L2 у сістэме Сонца-Зямля]] Пункт L<sub>2</sub> ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub> (M<sub>1</sub>>M<sub>2</sub>) і знаходзіцца за целам з меншай масай. Пункты L<sub>1</sub> і L<sub>2</sub> размяшчаюцца на адной лініі і ў мяжы M<sub>1</sub> >> M<sub>2</sub> сіметрычныя адносна M<sub>2</sub>. У пункце L<sub>2</sub> гравітацыйныя сілы, якія дзейнічаюць на цела, кампенсуюць дзеянне цэнтрабежных сіл у круцільнай сістэме адліку. Пункт L<sub>2</sub> у сістэме Сонца-Зямля з’яўляецца ідэальным месцам для будаўніцтва арбітальных касмічных абсерваторый і [[тэлескоп]]аў. Паколькі аб’ект у пункце L<sub>2</sub> здольны працяглы час захоўваць сваю арыентацыю адносна Сонца і Зямлі, вырабляць яго экранаванне і каліброўку становіцца значна прасцей. Аднак гэты пункт размешчаны крыху далей зямной цені (у галіне паўцені) <ref>Angular size of the Sun at 1 AU + 930000 miles: 31.6', angular size of Earth at 930000 miles: 29.3'</ref>, так што [[сонечная радыяцыя]] блакуецца не цалкам. У гэтым пункце ўжо знаходзяцца апараты амерыканскага і еўрапейскага касмічных агенцтваў WMAP, Планк і касмічны тэлескоп Гершэль. У 2013 годзе да іх можа далучыцца тэлескоп Gaia, а у 2018 — Джэймс Вебб. Пункт L<sub>2</sub> у сістэме Зямля-Месяц можа быць выкарыстана для забеспячэння спадарожнікавай сувязі з аб’ектамі на адваротным баку Месяца, а таксама быць зручным месцам для размяшчэння заправачнай станцыі для абслугоўвання грузапатоку паміж Зямлёй і Месяцам<ref name=aiaa20100902_p4>{{cite web |last = Zegler |first = Frank |title = Evolving to a Depot-Based Space Transportation Architecture |url = http://www.ulalaunch.com/site/docs/publications/DepotBasedTransportationArchitecture2010.pdf |work = AIAA SPACE 2010 Conference & Exposition |publisher = AIAA |access-date = 2011-01-25 |author2=Bernard Kutter |date = 2010-09-02 |year = 2010 |page = 4 |quote = L<sub>2</sub> is in deep space far away from any planetary surface and hence the thermal, micrometeoroid, and atomic oxygen environments are vastly suberior to those in LEO. Thermodynamic stasis and extended hardware life are far easier to obtain without these punishing conditions seen in LEO. L2 is not just a great gateway- it is a great place to store propellants.... L<sub>2</sub> is an ideal location to store propellants and cargos: it is close, high energy, and cold. More importantly, it allows the continuous onward movement of propellants from LEO depots thus subpressing their size and effectively minimizing the near-earth boiloff penalties |archive-url = https://www.webcitation.org/61AHoir7P?url=http://www.ulalaunch.com/site/docs/publications/DepotBasedTransportationArchitecture2010.pdf |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref> Калі M<sub>2</sub> шмат менш па масе, чым M<sub>1</sub>, то пункты L<sub>1</sub> і L<sub>2</sub> знаходзяцца на прыкладна аднолькавай адлегласці r ад цела M<sub>2</sub>, роўным радыусе сферы Хіла: : <math>r \approx R \sqrt[3]{\frac{M_2}{3 M_1}}</math> === L<sub>3</sub> === [[Выява:Formule lagrange.jpg|400px|thumb|Тры з пяці пунктаў Лагранжа размешчаны на адной восі]] Пункт L<sub>3</sub> ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub> (M<sub>1</sub>>M<sub>2</sub>), і знаходзіцца за целам з большай масай. Гэтак жа, як для пункта L<sub>2</sub>, у гэтым пункце гравітацыйныя сілы кампенсуюць дзеянне цэнтрабежных сіл. Да пачатку касмічнай эры сярод пісьменнікаў-фантастаў была вельмі папулярная ідэя аб існаванні на супрацьлеглым баку зямной арбіты у пункце L<sub>3</sub> іншай аналагічнай ёй планеты, званай «Супрацьзямля», якая з-за свайго размяшчэння была недаступная для прамых назіранняў. Аднак са з’яўленнем магчымасці выконваць назіранні з дапамогай [[касмічны апарат|касмічных апаратаў]] і зондаў было паказана, што гэтая [[гіпотэза]] з’яўляецца памылковай. На самай справе з-за гравітацыйнага ўплыву іншых планет пункт L<sub>3</sub> у сістэме Сонца-Зямля з’яўляецца вельмі няўстойлівым. Так, падчас супрацьстаянняў паміж Зямлёй і [[Планета Венера|Венерай]], якія здараюцца кожныя 20 месяцаў, Венера знаходзіцца ўсяго у 0,3 [[а. а.]] ад пункту L<sub>3</sub> і такім чынам аказвае вельмі сур’ёзны ўплыў на яе размяшчэнне адносна зямной арбіты. Акрамя таго, з-за незбалансаванасці цэнтра цяжару сістэмы Сонца-[[планета Юпітэр|Юпітэр]] адносна Зямлі і эліптычнасці зямной арбіты, так званая Супрацьзямля ўсё роўна, час ад часу, была б даступная для назіранняў і абавязкова была б заўважана. Арбітальныя касмічныя апараты і спадарожнікі, размешчаныя паблізу гэтага пункту L<sub>3</sub>, могуць пастаянна сачыць і аператыўна дакладваць на Зямлю інфармацыю аб розных формах актыўнасці на паверхні Сонца, у прыватнасці, аб з’яўленні новых плям або выбліскаў, і выкарыстоўвацца у якасці сістэмы ранняга папярэджання аб касмічным надвор’і NOAA Space Weather Prediction Center з запасам часу да 7 дзён. Акрамя таго, інфармацыя з такіх спадарожнікаў можа быць выкарыстана для забеспячэння бяспекі далёкіх пілатуемых палётаў, напрыклад да [[Марс]]а або [[Пояс астэроідаў|астэроідаў]]. У 2010 годзе былі вывучаны некалькі варыянтаў запуску падобнага спадарожніка<ref name=transferslibthree>{{Cite journal | title=Spacecraft trajectories to the '''<sub>3</sub>''' point of the Sun–Earth three-body problem | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy (Springer) | last1=Tantardini | first1=Marco | last2=Fantino | first2=Elena | coauthors=Yuan Ren, Pierpaolo Pergola, Gerard Gуmez and Josep J. Masdemont | url=http://www.springerlink.com/content/64n5k064g2096785/?p=48e1573b8c994ce99d3b72421265fa0e&pi=1 | year=2010 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === L<sub>4</sub> і L<sub>5</sub> === [[Выява:L4 diagram.svg|thumb|справа|Гравітацыйнае паскарэнне у L<sub>4</sub>]] Калі на аснове лініі, якая злучае абодва цела сістэмы, пабудаваць два роўнабаковыя трохкутнікі, дзве вяршыні якіх адпавядаюць цэнтрам цел M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub>, то пункты L<sub>4</sub> і L<sub>5</sub> будуць адпавядаць становішчу трэціх вяршыняў гэтых трохвугольнікаў, размешчаных у плоскасці арбіты другога цела ў 60 градусах наперадзе і ззаду яго. Адлегласці ад цэнтра мас сістэмы да гэтых пунктаў у каардынатнай сістэме з цэнтрам каардынат у цэнтры мас сістэмы разлічваюцца па наступных формулах: : <math> r_4 = \left ( \frac{R}{2} \beta, \frac{\sqrt{3}R}{2} \right ) </math> : <math> r_5 = \left ( \frac{R}{2} \beta, -\frac{\sqrt{3}R}{2} \right ) </math> дзе : <math> \beta = \frac{M_1-M_2}{M_1+M_2} </math>, : ''R'' — адлегласць меж целамі, : ''M''<sub>1</sub> — маса больш масіўнага цела, : ''M''<sub>2</sub> — маса другога цела. == Практычнае прымяненне == Даследчыкі у галіне [[касманаўтыка|касманаўтыкі]] даўно ўжо звярнулі ўвагу на пункты Лагранжа. Напрыклад, у пункце L<sub>1</sub> сістэмы Зямля-Сонца зручна размясціць касмічную сонечную абсерваторыю — яна ніколі не будзе трапляць у [[цень]] Зямлі, а значыць, назіранні можна весці няспынна. Пункт L<sub>2</sub> падыходзіць для касмічнага тэлескопа — тут Зямля амаль цалкам засланяе сонечнае святло і сама не перашкаджае назіранням, паколькі звернута да L<sub>2</sub> неасветленым бокам. Пункт L<sub>1</sub> сістэмы Зямля-Месяц зручны для размяшчэння рэтрансляцыйнай станцыі у перыяд асваення Месяца. Яна будзе знаходзіцца у зоне прамой бачнасці для большай часткі звернутага да Зямлі паўшар’я Месяца, а для сувязі з ёй спатрэбяцца перадатчыкі у дзясяткі разоў менш магутныя, чым для сувязі з Зямлёй. == Гл. таксама == * [[Лібрацыя]] * [[Поласць Роша]] {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нябесная механіка}} [[Катэгорыя:Нябесная механіка]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка]] jk2v0s6babkedt3t8be37kddb49xuav 5170534 5170531 2026-07-24T18:13:08Z DzBar 156353 Адкат праўкі [[Special:Diff/5170531|5170531]] аўтарства [[Special:Contributions/Каталинград|Каталинград]] ([[User talk:Каталинград|размовы]]) 5170534 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} [[Выява:Lagrange points2.svg|thumb|справа|Пункты Лагранжа і эквіпатэнцыяльныя паверхні сістэмы двух цел.]] '''Пункты Лагранжа''' ([[Лацінская мова|лац]]. librātiō — разгойдванне) або L-пункты — пункты ў сістэме з двух масіўных цел, у якіх трэцяе цела з зусім малой масай, на якое не дзейнічаюць ніякія іншыя сілы, акрамя [[Гравітацыя|гравітацыйных сіл]] з боку двух першых цел, можа заставацца нерухомым адносна гэтых цел. Больш дакладна пункты Лагранжа ўяўляюць сабой прыватны выпадак пры вырашэнні т. з. абмежаванай [[задача трох цел|задачы трох цел]] — калі арбіты ўсіх цел з’яўляюцца кругавымі і [[маса]] аднаго з іх нашмат менш масы любога з двух іншых. У гэтым выпадку можна лічыць, што два масіўных цела звяртаюцца вакол іх агульнага цэнтра мас з пастаяннай вуглавой хуткасцю. У прасторы вакол іх існуюць пяць пунктаў, у якіх трэцяе цела з занядбана малой масай можа заставацца нерухомым у круцільнай сістэме адліку, якая звязаная з масіўнымі целамі. У гэтых пунктах гравітацыйныя сілы, якія дзейнічаюць на малое цела, ураўнаважваюцца [[Цэнтрабежная сіла|цэнтрабежнай сілай]]. Пункты Лагранжа атрымалі сваю назву ў гонар матэматыка [[Жазэф Луі Лагранж|Жазэфа Луі Лагранжа]], які першым у 1772 выявіў гэту з’яву. [[Выява:Lagrange very massive.svg|thumb|справа|Схема пяці лагранжевых пунктаў у сістэме двух целаў, калі адно цела нашмат масіўней іншага ([[Сонца]] і [[Планета Зямля|Зямля]]). У такой сістэме пункты L<sub>3</sub>, L<sub>4</sub>, L<sub>5</sub> паказаны на самой [[Арбіта|арбіце]], хоць фактычна яны будуць знаходзіцца трохі за ёй]] == Размяшчэнне пунктаў Лагранжа == Усе пункты Лагранжа ляжаць у [[Плоскасць|плоскасці]] арбіт масіўных целаў і абазначаюцца загалоўнай лацінскай літарай L з лічбавым індэксам ад 1 да 5. Першыя тры пункты размешчаны на лініі, якая праходзіць праз абодва масіўных целы. Гэтыя пункты Лагранжа называюцца калінеарнымі і абазначаюцца L<sub>1</sub>, L<sub>2</sub> і L<sub>3</sub>. L<sub>1</sub> знаходзіцца паміж дзвюма целамі сістэмы, бліжэй да менш масіўнага цела, L<sub>2</sub> — звонку, за менш масіўным целам і L<sub>3</sub> — за больш масіўным. Адлегласці ад цэнтра мас сістэмы да гэтых пунктаў у першым набліжэнні па α разлічваюцца з дапамогай наступных формул<ref name="calc1">[http://www.physics.montana.edu/faculty/cornish/lagrange.pdf Разлік палажэння пунктаў Лагранжа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150907090116/http://www.physics.montana.edu/faculty/cornish/lagrange.pdf |date=7 верасня 2015 }}</ref><ref>[http://www-spof.gsfc.nasa.gov/stargaze/Slagrng3.htm Разлік палажэння пунктаў Лагранжа L<sub>4</sub> і L<sub>5</sub> (іншы варыянт)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120505163645/http://www-spof.gsfc.nasa.gov/stargaze/Slagrng3.htm |date=5 мая 2012 }}</ref>: : <math> r_1 = \left ( R \left[ 1 - \left( \frac{\alpha}{3} \right)^{1/3} \right], 0 \right ) </math> : <math> r_2 = \left ( R \left[ 1 + \left( \frac{\alpha}{3} \right)^{1/3} \right], 0 \right ) </math> : <math> r_3 = \left ( R \left[ 1 + \frac{5}{12} \alpha \right], 0 \right ) </math> где <math> \alpha = \frac{M_2}{M_1+M_2} </math>, : ''R'' — адлегласць меж целамі : ''M''<sub>1</sub> — маса больш масіўнага цела, : ''M''<sub>2</sub> — маса другога цела. === L<sub>1</sub> === Пункт L<sub>1</sub> ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub> (M<sub>1</sub> > M</sub>2), і знаходзіцца паміж імі, паблізу другога цела. Яе наяўнасць абумоўлена тым, што [[гравітацыя]] цела M<sub>2</sub> часткова кампенсуе гравітацыю цела M<sub>1</sub>. Пры гэтым чым больш M<sub>2</sub>, тым далей ад яго будзе размяшчацца гэты пункт. ==== Выкарыстанне ==== У сістэме Сонца-Зямля пункт L1</sub> можа быць ідэальным месцам для размяшчэння касмічнай абсерваторыі для назірання Сонца, якое ў гэтым месцы ніколі не перакрываецца ні Зямлёй, ні Месяцам. Напрыклад, Сонечная геліясферная абсерваторыя (SOHO) рухаецца менавіта вакол пункта L<sub>1</sub>, разам з дзвюма іншымі апаратамі Advanced Composition Explorer (ACE) і WIND. Месяцавы пункт L<sub>1</sub> (у сістэме Зямля-Месяц) можа стаць ідэальным месцам для будаўніцтва касмічнай пілатуемай арбітальнай станцыі, якая дазволіла б лёгка дабрацца да Месяца з мінімальнымі выдаткамі [[паліва]] і стаць ключавым вузлом грузавога патоку паміж Зямлёй і нашым [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|спадарожнікам]]. === L<sub>2</sub> === [[Выява:L2 rendering.jpg|thumb|справа|Пункт L2 у сістэме Сонца-Зямля]] Пункт L<sub>2</sub> ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub> (M<sub>1</sub>>M<sub>2</sub>) і знаходзіцца за целам з меншай масай. Пункты L<sub>1</sub> і L<sub>2</sub> размяшчаюцца на адной лініі і ў мяжы M<sub>1</sub> >> M<sub>2</sub> сіметрычныя адносна M<sub>2</sub>. У пункце L<sub>2</sub> гравітацыйныя сілы, якія дзейнічаюць на цела, кампенсуюць дзеянне цэнтрабежных сіл у круцільнай сістэме адліку. Пункт L<sub>2</sub> ў сістэме Сонца-Зямля з’яўляецца ідэальным месцам для будаўніцтва арбітальных касмічных абсерваторый і [[тэлескоп]]аў. Паколькі аб’ект у пункце L<sub>2</sub> здольны працяглы час захоўваць сваю арыентацыю адносна Сонца і Зямлі, вырабляць яго экранаванне і каліброўку становіцца значна прасцей. Аднак гэты пункт размешчаны крыху далей зямной цені (у галіне паўцені) <ref>Angular size of the Sun at 1 AU + 930000 miles: 31.6', angular size of Earth at 930000 miles: 29.3'</ref>, так што [[сонечная радыяцыя]] блакуецца не цалкам. У гэтым пункце ўжо знаходзяцца апараты амерыканскага і еўрапейскага касмічных агенцтваў WMAP, Планк і касмічны тэлескоп Гершэль. У 2013 годзе да іх можа далучыцца тэлескоп Gaia, а ў 2018 — Джэймс Вебб. Пункт L<sub>2</sub> ў сістэме Зямля-Месяц можа быць выкарыстана для забеспячэння спадарожнікавай сувязі з аб’ектамі на адваротным баку Месяца, а таксама быць зручным месцам для размяшчэння заправачнай станцыі для абслугоўвання грузапатоку паміж Зямлёй і Месяцам<ref name=aiaa20100902_p4>{{cite web |last = Zegler |first = Frank |title = Evolving to a Depot-Based Space Transportation Architecture |url = http://www.ulalaunch.com/site/docs/publications/DepotBasedTransportationArchitecture2010.pdf |work = AIAA SPACE 2010 Conference & Exposition |publisher = AIAA |access-date = 2011-01-25 |author2=Bernard Kutter |date = 2010-09-02 |year = 2010 |page = 4 |quote = L<sub>2</sub> is in deep space far away from any planetary surface and hence the thermal, micrometeoroid, and atomic oxygen environments are vastly suberior to those in LEO. Thermodynamic stasis and extended hardware life are far easier to obtain without these punishing conditions seen in LEO. L2 is not just a great gateway- it is a great place to store propellants.... L<sub>2</sub> is an ideal location to store propellants and cargos: it is close, high energy, and cold. More importantly, it allows the continuous onward movement of propellants from LEO depots thus subpressing their size and effectively minimizing the near-earth boiloff penalties |archive-url = https://www.webcitation.org/61AHoir7P?url=http://www.ulalaunch.com/site/docs/publications/DepotBasedTransportationArchitecture2010.pdf |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref> Калі M<sub>2</sub> шмат менш па масе, чым M<sub>1</sub>, то пункты L<sub>1</sub> і L<sub>2</sub> знаходзяцца на прыкладна аднолькавай адлегласці r ад цела M<sub>2</sub>, роўным радыусе сферы Хіла: : <math>r \approx R \sqrt[3]{\frac{M_2}{3 M_1}}</math> === L<sub>3</sub> === [[Выява:Formule lagrange.jpg|400px|thumb|Тры з пяці пунктаў Лагранжа размешчаны на адной восі]] Пункт L<sub>3</sub> ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub> (M<sub>1</sub>>M<sub>2</sub>), і знаходзіцца за целам з большай масай. Гэтак жа, як для пункта L<sub>2</sub>, у гэтым пункце гравітацыйныя сілы кампенсуюць дзеянне цэнтрабежных сіл. Да пачатку касмічнай эры сярод пісьменнікаў-фантастаў была вельмі папулярная ідэя аб існаванні на супрацьлеглым баку зямной арбіты ў пункце L<sub>3</sub> іншай аналагічнай ёй планеты, званай «Супрацьзямля», якая з-за свайго размяшчэння была недаступная для прамых назіранняў. Аднак са з’яўленнем магчымасці выконваць назіранні з дапамогай [[касмічны апарат|касмічных апаратаў]] і зондаў было паказана, што гэтая [[гіпотэза]] з’яўляецца памылковай. На самай справе з-за гравітацыйнага ўплыву іншых планет пункт L<sub>3</sub> ў сістэме Сонца-Зямля з’яўляецца вельмі няўстойлівым. Так, падчас супрацьстаянняў паміж Зямлёй і [[Планета Венера|Венерай]], якія здараюцца кожныя 20 месяцаў, Венера знаходзіцца ўсяго ў 0,3 [[а. а.]] ад пункту L<sub>3</sub> і такім чынам аказвае вельмі сур’ёзны ўплыў на яе размяшчэнне адносна зямной арбіты. Акрамя таго, з-за незбалансаванасці цэнтра цяжару сістэмы Сонца-[[планета Юпітэр|Юпітэр]] адносна Зямлі і эліптычнасці зямной арбіты, так званая Супрацьзямля ўсё роўна, час ад часу, была б даступная для назіранняў і абавязкова была б заўважана. Арбітальныя касмічныя апараты і спадарожнікі, размешчаныя паблізу гэтага пункту L<sub>3</sub>, могуць пастаянна сачыць і аператыўна дакладваць на Зямлю інфармацыю аб розных формах актыўнасці на паверхні Сонца, у прыватнасці, аб з’яўленні новых плям або выбліскаў, і выкарыстоўвацца ў якасці сістэмы ранняга папярэджання аб касмічным надвор’і NOAA Space Weather Prediction Center з запасам часу да 7 дзён. Акрамя таго, інфармацыя з такіх спадарожнікаў можа быць выкарыстана для забеспячэння бяспекі далёкіх пілатуемых палётаў, напрыклад да [[Марс]]а або [[Пояс астэроідаў|астэроідаў]]. У 2010 годзе былі вывучаны некалькі варыянтаў запуску падобнага спадарожніка<ref name=transferslibthree>{{Cite journal | title=Spacecraft trajectories to the '''<sub>3</sub>''' point of the Sun–Earth three-body problem | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy (Springer) | last1=Tantardini | first1=Marco | last2=Fantino | first2=Elena | coauthors=Yuan Ren, Pierpaolo Pergola, Gerard Gуmez and Josep J. Masdemont | url=http://www.springerlink.com/content/64n5k064g2096785/?p=48e1573b8c994ce99d3b72421265fa0e&pi=1 | year=2010 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === L<sub>4</sub> і L<sub>5</sub> === [[Выява:L4 diagram.svg|thumb|справа|Гравітацыйнае паскарэнне ў L<sub>4</sub>]] Калі на аснове лініі, якая злучае абодва цела сістэмы, пабудаваць два роўнабаковыя трохкутнікі, дзве вяршыні якіх адпавядаюць цэнтрам цел M<sub>1</sub> і M<sub>2</sub>, то пункты L<sub>4</sub> і L<sub>5</sub> будуць адпавядаць становішчу трэціх вяршыняў гэтых трохвугольнікаў, размешчаных у плоскасці арбіты другога цела ў 60 градусах наперадзе і ззаду яго. Адлегласці ад цэнтра мас сістэмы да гэтых пунктаў у каардынатнай сістэме з цэнтрам каардынат у цэнтры мас сістэмы разлічваюцца па наступных формулах: : <math> r_4 = \left ( \frac{R}{2} \beta, \frac{\sqrt{3}R}{2} \right ) </math> : <math> r_5 = \left ( \frac{R}{2} \beta, -\frac{\sqrt{3}R}{2} \right ) </math> дзе : <math> \beta = \frac{M_1-M_2}{M_1+M_2} </math>, : ''R'' — адлегласць меж целамі, : ''M''<sub>1</sub> — маса больш масіўнага цела, : ''M''<sub>2</sub> — маса другога цела. == Практычнае прымяненне == Даследчыкі ў галіне [[касманаўтыка|касманаўтыкі]] даўно ўжо звярнулі ўвагу на пункты Лагранжа. Напрыклад, у пункце L<sub>1</sub> сістэмы Зямля-Сонца зручна размясціць касмічную сонечную абсерваторыю — яна ніколі не будзе трапляць у [[цень]] Зямлі, а значыць, назіранні можна весці няспынна. Пункт L<sub>2</sub> падыходзіць для касмічнага тэлескопа — тут Зямля амаль цалкам засланяе сонечнае святло і сама не перашкаджае назіранням, паколькі звернута да L<sub>2</sub> неасветленым бокам. Пункт L<sub>1</sub> сістэмы Зямля-Месяц зручны для размяшчэння рэтрансляцыйнай станцыі ў перыяд асваення Месяца. Яна будзе знаходзіцца ў зоне прамой бачнасці для большай часткі звернутага да Зямлі паўшар’я Месяца, а для сувязі з ёй спатрэбяцца перадатчыкі ў дзясяткі разоў менш магутныя, чым для сувязі з Зямлёй. == Гл. таксама == * [[Лібрацыя]] * [[Поласць Роша]] {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нябесная механіка}} [[Катэгорыя:Нябесная механіка]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка]] h1pepu0rei1czdkpl6rmug2j89dofqd Торэ-Талье 0 167059 5170646 4756680 2026-07-24T22:49:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170646 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Палац Торэ Талье |Арыгінальная назва = Palacio de Torre Tagle |Выява = Palacio de Torre Tagle.JPG |Подпіс выявы = Палац Торэ Талье |Шырыня выявы = 250px |Статус = |Краіна = Перу |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = Ліма |lat_dir = S |lat_deg = 12.04884 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 77.02931 |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Каардынаты = |Канфесія = |Епархія = |Тып будынка = палац |Аўтар праекта = |Архітэктурны стыль =барока |Будаўнік = |Заснавальнік = Хасэ Талье і Брахіа |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1735 |Заканчэнне будаўніцтва = 1735 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = }} '''Палац Торэ-Талье''' ({{lang-es|Palacio de Torre Tagle}}) — палац пачатку XVII стагоддзя ў стылі севільскага [[барока]] размешчаны па адрасе вуліца Укаялі 363 у цэнтры [[Ліма|Лімы]]. У цяперашні час з'яўляецца штаб-кватэрай Міністэрства замежных спраў Перу. [[Файл:Palacio Torre Tagle.jpg|thumb|180пкс|злева|Галоўны ўваход у палац, уверсе бачны разьбяны порцік з гербам Торэ Талье]] [[Файл:Torre Tagle Lima.jpg|thumb|180пкс|злева|Унутраны двор палаца]] [[Файл:Carruaje del Marqués de Torre Tagle.jpg|thumb|290пкс|Карэта маркіза Торэ Талье ў адным з пакояў палаца]] Палац быў пабудаваны ў 1735 донам Хасэ Талье і Брахіа, маркізам дэ Торэ Талье, казначэем іспанскага каралеўскага флоту. У 1954—1956 гадах была праведзена капітальная рэканструкцыя палаца пад кіраўніцтвам архітэктара Андрэса Боера. Галоўны асіметрычны фасад будынка выглядае яскрава і гарманічна, першы паверх абліцаваны каменем, другі пакрыты тынкоўкай, большасць матэрыялаў выкарыстаных пры будаўніцтве былі прывезены з Іспаніі, Панамы і цэнтральнай Амерыкі. Разьбяны порцік палаца увенчаны гербам роду Торэ Талье. Знешні і ўнутраны стыль палаца ўяўляе сабой тыповае севільскае барока з істотным уплывам [[Андалусія|андалускага]] [[мудэхар]]а. У палацы 14 пакояў, сталовая, кухня, невялікая капліца упрыгожаная золатам і элегантны салон упрыгожаны люстэркамі і цікавай дэкаратыўнай столевай пліткай іспанска-маўрытанскага стылю. У асноўнай зале палаца знаходзяцца два партрэты, маркіза Торэ Талье і яго жонкі. Перуанскі ўрад набыў палац 27 чэрвеня 1918 года за 320000 соляў, і перадаў яго для выкарыстання МЗС краіны. == Літаратура == * ''Colección «Documental del Perú», Departamento de Lima, Volumen XV, Tercera Edición, abril de 1973, '''''EL PALACIO DE TORRE TAGLE. La Mansión más lujosa de Lima''''', páginas 16-19''. {{ref-es}} * ''«ITINERARIOS DE LIMA» por Héctor Velarde, Patronato de Lima, Segunda Edición, 1990, páginas 66-69''. {{ref-es}} * '''''GUIDE TO PERU''''', Handbook for travelers, 6th. Edition, by Gonzalo de Reparaz Ruiz, Ediciones de Arte Rep, Lima — Perú, Libro editado en idioma inglés por el Fondo de Promoción Turística del Perú — FOPTUR, páginas 111—112''. {{ref-es}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120914100314/http://www.rree.gob.pe/portal/mre.nsf/Index?OpenForm Афіцыйны сайт Міністэрствы замежных спраў Перу] {{ref-es}} * [https://archive.today/20120908025347/www.rree.gob.pe/portal/dcanciller.nsf/f82afec1c5da937405256c000077d789/e950adf5059fd0c305256c00007701ce?OpenDocument Гісторыя палаца Торэ Талье] {{ref-es}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палацы Перу]] [[Катэгорыя:Ліма]] o5dplfcuikuq56dontqi75nabf70p0i Тульскі сабор 0 167629 5170695 4461503 2026-07-25T05:46:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170695 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} {{значэнні|Сабор Святога Стэфана}} '''Сабор Святога Стэфана''' ({{lang-fr|Cathédrale Saint-Étienne de Toul}}) — былы [[Кафедральны сабор|сабор]] у [[горад]]зе [[Туль]] ([[Дэпартаменты Францыі|дэпартамент]] [[Мёрт і Мозель]]). == Гісторыя == Тульскі сабор доўгі час быў [[Кафедра (хрысціянства)|кафедрай]] [[дыяцэзія Туля|дыяцэзіі Туля]], якая была створана яшчэ ў [[365]] годзе. Пазней ён быў і рэзідэнцыяй [[князь-біскуп|князя-біскупа]] [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. Пасля пераходу часткі тэрыторыі [[Латарынгія|Латарынгіі]] да Францыі, Туль адносіўся да [[Правінцыі Францыі|правінцыі]] [[Тры Біскупствы]]. [[19 лістапада]] [[1777]] года была ўтворана [[дыяцэзія Нансі]], да якой быў далучаны і Туль. Пазней яна ўвайшла ў [[Архідыяцэзія Безансона|мітраполію Безансона]]<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/10680a.htm CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Nancy]</ref> Сам сабор быў пабудаваны ў [[XIII стагоддзе|XIII]]-[[XV стагоддзе|XV]] стст. у [[Готыка|гатычным]] [[Архітэктурны стыль|стылі]].<ref>[http://cluaran.free.fr/lorraine/toul.html Cathédrale Saint-Étienne de TOUL]</ref> Вышыня [[Вежа|вежаў]] [[фасад]]а — 65 [[метр|м]], даўжыня — 98 м, памеры [[трансепт]]а — 56 м на 17 м. Шырыня [[захад|заходняга]] фасада — 32 м.<ref>[http://en.structurae.de/structures/data/?ID=s0009458 Cathédrale Saint-Etienne de Toul]{{Недаступная спасылка}}</ref> Дзве пазней прыбудаваныя [[Капліца|капліцы]] выкананы ў стылі [[Архітэктура Рэнесансу|Рэнесансу]]. З [[1840]] года сабор з'яўляецца [[Гістарычны помнік, Францыя|гістарычным помнікам]].<ref>[http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00106374 Cathédrale Saint-Etienne (ancienne) et son cloître]</ref> {{commonscat|Cathédrale Saint-Étienne de Toul}} {{Зноскі}} {{Ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:горад Туль]] [[Катэгорыя:Саборы Францыі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія храмы Францыі]] [[Катэгорыя:Храмы Святога Стэфана|Туль]] 2am5qq8mdt04hwk5uhg8x7qqfmqserr Тлушчанка звычайная 0 172926 5170595 4809546 2026-07-24T21:07:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170595 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Insects Beware^ - geograph.org.uk - 831620.jpg | image title = | image descr = Агульны выгляд расліны | regnum = Расліны | parent = Pinguicula | rang = Від | latin = Pinguicula vulgaris | author = [[L.]], [[Sp. Pl.]] 17 ([[1753]]) | syn = * {{Bt|Pinguicula norica|[[Beck]]}} * {{Bt|Pinguicula vulgaris|var=vulgaris}} * {{Bt|Pinguicula vulgaris|subsp=vulgaris}} | children name = | children = | iucnstatus = | wikispecies = Pinguicula vulgaris | commons = Category:Pinguicula vulgaris | iucn = | grin = 430903 }} '''Тлушча́нка звычайная'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|97}}</ref>{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ЭПБ|1986}} (''Pinguicula vulgaris'') — [[Шматгадовыя расліны|шматгадовая]] [[Трава|травяністая расліна]]; [[тыпавы від]]<ref>{{cite web|url=http://www.bgbm.org/scripts/asp/IAPT/ncugentry.asp?name=Pinguicula|title=Entry for ''Pinguicula'' L.|date=last updated Sept 24, 1997|work=NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0|publisher=International Association for Plant Taxonomy|lang=en|accessdate=2010-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220628063509/https://www.bgbm.org/scripts/asp/IAPT/ncugentry.asp?name=Pinguicula|archivedate=28 чэрвеня 2022|url-status=dead}}</ref> [[род]]у [[Тлушчанка]] сямейства {{bt-bellat|Плывунцовыя|Lentibulariaceae}}. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Illustration Pinguicula vulgaris0.jpg|left|ш=200|{{Бат.іл.|3}}|color=#BBDD99}} {{Біяфота|Pinguicula vulgaris subsp. bicolor 01.jpg|left|ш=200|Кветкі|color=#BBDD99}} [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] [[травяністыя расліны]] з вельмі кароткім [[карэнішча]]м. [[Лісце]] амаль сядзячае, сабрана ў прыкаранёвую [[Разетка (батаніка)|разетку]], даўгавата-эліптычнай формы, звужаныя да асновы, 2—4 см даўжынёй і 0,6—2 см шырынёй, з жалезістай-клейкай светла-зялёнай верхняй паверхняй. [[Кветкі]] размяшчаюцца на адным або некалькіх, спачатку густа пакрытых дробнымі валасінкамі, [[кветканос]]ах 5—17 см вышынёй, панікшым. [[Кубачак]], пакрыты рэдкімі кароткімі жалезістымі валасінкамі, складаецца з яйкападобных або даўгавата-эліптычных тупазавостраных долей. [[Вяночак]] сіне-фіялетавага колеру, 15—20 мм даўжынёй разам са шпорцам, [[зеў]] пакрыты даволі доўгімі бялёсымі валасінкамі. [[Шпорац]] шылападобнай формы, амаль у два разы карацей астатняй часткі вяночка. [[Плод]] — [[каробачка]] авальна-шарападобнай формы. [[Насенне]] 0,7 × 0,1 см, светла-карычневага колеру. == Спосаб харчавання == Харчаванне тлушчанак ўладкована прасцей, чым у {{bt-bellat|расіца{{!}}расіц|Drosera}}. Паверхня іх лісця ліпкая, запар пакрытая залозкамі, адны з якіх выпрацоўваюць [[цукар]], каб прыцягнуць насякомых, а іншыя — стрававальныя [[ферменты]], каб пераварыць іх. Для дробных насякомых хапае эфекту прыліпання. Калі ж здабыча буйная, тлушчанка можа трохі згарнуць свой ліст (але не цалкам, як робіць расіца). == Экалогія і распаўсюджванне == [[Файл:Faroe stamp 159 common butterworth (Pinguicula vulgaris).jpg|thumb|250px|Тлушчанка на марцы [[Фарэрскія астравы|Фарэрскіх астравоў]]]] Растуць на багністых лугах, балотах. Натуральны [[арэал]] віду распасціраецца ў [[Еўразія|Еўразіі]] ад [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] да [[Далёкі Усход Расіі|Далёкага Усходу Расіі]] і [[Японія|Японіі]], у [[Амерыка|Амерыцы]] від распаўсюджаны на паўночным усходзе [[ЗША]] і ў [[Канада|Канадзе]]. Апісаны з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Тлушча́нка|Скуратовіч А. М.|478}} * {{крыніцы/ОВРБ|''Pinguicula'' L. — Жирянка||358}} * {{Крыніцы/ЭПБ|5|Тлушча́нка|Швец І. У.|91}} * Книга Природа и природные ресурсы Мурманской области. Апатиты 2005. С. 116—117 * {{ФлораСССР|том=23|стар=121—122}} * {{ІВРСР|часть=1196. ''Pinguicula vulgaris'' L. — Жирянка обыкновенная|том=3|стар=229}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|28374|Жирянка обыкновенная}} * [http://oopt.aari.ru/bio/22196 ''Pinguicula vulgaris'' L. // ИАС «ООПТ России»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200429142916/http://oopt.aari.ru/bio/22196 |date=29 красавіка 2020 }}{{ref-ru}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PIVU USDA PLANTS: ''Pinguicula vulgaris'' (butterwort)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130506003315/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PIVU |date=6 мая 2013 }} {{Чырвоная кніга Беларусі|расліна|93|I}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Плывунцовыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Расліны балот]] [[Катэгорыя:Драпежныя расліны]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] [[Катэгорыя:Расліны на марках]] gj6nlii0juoc5guqeur56dgartcyzbv Тувінцы 0 174542 5170684 5027938 2026-07-25T05:05:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170684 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = <center>Тувінцы <br /> (''тывалар'')<center> | image = [[Выява:Tuvan wrestlers 1.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 300 000 | popplace = {{Сцягафікацыя|Расія}} — 263 934<br /> {{Сцягафікацыя|Кітай}} — 4100<br /> {{Сцягафікацыя|Манголія}} — 31 823<br /> | langs = [[тувінская мова|тувінская]] | rels = [[шаманізм]], [[будызм]], [[праваслаўе]] | related = [[тафалары]], [[шорцы]], [[хакасы]], [[кіргізы]], [[саёты]], [[алтайцы]], [[цаатан]] }} '''Туві́нцы''' (саманазва: ''тывалар'') — народ, карэнныя насельнікі Паўднёвай [[Сібір]]ы. Жывуць пераважна ў [[Тува|Рэспубліцы Тува]] ([[Расія]]), а таксама ў [[Кітай|Кітаі]] і [[Манголія|Манголіі]]. Агульная колькасць ([[2010]] г.) — каля 300 тыс. чал.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls gks.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |date=23 снежня 2021 }}</ref><ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf toollogo2010.mn]</ref><ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=15668 Tuvinian]</ref>. == Паходжанне і гісторыя == Тэрыторыя сучаснай [[Тува|Тувы]] была населена каля 30 тысяч гадоў таму. На працягу ранняй [[гісторыя|гісторыі]] [[этнас|этнічны]] склад мясцовага насельніцтва значна змяняўся. [[Археалогія|Археолагі]] мяркуюць, што ў [[неаліт]]ычную эпоху на значнай частцы Тувы жылі продкі [[самадыйцы|самадыйцаў]] — [[сялькупы|сялькупаў]], [[ненцы|ненцаў]], [[нганасаны|нганасанаў]] і інш. У эпоху [[бронзавы век|бронзавага веку]] [[стэп]]авыя і лесастэпавыя прасторы былі заняты качэўнікамі-[[Індаеўрапейцы|індаеўрапейцамі]]<ref>Гл. [http://kronk.spb.ru/library/vainshtein-si-1974-1.htm Вайнштейн И. С. История народного искусства Тувы. — М., 1974. Часть первая. Древнее и средневековое искусство Тувы. ]</ref>. У сярэдзіне 1 тысячагоддзя да н. э. сюды прыйшлі [[Цюркскія народы|цюркскія]] плямёны<ref>Гл. [http://kronk.spb.ru/library/kyzlasov-lr-1969-2.htm#2-01 Кызласов История Тувы в средние века. — М.: МГУ, 1969. Глава II. Тува в период тюркского каганата (VI—VIII вв.).]</ref>, якія заставілі багаты археалагічны матэрыял, у тым ліку [[пятрогліф]]ы. Назва тувінцаў паходзіць ад старажытнага цюркскага племені тубо (дубо). На працягу [[сярэднявечча]] Тува ўваходзіла ў склад цюркскіх і [[манголы|мангольскіх]] [[дзяржава|дзяржаўных]] утварэнняў. Аналіз [[культура|культуры]] тувінцаў сведчыць пра дастаткова абмежаваны ўплыў на яе папярэдніх самадыйскай і індаеўрапейскай культур. [[Генетыка|Генетычныя]] даследаванні дэманструюць, што непасрэднымі продкамі тувінцаў былі пераважна старажытныя цюркі. У паўднёва-усходняй папуляцыі тувінцаў выяўлены значны генетычны ўплыў манголаў<ref>[http://www.dissercat.com/content/polimorfizm-mitokhondrialnoi-dnk-u-korennogo-naseleniya-respubliki-tuva Голубенко М. В., Полиморфизм митохондриальной ДНК у коренного населения Республики Тува]</ref><ref>[http://turan.info/forum/showthread.php?t=7893 Сабитов Ж. М. Этногенез тувинцев по данным популяционной генетики]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У сярэдзіне [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. тувінцы трапілі пад кантроль [[Імперыя Цын|Цынскай імперыі]]. У [[1760]] г. у Туве была ўведзена ваенна-адміністрацыйная сістэма кіравання, а ў [[1789]]—[[1817]] гг. — [[маньчжуры|маньчжурскае]] заканадаўства, якія захоўвалі адносную самастойнасць мясцовага насельніцтва, але ў той жа час стваралі адзіныя органы кіравання і агульную ваенную павіннасць прадстаўнікоў розных груп тувінцаў, што спрыяла іх кансалідацыі. Культурнаму аб’яднанню таксама садзейнічала распаўсюджанне [[будызм]]у. З [[1863]] г. Тува трапіла ў межы актыўнай дзейнасці [[Расійская імперыя|расійскіх]] [[гандаль|гандляроў]], якія да канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. фактычна ператварыліся ў манапалістаў. У Туве з’явіліся [[рускія]] перасяленцы, што займаліся [[земляробства]]м і здабычай [[золата]]. У [[1901]] г. [[Кітай|кітайскі]] ўрад дазволіў свабодны гандаль з тувінцамі, што прывяло да частковага выцяснення рускіх купцоў кітайскімі. Кітайская рэвалюцыя [[1911]] г. прывяла да звяржэння дынастыі Цын, ад якой непасрэдна знаходзіліся ў васальнай залежнасці мясцовыя [[феадалізм|феадальныя]] колы. Расійскія прадпрымальнікі і чыноўнікі суседніх памежных рэгіёнаў інспіравалі звароты некалькіх тувінскіх феадальных уладароў да Расіі з прапановай уключыць іх землі ў яе склад. [[17 кастрычніка]] [[1914]] г. [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] абвясціў, што прымае ўсю тэрыторыю Тувы пад свой пратэктарат. У [[1915]] г. кітайскія рэспубліканскія ўлады пагадзіліся падпісаць дагавор з Расіяй і [[Манголія]]й, паводле якога Манголія, у склад якой перадавалася Тува, набывала палітычную аўтаномію. У [[1921]] г. была абвешчана незалежная [[Тувінская Народная Рэспубліка]]. У [[1925]] г. яна была канчаткова прызнана з боку [[СССР]] і Манголіі. У [[1926]] г. у Туве пачаліся актыўныя рэформы, накіраваныя на пабудову [[сацыялізм]]у і выцяснення іншаземных гандляроў, акрамя савецкіх. Яны суправаджаліся масавымі рэпрэсіямі і бегствам часткі насельніцтва ў суседнія Кітай і Манголію. Адносіны паміж камуністычнымі ўрадамі Тувы і Манголіі значна пагоршыліся. У [[1944]] г. Тува была прынята ў склад [[РСФСР]] у якасці аўтаномнай вобласці. У [[1961]] г. яна набыла статус аўтаномнай рэспублікі ў складзе РСФСР. У наш час з’яўляецца суб’ектам Расійскай Федэрацыі. У Кітаі і Манголіі тувінцы не маюць нацыянальных аўтаномій, аднак прызнаюцца ў якасці этнічнай меншасці, і дзякуючы кампактнаму пражыванню здольны захоўваць і развіваць свае [[мова|мову]] і культуру<ref>[https://www.tuvaonline.ru/2013/11/11/tuvincy-v-kitae-sohranili-sebya-kak-narodnost.html Тувинцы в Китае сохранили себя как народность]</ref><ref>[http://www.dissercat.com/content/tuvintsy-mongolii-traditsii-i-sovremennost Айыжы Е. В., Тувинцы Монголии: традиции и современность]</ref>. == Традыцыйная культура == [[Файл:Yurt in Tos Bulak.jpg|thumb|Тувінская юрта]] Да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. галоўным заняткам тувінцаў была качавая [[жывёлагадоўля]]. Трымалі [[Конь свойскі|коняў]], [[Авечка свойская|авечак]], [[карова|кароў]], [[Каза свойская|коз]], [[Вярблюд двухгорбы|вярблюдаў]]. Ва Усходніх [[Саяны|Саянах]] разводзілі [[Паўночны алень|аленяў]]. [[Земляробства]] было вядома здаўна. Вырошчвалі пераважна засушлівыя [[збожжавыя культуры]], для іх ладзілі простыя [[ірыгацыя|ірыгацыйныя]] збудаванні. Ва ўсіх рэгіёнах, населеных тувінцамі, важную ролю ў гаспадарцы адыгрывалі [[паляванне]] і [[збіральніцтва]]. На паўночным захадзе Тувы паляванне на футравых звяроў давала асноўныя прыбыткі хатнім гаспадаркам да сярэдзіны XX ст. Распаўсюджаныя рамёствы — [[гарбарства]], апрацоўка [[метал]]аў, [[драўніна|драўніны]], [[воўна|воўны]], [[лямец|лямца]] і г. д. Да пачатку XX ст. у Туве працавала каля 500 ювеліраў. Асноўны традыцыйны тып паселішча — качавы ''аіл'', які складаўся з некалькіх часовых жытлаў. Звычайна месцы для аіла выбіралі загадзя недалёка ад крыніц з пітной [[вада|вадой]] і наведвалі іх некалькі разоў на год. Тувінцы [[стэп]]авых і лесастэпавых раёнаў жылі ў разборных [[юрта]]х, якія крылі лямцам. Аленяводы аддавалі перавагу канічным [[чум]]ам з нахіленых жэрдак, накрытых драўнянай [[Кара (біялогія)|карай]] або [[Лось|ласінымі]] шкурамі. Народная [[вопратка]] прыстасавана для качавога ладу жыцця. Складаецца з штаноў, скураных ботаў з завостраным перадам, халата мангольскага тыпу з правым запахам, узмку — з доўгага кажуха з авечых або іншых скур. Для мужчын і жанчын шыюць шапкі з аўчыны або скуры [[Рысь звычайная|рысі]]. Яны маюць канічны верх, навушша, завязваюцца на патыліцы. Вопратка ўпрыгожваецца поясам і металічнымі бляхамі. Жанчыны носяць пярсцёнкі, завушніцы, бранзалеты, [[срэбра|срэбныя]] падвескі. Народная [[кулінарыя|кухня]] тувінцаў утрымоўвае значную колькасць страў з [[мяса]] і [[малако|малака]]. Найбольш папулярна мяса коняў і авечак. Яго вараць, пякуць, робяць каўбасы. Ласункам лічыцца смажаная [[печань]] ''сагажа''. З конскага малака гатуюць [[кумыс]], з авечага і каровінага малака — саланаватае масла, сухі сыр ''курут'' і алкагольны напой ''арака''. Збожжа [[пшаніца|пшаніцы]], [[ячмень|ячменю]] і [[проса]] пякуць і молюць. Атрыманую такім чынам муку ''далган'' ядуць замест хлеба, робяць з яе аладкі і лапшу. [[Чай]] гатуецца з малаком і соллю. Тувінскі [[фальклор]] даволі багаты — [[казка|казкі]], [[легенда|легенды]], жартоўныя [[песня|песні]], [[гісторыя|гістарычныя]] паданні і інш. Існуе 8 варыянтаў гераічнага [[эпас]]у «Кезер-Мерген». Народныя [[Музычны інструмент|музычныя інструменты]] — [[жалейка]], [[варган]], смычковы струнны інструмент ''ігіл'', шчыпковы струнны інструмент ''чадаган''. Тувінцы славутыя сваімі гарлавымі спевамі ''хаамей''. Папулярныя святочныя забавы — скачкі на конях і вярблюдах, [[барацьба]] ''хурэш'', стральба з [[лук]]у і г. д. Тувінцы шырока святкуюць ''шагаа'' ([[новы год]] па [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месячным]] календары) і свята [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўцаў]] ''наадым'' (святкуецца ў сярэдзіне [[жнівень|жніўня]]). == Мова == [[Тувінская мова]] належыць да [[Цюркскія мовы|цюркскай групы]] [[алтайскія мовы|алтайскай моўнай сям’і]]. Падзяляецца на 4 асноўныя [[дыялект]]ы. З [[1940]] г. тувінцы карыстаюцца [[алфавіт]]ам на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. Тувінская мова мае афіцыйны статус у [[Тува|Рэспубліцы Тува]], выкарыстоўваецца ў адукацыі, [[літаратура|літаратуры]] і [[Сродкі масавай інфармацыі|сродках масавай інфармацыі]]. Па выніках перапісу [[2002]] г. у [[Расія|Расіі]] 98 % тувінцаў лічыла тувінскую мову роднай. == Рэлігія == Большасць тувінскіх вернікаў належаць да [[шаманізм|шаманістаў]] або [[будызм|будыстаў]]-[[ламаізм|ламаістаў]]. Тувінскі шаманізм заснаваны на старажытных [[цюркскія народы|цюркскіх]] вераваннях, заснаваных на шанаванні неба ''тэнгры''. Будызм шырока распаўсюдзіўся ў [[18 стагоддзе|XVIII]] ст., хаця быў вядомы і раней. Сярод вернікаў ёсць таксама [[праваслаўе|праваслаўныя]] [[хрысціянства|хрысціяне]], хаця іх колькасць адносна невялікая. == Тувінцы-таджынцы == Таджынцы з’яўляюцца субэтнічнай групай тувінцаў, якія насяляюць усходні [[Саяны|саянскі]] раён Тоджа. Яны адрозніваюцца ад астатніх тувінцаў асаблівым [[дыялект]]ам, гаспадарчымі заняткамі і ладам жыцця. Вельмі блізкімі па [[культура|культуры]] і [[мова|мове]] да таджынцаў з’яўляюцца [[тафалары]], [[саёты]] і [[цаатан]]. Галоўныя заняткі — [[аленегадоўля]], [[збіральніцтва]] і [[паляванне]]. Лічыцца, што непасрэднымі продкамі таджынцаў былі [[кеты]] і [[самадыйцы]], якія перанялі [[тувінская мова|тувінскую мову]] і [[этнас|этнічную]] назву. Аднак [[генетыка|генетычныя]] даследаванні паказваюць, што ўплыў старажытных [[сібір]]скіх насельнікаў на сучасных таджынцаў быў малаважным. Размова можа ісці толькі пра запазычванне [[Тайга|таёжнымі]] перасяленцамі-цюркамі пэўных культурных элементаў у папярэднікаў. == Тувінцы ў Беларусі == У [[2009]] г. у [[Беларусь|Беларусі]] жыло 10 чал., якія вызнавалі сваю [[этнас|этнічную]] тоеснасць як тувінцы<ref>[https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf belstat.gov.by]</ref>. З іх 2 лічылі роднай мовай [[тувінская мова|тувінскую]], 1 — [[беларуская мова|беларускую]]. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commonscat|People of Tuva}} * [http://www.tuva.asia Новые исследования Тувы] * [http://www.krskstate.ru/krasnoyarskkray/narod/0/etno_id/111 Тувинцы — Народы и народности, населяющие Красноярский край]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.istorya.ru/strany/tuva.php История Тувы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120107180013/http://istorya.ru/strany/tuva.php |date=7 студзеня 2012 }} * [http://www.severcom.ru/nations/item32.html Тувинцы-тоджинцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121025003006/http://www.severcom.ru/nations/item32.html |date=25 кастрычніка 2012 }} * [https://www.tuva.asia/news/asia/4019-tuv-v-kitae.html Тувинцы в Поднебесной] * [http://www.tuva.asia/journal/issue_7/2158-bavuu-syuryun-mv.html Бавуу-Сюрюн М. В., Тувинский язык на современном этапе: образовательный аспект] {{Цюркскія народы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цюркскія народы]] [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы Сібіры]] [[Катэгорыя:Народы Расіі]] [[Катэгорыя:Народы Манголіі]] gu5yix9nbsm1k1y6e810ihuj6wuom7r Троп 0 174870 5170661 4545299 2026-07-25T01:43:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170661 wikitext text/x-wiki '''Троп''' — [[слова]] ці моўны выраз, ужытыя ў пераносным значэнні. У тропе на аснове нейкіх агульных рысаў супастаўляюцца дзве з'явы, адна з якіх характарызуецца праз прыметы другой. Ужываюцца тропы і ў размоўнай мове, але асноўная сфера іх бытавання — [[мастацкая літаратура]], асабліва [[паэзія]]. Яны дапамагаюць лаканічна і вобразна выявіць сутнасць з'явы, індывідуалізаваць яе, даць ёй ацэнку. == Асноўныя віды тропаў == Простыя: * [[Эпітэт]]. * [[Параўнанне (літаратуразнаўства)|Параўнанне]]. Складаныя: * [[Метафара]]. * [[Зваротная метафарызацыя]]. * [[Паэтычны этымалагізм]]. * [[Метанімія]]. * [[Сінекдаха]]. * [[Гіпербала (рыторыка)|Гіпербала]]. * [[Літота]]. * [[Сімвал (літаратуразнаўства)|Сімвал]]. * [[Алегорыя]]. * [[Іронія]]. * [[Гратэск]]. * [[Перыфраза]]. == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=[[Вячаслаў Рагойша]].|частка=|загаловак=Паэтычны слоўнік|арыгінал=|спасылка=http://www.belkabinet.by/load/0-0-0-61-20|адказны=[[Т. А. Гарбачэўская]]|выданне=3-е выд., дапрац. і дапоўн.|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|год=2004|том=|старонкі=|старонак=576|серыя=|isbn=985-08-0598-6|тыраж=2000}}{{Недаступная спасылка}} * Рыторыка: тропы і фігуры маўлення: дапаможнік па курсе «Рыторыка» для студэнтаў філалагічных спецыяльнасцей / Н. Э. Шандроха — Гродна: [[ГрДУ]], 2009. — 187 с.: табл., схемы; 20 см. — ISBN 978-985-515-144-0. * ''Рагойша В. П.'' [https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21460 Літаратуразнаўчы слоўнік: тэрміны і паняцці: для школьнікаў і абітурыентаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230703025638/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21460 |date=3 ліпеня 2023 }}{{V|3|6|2023}} / В. П. Рагойша. — Мінск: [[Народная асвета (выдавецтва)|Народная асвета]], 2009. — 303 с. — 3000 экз. — С. 187—190. — ISBN 978-985-03-1233-4. * {{крыніцы/БелЭн|15|Троп|Рагойша В. П.|528}} == Спасылкі == * ''Ігнацюк Т. М.'' [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/25718/3/137-143.pdf Стратэгічны арсенал пафасу: фігуры і акты маўлення // Гуманитарные науки. Языкознание. № 10. — С. 137—143.]{{v|3|7|2023}} {{Рытарычныя фігуры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тропы|!]] edwvywc80islxw523r76rzpetko4viw Таццяна Будовіч 0 181040 5170535 4759030 2026-07-24T18:14:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170535 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{Цёзкі2|Барадуля}} '''Таццяна Будовіч''' (сапр.: Таццяна Васільеўна Барадуля; нар. {{ДН|12|1|1977}}, {{МН|Мінск}}) — беларуская [[паэтэса]], літаратурны [[крытык]], парадыст. Навуковы супрацоўнік [[Дзяржаўны літаратурны музей імя Максіма Багдановіча|Дзяржаўнага літаратурнага музея імя Максіма Багдановіча]]. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]<ref>{{cite web| author = | date = | url = http://unicat.nlb.by/AUTH/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-475200&strq=l_siz=20| title = Барадуля, Таццяна Васільеўна| publisher = [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]| accessdate = 2019-08-21}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Біяграфія == Скончыла школу № 154 у [[1994]] годзе. У [[1998]] г. скончыла [[Інстытут сучасных ведаў імя А. М. Шырокава|Інстытут сучасных ведаў]] па спецыяльнасці «фінансы і крэдыт»<ref name="камунікат">{{cite web| url = http://kamunikat.org/Budovicz_Tacciana.html%26lang%3DBE| title = Таццяна Будовіч-Барадуля| publisher = [[Kamunikat.org]]| accessdate = 2019-08-21| archiveurl = https://web.archive.org/web/20190821171143/http://kamunikat.org/Budovicz_Tacciana.html%26lang%3DBE| archivedate = 21 жніўня 2019| url-status = dead}}</ref>. У 2005 г. завочна скончыла [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Працавала ў філіяле музея Максіма Багдановіча «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларуская хатка]]», у [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытуце гісторыі НАН Беларусі]]. Працуе навуковым супрацоўнікам [[Дзяржаўны літаратурны музей імя Максіма Багдановіча|Дзяржаўнага літаратурнага музея імя Максіма Багдановіча]]<ref name="камунікат" />. Мае 3-ці спартыўны разрад па альпінізму і парашутным спорце<ref name="камунікат" />. Замужам. Гадуе двух сыноў. == Творчасць == {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=6hvId-LS0MI «Дыяблог P.S.» Госць: Таццяна Барадуля, лірык и парадыст]. [[Беларусь 3]], 7 сакавіка 2015г.}} Творчы шлях пачынала з вершаў, пасля звярнулася да крытыкі. Піша прозу, часам звяртаецца да жанру пародыі<ref>{{cite web| author =[[Алесь Бадак|Бадак А.]]| date =2017-07-29| url =http://www.zviazda.by/be/news/20170728/1501252128-taccyana-budovich-baradulya-rytual | title = Таццяна Будовіч-Барадуля. Рытуал|publisher =[[Звязда (газета)|Звязда]]| accessdate = 2019-08-21}}</ref> (пад псеўданімам Тадора Шпілька). Першая вершаваная публікацыя з’явілася ў 1995 г. у часопісе «[[Першацвет (1992)|Першацвет]]»<ref name="камунікат" />. Падборкі яе вершаў друкаваліся ў часопісах «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]», «[[Полымя (1922)|Полымя]]», «[[Бярозка (1924)|Бярозка]]», газетах «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]», «Чырвоная змена», «[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]» і інш. У 2002 г. у выдавецтве «[[Кнігазбор|Беларускі кнігазбор]]» выйшла яе кніга паэзіі «Дуэль паглядаў». Літаратурна-крытычныя артыкулы і рэцэнзіі неаднаразова друкаваліся ў газеце «[[Новы Час (газета)|Новы час]]» (дадатак «Літаратурная Беларусь»). == Бібліяграфія == * Будовіч Т. В. Дуэль паглядаў: кніга вершаў. — Мінск: Беларускі кнігазбор, 2002. — 49 с. {{зноскі}} == Спасылкі == * Будовіч Таццяна // Саюз беларускіх пісьменнікаў: афіцыйны сайт. — Эл. рэсурс: http://www.lit-bel.org/by/friends/b/181.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180423150124/http://lit-bel.org/by/friends/b/181.html |date=23 красавіка 2018 }} * * Будовіч-Барадуля Таццяна // Творы ў Беларускай Інтэрнэт-бібліятэцы «Камунікат». — Эл. рэсурс: http://kamunikat.org/Budovicz_Tacciana.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210502194235/http://kamunikat.org/Budovicz_Tacciana.html |date=2 мая 2021 }} {{DEFAULTSORT:Будовіч Таццяна}} [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]] 8aon8fs4t7372vx9pfjm042tff7ffrr Роберт Котан 0 182793 5170636 3675383 2026-07-24T22:46:58Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170636 wikitext text/x-wiki {{ДД}} Сэр '''Ро́берт Брус Ко́тан''' ({{lang-en|Robert Bruce Cotton}}; {{ДН|||1571}} — {{ДС|||1631}}) — англійскі [[бібліяфіл]] і [[антыквар]], які стварыў [[Котанаўская бібліятэка|найбуйнейшы прыватны кніжны збор свайго часу]]. У 1753 годзе з яго бібліятэкі нарадзіўся рукапісны аддзел [[Брытанскі музей|Брытанскага музея]], які пазней вылучыўся ў [[Брытанская бібліятэка|Брытанскую бібліятэку]]. == Бібліятэка == Котан зацікавіўся старадаўнімі [[манускрыпт]]амі падчас навучання ў [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджы]], дзе зведаў уплыў [[Уільям Кэмдэн|Уільяма Кэмдэна]]. Прыцягнутыя яго кнігамі, у [[вэстмінстэр]]скі асабняк Котана імкнуліся патрапіць навукоўцы з ўсёй Англіі. Кароль [[Якаў I Сцюарт|Якаў I]] узвёў яго ў рыцары, а потым і ў [[баранэт]]ы. Фактычна ён стаў першым баранэтам [[Новы час|Новага часу]]. У 1601 г. Котан быў абраны ў [[Брытанскі парламент|парламент]] і прыняўся пазычаць свае кнігі іншым дэпутатам. Радыкалы накшталт [[Джон Пім|Джона Піма]] сталі збірацца ў яго доме і выкарыстоўваць яго веды для напісання антыўрадавых трактатаў. Некаторыя з іх цыркулявалі пад імем Котана. Атачэнне [[Карл I Сцюарт|Карла I]], быўшы ўстрывожана дзейнасцю Котана, пастанавіла канфіскаваць яго бібліятэку, а яго самога ўзяць пад варту (1629). Яго неўзабаве выпусцілі, аднак бібліятэку змог вярнуць сабе толькі яго сын. Сярод жамчужын Котанаўскай бібліятэкі — [[Ліндзісфарнскае Евангелле|Евангелле з Ліндысфарна]] і адзіны спіс «[[Беавульф|Бэўвульф]]а», а таксама [[Котанаўская Генэза|грэчаская ілюстраваная Кніга Быцця VI стагоддзя]], якая моцна пацярпела ад пажару. Котаны працягвалі пашыраць збор на працягу ўсяго XVII стагоддзя, а ў 1700 годзе ахвяравалі яго дзяржаве. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/139900/Sir-Robert-Bruce-Cotton-1st-Baronet Роберт Котан] у [[Брытаніка|Брытанскай энцыклапедыі]] {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Котан Роберт}} [[Катэгорыя:Бібліяфілы]] [[Катэгорыя:Баранэты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кембрыджскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Котанаўская бібліятэка]] rds5rm33fy332m716ifxzoggj5bmvdt Смаўг (Серадзем’е) 0 185325 5170612 4923380 2026-07-24T21:41:22Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170612 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Смаўг''' ({{lang-en|Smaug}}, [[Фанетычная транскрыпцыя|транскр.]]: {{IPA|[smaʊg]}}<ref name=lotrtappe>{{кніга|аўтар = J. R. R. Tolkien.|частка = Appendix E — Writing and Spelling: I. Pronunciation of Words and Names|загаловак = The Lord of the Rings|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}: «''All these diphthongs were 'falling' diphthongs, that is stressed on the first element, and composed of the simple vowels run together. Thus … ''au ''(''aw'') as in ''loud'', ''how'' and not ''laud'', ''haw''.''»</ref>; часам выкарыстоўваецца '''Смог''', у беларускім перакладзе '''Драк''') — агнядышны крылаты [[Драконы (Серадзем’е)|цмок]] у [[Легендарыум Толкіна|легендарыуме Толкіна]], галоўны {{нп5|антаганіст||en|Antagonist}} у рамане 1937 года «''[[Хобіт, або Туды і назад]]''». Вядомы тым, што ў 2770 годзе [[Трэцяя Эпоха Серадзем’я|Трэцяй Эпохі Серадзем’я]] знішчыў горад Дэйл і авалодаў скарбамі [[Гномы (Серадзем’е)|гномаў]] [[Эрэбор|Адзінокай Гары]]. У 2941 годзе, разгневаны з’яўленнем у яго ўладаннях атрада пад кіраўніцтвам [[Торын Дубашчыт|Торына Дубашчыта]] (гэта былі трынаццаць [[Гномы (Серадзем’е)|гномаў]] і [[Хобіты (Серадзем’е)|хобіт]] [[Більба Торбінс]]), Смаўг вырашыў знішчыць {{нп5|Эсгарат||en|Esgaroth}} — горад людзей на Доўгім возеры, але быў забіты [[Бард Лучнік|Бардам Лучнікам]]. Пры стварэнні вобразу цмока Джон Р. Р. Толкін выкарыстаў матывы са [[Германа-скандынаўская міфалогія|скандынаўскай міфалогіі]] і {{нп5|Стараанглійская літаратура|англасаксонскай літаратуры|en|Old English literature}}. Даследчыкі адзначаюць яго падабенства з {{нп5|Фафнір|Фафнірам|en|Fáfnir}}, персанажам «''{{нп5|Сага пра Волсунгаў|Сагі пра Волсунгаў|en|Völsunga saga}}''», і цмокам з паэмы «''[[Беавульф|Бэўвульф]]''». У «''[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіце]]''» Смаўг апісаны як «''асабліва хцівы, моцны і зламысны''»<ref>{{кніга|аўтар=[[Джон Рональд Руэл Толкін]].|частка=1. Нечаканая вечарынка|загаловак=Хобіт, або вандроўка туды і назад|арыгінал=The Hobbit or There and Back Again|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=|год=2002|том=|старонкі=|старонак=264|серыя=|isbn=978-985-7916-41-7|тыраж=}}</ref>. Смаўг непасрэдна звязаны з адной з асноўных тэм рамана Толкіна — сквапнасцю, якую выклікае ахоўваемае ім золата. == Імя == Толкін адзначыў, што «''дракону ў якасці імя — ці, хутчэй, псеўданіма — дасталася форма мінулага часу [[Прагерманская мова|старажытнагерманскага]] дзеяслова „smugan“, „працісквацца ў дзіру“: [[Філалогія|філалагічны]] жарт нізкага кшталту''»{{sfn|The Letters of J. R. R. Tolkien|1981}}. Па меркаванні [[Том Шыпі|Тома Шыпі]], гэтае імя магло быць узята з таямнічага выразу «''sm’eah-wyrm''» ({{lang-ang|}} «''пранікаючы чарвяк''»), якое прысутнічае ў англасаксонскім тэксце [[X стагоддзе|X стагоддзя]] «''{{нп5|Bald's Leechbook||en|Bald's Leechbook}}''»{{sfn|Shippey, Creation from Philology|1979|p=301}}, і старажытнаанглійскага заклінання «''wið sméogan wyrme''» — «''ад чарвяка пранікаючага''»{{sfn|Shippey, The Road to Middle-earth|2005}}. Слова «''sméogan''» роднаснае старажытнаскандынаўскаму дзеяслову «''smjúga''», формай мінулага часу якога з’яўляецца «''smaug''», «''ён поўзаў''»{{sfn|Shippey, Tolkien and Iceland|2007|p=196}}. Шыпі дадае, што гэтае імя адлюстроўвае розум дракона, бо старажытнаанглійскае слова «''sméagan''» таксама азначае «''ўнікаць''», а ў форме прыметніка — «''дасведчаны, умелы''», што адпавядае Смаўгу, які, «''у параўнанні з астатнімі персанажамі „Хобіта“, найбольш хітрамудры''»{{sfn|Shippey, The Road to Middle-earth|2005}}. Па словах амерыканскага лінгвіста Марка Хукера, яшчэ да таго, як ён азнаёміўся з тлумачэннем Толкіна, ён сфармуляваў уласны варыянт [[Этымалогія|этымалогіі]] імя — ад [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскага]] кораня «''smeug(h)-/smeuqh-''», ад якога ўзніклі словы на розных мовах [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай сям’і]], што азначаюць «''дым''» ({{lang-en|smoke}}, [[Прагерманская мова|прагерм.]] ''smauk'', [[Сярэдневерхненямецкая мова|сярэдневерхненямецкае]] ''smouch'', [[Старажытнанідэрландская мова|старажытнагаландскае]] ''smooc'', старажытналітоўскае ''smáugiu'') і «''дракон''» ({{lang-chu|смокъ}}, старажытначэшск. і {{lang-pl|smok}}){{sfn|Hooker, Tolkien Through Russian Eyes|2003}}. Пытанне аб правільным вымаўленні імя цмока на англійскай мове з’яўляецца прадметам дыскусіі<ref name="Huffington Post, Pronunciation of Smaug" /><ref name="Medievalism on the Margins" />. Марк Хукер адзначае, што [[Крыстафер Толкін|Крыстафер]], сын Дж. Р. Р. Толкіна, вымаўляе яго як {{IPA|[smowg]}}{{sfn|Hooker, Tolkien Through Russian Eyes|2003}}. == Згадкі ў творах == === «Хобіт» === Смаўг быў адным з апошніх вялікіх [[Драконы (Серадзем’е)|цмокаў]] [[Серадзем’е|Серадзем’я]]. Пра яго стала ўпершыню вядома пасля яго нападу на [[Дол (Серадзем'е)|Дол]] і захопу [[Эрэбор|Адзінокай гары]] з усімі яе скарбамі. Гэта адбылося прыкладна за 150 гадоў да падзей «Хобіта», і дагэтуль Смаўг ужо меў узрост некалькі стагоддзяў. У «[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіце]]» распавядаецца пра выправу [[Гномы (Серадзем’е)|гномаў]] і [[хобіт]]а [[Більба Торбінс]]а да Гары, каб забіць цмока і вярнуць гномам іх каралеўства. За стагоддзі, што Смаўг правёў, лежачы на золаце і каштоўных камянях у сваіх уладаннях, гэтыя каштоўнасці ўпіліся ў скуру на яго бруху, зрабіўшы і без таго непранікальную браню з лускі яшчэ мацнейшай. Аднак Більба, убачыўшы цмока ў яго логаве, угледзеў на левых грудзях маленькі неабаронены лапік скуры. Яго расповед пра гэта падслухаў [[Драздовыя|дрозд]] і распавёў [[Бард Лучнік|Барду Лучніку]] з [[Эсгарот]]а. Калі Смаўг атакаваў горад, Бард забіў цмока трапным выстралам у яго неабароненае месца. Сярод нарабаванага Смаўгам былі выяўлены [[Аркенстон]] і некалькі [[міфрыл]]авых [[Кальчуга|кальчуг]], адну з якіх [[Торын Дубашчыт]] падараваў Більба. Праз некалькі дзесяцігоддзяў гэтая кальчуга не раз уратоўвала Більбавага пляменніка [[Фрода Торбінс|Фрода]] ад пагібелі. === «Вяртанне караля» === У дадатку A, секцыі III «[[Вяртанне караля|Вяртання караля]]» Смаўг згаданы як «найвялікшы з цмокаў свайго часу», які, пачуўшы пра багацці Эрэбора, «паўстаў і без папярэджання напаў на караля [[Трор]]а, накінуўшыся на [[Эрэбор|гару]] ў полымі». У гэтым тэксце сцвярджаецца, што цмокі жылі ў пустцы (Ссохлая Пустэча) па-за Шэрымі гарамі, «абвясціўшы вайну гномам і рабуючы іх майно». Можна меркаваць, што і Смаўг з’явіўся адтуль. === «Няскончаныя казанні» === У аповедзе «[[Паход на Эрэбор]]» ({{lang-en|The Quest of Erebor}}) [[Гандальф]] кажа, што ён чакаў, што Смаўг можа ўяўляць сур’ёзную пагрозу, калі яго скарыстае [[Саўран]], які тады знаходзіўся ў [[Дол-Гулдур]]ы ў [[Цемналессе (Серадзем’е)|Цемналессі]]. Гэта і стала матывам удзелу Гандальфа ў выправе Торына з кампаніяй дзеля адваявання іх радзімы. == Вобраз Смаўга ў кіно == [[Файл:Benedict Cumberbatch filming Sherlock cropped.jpg|180px|thumb|Бенедыкт Камбербэтч (вобраз, [[рухі]] і агучка цмока Смаўга)]] У экранізацыі кнігі «[[Хобіт, або Туды і назад]]» рэжысёра [[Пітэр Джэксан|Пітэра Джэксана]] — «[[Хобіт: Пустка Смаўга|Пустка Смаўга]]» [[2013]] года вобраз цмока стварыў англійскі акцёр [[Бенедыкт Камбербэтч]] з дапамогай тэхналогіі «[[Захоп руху|захопу руху і мімікі]]» і агучвання персанажа<ref>{{cite web|url=http://www.deadline.com/2011/06/benedict-cumberbatch-to-voice-smaug-in-the-hobbit/|title=Benedict Cumberbatch To Voice Smaug in ‘The Hobbit’|author=Mike Fleming|date=16-06-2011|accessdate=27-12-2011|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140205183859/http://www.deadline.com/2011/06/benedict-cumberbatch-to-voice-smaug-in-the-hobbit/|archivedate=5 лютага 2014|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Huffington Post, Pronunciation of Smaug">{{cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/the-pronunciation-of-smau_b_4616580|title=The Pronunciation of 'Smaug'|author=Jonathon Owen|date=2014-01-17|publisher=Сайт «''The Huffington Post''»|lang=en|accessdate=2022-09-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Medievalism on the Margins">{{кніга|аўтар=Fugelso, K., Ferré, V., Montoya, A. C.|загаловак=Medievalism on the Margins|мова=en|спасылка=https://books.google.com.ua/books?id=fZ-fBwAAQBAJ&pg=PA198|адказны=|выданне=|месца=[[Кембрыдж|Cambridge]]|выдавецтва=Boydell & Brewer Ltd|год=2015|старонкі=198|старонак=258|серыя=|isbn=1843844060}}</ref> }} == Літаратура == * {{кніга|ref=Carpenter, Biography|аўтар=Humphrey Carpenter|загаловак=Tolkien: A Biography|мова=en|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|выдавецтва=Ballantine Books|год=1977|старонкі=|старонак=|серыя=|isbn=978-0-04-928037-3}} * {{кніга|ref=Garth, Tolkien and the Great War|аўтар=John Garth|загаловак=Tolkien and the Great War|мова=en|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Harper-Collins|год=2003|старонкі=|старонак=|серыя=|isbn=978-0-00-711953-0}} * {{кніга|ref=Hooker, Tolkien Through Russian Eyes|аўтар=Mark T. Hooker|загаловак=Tolkien Through Russian Eyes|мова=en|спасылка=https://books.google.by/books?id=b0keAQAAIAAJ|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Walking Tree Publishers|год=2003|pages=|allpages=320|серыя=Cormarë series|isbn=9783952142479}} * {{кніга|ref=Shippey, Creation from Philology|аўтар=Tom Shippey|частка=Creation from Philology in The Lord of the Rings|загаловак=J.R.R. Tolkien, Scholar and Storyteller|мова=en|спасылка=|адказны=Eds. M. Salu, R. T. Farrell|выданне=|месца=[[Лондан|London]]; Ithaca (N.Y.)|выдавецтва=Cornell University Press|год=1979|pages=86—316|allpages=325|серыя=|isbn=080141038X}} * {{кніга|ref=Shippey, The Road to Middle-earth|аўтар=Tom Shippey|частка=|загаловак=The Road to Middle-earth|мова=en|спасылка=|адказны=|выданне=Third edition|месца=|выдавецтва=Houghton Mifflin Company|год=2005|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-0-618-25760-7}} * {{кніга|ref=Shippey, Tolkien and Iceland|аўтар=Tom Shippey|частка=Tolkien and Iceland: The Philology of Envy|загаловак=Roots and Branches: Selected Papers on Tolkien|мова=en|спасылка=https://archive.org/details/rootsbranchessel00ship|адказны=|выданне=|месца=[[Цюрых|Zurich]]|выдавецтва=Walking Tree Publishers|год=2007|pages=[https://archive.org/details/rootsbranchessel00ship/page/187 187]—202|allpages=417|серыя=|isbn=9783905703054}} * {{кніга|ref=The Letters of J. R. R. Tolkien|аўтар=|загаловак=The Letters of J. R. R. Tolkien|мова=en|спасылка=|адказны=Eds. Humphrey Carpenter, Christopher Tolkien|выданне=|месца=[[Лондан|London]]|выдавецтва=George Allen & Unwin|год=1981|старонкі=|старонак=|серыя=|isbn=978-0-04-826005-5}} == Спасылкі == * [http://lotr.wikia.com/wiki/Smaug Вікі-энцыклапедыя] {{ref-en}} * [http://tolkiengateway.net/wiki/Smaug Tolkien Gateway] {{ref-en}} {{Свет Серадзем’я}} [[Катэгорыя:Персанажы аповесці «Хобіт»]] [[Катэгорыя:Цмокі]] d9ku1fv5khlm4977rrb94qqa3kyqeha Хродгар 0 186776 5170601 4186101 2026-07-24T21:35:53Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170601 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Хро́дгар''' (''Hroðgar'', ''Hrothgar'', ''Hróarr'', ''Hroar'', ''Roar'', ''Roas'' альбо ''Ro'') — легендарны [[конунг]] [[даны|данаў]] пачатку [[6 стагоддзе|6 стагоддзя]], сын [[Хальфдан]]а. Узгадваецца ў шэрагу дацкіх, нарвежскіх і стараанглійскіх крыніц, у тым ліку ў «[[Дзеянні данаў|Дзеяннях данаў]]» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і ў «[[Беавульф|Бэўвульф]]е». == Хродгар у «Бэўвульфе» == Найбольш вядомы Хродгар па першай частцы стараанглійскай эпічнай паэмы «[[Беавульф|Бэўвульф]]». Там ён выступае як мудры і справядлівы, але нямоглы ўжо ад старасці конунг, які не можа абараніць свой народ, калі пачвара [[Грэндэль]] пачынае выкрадаць і жэрці яго воінаў. На дапамогу Хродгару прыходзіць галоўны герой паэмы, малады воін Бэўвульф. Ён перамагае Грэндэля і яго маці, якая спрабавала помсціць за сына. Хродгар шчодра ўзнагароджвае Бэўвульфа. {{зноскі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Персанажы Беавульфа]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы VI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Скандынаўская міфалогія]] [[Катэгорыя:Ск’ёльдунгі]] 981dim1s1av955y6asz3tt60hjzayck Fazer 0 188501 5170328 5169769 2026-07-24T12:41:07Z M.L.Bot 261 базавая ахайнасці, коскі, арфаграфія 5170328 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва = Oy Karl Fazer Ab | лагатып = [[Файл:Fazer logo.svg|170px]] | тып = | лістынг на біржы = | дэвіз = | заснавана = | размяшчэнне = {{сцягафікацыя|Фінляндыя}}: [[Хельсінкі]] | ключавыя фігуры = [[Карл Фацэр]] (заснавальнік)<br/>Карстэн Слотэ (прэзідэнт кампаніі) | галіна = вытворчасць харчовых прадуктаў | прадукцыя = | абарот = {{рост}} [[Еўра|€]]1575,5 млрд (2011 год) | аперацыйны прыбытак = {{падзенне}} €54,2 млн (2011 год) | чысты прыбытак = | колькасць супрацоўнікаў = {{рост}} каля 16,000 чалавек (сакавік 2013 года) | сайт = }} '''Oy Karl Fazer Ab''' ('''Fazer''', па-беларуску слушна вымаўляецца ''Фацэр'') — [[Фінляндыя|фінская]] харчовая група. Заснавана ў 1891 годзе [[Карл Фацэр|Карлам Фацэрам]] як французска-руская кандытарская ў [[Хельсінкі]]. Штаб-кватэра — у Хельсінкі. [[Файл:Pantteri Mix.jpg|left|thumb|Цукеркі Fazer Pantteri Mix]] ''Fazer'' — прыватная кампанія, уладальнікі яе — члены сям’і Фацэр.<ref name="report">[http://www.fazer.com/About-us/Press-room/Annual-reviews/Annual-review-archive1/ Годовой отчет Fazer ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120522054430/http://www.fazer.com/About-us/Press-room/Annual-reviews/Annual-review-archive1/ |date=22 мая 2012 }} // epaper.fi {{ref-ru}}</ref> Прэзідэнт — Карстэн Слотэ. == Дзейнасць == Асноўная сфера дзейнасці кампаніі — вытворчасць кандытарскіх і хлебабулачных вырабаў. Таксама кампаніі належыць сетка кафэ Fazer Café. Прадпрыемствы Fazer размешчаны ў паўночных краінах: [[Скандынавія|Скандынавіі]] (Фінляндыя, Швецыя, Нарвегія, Данія), краінах Балтыі (Літва, Латвія, Эстонія), Польшчы, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Расія|Расіі]]. У 1929—1995 гадах кампанія вырабляла таксама [[печыва]], у 2012 годзе пасля куплі фінскага падраздзялення Kraft Foods, аднавіла гэты від дзейнасці і пад маркай Fazer будуць выпускацца вядомыя віды печыва: ''Jyväshyvä-, Carneval-'' і ''Hangon''.<ref>{{YLE-N|3434261|На прилавках снова появятся печенья Fazer|8|8|2012|9|8|2012}}</ref> З 1946 года выпускаецца тофі (ірыс) — Думпле, з 1949 — мятна-шакаладныя ледзянцы — Марыянэ. У краінах Балтыі аснова бізнэсу — выраб хлеба, печыва і слодычаў. Агульная колькасць персаналу на 31 снежня 2011 года — 13865 чалавек (у 2010 — 14294 чалавек). Сукупны абарот у 2011 годзе — 1&nbsp;575,5 млн еўра (у 2010 годзе — 1&nbsp;513,6 млн еўра), аперацыйны прыбытак — 54,2 млн еўра (58,5 млн еўра).<ref name="report" /> Пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну ў 2022 годзе]], Fazer прадала свой бізнэс у Расіі Каломенскім хлебапякарням. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.fazergroup.com/ Афіцыйны сайт кампаніі] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Вытворцы прадуктаў харчавання]] mrg3f1mhjf92a1v4du140yekb6ju99m 5170332 5170328 2026-07-24T12:49:52Z M.L.Bot 261 /* Дзейнасць */ 5170332 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва = Oy Karl Fazer Ab | лагатып = [[Файл:Fazer logo.svg|170px]] | тып = | лістынг на біржы = | дэвіз = | заснавана = | размяшчэнне = {{сцягафікацыя|Фінляндыя}}: [[Хельсінкі]] | ключавыя фігуры = [[Карл Фацэр]] (заснавальнік)<br/>Карстэн Слотэ (прэзідэнт кампаніі) | галіна = вытворчасць харчовых прадуктаў | прадукцыя = | абарот = {{рост}} [[Еўра|€]]1575,5 млрд (2011 год) | аперацыйны прыбытак = {{падзенне}} €54,2 млн (2011 год) | чысты прыбытак = | колькасць супрацоўнікаў = {{рост}} каля 16,000 чалавек (сакавік 2013 года) | сайт = }} '''Oy Karl Fazer Ab''' ('''Fazer''', па-беларуску слушна вымаўляецца ''Фацэр'') — [[Фінляндыя|фінская]] харчовая група. Заснавана ў 1891 годзе [[Карл Фацэр|Карлам Фацэрам]] як французска-руская кандытарская ў [[Хельсінкі]]. Штаб-кватэра — у Хельсінкі. [[Файл:Pantteri Mix.jpg|left|thumb|Цукеркі Fazer Pantteri Mix]] ''Fazer'' — прыватная кампанія, уладальнікі яе — члены сям’і Фацэр.<ref name="report">[http://www.fazer.com/About-us/Press-room/Annual-reviews/Annual-review-archive1/ Годовой отчет Fazer ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120522054430/http://www.fazer.com/About-us/Press-room/Annual-reviews/Annual-review-archive1/ |date=22 мая 2012 }} // epaper.fi {{ref-ru}}</ref> Прэзідэнт — Карстэн Слотэ. == Дзейнасць == Асноўная сфера дзейнасці кампаніі — вытворчасць кандытарскіх і хлебабулачных вырабаў. Таксама кампаніі належыць сетка кафэ Fazer Café. Прадпрыемствы Fazer размешчаны ў паўночных краінах: [[Скандынавія|Скандынавіі]] (Фінляндыя, Швецыя, Нарвегія, Данія), краінах Балтыі (Літва, Латвія, Эстонія), Польшчы, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Расія|Расіі]]. У 1929—1995 гадах кампанія вырабляла таксама [[печыва]], у 2012 годзе, пасля куплі фінскага падраздзялення Kraft Foods, аднавіла гэты від дзейнасці і пад маркай Fazer выпускаюць вядомыя віды печыва: ''Jyväshyvä, Carneval'' і ''Hangon''.<ref>{{YLE-N|3434261|На прилавках снова появятся печенья Fazer|8|8|2012|9|8|2012}}</ref> З 1946 года выпускаць тофі (ірыс) ''Dumle'', з 1949 — мятна-шакаладныя ледзянцы — ''Marianne''. У краінах Балтыі аснова бізнэсу — выраб хлеба, печыва і ласункаў. Агульная колькасць персаналу на 31 снежня 2011 года — 13865 чалавек (у 2010 — 14294 чалавек). Сукупны абарот у 2011 годзе — 1&nbsp;575,5 млн еўра (у 2010 годзе — 1&nbsp;513,6 млн еўра), аперацыйны прыбытак — 54,2 млн еўра (58,5 млн еўра).<ref name="report" /> Пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну ў 2022 годзе]], Fazer прадала свой бізнэс у Расіі Каломенскім хлебапякарням. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.fazergroup.com/ Афіцыйны сайт кампаніі] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Вытворцы прадуктаў харчавання]] jdjvh2p5t0qnnmpmv5gpnmxsix47fv8 Шаблон:Цуды Ісуса Хрыста 10 189460 5170549 3752374 2026-07-24T19:13:10Z Ілля Касакоў 21245 5170549 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Цуды Ісуса Хрыста | загаловак = [[Цуды Ісуса Хрыста]] | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | клас_спісаў = hlist | выява = [[File:Mielno_witraz_Przemienienie_Chrystusa_2.jpg|100px]] |загаловак1 = Вылячэнне |спіс1 = * [[Вылячэнне жанчыны з крывацячэннем|Жанчына з крывацячэннем]] * [[Вылячэнне сляпога ў Віфсаідзе|Сляпы ў Віфсаідзе]] * [[Вылячэнне сляпога ад нараджэння|Сляпы ад нараджэння]] * [[Вылячэнне Вартымея|Сляпы Вартымей]] * [[Вылячэнне двух сляпых у Галілеі|Два сляпыя ў Галілеі]] * [[Вылячэнне слугі цэнтурыёна|Слуга цэнтурыёна]] * [[Вылячэнне пракажонага|Пракажоны]] * [[Ачышчэнне дзесяці пракажоных|Дзесяць пракажоных]] * [[Вылячэнне глуханямога з Дзесяціграддзя|Глуханямы з Дзесяціграддзя]] * [[Вылячэнне хворага на вадзянку|Хворы на вадзянку]] * [[Вылячэнне жыхароў Генісарэта|Жыхары Генісарэта]] * [[Вылячэнне згорбленай жанчыны|Згорбленая жанчына]] * [[Вылячэнне цешчы Пятра|Цешча Пятра]] * [[Вылячэнне паралізаванага ў Віфездзе|Паралізаваны ў Віфездзе]] * [[Вылячэнне паралізаванага ў Капернауме|Паралізаваны ў Капернауме]] * [[Вылячэнне сына царадворцы|Сын царадворца]] * [[Вылячэнне служкі з адсечаным вухам|Служка з адсечаным вухам]] * [[Вылячэнне мужчыны з завялай рукой|Мужчына з завялай рукой]] |загаловак2 = Выгнанне бесаў |спіс2 = * [[Выгнанне бесаў з сляпога і нямога чалавека|Сляпы і нямы]] * [[Выгнанне бесаў з хлопчыка|Хлопчык]] * [[Выгнанне бесаў з дачкі хананіянкі|Дачка хананіянкі]] * [[Выгнанне бесаў з мужчыны ў сінагозе Капернаума|Мужчына ў сінагозе Капернаума]] * [[Выгнанне бесаў з Герасінскага беснаватага|Герасінскі беснаваты]] * [[Выгнанне бесаў з нямога чалавека|Нямы]] * [[Выгнанне бесаў на заходзе сонца|На заходзе сонца]] |загаловак3 = Уваскрэсенне памерлых |спіс3 = * [[Уваскрэсенне сына ўдавы з Наіна|Сын удавы з Наіна]] * [[Уваскрэсенне дачкі Іяіра|Дачка Іяіра]] * [[Уваскрэсенне Лазара|Лазар]] |загаловак4 = Кантроль над прыродай |спіс4 = * [[Цудоўны лоў рыбы|Лоў рыбы]] * [[Манета ў роце рыбы]] * [[Насычэнне мноства людзей]] * [[Праклён смакоўніцы]] * [[Вяселле ў Кане]] * [[Суцяшэнне шторму]] * [[Праабражэнне Ісуса]] * [[Хаджэнне па вадзе Ісуса Хрыста|Хаджэнне па вадзе]] |below = }}<noinclude> [[Category:Цуды Ісуса Хрыста]] </noinclude> 5evt8vtepuwwl4435stiii9oqrgck36 Том і Джэры 0 189692 5170610 5048103 2026-07-24T21:40:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170610 wikitext text/x-wiki {{Мультсерыял}} '''Том і Джэры''' ({{lang-en|Tom and Jerry}}) — серыя каротка- і поўнаметражных [[Мультыплікацыя|мультфільмаў]] студый [[Metro-Goldwyn-Mayer]], [[Rembrandt Films]], [[Sib Tower 12 Productions]], [[Hanna-Barbera]] і [[Warner Bros]]. Распавядае пра супрацьстаянне ката Тома і мышаня Джэры. Першы мультсерыял зняты ў 1940—1958 гадах. [[Уільям Ханна|Уільямам Ханнай]] і [[Джозеф Барбера|Джозефам Барберай]] на студыі [[Metro-Goldwyn-Mayer]] (116 серый). Серыял атрымаў агулам 7 узнагарод [[Оскар]] і 13 намінацый у катэгорыі «найлепшы анімацыйны фільм». Аднак серыі часта крытыкавалі за празмерную жорсткасць і [[гвалт]], а таксама за элементы [[расізм]]у. == Гісторыя == У 1961—1962 гадах чэхаславацкая студыя Rembrandt Films стварыла працяг з 13-ці эпізодаў, якія з-за невысокіх бюджэтаў і з-за сваёй мастацкай спецыфічнасці не спадабаліся большасці фанатаў і крытыкаў. З 1975 года Уільям Ханна і Джозеф Барбера пачынаюць анімацыйны тэлесерыял «Шоу Тома і Джэры» (агулам знята 16 эпізодаў), дзе героі ўжо не варагуюць, а сябруюць. У 1990—2000 гадах студыі Metro-Goldwyn-Mayer і Warner Bros ствараюць шэраг поўнаметражных мультфільмаў пра прыгоды Тома і Джэры. Паводле мультсерыялу неаднаразова выдаваліся серыі [[комікс]]аў і [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Фільмы == * [[Том і Джэры: Фільм]] (1992) * [[Том і Джэры (фільм, 2021)|Том і Джэры]] (2021) == Гл. таксама == * [[Огі і тараканы]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://ushistory.ru/esse/416-tom-i-dzherri.html Пра гісторыю персанажаў Тома і Джэры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307080316/http://ushistory.ru/esse/416-tom-i-dzherri.html |date=7 сакавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мультсерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1940 годзе]] 93se3zwmufaow5m7ils0x0m5ld6fczg Расійскае ўварванне ў Крым 0 192072 5170552 5165514 2026-07-24T19:26:32Z DenisBorum 139498 5170552 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Анексія Крыма Расіяй}} {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Расійскае ўварванне ў Крым | частка = [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайны]] | выява = [[Выява:Crimea crisis map.PNG|300пкс]] | апісанне = {{Legend|#000000|[[Крым]]|inline}} • {{Legend|#32CD32|[[Украіна]]|inline}} • {{Legend|#d78776|[[Расія]]|inline}} | дата = [[21 лютага]] — канец сакавіка [[2014]] года<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2014/03/31/politics/crimea-explainer/|title=Is Crimea gone? Annexation no longer the focus of Ukraine crisis|last=Cohen|first=Tom|date=2014-04-01|publisher=[[CNN]]|lang=en|access-date=2014-10-02}}</ref><br />(ваенная аперацыя — з [[26 лютага]] па [[28 сакавіка]] [[2014]] года)<ref name="Ширяев">{{Cite web |title=Валерий Ширяев. «Вежливые люди» в Крыму: как это было. Новая газета, № 42, 18 апреля 2014 |url=http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |access-date=14 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508193808/http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |archive-date=8 мая 2015 |url-status=dead }}</ref> | месца = {{collapsible list|title={{nobold|[[Крым]]}}|<small>да 17 сакавіка 2014 года — [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АР Крым]] і горад з асаблівым статусам Севастопаль ([[Украіна]]); 17—18 сакавіка — [[Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|часткова прызнаная]] {{нп3|Рэспубліка Крым, незалежная дзяржава|Рэспубліка Крым|ru|Республика Крым (независимое государство)}}; з 18 сакавіка — спрэчная тэрыторыя, якая [[дэ-факта]] кантралюецца [[Расія]]й як [[Рэспубліка Крым]] і горад федэральнага значэння Севастопаль</small>}} | прычыны = — паводле пазіцыі Украіны: [[Расійская інтэрвенцыя ва Украіну (2014)|узброеная агрэсія Расіі супраць Украіны]], распачатая 20 лютага 2014 года<ref name="145-19">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/145-19 Про Заяву Верховної Ради України «Про визнання Україною юрисдикції Міжнародного кримінального суду щодо скоєння злочинів проти людяності та воєнних злочинів вищими посадовими особами Російської Федерації та керівниками терористичних організацій „ДНР“ та „ЛНР“, які призвели до особливо тяжких наслідків та масового вбивства українських громадян»]</ref></small><br /><small>— паводле пазіцыі Расіі<ref name="crsp" /><ref name="V-24-10" /> і «прарасійскіх» крымскіх улад<ref name="P-27-2" />: грамадская незадаволенасць дзеяннямі прыхільнікаў Еўрамайдана ў лютым 2014 года, адмова кіраўніцтва аўтаноміі прызнаваць легітымнасць ураду Украіны пасля самаадхілення Януковіча ад выканання сваіх абавязкаў | мэты = {{collapsible list|title=заяўленыя:| * [[Рэферэндум пра статус Крыма (2014)|пашырэнне аўтаноміі Крыма]], * абарона рускай мовы і культуры, * інтэграцыя з Расіяй, * абвяшчэнне самастойнасці<ref>[http://www.newsru.com/russia/21feb2014/krym.html «Неправильный» крымский депутат ворвался в новости «России 24» об Украине] // NEWSru.com</ref><ref>[http://rusplt.ru/world/krim-otdelaetca-8206.html Возможности полуострова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150513232038/http://rusplt.ru/world/krim-otdelaetca-8206.html |date=13 мая 2015 }} // Русская планета</ref><ref>[http://www.mk.ru/politics/sng/interview/2014/02/21/988774-parlament-kryima-vplot-do-vyihoda-iz-sostava-ukrainyi.html Парламент Крыма: вплоть до выхода из состава Украины]</ref> з наступным далучэннем да РФ}} | статус = * усталяванне кантролю Расіі над большай часткай тэрыторыі Крыма{{efn|Акрамя паўночнай часткі [[Арабацкая стрэлка|Арабацкай стрэлкі]], якая ўваходзіць у склад [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]]}} * абсалютная большасць краін-членаў ААН абвясціла аб [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 68/262|непрызнанні далучэння Крыма да Расіі]] * [[Вярхоўная Рада Украіны]] прыняла {{нп3|Аб забеспячэнні правоў і свабод грамадзян і прававы рэжым на часова акупаванай тэрыторыі Украіны|закон|ru|Об обеспечении прав и свобод граждан и правовом режиме на временно оккупированной территории Украины}}, які вызначыў Крым як «часова [[Акупацыя|акупаваную]] тэрыторыю» * {{нп3|Санкцыі ў сувязі з украінскімі падзеямі 2014 года|«Крымскі пакет» санкцый|ru|Санкции в связи с украинскими событиями 2014 года}} з боку Захаду ў дачыненні да Расіі<ref>[http://slon.ru/fast/world/evrosoyuz-soglasoval-novyy-paket-sanktsiy-v-otnoshenii-kryma-1195604.xhtml Евросоюз согласовал новый пакет санкций в отношении Крыма]</ref><ref>[http://www.dw.de/крымский-пакет-санкций-ес-как-его-видит-берлин/a-18142451 «Крымский пакет» санкций ЕС: как его видит Берлин]</ref><ref>[http://ria.ru/economy/20141218/1038863833.html ЕС примет новый пакет санкций против Крыма, запретив все инвестиции]</ref>. * Выключэнне Расіі са складу «[[Вялікая сямёрка|Вялікай васьмёркі]]»<ref>[http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2014/03/140320_rn_merkel_g8_russia Меркель: «Большой восьмерки» больше не существует]</ref><ref>[http://russian.rt.com/inotv/2014-03-25/Lavrov-Rossiya-ne-vidit-bolshoj Лавров: Россия не видит «большой беды» в своем исключении из G8]</ref>{{efn|Фармальнага інстытута членства мерапрыемства не мае}} </div> | змены = утвораны новыя суб’екты Расійскай Федэрацыі — [[Рэспубліка Крым]] і [[горад федэральнага значэння]] [[Севастопаль]] | бок1 = {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{Сцягафікацыя|Расія}} |[[Выява:Medium emblem of the Вооружённые Силы Российской Федерации.svg|15px]] [[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|УС Расіі]] |[[Выява: Реестр казачьих обществ России (шеврон).png|15px]] Дзяржаўны рэестр казачых таварыстваў Расійскай Федэрацыі ** Кубанскае вайсковае казачае таварыства<ref name="kuban" /> |{{Сцягафікацыя|Крым|РК}} <small>(з 18 сакавіка 2014)</small> |[[Севастопаль|ГФЗ Севастопаль]] <small>(з 18 сакавіка 2014)</small> }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{nobold|Прарасійскія<br />сілы:}} |ПП «Рускае адзінства»<ref name="OSCE" /> |Партыя «Рускі блок»<ref>[http://focus.ua/society/298942/ В Крыму организованы отряды самообороны — Русский блок] // Фокус, 27.02.2014</ref> ** «Атрады самаабароны»<ref name="RBmil">[http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/Russkiy_blok_Mi_nachinaem_segodnya_sozdavat_v_Sevastopole_silovie_strukturi_samooboroni Русский блок: Мы начинаем сегодня создавать в Севастополе силовые структуры самообороны] // Новый Севастополь, 23 февраля 2014</ref> |Адзіны штаб казачых арганізацый<ref>[http://www.segodnya.ua/regions/krym/v-krymu-kazaki-obedinilis-dlya-zashchity-poluostrova-i-rasschityvayut-na-pomoshch-chf-497137.html В Крыму казаки объединились для защиты полуострова и рассчитывают на помощь ЧФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190422084943/http://www.segodnya.ua/regions/krym/v-krymu-kazaki-obedinilis-dlya-zashchity-poluostrova-i-rasschityvayut-na-pomoshch-chf-497137.html |date=22 красавіка 2019 }} // «Сегодня» (Украина), 20 февраля 2014</ref> ** Аб’яднанне казакоў Крыма войска Запарожскага ** Крымскі казачы саюз ** Кардынацыйны савет казачых арганізацый Севастопаля }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = padding-bottom:0.4em; border: none; |загаловак = {{nobold|Расійскія арганізацыі:}} |[[Выява:Party RODINA (Russia).svg|border|22px]] УПП «Радзіма»<ref name="RBCkub" /> | Партыя «Іншая Расія»<ref name="OR" /> |Байкерскі клуб «Начныя Ваўкі»<ref name="NW" /> }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{nobold|Замежныя арганізацыі:}} |{{сцяг|Сербія|1815}} Рух чэтнікаў<ref>[http://uk.reuters.com/article/2014/03/14/uk-crimea-volunteers-idUKBREA2D0CE20140314 Serbian paramilitaries join pro-Russian forces in Crimea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402140257/http://uk.reuters.com/article/2014/03/14/uk-crimea-volunteers-idUKBREA2D0CE20140314 |date=2 красавіка 2015 }}</ref><ref name="Chetnik-SMB">[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023183 У Севастопаль для падтрымкі мясцовых атрадаў самаабароны прыехалі сербскія добраахвотнікі]</ref> }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{nobold|{{Сцяг|Украіна}}[[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22пкс]] Органы мясцовага самакіравання [[Севастопаль|Севастопаля]] <small>(з 23 лютага па 17 сакавіка 2014)</small><ref>[http://zn.ua/POLITICS/mer-sevastopolya-chalyy-poprosil-u-rossii-deneg-139890_.html "Мэр" Севастопаля Дэраш папрасіў у Расіі грошай] // ZN.UA, 27 лютага 2014</ref>}} |КССУЗЖ Севастопаля ** [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]]<ref name="SevBer" /> |Севастопальскі гарсавет }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{nobold|{{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} Органы мясцовага самакіравання [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АРК]] <small>(з 27 лютага па 17 сакавіка 2014)</small><ref name="IF-27-2" />}} |[[Савет міністраў Аўтаномнай Рэспублікі Крым|Савет міністраў АРК]] ** [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]]<ref name="BBCBer" /><br /><small>(з 28 лютага 2014)</small> ** [[Выява:Emblem of Crimea.svg|15пкс]] УС Крыма<br /><small>(са 2 сакавіка 2014)</small> |Вярхоўны савет АРК }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак ={{nobold|{{Сцяг|Крым}} <small>(з 17 па 18 сакавіка 2014)</small>}} | [[Выява:Emblem of Crimea.svg|15пкс]] УС Крыма <small>(да 18 сакавіка 2014)</small> | [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]] }} | бок2 = {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{Сцягафікацыя|Украіна}} | [[Выява:Emblem of the Ukrainian Armed Forces.svg|15px]] [[Узброеныя сілы Украіны|УС Украіны]] | [[Выява:Emblem of the State Border Guard Service of Ukraine.svg|15px]] ДПС Украіны<ref name="ENW-GPS">[http://ua.euronews.com/2014/03/03/ukrainian-military-faces-down-tense-standoff/ Українські прикордонники зберігають контроль у Криму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160426040213/http://ua.euronews.com/2014/03/03/ukrainian-military-faces-down-tense-standoff/ |date=26 красавіка 2016 }} // Euronews, 03.03.2014{{ref-uk}}</ref> | [[Выява:Security Service of Ukraine Emblem.svg|15px]] ГУ [[Служба бяспекі Украіны|СБ Украіны]] ў АРК<ref name="GUSBU">[http://dt.ua/UKRAINE/krimski-spivrobitniki-sbu-vidmovilisya-pidkoryatisya-uryadu-aksonova-138883_.html Кримські співробітники СБУ відмовилися підкорятися уряду Аксьонова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190224102145/http://dt.ua/UKRAINE/krimski-spivrobitniki-sbu-vidmovilisya-pidkoryatisya-uryadu-aksonova-138883_.html |date=24 лютага 2019 }} // ZN.UA, 4 марта 2014</ref> | [[Файл:Геральдичний знак - емблема МВС України.svg|15px]] [[Міністэрства ўнутраных спраў Украіны|МУС Украіны]] ** [[Файл:Емблема внутрішніх військ МВС України.svg|15px]] КТК [[Унутраныя войскі|УВ МУС Украіны]]<ref name="vv">[http://podrobnosti.ua/podrobnosti/2014/03/03/962121.html ВВ МВД Крыма заявляют о верности народу Украины] // «Подробности» (Украина), 03 марта 2014</ref> }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак ={{nobold|Праўкраінскія сілы:}} | [[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] Меджліс крымскататарскага народа<ref name="medj">[http://www.segodnya.ua/regions/krym/medzhlis-ne-priznaet-novoe-pravitelstvo-kryma-499666.html Меджлис не признает новое правительство Крыма (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190407104154/http://www.segodnya.ua/regions/krym/medzhlis-ne-priznaet-novoe-pravitelstvo-kryma-499666.html |date=7 красавіка 2019 }} // «Сегодня»</ref> ** Атрады самаабароны<ref>[http://gazeta.ua/articles/politics/_krimski-tatari-stvoryuyut-zagoni-samooboroni/545020 Кримські татари створюють загони самооборони] // Gazeta.ua, 1 березня 2014</ref> |Усякрымская ўкраінская рада<ref name="UkrRada" /> ** КЦДКС «Украінскі дом»<ref name="IFUkr">[http://www.interfax.ru/world/361692 Украинцы Крыма попросили власти страны предотвратить войну на полуострове] // Интерфакс, 27 лютага 2014</ref> |Рух «Еўрамайдан-Крым»<ref name="OSCE">[http://www.segodnya.ua/regions/krym/iz-za-konflikta-v-krymu-v-ukrainu-pribudet-verhovnyy-komissar-obse-499018.html Из-за конфликта в Крыму в Украину прибудет Верховный комиссар ОБСЕ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181222221344/http://www.segodnya.ua/regions/krym/iz-za-konflikta-v-krymu-v-ukrainu-pribudet-verhovnyy-komissar-obse-499018.html |date=22 снежня 2018 }} // «Сегодня»</ref> |Украінскія ультрас<ref name="10t-v-ua">[http://vesti.ua/krym/39052-v-krymu-prohodit-5-tysjachnyj-miting-krymskih-tatar В Крыму проходит 10-тысячный митинг крымских татар] // Вести, 23.02.2014</ref><ref name="tvi-ult">[http://tvi.ua/new/2014/02/26/pid_chas_sutychok_u_simferopoli_zahynuly_dvoye__dzhemilyev Під час сутичок у Сімферополі загинули двоє — Джемілєв] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413145444/http://tvi.ua/new/2014/02/26/pid_chas_sutychok_u_simferopoli_zahynuly_dvoye__dzhemilyev |date=13 красавіка 2014 }} // ТВІ, 26.02.2014</ref> }} | ключавыяфігуры1 = [[Выява:Standard of the President of the Russian Federation.svg|border|22px]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]]<br /> {{Сцяг|Расія}} [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]]<br /> {{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]]<br /> {{Сцяг|Расія}} Аляксандр Вітко<br /> {{Сцяг|Расія}} Алег Белавенцаў<br /> {{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Сяргей Аксёнаў]]<br /> {{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Уладзімір Андрэевіч Канстанцінаў|Уладзімір Канстанцінаў|ru|Константинов, Владимир Андреевич}}<br /> {{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Рустам Ільміравіч Тэміргаліеў|Рустам Тэміргаліеў|ru|Темиргалиев, Рустам Ильмирович}}<br /> {{Сцяг|Расія}}[[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22px]] {{нп3|Аляксей Міхайлавіч Чалы|Аляксей Чалы|ru|Чалый, Алексей Михайлович}}<br /> {{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} Васві Абдураімаў<!-- намеснік старшыні Савета прадстаўнікоў крымскататарскага народа пры Прэзідэнце Украіны --> | ключавыяфігуры2 =[[Выява:Flag of the President of Ukraine.svg|border|22px]] [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]]<br /> {{Сцяг|Украіна}} [[Арсеній Пятровіч Яцанюк|Арсеній Яцанюк]]<br /> {{Сцяг|Украіна}} {{нп3|Ігар Іосіфавіч Ценюх|Ігар Ценюх|ru|Тенюх, Игорь Иосифович}}<br /> {{Сцяг|Украіна}} [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій|Андрэй Парубій]]<br /> {{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргей Куніцын|ru|Куницын, Сергей Владимирович}}<br /> {{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} Ільмі Умераў<br /> {{Сцяг|Украіна}}[[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] [[Рэфат Абдурахманавіч Чубараў|Рэфат Чубараў]]<br /> {{Сцяг|Украіна}}[[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] [[Мустафа Джэмілеў]] | колькі1 = ''Пратэстуючыя:'' ** [[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22px]] 20 000 <small>(у Севастопалі)</small><ref>{{cite news|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/russian-citizen-elected-sevastopol-mayor-amid-pro-moscow-protests-in-crimea/495113.html|title=Russian Citizen Elected Sevastopol Mayor Amid Pro-Moscow Protests in Crimea|publisher=// The Moscow Times|date=2014-02-25|access-date=2014-02-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.euronews.com/2014/02/25/ukraine-leader-turchynov-warns-of-danger-of-separatism/|title=Ukraine leader Turchynov warns of «danger of separatism»|date=2014-02-25|publisher=// Euronews|lang=en|access-date=2014-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073813/http://www.euronews.com/2014/02/25/ukraine-leader-turchynov-warns-of-danger-of-separatism/|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> ** {{Сцяг|Крым}} 5 000 <small>(у Сімферопалі)</small><ref>{{cite news|url=http://www.theguardian.com/world/2014/feb/26/ukraine-new-leader-disbands-riot-police-crimea-separatism|title=Russia puts military on high alert as Crimea protests leave one man dead|publisher=// [[The Guardian]]|date=2014-02-26|access-date=2014-02-27}}</ref> {{Сцяг|Расія}} ''[[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|УС Расіі]]:'' ** 18 000<ref>[http://tsn.ua/politika/v-minoboroni-narahuvali-v-krimu-18-tisyach-soldativ-z-rosiyi-338719.html В Міноборони нарахували в Криму 18 тисяч солдатів з Росії] // ТСН</ref>—30 000 вайскоўцаў<ref>[http://top.rbc.ru/politics/07/03/2014/909928.shtml Украина насчитала 30 тыс. российских военных в Крыму]</ref><br /><small>(украінскія даныя)</small> | колькі2 = ''Пратэстуючыя:'' ** {{Сцяг|Украіна}} 10 000 <small>(у Сімферопалі)</small><ref>[http://focus.ua/society/299082/ Крымские татары готовы взять в руки оружие, — Джемилев] // Фокус.ua, 28.02.2014</ref> {{Сцяг|Украіна}} ''[[Узброеныя сілы Украіны|УС Украіны]]:'' ** 18,8 тыс. (на тэрыторыі Крыма), у тым ліку 11,9 тыс. у складзе ВМС і 2,9 тыс. у складзе ВПС<ref name="IT-26-3">[http://tass.ru/politika/1074879 Свыше 15 тыс. украинских военнослужащих в Крыму перешли на службу в силовые структуры РФ. ИТАР-ТАСС, 26.03.2014]</ref> | страты1 = {{Сцяг|Крым}} ''Актывісты:'' ** 2 загінулых<ref name="meeting">[https://web.archive.org/web/20150108165332/http://gazeta.crimea.ua/news/bog-dal-ya-ojil-12796 «Бог дал - я ожил»]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www-ki.rada.crimea.ua/index.php/2011-03-13-12-15-12/13705-2014-03-10-07-38-38 |title=Помнить о них — наш долг |access-date=14 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305011455/http://www-ki.rada.crimea.ua/index.php/2011-03-13-12-15-12/13705-2014-03-10-07-38-38 |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref> {{Сцяг|Крым}} ''«Сілы самаабароны»:'' ** 1 забіты<ref>[http://www.c-inform.info/news/id/1137 Стральба ў Сімферопалі вялася з аднаго пункта - па байцах самаабароны і па суседняй украінскай ваеннай часці]</ref> ** 1 паранены<ref>[http://www.c-inform.info/news/id/1239 Убивший накануне в Симферополе двух человек снайпер совершил 15-20 выстрелов - потерпевший]</ref> | страты2 = {{Сцяг|Украіна}} ''Актывісты:'' ** 1 забіты<ref name="reshat">{{Cite web |url=http://www.trtrussian.com/trtworld/ru/newsDetail.aspx?HaberKodu=1d4b8c74-50d9-442a-a1c8-a4cd6e9f3a84 |title=В Крыму похоронен Решат Аметов |access-date=28 красавіка 2014 |archive-date=29 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429063408/http://www.trtrussian.com/trtworld/ru/newsDetail.aspx?HaberKodu=1d4b8c74-50d9-442a-a1c8-a4cd6e9f3a84 |url-status=dead }}</ref><ref name="reshat_simfpl">[http://news.bigmir.net/ukraine/802057-V-Simferopole-pohoronili-jestoko-ybitogo-Reshata-Ametova- В Симферополе похоронили жестоко убитого Решата Аметова]</ref><ref name="reshat_aksen">[http://www.youtube.com/watch?v=gTMKL9xozX8 Аксёнов о расследовании убийства Решата Аметова]</ref> {{Сцяг|Украіна}} ''УС Украіны:'' ** 2 забітых<ref name="KIA">[http://glavred.info/politika/rossiyskiy-specnaz-pervym-otkryl-ogon-v-simferopole-gde-byl-ubit-ukrainskiy-voennyy-274503.html Российский спецназ первым открыл огонь в Симферополе, где был убит украинский военный] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180731223856/http://glavred.info/politika/rossiyskiy-specnaz-pervym-otkryl-ogon-v-simferopole-gde-byl-ubit-ukrainskiy-voennyy-274503.html |date=31 ліпеня 2018 }} — Главред, 19 марта 2014</ref><ref>[http://www.segodnya.ua/regions/krym/rossiyskiy-voennyy-ubil-ukrainskogo-mayora-vystrelami-v-grud-i-golovu-510601.html Российский военный убил украинского майора выстрелами в грудь и голову] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181222221317/http://www.segodnya.ua/regions/krym/rossiyskiy-voennyy-ubil-ukrainskogo-mayora-vystrelami-v-grud-i-golovu-510601.html |date=22 снежня 2018 }} — Сегодня, 7 Апреля 2014</ref> ** 1 паранены<ref name="KIA" /> | заўвагі = ''Агульныя страты:'' 2 загінулых і 35 параненых падчас мітынгу ў Сімферопалі 26 лютага 2014 года<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2014/feb/27/crimean-parliament-seized-by-unknown-pro-russian-gunmen|title=Crimean parliament seized by unknown pro-Russian gunmen |date=2014-02-27|publisher=// [[The Guardian]]|lang=en|access-date=2014-03-18|quote=Two people died and 35 were injured during clashes outside the building on Wednesday…}}</ref><br />2 убитых и 2 раненых 18 марта в Симферополе<ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/03/19/n_6022369.shtml|title=В результате стрельбы в Симферополе погибли два человека|date=19.03.2014|publisher=// [[Газета.Ру]]|access-date=2014-03-19}}</ref><br /> 10 тыс. унутрана перамешчаных асоб<ref>[http://zn.ua/UKRAINE/oon-svorachivaet-ryad-proektov-v-anneksirovannom-krymu-145477_.html ААН згортвае шэраг праектаў у анексаваным Крыме] — ZN,UA, 21 мая 2014</ref> }} '''Уварванне Расійскай Федэрацыі ў Крым''' было здзейсненае расійскімі войскамі без знакаў адрознення на тэрыторыі [[Крым]]а з 20 лютага 2014 года з мэтай [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крымскага паўвострава]] ад Украіны і [[Расійская акупацыя Крыма|акупацыі яго Расійскай Федэрацыяй]]. Падзеям непасрэдна папярэднічалі шматмесячныя пратэсты («''[[Еўрамайдан]]''»), якія завяршыліся ў лютым 2014 года самаухіленнем Прэзідэнтам Украіны ад выканання сваіх абавязкаў. Пасля гэтага распачалася актывізацыя дзеянняў рускіх грамадскіх арганізацый («''Руская абшчына Крыма''» і партыя «''Рускае адзінства''»), якія прыступілі да мабілізацыі сваіх прыхільнікаў яшчэ ў сярэдзіне студзеня 2014 года, у сувязі з супрацьстаяннем у Кіеве і шэрагу рэгіёнаў Украіны<ref name=autogenerated8>[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3327 Снова ДНД?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802141902/http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3327 |date=2 жніўня 2016 }}</ref><ref name=autogenerated2>[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3373 «Русское Единство» заявляет о мобилизации для установки блокпостов на въезде в Крым и создания отрядов народных дружин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170327095501/http://ruscrimea.ru/news.php?point=3373 |date=27 сакавіка 2017 }}</ref><ref name=autogenerated4>[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3379 Сергей Аксенов: «Русское Единство» готово оказать поддержку правоохранителям] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170327093645/http://ruscrimea.ru/news.php?point=3379 |date=27 сакавіка 2017 }}</ref><ref name=autogenerated3>[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3386 Казаки обсудили план действий по предотвращению попыток проникновения в Крым фашиствующих экстремистов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170327112146/http://ruscrimea.ru/news.php?point=3386 |date=27 сакавіка 2017 }}</ref><ref name=autogenerated6>[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3389 Вставайте, люди русские!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802151510/http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3389 |date=2 жніўня 2016 }}</ref>. 23—27 лютага была ажыццёўлена змена кіраўніцтва выканаўчай улады [[Севастопаль|Севастопаля]] і [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]]. Новыя крымскія ўлады заявілі пра нелегітымнасць кіраўніцтва Украіны<ref name="P-27-2">{{cite web|url=http://crimiz.ru/index.php/2014-04-03-07-29-46/13607-2014-03-03-14-07-51|title=Обращение Президиума Верховного Совета Автономной Республики Крым|date=2014-02-28|publisher=Крымские известия|access-date=2014-10-25|archive-url=https://archive.today/20141025135947/http://crimiz.ru/index.php/2014-04-03-07-29-46/13607-2014-03-03-14-07-51|archive-date=25 кастрычніка 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/Sevastopolskiy_gorodskoy_sovet_zayavil_chto_ne_budet_pochinyatsya_nelegitimnoy_ukrainskoy_vlasti|title=Севастопольский городской совет заявил, что не будет подчиняться нелегитимной украинской власти|publisher=газета Новый Севастополь|access-date=2014-12-02|archive-url=https://archive.today/20141202083018/http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/Sevastopolskiy_gorodskoy_sovet_zayavil_chto_ne_budet_pochinyatsya_nelegitimnoy_ukrainskoy_vlasti|archive-date=2 снежня 2014|url-status=live}}</ref> і звярнуліся па садзейнічанне і дапамогай да кіраўніцтва [[Расія|Расіі]]<ref name="cgr1314" />, якая аказала крымскім уладам падтрымку. Украінскі ўрад, у сваю чаргу, заявіў пра нелегітымнасць новага кіраўніцтва ў Крыме. 16 сакавіка ў Крыме адбыўся [[Рэферэндум пра статус Крыма (2014)|рэферэндум]] пра магчымасць далучэння да Расіі<ref name="ARC16" /><ref name="Sev16" />. [[17 сакавіка]] паводле вынікаў рэферэндуму і [[Дэкларацыя незалежнасці Крыма|Дэкларацыі аб незалежнасці]], прынятай [[11 сакавіка]], была ў аднабаковым парадку абвешчаная суверэнная {{нп3|Рэспубліка Крым, незалежная дзяржава|Рэспубліка Крым|ru|Республика Крым (независимое государство)}}, у склад якой увайшоў Севастопаль. 18 сакавіка РФ і Рэспубліка Крым падпісалі дамову па далучэнні Крыма да Расіі, у адпаведнасці з якім у складзе Расіі былі ўтвораны новыя [[Суб’екты Расійскай Федэрацыі|суб’екты]] — [[Рэспубліка Крым]] і [[горад федэральнага значэння]] Севастопаль<ref name="RBTR" />. На момант пачатку крымскіх падзей ва ўкраінскім заканадаўстве адсутнічалі нарматыўныя прававыя акты, якія тычацца правядзення рэферэндумаў пра статус часткі тэрыторыі Украіны. Згодна з [[Канстытуцыя Украіны|Канстытуцыяй Украіны]], пытанні змены тэрыторыі краіны вырашаюцца выключна на ўсеўкраінскім рэферэндуме (артыкул 73), а ўлічваючы ўнітарны дзяржаўны лад, усе пытанні па арганізацыі і працэдуры выбараў і рэферэндумаў вызначаюцца толькі законамі Украіны<ref name="Аналитика">[http://lenta.ru/articles/2014/03/07/rewrite/ Углубление фарватера. Сможет ли Крым отделиться от Украины. Lenta.ru 07.03.2014]</ref>. 15 сакавіка сабраўся [[Савет Бяспекі ААН]] для галасавання па праекце рэзалюцыі супраць рэферэндуму ў Крыме, які прадугледжваў абвясціць будучы рэферэндум у Крыме такім, «што не мае сілы» і заклікаў усе краіны не прызнаваць яго вынікі. У праекце рэзалюцыі падкрэслівалася прыхільнасць СБ ААН прынцыпам адзінства, суверэнітэта і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны. 13 з 15 краін-членаў Савета Бяспекі падтрымалі праект рэзалюцыі. Аднак ён не быў прыняты, бо Расія, як пастаянны член Савета Бяспекі ААН, скарысталася правам [[вета]] і заблакіравала зацвярджэнне рэзалюцыі. Кітай устрымаўся пры галасаванні<ref name="Цэнтр навін ААН">[http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=21308#.VedEXPntlBc Россия применила вето при голосовании резолюции Совета Безопасности по Украине]</ref>. Большасць{{efn|За рэзалюцыю Генеральнай Асамблеі ААН, якая асуджае рэферэндум па статусе Крыма, прагаласавала 100 з 193 дзяржаў — членаў арганізацыі, супраць — 11, 58 краін устрымаліся і 24 не галасавалі. Супраць рэзалюцыі выступілі Расія, Беларусь, Арменія, Зімбабвэ, КНДР, Куба, Балівія, Венесуэла, Нікарагуа, Сірыя, Судан<ref name="UNNC" />}} краін-членаў [[ААН]] [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 68/262|не прызнае крымскі рэферэндум]]<ref name="UNNC" />. [[Украіна]], [[ЗША]]<ref>{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/18/press-briefing-press-secretary-jay-carney-3182014 |title=Press Briefing by Press Secretary Jay Carney, 3/18/2014 |access-date=14 жніўня 2015 |archive-date=23 снежня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161223161221/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/18/press-briefing-press-secretary-jay-carney-3182014 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://ukraine.usembassy.gov/statements/psaki-crimea-03172015.html One Year Later — Russia’s Occupation of Crimea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150912145721/http://ukraine.usembassy.gov/statements/psaki-crimea-03172015.html |date=12 верасня 2015 }}</ref>, дзяржавы [[Еўрасаюз]]а<ref>[http://eeas.europa.eu/delegations/russia/press_corner/all_news/news/2014/20140321_ru.htm Выводы Европейского Совета касательно Украины (21/03/2014)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306015419/http://eeas.europa.eu/delegations/russia/press_corner/all_news/news/2014/20140321_ru.htm |date=6 сакавіка 2016 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-%2f%2fEP%2f%2fTEXT%2bTA%2bP7-TA-2014-0457%2b0%2bDOC%2bXML%2bV0%2f%2fEN&language=EN|title=European Parliament resolution of 17 April 2014 on Russian pressure on Eastern Partnership countries and in particular destabilisation of eastern Ukraine|date=2014-04-17|publisher=Европарламент|lang=en|access-date=2015-07-08}}</ref> і шэраг іншых краін<ref>[http://www.theguardian.com/world/2014/mar/03/russian-ambassador-summoned-explain-troops-crimea Russian ambassador to Australia called in to explain troops in Crimea]</ref><ref>[http://ria.ru/world/20140411/1003578175.html Ещё пять стран, включая Украину и Норвегию, ввели санкции против РФ. РИА Новости, 11.04.2014]</ref>, а таксама шэраг міжнародных арганізацый і аб’яднанняў, уключаючы [[НАТА]], {{нп3|Парламенцкая Асамблея Савета Еўропы|ПАСЕ|ru|Парламентская ассамблея Совета Европы}}<ref name="PACE" /><ref>[http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-en.asp?fileid=21956&lang=en Consideration of the annulment of the previously ratified credentials of the delegation of the Russian Federation (follow-up to paragraph 16 of Resolution 2034 (2015))]</ref>, [[Парламенцкая асамблея АБСЕ|ПА АБСЕ]]<ref>[http://www.oscepa.org/meetings/annual-sessions/2014-baku-annual-session/2014-baku-final-declaration/1850-06 Resolution on Clear, Gross and Uncorrected Violations of Helsinki Principles by the Russian Federation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924062038/http://www.oscepa.org/meetings/annual-sessions/2014-baku-annual-session/2014-baku-final-declaration/1850-06 |date=24 верасня 2015 }}</ref><ref>[http://www.oscepa.org/publications/all-documents/annual-sessions/2015-helsinki/declaration-3/2979-2015-helsinki-declaration-rus/file Хельсинская декларация и резолюции, принятые Парламентской Ассамблеей ОБСЕ на двадцать четвёртой ежегодной сессии. Хельсинки, 5-9 июля 2015 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711230144/http://www.oscepa.org/publications/all-documents/annual-sessions/2015-helsinki/declaration-3/2979-2015-helsinki-declaration-rus/file |date=11 ліпеня 2015 }}</ref>, ахарактарызавалі дзеянні Расіі як агрэсію, акупацыю і [[Анексія|анексію]] часткі ўкраінскай тэрыторыі, падрыў тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны. Расія, са свайго боку, спасылаецца на замацаванае ў [[Статут ААН|статутных дакументах ААН]] [[Права на самавызначэнне|права народаў на самавызначэнне]]<ref name="crsp" /><ref name="conf-4-3" />, якое, згодна з пазіцыяй РФ, і было рэалізавана насельніцтвам Крыма, «''паўсталым''» супраць змены ўлады ў краіне<ref>[http://www.mid.ru/BDOMP/Brp_4.nsf/arh/41F16D84381234C144257CD8006C0936?OpenDocument Интервью Министра иностранных дел России С. В. Лаврова телеканалу «Блумберг», Москва, 14 мая 2014 года]</ref>. На думку шэрагу экспертаў, слабая рэакцыя Захаду на [[Расійска-грузінская вайна (2008)|вайну ў Грузіі]] падштурхнула расійскае кіраўніцтва да захопу Крыма, а таксама да наступнай [[Расійская акупацыя Данецкай вобласці|акупацыі Данецкай]] і Луганскай абласцей<ref name="заохотила Путіна">{{cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-66422215|title=Війна Росії проти Грузії. Як реакція Заходу заохотила Путіна напасти на Україну|lang=uk|date=2023-08-08|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225200726/https://www.bbc.com/ukrainian/features-66422215|archive-date=2024-02-25|access-date=2024-03-16|url-status=live}}</ref><ref name="невыученные уроки">{{cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-45110182|title=10 лет войны России с Грузией: невыученные уроки для Украины|date=2018-08-08|publisher=[[BBC]]}}</ref><ref name="Russia is losing">{{cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/russia-is-losing-in-ukraine-but-winning-in-georgia/|title=Russia is losing in Ukraine but winning in Georgia|lang=en|date=2023-08-31|publisher=[[Atlantic Council]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240201131406/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/russia-is-losing-in-ukraine-but-winning-in-georgia/|archive-date=2024-02-01|access-date=2024-03-16|url-status=live}}</ref><ref name="green light">{{cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/the-2008-russo-georgian-war-putins-green-light/|title=The 2008 Russo-Georgian War: Putin’s green light|lang=en|date=2023-08-07|publisher=[[Atlantic Council]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240305025124/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/the-2008-russo-georgian-war-putins-green-light/|archive-date=2024-03-05|access-date=2024-03-16|url-status=live}}</ref>. == Перадгісторыя == === Стаўленне рэгіянальных улад Крыма і мясцовых грамадскіх арганізацый да Еўрамайдана === З канца лістапада 2013 года ва Украіне праходзілі [[Еўрамайдан|акцыі пратэсту]], справакаваныя адмовай урада падпісваць [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагадненне аб асацыяцыі з ЕС]]. Некалькі разоў яны перарасталі ў масавыя беспарадкі. У Крыме, аднак, антыўрадавыя акцыі не знайшлі шырокай падтрымкі сярод насельніцтва, а Вярхоўны Савет АР Крым неаднаразова выказваў сваё рэзкае непрыманне дзеянняў апазіцыі і патрабаваў ад прэзідэнта Януковіча прыняцця рашучых мер па падтрыманні парадку. 22 лістапада Прэзідыум {{нп3|Вярхоўны Савет Аўтаномнай Рэспублікі Крым|Вярхоўнага Савета АРК|ru|Верховный Совет Автономной Республики Крым}} падтрымаў рашэнне [[Мікалай Янавіч Азараў|прэм’ер-міністра Украіны]] прыпыніць працэс еўраінтэграцыі, выказаўшы пры гэтым сур’ёзную занепакоенасць у сувязі з «''дэструктыўнымі дзеяннямі апазіцыйных палітычных сіл''»<ref>{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/act/11418|title=Заявление Президиума ВС АРК от 22.11.2013 № 21-6/13–ПВР|date=2014-11-25|publisher=официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110142913/http://crimea.gov.ru/act/11418|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}</ref>. 27 лістапада прыпыненне працэсу еўраінтэграцыі падтрымаў і парламент Крыма, які заклікаў крымчан «''умацоўваць сяброўскія сувязі з рэгіёнамі Расійскай Федэрацыі''»<ref>{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/act/11433|title=Решение ВС АРК от 27 ноября 2013 года № 1477-6/13 «''О политической ситуации''»|date=2014-11-27|publisher=официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110143229/http://crimea.gov.ru/act/11433|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}</ref>. 1 снежня Прэзідыум Вярхоўнага Савета АРК заявіў, што апазіцыйныя выступленні ў Кіеве «''ставяць пад пагрозу палітычную і эканамічную стабільнасць ва Украіне''» і «''кучка палітыканаў спрабуе пад выглядам барацьбы за еўрапейскі вектар развіцця захапіць уладу ў краіне''»<ref name="антимайдан">[http://www.analitik.org.ua/current-comment/int/52a6e5841136a/pagedoc1096_4/ «''Антимайдан''». Киевский центр политических исследований и конфликтологии. 11.12.2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140225013044/http://www.analitik.org.ua/current-comment/int/52a6e5841136a/pagedoc1096_4/ |date=25 лютага 2014 }}</ref>. 2 снежня Крымскі парламент звярнуўся да прэзідэнта [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктара Януковіча]] з просьбай прыняць меры для аднаўлення грамадскага парадку ў краіне, а таксама ўвесці надзвычайнае становішча, калі гэтага запатрабуе сітуацыя. Зварот падтрымалі 76 дэпутатаў з 78, якія прынялі ўдзел у галасаванні<ref>{{Cite web |url=http://vesti.ua/kiev/27446-poslednie-novosti-o-mjatezhnom-majdane |title=Последние новости о мятежном Майдане. Vesti.ua, 02.12.2014 |access-date=14 жніўня 2015 |archive-date=8 лютага 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208172720/http://vesti.ua/kiev/27446-poslednie-novosti-o-mjatezhnom-majdane |url-status=dead }}</ref><ref>[http://crimea.gov.ru/news/02_11_2-13_4 Крымский парламент принял обращение к Президенту Украины Виктору Януковичу]</ref>. Як сказана ў заяве, «''пазіцыя кожнага павінна быць пачутая. Інакш можа паўстаць ілюзія, што сваё меркаванне маюць толькі людзі, якія апанавалі плошчы і вуліцы Кіева…''». Улада, гаворыцца ў звароце, «''абавязаная не дапусціць антыканстытуцыйнага шляху рэваншу збанкрутавалых палітычных сіл, якія вызнаюць крайні нацыяналізм. Гэта яны здзекуюцца са святых пачуццяў ветэранаў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]…''»<ref name="антимайдан" />. 3 снежня Прэзідыум ВС АРК прапанаваў прэзідэнту і Кабінету міністраў разгледзець магчымасць ўступлення Украіны ў [[Мытны саюз ЕАЭС|Мытны саюз ЕўрАзЭС]]<ref name="антимайдан" />, а [[11 снежня]] заклікаў насельніцтва Крыма «''быць гатовымі ўстаць на абарону аўтаноміі''»<ref>{{cite web |url= http://crimea.gov.ru/act/11485 |title= Обращение Президиума ВС АРК |date= 2013-12-11 |publisher= // crimea.gov.ru|access-date=2014-12-04}}</ref>. У пачатку студзеня 2014 года актывісты рускіх арганізацый Крыма накіравалі зварот да прэзідэнта Украіны Віктара Януковіча з патрабаваннем даць самую сур’ёзную ацэнку бяздзейнасці кіеўскіх улад і праваахоўных органаў, якія дапусцілі 1 студзеня правядзенне ў Кіеве факельнага шэсця актывістаў партыі «[[Усеўкраінскае аб’яднанне «Свабода»|Свабода]]» і футбольных фанатаў. У звароце ад прэзідэнта запатрабавалі забараніць «''прапаганду неанацызму і фашызму, нацысцкай атрыбутыкі і сімвалаў, гераізацыю злачынных фарміраванняў [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|АУН]]-[[Украінская паўстанчая армія|УПА]]''», прыняць закон, які забараняе «''палітычныя партыі і арганізацыі з неанацысцкай і экстрэмісцкай ідэалогіяй''» і ўстанаўлівае крымінальную адказнасць за «''адмаўленне ці абразу Вялікай перамогі савецкага народа ў Вялікай Айчыннай вайне''»<ref>[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3355 Русские активисты сожгли флаг ОУН-УПА и чучело Бандеры. В знак протеста против маршей «''Свободы''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802180227/http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3355 |date=2 жніўня 2016 }}</ref>. У сярэдзіне студзеня 2014 года, у сувязі з абвастрэннем супрацьстаяння ў Кіеве і кампаніяй захопаў адміністрацыйных будынкаў у шэрагу рэгіёнаў Украіны, «''Руская абшчына Крыма''» і партыя «''Рускае адзінства''», сумесна з прадстаўнікамі казацтва і арганізацый ветэранаў-афганцаў, узялі на сябе ініцыятыву ў фарміраванні «народных дружын самаабароны», сіл народнага супраціву на выпадак спробаў пранікнення ў Крым экстрэмістаў і неанацыстаў<ref name=autogenerated8 /><ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated6 />. 22 студзеня Вярхоўны Савет АРК прыняў заяву, у якой гаварылася, што калі «''злачынны сцэнарый''» «''[[Каляровая рэвалюцыя|каляровай рэвалюцыі]]''» будзе рэалізаваны, то Крым апынецца перад пагрозай страты «''усіх заваяванняў аўтаноміі і яе статусу''». Парламент заявіў, што не аддасць Крым «''экстрэмістам і неанацыстам''», якія імкнуцца «''захапіць уладу''» ў краіне і «''крымчане ніколі не будуць удзельнічаць у нелегітымных выбарах <…> і не будуць жыць у „бандэраўскай“ Украіне''»<ref>{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/act/11551|title=Заявление ВС АРК о политической ситуации|date=2014-01-22|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110171409/http://crimea.gov.ru/act/11551|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}</ref>. 24 студзеня 2014 года партыя «''Рускі блок''» абвясціла набор у атрады самаабароны<ref>[http://topnews.sebastopol.ua/other/2014/01/24/11272.html Партия «''Русский блок''» объявляет набор в отряды самообороны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140201184137/http://topnews.sebastopol.ua/other/2014/01/24/11272.html |date=1 лютага 2014 }}</ref>. Гарадскі кіраўнік {{нп3|Уладзімір Рыгоравіч Яцуба|Уладзімір Яцуба|ru|Яцуба, Владимир Григорьевич}} заклікаў мясцовых жыхароў быць гатовымі абараніць горад<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2393341 Ъ-Новости — Глава администрации Севастополя мы должны защитить город от «''коричневой чумы''» — сторонников евроинтеграции Украины]</ref>. Адначасова звыш дзесяці грамадскіх арганізацый падрыхтавалі зварот да гараджан, у якім гаварылася, што ў выпадку дзяржаўнага перавароту «''Севастопаль, выкарыстоўваючы сваё права на самавызначэнне, выйдзе з прававога поля Украіны''». Ініцыятарам звароту стаў «Севастопальскі каардынацыйны савет», актывісты якога таксама выступалі за стварэнне на паўднёвым усходзе і ў цэнтры Украіны «Федэратыўнай дзяржавы Маларосія» з арыентацыяй на Расію<ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/353993|title=Пророссийские организации Севастополя предлагают, в случае переворота на Украине, отделиться и создать федеративное государство Малороссию|date=2014-01-26|publisher=Интерфакс|access-date=2014-02-28}}</ref>. Першы прэзідэнт Рэспублікі Крым {{нп3|Юрый Аляксандравіч Мяшкоў|Юрый Мяшкоў|ru|Мешков, Юрий Александрович}} заклікаў да абвяшчэння самастойнасці Крыма, назваўшы палітычны крызіс ва Украіне «''чужой для крымчан вайной''» і заявіў, што паўвостраў «''знаходзіцца ў стане акупацыі''»<ref>{{cite web|url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/01/29/1226922.html|title=Первый президент Крыма выступил за независимость автономии|date=2014-01-29|publisher=Росбалт|access-date=2015-01-22|archive-date=22 студзеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122210157/http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/01/29/1226922.html|url-status=dead}}</ref>. 24 студзеня Прэзідыум ВС АРК заклікаў Януковіча ўвесці надзвычайнае становішча і спыніць фінансаванне з дзяржаўнага бюджэту «''рэгіёнаў, якія абвясцілі сябе па-за законам, дзе ўлада зрушаная гвалтоўным шляхам, да аднаўлення ў іх канстытуцыйнага парадку''»<ref>{{cite web|url=http://www.rada.crimea.ua/act/11563|title=Обращение Президиума ВС АРК от 24 января 2014 года № 31-6/14–ПВР|date=2014-02-07|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110171121/http://www.rada.crimea.ua/act/11563|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}</ref>, а праз тры дні забараніў на тэрыторыі рэгіёну дзейнасць [[Усеўкраінскае аб'яднанне «''Свабода''»|нацыяналістычнай партыі «''Свабода''»]]<ref>{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/act/11564|title=Решение Президиума ВС АРК от 27 января 2014 года № 1578-6/14 «''О мерах по содействию охране порядка и общественной безопасности на территории Автономной Республики Крым''»|date=2014-01-27|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110170645/http://crimea.gov.ru/act/11564|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}</ref>, якая прымае актыўны ўдзел у пратэстных акцыях, аднак пазней па патрабаванні пракуратуры зняў дадзеную забарону<ref>{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/act/11587|title=Решение Президиума ВС АРК 7 февраля 2014 года № 1594-6/14 «''О представлении Прокурора Автономной Республики Крым от 29 января 2014 года № 07/1-212 исх. 14''»|date=2014-02-07|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110170849/http://crimea.gov.ru/act/11587|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}</ref>. 27 студзеня на пасяджэнні «Асацыяцыі органаў мясцовага самакіравання АРК і Севастопаля» пад старшынствам спікера крымскага парламента Уладзіміра Канстанцінава было прынята рашэнне стварыць Крымскія добраахвотныя дружыны, каб аказаць садзейнічанне праваахоўным органам у ахове грамадскага парадку<ref>[http://crimea.comments.ua/news/2014/02/04/150050.html Могилев считает, что народные дружины не дадут «''взорвать''» Крым — Крым.comments.ua]</ref>. З рэзкімі пратэстамі супраць стварэння добраахвотных дружын выступіў [[Меджліс крымскататарскага народа]], расцаніўшы гэта рашэнне як праяву сепаратызму ў АРК<ref>[http://crimea.comments.ua/news/2014/02/10/142928.html Крымские татары выступили против дружинников — Крым.comments.ua]</ref><ref>[http://crimea.comments.ua/news/2014/02/19/111032.html Главу меджлиса «''затоптали''» в крымском парламенте — Крым.comments.ua]</ref>. 4 лютага на пасяджэнні Прэзідыума АРК прапаноўвалася «''ва ўмовах імкнення да ўлады груп нацыянал-фашысцкага толку''» ініцыяваць правядзенне агульнакрымскага апытання пра статус паўвострава, а таксама абмяркоўвалася магчымасць звароту да прэзідэнта і Дзярждумы Расіі з заклікам выступіць гарантам непахіснасці статусу аўтаноміі Крыма<ref>{{cite news|url=http://crimea.gov.ru/news/04_02_14_3|title=Защитить статус и полномочия Крыма!|date=2014-02-04|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110170158/http://crimea.gov.ru/news/04_02_14_3|archive-date=2014-11-10}}</ref>. [[Служба бяспекі Украіны|СБУ]] ў сувязі з падзеямі ў крымскім парламенце адкрыла крымінальную вытворчасць па факце крымінальнага правапарушэння, прадугледжанага ч. 1 арт. 14, ч. 1 арт. 110 Крымінальнага кодэкса Украіны (падрыхтоўку да замаху на тэрытарыяльную цэласнасць і недатыкальнасць Украіны)<ref>{{cite web|url=http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=121919|title=Повідомлення для ЗМІ|date=2014-02-08|publisher=Пресс-центр СБУ|lang=uk|access-date=2014-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122210005/http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=121919|archive-date=22 студзеня 2015|url-status=dead}}</ref>. 12 лютага старшыня Вярхоўнага савета АРК Уладзімір Канстанцінаў, выступаючы у [[Лівадыйскі палац|Лівадыйскім палацы]] на ​​Усеўкраінскім форуме абласных саветаў і ВС Крыма, заявіў, што мадэль крымскай аўтаноміі, закладзеная ў Канстытуцыі Украіны і Канстытуцыі АРК 1998 года, «''цалкам сябе вычарпала''» і «''мы хочам зусім іншай аўтаноміі. Нам варта вярнуцца да шэрагу параметраў першай паловы 90-х гадоў''»<ref name="CSC-12-2" />. У форуме прынялі ўдзел прадстаўнікі 18 абласцей Украіны (за выключэннем заходніх — Валынскай, Закарпацкай, Івана-Франкоўскай, Львоўскай, Ровенскай, Цярнопальскай, Чарнавіцкай, Вінніцкай і Кіева)<ref>[http://crimea.gov.ru/news/12_02_2014_1 В Ливадийском дворце открылся Всеукраинский форум представителей областных советов и Верховного Совета Автономной Республики Крым]</ref>. 18 лютага, у сувязі з абвастрэннем сітуацыі ў Кіеве, Прэзідыум Вярхоўнага савета АРК накіраваў зварот да прэзідэнта Украіны Віктара Януковіча, апублікаваўшы яго на сваім афіцыйным сайце: «''Сёння мы патрабуем ад Вас, як кіраўніка дзяржавы, рашучых дзеянняў і прыняцця надзвычайных мер. Гэтага чакаюць і сотні тысяч крымчан, якія галасавалі за Вас на прэзідэнцкіх выбарах у надзеі на стабільнасць у краіне''». Прэзідыум заявіў, што ў выпадку «''далейшай эскалацыі грамадзянскага супрацьстаяння''» Вярхоўны савет АРК «''пакідае за сабой права заклікаць жыхароў аўтаноміі ўстаць на абарону грамадзянскага міру і спакою на паўвостраве''»<ref>[http://crimea.comments.ua/news/2014/02/18/203149.html Парламент Крыма в письме Януковичу заявил о начале гражданской войны — Крым.comments.ua]</ref>. 19 лютага Вярхоўны Савет АРК «''палічыў мэтазгодным актыўны ўдзел рэгіёнаў Украіны ў рабоце па падрыхтоўцы змяненняў у Канстытуцыю Украіны''» і падтрымаў ініцыятыву па правядзенні ўсеўкраінскага рэферэндуму па «''ключавых пытаннях''» дзяржаўнага ладу<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11597 Решение ВС АРК от 19.02.2014 № 1603-6/14 «''Об общественно-политической ситуации''»]</ref>. Шэраг дэпутатаў парламента падтрымаў ініцыятыву дэпутата Мікалая Каліснічэнкі (Партыя рэгіёнаў), які прапанаваў, у выпадку калі ва Украіне ў бліжэйшы час не будзе ўрэгуляваны крызіс, падняць пытанне па далучэнні Крыма да Расіі<ref>{{cite web|url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/19/110004.html|title=Депутаты ВР АРК уже готовы отдать Крым России|date=2014-02-19|publisher=Крым.Комментарии|access-date=2015-01-22}}</ref>. === Змена ўлады ва Украіне === 21 лютага пад ціскам масавых пратэстаў у краіне, а таксама дзякуючы дыпламатычнай дапамозе апазіцыі з боку Захаду<ref>[http://www.kommersant.ru/Doc/2413718 Виктору Януковичу пора выбираться. Запад усиливает давление на президента Украины. Газета «''Коммерсант''», 21.02.2014]</ref> прэзідэнт Януковіч пайшоў на саступкі і падпісаў з апазіцыяй «Пагадненне па урэгуляванні крызісу ва Украіне», якое прадугледжвала, у прыватнасці, неадкладнае (на працягу 2 сутак) вяртанне да Канстытуцыі ў рэдакцыі 2004 года, канстытуцыйную рэформу і правядзенне датэрміновых прэзідэнцкіх выбараў не пазней снежня 2014 года<ref>{{cite web|url=http://www.president.gov.ua/ru/news/30117.html|title=Состоялось подписание Соглашения об урегулировании кризиса в Украине|date=2014-02-21|publisher=Пресс-служба Президента Украины Виктора Януковича|archive-url=https://archive.today/20140223081530/http://www.president.gov.ua/ru/news/30117.html|archive-date=23 лютага 2014|access-date=14 жніўня 2015|url-status=live}}</ref>. У той жа дзень Януковіч пакінуў Кіеў. На наступны дзень выйшаў у тэлеэфір відэазапіс інтэрв’ю з Януковічам, дзе ён заявіў, што не мае намеру ні падаваць у адстаўку, ні падпісваць рашэнні Вярхоўнай Рады, якія ён лічыць супрацьзаконнымі, а тое, што адбываецца ў краіне, ён кваліфікаваў як «''вандалізм, бандытызм і дзяржаўны пераварот''»<ref>[http://euromaidan.rbc.ua/rus/yanukovich-nazval-proishodyashchee-v-ukraine-gosudarstvennym-22022014155900 Янукович назвал происходящее в Украине государственным переворотом. РБК Украина, 22.02.2014] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141007143123/http://euromaidan.rbc.ua/rus/yanukovich-nazval-proishodyashchee-v-ukraine-gosudarstvennym-22022014155900 |date=7 кастрычніка 2014 }}</ref>. Праз некалькі гадзін [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўная Рада]] прыняла пастанову<ref>{{cite web |datepublished=22.2.2014 |url=http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/757-VII |title=Постанова № 757-VII Про самоусунення Президента України від виконання конституційних повноважень та призначення позачергових виборів Президента України |publisher=Верховная Рада Украины |access-date=2014-2-23 |lang=uk}}</ref>, у якой сцвярджалася, што Януковіч «''неканстытуцыйным чынам самаўхіліўся ад ажыццяўлення канстытуцыйных паўнамоцтваў''» і не выконвае свае абавязкі, а таксама прызначыла датэрміновыя прэзідэнцкія выбары на 25 мая 2014 года<ref>[http://www.rbc.ua/rus/news/politics/rada-otstranila-yanukovicha-i-naznachila-vybory-prezidenta-22022014171100 Рада отстранила Януковича и назначила выборы Президента на 25 мая 2014 г. РБК Украина, 22.02.2014]</ref>. 23 лютага Вярхоўная Рада ўсклала абавязкі прэзідэнта Украіны на старшыню Вярхоўнай Рады [[Аляксандр Турчынаў|Аляксандра Турчынава]]<ref>[http://www.president.gov.ua/news/30130.html Постанова Верховної Ради України № 764-VІІ від 23.02.2014 року «''Про покладення на Голову Верховної Ради України виконання обов’язків Президента України згідно із ст. 112 Конституції України''»]</ref>. == Бакі канфлікту == === Рускія Крыма === 23 лютага ў ходзе акцыі перад будынкам Вярхоўнага Савета АР Крым у Сімферопалі, прысвечанай Дню абаронцы Айчыны, партыя «[[Рускае адзінства]]» і «[[Руская абшчына Крыма]]» абвясцілі мабілізацыю крымчан у народныя дружыны «''для аховы міру і спакою ў Крыме''». Паводле звестак прэс-службы партыі «''Рускае адзінства''», у народныя дружыны запісаліся больш за дзве тысячы мужчын. З ліку жанчын, якія прыйшлі на мерапрыемства, быў сфарміраваны атрад медыцынскай дапамогі<ref name=autogenerated7>[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3432.html Крым мобилизовался! Сформированы отряды народных дружин.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181222173535/http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3432.html |date=22 снежня 2018 }}</ref>. У той жа дзень на мітынгу ў Севастопалі, на якім фактычным кіраўніком горада быў абвешчаны [[Аляксей Міхайлавіч Чалы|Аляксей Чалы]], дэпутат гарадскога савета Севастопаля і лідар партыі «Рускі блок» Генадзь Басаў абвясціў стварэнне атрадаў самаабароны з ліку добраахвотнікаў<ref name="RBmil" />. 25 лютага лідар «Рускай абшчыны Крыма» {{нп3|Сяргей Паўлавіч Цэкаў|Сяргей Цэкаў|ru|Цеков, Сергей Павлович}} на пасяджэнні прэзідыума Вярхоўнага Савета АР Крым выступіў адным з ініцыятараў адстаўкі ўрада Крыма на чале з Анатолем Магілёвым, які заявіў пра гатоўнасць выконваць указанні новай улады Украіны<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |title=В Крымском парламенте грозят убрать Могилёва за два дня. |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415132434/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |url-status=dead }}</ref>. На пасаду прэм’ер-міністра ён прапанаваў кандыдатуру [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Сяргея Аксёнава]], лідара партыі «Рускае адзінства». 27 лютага Сяргей Аксёнаў рашэннем дэпутатаў Вярхоўнага Савета АРК быў прызначаны на пасаду {{нп3|Прэм'ер-міністры Крыму|старшыні Савета міністраў АРК|ru|Премьер-министры Крыма}}<ref name="IF-27-2">[http://www.interfax.ru/world/361702 Премьером Крыма стал лидер партии «''Русское единство''» Аксёнов] // Интерфакс, 27.02.2014</ref>. Рашэнне не было прызнана новымі ўкраінскімі ўладамі<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3312515-novym-premerom-kryma-yzbran-lyder-russkoho-edynstva-aksenov Новым премьером Крыма избран лидер Русского единства Аксёнов] — Корреспондент, 27 февраля 2014</ref>. Як Сяргей Аксёнаў, так і старшыня Вярхоўнага савета Крыма [[Уладзімір Андрэевіч Канстанцінаў|Уладзімір Канстанцінаў]], заявілі, што па-ранейшаму лічаць Віктара Януковіча юрыдычна абраным прэзідэнтам Украіны, праз якога крымскім уладам удалося дамовіцца пра дапамогу ад Расіі<ref name="truepres">{{cite web|url=http://www.interfax.ru/361704|title=Крымские Новый премьер Крыма заявил, что считает Януковича президентом Украины|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс|access-date=2015-01-22}}<br />[http://top.rbc.ru/politics/27/02/2014/907725.shtml Власти Крыма считают Януковича президентом Украины] // РБК, 27.02.2014</ref>. 18 сакавіка 2014 года ў сваім звароце да Федэральнага сходу прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін заявіў: «''Мы ішлі насустрач Украіне не толькі па Крыме… З чаго мы тады зыходзілі? Зыходзілі з таго, што добрыя адносіны з Украінай для нас галоўнае і яны не павінны быць закладнікам тупіковых тэрытарыяльных спрэчак. Але пры гэтым, вядома, разлічвалі, што Украіна будзе нашым добрым суседам, што рускія і рускамоўныя грамадзяне ва Украіне, асабліва на яе паўднёвым усходзе і ў Крыме, будуць жыць ва ўмовах дружалюбнай, дэмакратычнай, цывілізаванай дзяржавы, што іх законныя інтарэсы будуць забяспечаны у адпаведнасці з нормамі міжнароднага права. Аднак сітуацыя стала развівацца па-іншаму. Раз за разам прадпрымаліся спробы пазбавіць рускіх гістарычнай памяці, а часам і роднай мовы, зрабіць аб’ектам прымусовай асіміляцыі. І вядома, рускія, як і іншыя грамадзяне Украіны, пакутавалі ад пастаяннага палітычнага і дзяржаўнага перманентнага крызісу, які скалынае Украіну ўжо больш за 20 гадоў''»<ref name="crsp">[http://www.kremlin.ru/news/20603 Обращение Президента Российской Федерации]</ref>. === Украінцы Крыма === 27 лютага прадстаўнікі ўкраінскай абшчыны Крыму раскрытыкавалі «''безадказных палітыкаў АРК''», «''якія паставілі Крым на грань міжнацыянальнага канфлікту''» і «''правакуюць узброенае сутыкненне''» паміж Украінай і Расіяй, а таксама «''замежных палітыкаў''», якія займаюцца «''адкрытым правакацыйным умяшаннем у палітычнае жыццё неад’емных складнікаў Украіны — АРК і г. Севастопаля''». Аўтары звароту заклікалі ўкраінскія ўлады «''неадкладна прыняць меры для забеспячэння міру, спакою і бяспекі крымчан''», а «''ядзерныя дзяржавы-гаранты тэрытарыяльнай цэласнасці і бяспекі Украіны — Вялікабрытанію, ЗША, Францыю і Кітай, згодна з [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкім мемарандумам]], прыняць меры для прадухілення замежнага ўмяшання ва ўнутраныя справы нашай дзяржавы; ААН, АБСЕ, ЕС і Савет Еўропы — паўплываць на пазіцыю Расіі з пункту гледжання недапушчальнасці правакавання [[сепаратызм]]у ў рэгіёнах Украіны, у прыватнасці, у АРК і г. Севастопаль''». Пад заявай падпісаліся лідар грамадскай арганізацыі «''Крымскі цэнтр дзелавога і культурнага супрацоўніцтва „Украінскі дом“''» Андрэй Шчакун і арцыбіскуп Сімферопальскі і Крымскі [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхату|Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхату]] Клімент<ref name="IFUkr" />. 2 сакавіка для «''абароны ўкраінскай этнічнай меншасці ва ўмовах расійскай акупацыі і сепаратысцкага рэжыму''», збору інфармацыі пра парушэнні правоў украінскіх грамадзян розных нацыянальнасцей на тэрыторыі Крыма і прадастаўлення яе міжнародным грамадскім арганізацыям і міждзяржаўных структурам, каардынацыі дзейнасці ўкраінскіх і праўкраінскіх арганізацый паўвострава шэрагам грамадскіх арганізацый была створана «Усекрымская Украінская Рада», яе каардынатарам стаў Андрэй Шчакун<ref name="UkrRada">[http://www.ukrinform.ua/rus/news/v_ark_sozdana_vsekrimskaya_ukrainskaya_rada_1608639 В АРК создана Всекрымская Украинская Рада] — Укринформ, 02.03.2014</ref>. Паведамляецца, што актывісты руху «Еўрамайдан. Крым» прымалі ўдзел у акцыях пратэсту супраць блакавання ўкраінскіх вайсковых частак<ref>[http://www.e-crimea.info/news/okolo-voinskoy-chasti-v-simferopole-voznik-konflikt-mezhdu-protivnikami-voyny-i-druzhinnikami Около воинской части в Симферополе возник конфликт между противниками войны и дружинниками] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923221527/http://www.e-crimea.info/news/okolo-voinskoy-chasti-v-simferopole-voznik-konflikt-mezhdu-protivnikami-voyny-i-druzhinnikami |date=23 верасня 2015 }}</ref>. 9 сакавіка Андрэй Шчакун і старшыня апякунскай рады Украінскай школы-гімназіі ў Сімферопалі Анатоль Кавальскі былі затрыманы і выкрадзены людзьмі, якія назваліся дружыннікамі і членамі партыі «Рускае адзінства»<ref>[http://rus.azattyq.org/content/journalists-activists-reported-missing-in-crimea/25292639.html В Крыму пропали шесть активистов и журналистов] — Радио Азаттык, 15 марта 2014</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/121391/ В Симферополе исчез лидер украинской громады Андрей Щекун]</ref><ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3316932-v-symferopole-mytynhuuit-protyv-referenduma-o-statuse-kryma В Симферополе митингуют против референдума о статусе Крыма]</ref>. 10 сакавіка ўдзельніка Еўрамайдана, кіраўніка Крымскага аддзялення {{нп3|Украінская Народная Партыя, 1999|Украінскай рэспубліканскай партыі|be-x-old|Украінская Народная Партыя (1999)}} Ігара Кірушчанку і яго жонку выслалі з Крыма<ref>[http://investigator.org.ua/news/121839/ Из Севастополя в Киев «''депортировали''» похищенного активиста. Центр журналистских расследований, 12.03.14]</ref> 15 сакавіка ў Севастопалі невядомымі ўзброенымі людзьмі быў выкрадзены і вывезены ў невядомым кірунку настаяцель парафіі Унебаўзяцця Найсвяцейшай Багародзіцы і галоўны ваенны [[капелан]] [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы]] ў Крыме айцец Любамір Яворскі<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/03/140315_ru_n_crimea_ukrainians В Крыму преследуют украинцев — правозащитники] // BBC Украина, 15.03.2014.</ref>. 20 сакавіка восем затрыманых украінскіх актывістаў, уключаючы Андрэя Шчакуна, Анатоля Кавальскага і актывістаў кіеўскага Аўтамайдана, былі вызвалены крымскімі ўладамі і высланы з Крыма<ref>[http://investigator.org.ua/news/122836/ Похищенный в Крыму активист Андрей Щекун рассказал о пытках электричеством] // Центр журналистских расследований, 22.03.2014</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/122591/ Восемь «''заложников Путина''» на свободе. Ещё двоих ищут.] // Центр журналистских расследований, 22.03.2014</ref>. === Крымскія татары === Вялікае значэнне ў сітуацыі, якая складвалася, мела пазіцыя [[Крымскія татары|крымскататарскай]] абшчыны, трэцяй па колькасці ў Крыме, якую ў значнай меры вызначала стаўленне [[Меджліс крымскататарскага народа|Меджліса крымскататарскага народа]] — грамадскай арганізацыі (прадстаўнічага органа) крымскіх татараў. У перыяд Еўрамайдана Меджліс выступіў у падтрымку еўраінтэграцыі і супраць «''ўстанаўлення аўтарытарнага рэжыму''» ва Украіне, гэта значыць з пазіцый, прама процілеглых Вярхоўнаму Савету АР Крым. Пасля сілавога разгону Еўрамайдана ў ноч на 30 лістапада 2013 года прэзідыум Меджліса афіцыйна асудзіў дзеянні ўладаў, заявіў пра сваю салідарнасць з патрабаваннямі неадкладнай адстаўкі ўрада Азарава і за правядзенне пазачарговых выбараў Вярхоўнай Рады Украіны: «''Сёння сітуацыя ва Украіне стала набываць характар, які пагражае тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны і яе суверэнітэту. Такому развіццю падзей спрыяюць мясцовыя саветы часткі рэгіёнаў Украіны, у тым ліку і Вярхоўнай Рады Крыма, якія прымаюць па ўказцы кіруючай партыі рашэнні, што змяшчаюць у сабе патрабаванні пра ўвядзенне надзвычайнага становішча і падаўленне сілай мірных акцый грамадзян Украіны''»<ref>[http://interfax.com.ua/news/political/179040.html Меджлис крымскотатарского народа выступает за отставку правительства Украины и внеочередные выборы Рады] // Интерфакс 03.12.2013</ref>. Меджліс рэгулярна накіроўваў у Кіеў для ўдзелу ў Еўрамайдане арганізаваныя групы крымскіх татараў<ref>[http://ua.korrespondent.net/ukraine/politics/3274445-na-yevromaidan-v-kyiv-vyizhdzhauit-krymski-tatary На Євромайдан в Київ виїжджають кримські татари] // Корреспондент.net, 05.12.2013</ref><ref>[http://rus.newsru.ua/ukraine/27nov2013/medjlis.html Меджлис отправил на Евромайдан сотни крымских татар] // NEWSru.ua, 27 ноября 2013</ref>. У той жа час, у крымскататарскай абшчыне не ўсе падтрымлівалі Меджліс. У апазіцыі да Меджліса знаходзілася партыя «''{{нп3|Мілі Фірка, 2006|Мілі Фірка|ru|Милли Фирка (2006)}}''». Паводле ацэнкі намесніка старшыні Кенеша (Рады) партыі «''Мілі Фірка''» Васві Абдураімава, сярод крымскіх татараў за Еўрамайдан выступаў выключна Меджліс, які падчас выбараў 2012 года падтрымалі 18 % крымскататарскага насельніцтва, а астатнія, на яго думку, альбо апалітычныя, занятыя праблемамі выжывання (да 60—70 %), альбо актыўна выступалі супраць Еўрамайдана (да 10—15 %)<ref>[http://www.islamnews.ru/news-144534.html Islamnews. Татары Крыма просят РФ помочь в битве с «''бандеровской нечистью''»]</ref>. 26 лютага Меджліс арганізаваў мітынг ля будынка Вярхоўнага Савета Крыма, каб заблакаваць яго і не дапусціць прыняцця рашэння па уваходжанні ў склад Расіі<ref name="UP-26-2">[http://lb.ua/news/2014/02/26/257204_medzhlis_srochno_sobiraet_miting_pod.html Меджлис срочно собирает митинг под крымским парламентом]</ref>. У ходзе мітынгу Рэфат Чубараў заявіў, што крымскія татары не дадуць адарваць Крым ад Украіны<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/02/26/7016376/ Татары разошлись создавать самооборону, чтобы защищать Крым] // «''Украинская правда''», 26.02.2014.</ref>. Гэта была апошняя масавая акцыя пратэсту з удзелам крымскіх татараў. Крымскія і расійскія ўлады распачалі актыўныя дзеянні для таго, каб калі не схіліць іх на свой бок, то хаця б дамагчыся іх нейтралітэту ў сітуацыі, якая склалася. Тым не менш Меджліс адмовіўся прызнаць ўрад Сяргея Аксёнава, які змяніў Анатоля Магілёва, якога Вярхоўны Савет Крыму адправіў у адстаўку 27 лютага<ref name="medj" />. 1 сакавіка тэлеканал «[[ATR (тэлеканал)|ATR]]» паведаміў, што ў месцах кампактнага пражывання крымскіх татараў пачалося фарміраванне атрадаў самаабароны — як мяркуецца, для патрулявання месцаў кампактнага пражывання крымскіх татараў і недапушчэння правакацый. Паведамлялася, што фарміраванні будуць дзейнічаць да заканчэння палітычных ускладненняў у Крыме. Было заяўлена, у прыватнасці, аб намеры ажыццяўляць сталую ахову будынка тэлеканала «''ATR''» ў Сімферопалі, каб не дапусціць яго сілавога захопу<ref>[http://www.e-crimea.info/news/krymskie-tatary-nachali-sobirat-otryady-samooborony Крымские татары начали собирать отряды самообороны]</ref>. Яшчэ 26 лютага прэзідэнт [[Татарстан]]а [[Рустам Нургаліевіч Мініханаў|Рустам Мініханаў]], Дзяржсавет Татарстана і Сусветны кангрэс татараў звярнуліся да крымскім татараў з заклікам да міру і згоды з рускім насельніцтвам Крыма<ref>[http://www.interfax.ru/russia/361360 Татарстан призывает крымских татар к миру с русским населением полуострова]</ref>. У пачатку сакавіка Крым наведалі дэпутаты Дзяржсавета Татарстана і муфтый рэспублікі Каміль Самігулін, 5 сакавіка тут пабываў Рустам Мініханаў, які правёў сустрэчы са старшынёй савета Меджліса Рэфатам Чубаравым і старшынёй савета старэйшын крымскіх татар Гільшатам Ільясавым і з дэпутатамі парламента Крыма. Было падпісана «Пагадненне аб супрацоўніцтве паміж Рэспублікай Татарстан і Аўтаномнай Рэспублікай Крым у сферы медыцыны, турызму, інвестыцый і інавацый»<ref>[http://www.vedomosti.ru/politics/news/23618621/prezident-tatarstana-priehal-v-krym Президент Татарстана приехал в Крым.] Ведомости, 05.03.2014</ref>. 6 сакавіка намеснік старшыні Савета Міністраў Крыма Рустам Тэміргаліеў заявіў на прэс-канферэнцыі, што пасля далучэння Крыма да Расіі татары атрымаюць роўныя правы з рускімі і ўкраінцамі на паўвостраве. Паводле слоў Тэміргаліева, «''новыя крымскія ўлады гатовыя ўзяць на сябе абавязацельствы перад крымскімі татарамі пра ўключэнне адпаведных пунктаў у раздзелы новай канстытуцыі Крыма як часткі Расіі''»<ref>[http://www.spbdnevnik.ru/news/2014-03-06/novyey-vlasti-kryma-obeshchayut-tataram-ravnopraviey-posle-prisoeydineniya-poluostrova-k-rossii Новые власти Крыма обещают татарам равноправие после присоединения полуострова к России.] Петербургский дневник, 06.03.2014</ref>. У гэты ж дзень Рэфат Чубараў у эфіры «Громадського ТБ» заявіў, што крымскія татары не прызнаюць вынікі рэферэндуму, які рыхтаваўся, і асудзіў рашэнне крымскага парламента па уваходжанні ў склад Расіі. 8 сакавіка ён звярнуўся да прэзідэнта ЗША [[Барак Абама|Барака Абамы]] з просьбай абараніць Крым ад этнічных чыстак<ref name="Ved-11-3">[http://www.vedomosti.ru/politics/news/23800601/vlasti-kryma-prinyali-postanovlenie-o-garantiyah-prav Власти Крыма приняли постановление о гарантиях прав крымских татар.] Ведомости, 11.03.2014</ref>. 10 сакавіка Сяргей Аксёнаў прапанаваў прадстаўнікам крымскіх татараў заняць месцы ў органах улады Крыма. Крымскім татарам прапаноўвалася вылучыць пасады аднаго віцэ-прэм’ера, двух міністраў, а таксама пасады намесніка міністра ў кожным міністэрстве. Сяргей Аксёнаў заявіў таксама, што [[Крымскататарская мова|крымскататарская]] будзе адной з афіцыйных моў у Крыме<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=1361542 Аксёнов предложил крымским татарам места в правительстве]. Вести. Ru</ref>. 11 сакавіка Вярхоўны савет Крыма аднагалосна прыняў пастанову «Аб гарантыях аднаўлення правоў крымскататарскага народа і яго інтэграцыі ў крымскую супольнасць». Пастанова гарантуе, што пры зацвярджэнні новай Канстытуцыі Рэспублікі Крым крымскататарскай мове будзе прысвоены статус афіцыйнай мовы нароўні з рускай і ўкраінскай мовамі. Акрамя таго, Вярхоўны Савет і органы выканаўчай улады рэспублікі будуць выбірацца і фарміравацца з гарантаваным прадстаўніцтвам крымскіх татараў у 20 % ад колькасці. Пастанова прадугледжвае прызнанне курултая крымскататарскага народа і органаў, што фарміруюцца ім. Сярод гарантый таксама зацвярджэнне пяцігадовых і штогадовых планаў уладкавання крымскіх татар, якія вярнуліся ў Крым, з адпаведным фінансавым забеспячэннем, рашэнне ўсіх пытанняў пры вяртанні крымскіх татараў у Крым з месцаў дэпартацыі, захаванне і аднаўленне помнікаў гісторыі і культуры крымскіх татараў, садзейнічанне развіццю сістэмы дашкольнай, школьнай і вышэйшай адукацыі на крымскататарскай мове, садзейнічанне развіццю СМІ на крымскататарскай мове і раўнапраўнае функцыянаванне ў Крыме рэлігійных канфесій. «''Нічога падобнага крымскататарскі народ ніколі не атрымліваў ні ад кіраўніцтва Савецкага Саюза, ні ад улад незалежнай Украіны. Гэта тое, за што народ змагаўся многія дзесяцігоддзі. І гэта тое, што дазволіць крымчанам усіх нацыянальнасцей паспяхова развівацца і адчуваць сябе бяспечна і камфортна на нашай крымскай зямлі''», — падкрэсліў старшыня Вярхоўнага савета Крыма Уладзімір Канстанцінаў<ref>[http://crimea.gov.ru/news/11_03_2014_2 Парламент Крыма принял постановление «''О гарантиях восстановления прав крымскотатарского народа и его интеграции в крымское сообщество''»] // crimea.gov.ru, 11.03.2014</ref>. Ён выказаў удзячнасць за пасрэдніцкія намаганні і ўсебаковую дапамогу ў дасягненні «''дамоўленасці, якая ляжа ў аснову міжэтнічнага міру і спакою ў Крыме''», прэзідэнту Рэспублікі Татарстан Рустаму Мініханаву, які прысутнічаў на пасяджэнні крымскага парламента<ref name="Ved-11-3" />. Старшыня [[Дзяржаўная Дума|Дзярждумы Расіі]] [[Сяргей Яўгенавіч Нарышкін|Сяргей Нарышкін]] заявіў, што, калі насельніцтва Крыму на маючым адбыцца рэферэндуме прыме рашэнне аб уступленні рэспублікі ў склад Расіі, расійскі парламент падтрымае і пацвердзіць гарантыі крымскататарскага народа<ref>[http://www.interfax.ru/russia/364123 Госдума России готова гарантировать расширение прав крымских татар] // Интерфакс, 12.03.2014</ref>. Старшыня дзяржадміністрацыі [[Бахчысарайскі раён|Бахчысарайскага раёна]] Ільмі Умераў звярнуўся да кіраўнікоў органаў выканаўчай улады і органаў мясцовага самакіравання Крыму з заклікам не выконваць «''злачынныя ўказанні''» ўрада Сяргея Аксёнава<ref>[http://www.brda.gov.ua/en/lastnews/1984-2014-03-12-10-38-32 Заявление председателя Бахчисарайской районной государственной администрации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150601212250/http://www.brda.gov.ua/en/lastnews/1984-2014-03-12-10-38-32 |date=1 чэрвеня 2015 }} 12.03.2014</ref>. Былы савецкі дысідэнт і праваабаронца, былы кіраўнік Меджліса крымскататарскага народа, народны дэпутат Украіны [[Мустафа Абдулджаміль Джамілеў|Мустафа Джамілеў]] заявіў, што Расія рызыкуе атрымаць паўтор крывавых чачэнскіх канфліктаў у выпадку «''анексіі Крыма''»<ref>[http://www.inopressa.ru/article/11mar2014/ft/jihad.html Татары предупреждают об опасности джихада против России в Крыму] — [[The Financial Times]], 11.03.2014.</ref>. 12 сакавіка Мустафа Джамілеў сустрэўся ў Маскве з былым прэзідэнтам Татарстана [[Мінцімер Шарыпавіч Шайміеў|Мінцімерам Шайміевым]]<ref>[http://www.rg.ru/2014/03/12/djemilev-anons.html Экс-глава Меджлиса крымских татар Мустафа Джемилев приглашён в Москву]. Российская газета.</ref>. Джамілеў меў таксама тэлефонную размову з прэзідэнтам Расіі Уладзімірам Пуціным<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/03/12/n_6008033.shtml Путин обсудил с экс-главой меджлиса крымских татар ситуацию в Крыму]. Газета. Ru</ref>, пасля якога распавёў, што [[Уладзімір Пуцін]] не абвяргаў прысутнасць расійскіх войскаў у Крыме і заявіў, што самаабвяшчэнне незалежнай Украіны не адпавядала нормам, якія прадугледжваюць працэдуру выхаду са складу СССР. Паводле слоў Джамілева, Пуцін паведаміў таксама, што даў распараджэнне пазбегнуць якіх бы там ні было не было эксцэсаў з крымскімі татарамі<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140312_rn_putin_crimea_tatars.shtml|title=Лидер крымских татар рассказал о беседе с Путиным|date=2014-03-12|publisher=Русская служба Би-би-си|access-date=2014-03-12}}</ref>. 14 сакавіка Мустафа Джамілеў, які сустрэўся ў штаб-кватэры НАТА з прадстаўнікамі Еўрапейскай службы знешніх дзеянняў і лідарамі НАТА, заклікаў увесці міратворчыя войскі ААН у Крым і заклікаў еўрапейскіх дыпламатаў і прадстаўнікоў НАТА не прымаць пад увагу вынікі маючага адбыцца рэферэндуму<ref>[http://news.liga.net/news/politics/1001593-dzhemilev_poprosil_nato_i_oon_vvesti_mirotvorcheskie_voyska_v_krym.htm Джемилев попросил НАТО и ООН ввести миротворческие войска в Крым]</ref>. 15 сакавіка Меджліс выступіў са зваротам да Вярхоўнай Рады Украіны і да ўсяго народа Украіны, у якім ён пацвердзіў сваё прызнанне Украіны як суверэннай і незалежнай дзяржавы ў існуючых межах і заявіў пра непрызнанне рэферэндуму, «''які праводзіцца з мэтай змяніць тэрытарыяльную прыналежнасць Крыма''», легітымным і адпаведным міжнароднаму праву і Канстытуцыі Украіны. Меджліс заявіў, што «''катэгарычна адхіляе любыя спробы вызначыць будучыню Крыму без свабоднага волевыяўлення крымскататарскага народа — карэннага народа Крыма''» і што толькі крымскім татарам належыць права вырашаць, у якой дзяржаве жыць крымскататарскаму народу. Паводле пераканання Меджліса, «''аднаўленне правоў крымскататарскага народа і рэалізацыя ім права на самавызначэнне на сваёй гістарычнай Радзіме павінны ажыццяўляцца ў складзе суверэннай і незалежнай Украінскай дзяржавы''». Меджліс заклікаў Вярхоўную Раду «''далучыцца да Дэкларацыі ААН пра правы карэнных народаў, а таксама прызнаць і замацаваць законамі і іншымі прававымі актамі Украіны статус крымскататарскага народа як карэннага народа Крыма''»<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/196142.html Восстановление прав крымскотатарского народа должно осуществляться в составе суверенной Украины — обращение Меджлиса]</ref>. 17 сакавіка Мустафа Джамілеў сустрэўся ў [[Ізмір]]ы з прэм’ер-міністрам Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Рэджэпам Эрдаганам]]. Эрдаган выказаў занепакоенасць у сувязі з апошнімі падзеямі і напружанасцю, падкрэсліў, што намаганні Турцыі накіраваны на стабілізацыю абстаноўкі, прадухіленне канфлікту і страт крымскіх татараў у Крыме<ref>[http://www.islamnews.ru/news-144917.html Эрдоган обеспокоен судьбой крымских татар.] Islamnews, 17.03.2014</ref>. 18 сакавіка прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін заявіў у сваім звароце да [[Федэральны Сход Расіі|Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі]], што «''крымскія татары вярнуліся на сваю зямлю''» і павінны быць прыняты «''ўсе неабходныя рашэнні''», якія «''завершаць працэс рэабілітацыі крымскататарскага народа, <…> адновяць іх правы, добрае імя ў поўным аб’ёме''»<ref name="crsp" />. У той жа дзень Меджліс заявіў пра непрызнанне дамовы па далучэнні Крыму да Расіі<ref>[http://obozrevatel.com/politics/85024-kryimskij-medzhlis-ne-priznal-dogovor-ob-anneksii-kryima.htm Меджлис не признал договор об аннексии Крыма] — Обозреватель, 18 марта 2014.</ref>. 20 сакавіка Вярхоўная Рада Украіны прыняла заяву «Аб гарантыях правоў крымскататарскага народа ў складзе ўкраінскай дзяржавы». Дакумент гарантуе «''захаванне і развіццё этнічнай, культурнай, моўнай і рэлігійнай самабытнасці крымскататарскага народа як карэннага народа і ўсіх нацыянальных меншасцей Украіны''». Паводле заявы, Украіна таксама прызнае Меджліс як выканаўчы орган курултая крымскататарскага народа і Курултай як вышэйшы прадстаўнічы орган гэтага народа. Вярхоўная Рада даручыла ўраду пачаць працэс далучэння Украіны да Дэкларацыі ААН пра правы карэнных народаў. Акрамя таго, парламент даручыў ураду неадкладна падрыхтаваць праекты законаў і іншых нарматыўна-прававых актаў, якія вызначаюць і замацоўваюць статус крымскататарскага народа як карэннага народа Украіны<ref>[http://lb.ua/news/2014/03/20/260103_rada_priznala_krimskotatarskiy.html Рада признала крымскотатарский народ коренным в Крыму]</ref>. Мустафа Джамілеў заявіў, што гэтую пастанова трэба было прымаць да эскалацыі канфлікту з Расіяй. «''Гэта дае вялікія магчымасці, бо без згоды карэннага народа на яго тэрыторыі не могуць размяшчацца ваенныя базы і не могуць весціся ваенныя дзеянні… Рашэнне прынята позна, але мы спадзяемся выкарыстоўваць гэты механізм, бо гэта рашэнне мае значэнне для міжнародных структур''»<ref>[http://www.novostimira.com.ua/news_99423.html Постановление о правах крымскотатарского народа надо было принимать раньше — М. Джемилев.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160217064829/http://www.novostimira.com.ua/news_99423.html |date=17 лютага 2016 }} Интерфакс-Украина, 20.03.2014</ref>. 28 сакавіка намеснік старшыні Дзяржаўнага Савета Крыма і кіраўнік Канстытуцыйнай камісіі Рыгор Іофе заявіў, што новая канстытуцыя Крыма не прадугледжвае раней абяцаных квот для ўдзелу ва ўладных органах прадстаўнікоў крымскіх татар: «''Гэта было рашэнне Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым да абвяшчэння незалежнасці і ўз’яднання з Расіяй. У Расійскай Федэрацыі няма прававых падстаў для ўвядзення якіх-небудзь квот. У РФ выбары ў органы ўлады праходзяць на роўнай аснове, якіх-небудзь пераваг па нацыянальных прыкметах не прадугледжваецца… Мы будзем дабіраць гэтыя працэнты, пра якія казалі, відавочна, з дапамогай прызначэнняў, там, дзе не праходзяць выбары. Але галоўным крытэрыем будуць не нацыянальная прыналежнасць, а прафесійныя якасці''»<ref>[http://courier.crimea.ua/news/courier/vlast/1147363.html Поезд ушел. Татарам в конце концов отказали в квоте во власти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140331162932/http://courier.crimea.ua/news/courier/vlast/1147363.html |date=31 сакавіка 2014 }} — Южный Курьер, 28.03.2014</ref>. 29 сакавіка Курултай крымскататарскага народа на пазачарговай сесіі пастанавіў пачаць стварэнне ў Крыме нацыянальна-тэрытарыяльнай аўтаноміі і даручыў Меджлісу ўвайсці ў адносіны з міжнароднымі арганізацыямі — ААН, Саветам Еўропы, ЕС, АБСЕ, [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыяй ісламскага супрацоўніцтва]], парламентамі і ўрадамі дзяржаў па ўсіх пытаннях забеспячэння права крымскататарскага народа на самавызначэнне. Кіраўнік Меджліса Рэфат Чубараў заявіў, што дадзеным дакументам Курултай не прызнаў анексію Крыма і страту Украінай тэрыторыі паўвострава, а таксама выказаў дапушчэнне, што крымскія татары могуць правесці нацыянальны рэферэндум, каб пацвердзіць сваё імкненне мець аўтаномію<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/03/140329_crimea_tatars_autonomy Крымские татары не признают аннексию и создают автономию] Русская служба Би-би-си, 29.03.2014</ref>. Пастанова курултая пра нацыянальнае самавызначэнне не канкрэтызуе, у якой краіне будзе створана крымскататарская аўтаномія<ref>{{cite news|url=http://15minut.org/article/krymskie-tatary-zhdut-kto-iz-stran-primet-ih-nacionalnuju-avtonomiju-2014-03-29-2014-03-29-14-00-40|title=Крымские татары ждут, кто из стран примет их национальную автономию|date=29 сакавіка 2014|publisher=15minut|access-date=2014-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402123332/http://15minut.org/article/krymskie-tatary-zhdut-kto-iz-stran-primet-ih-nacionalnuju-avtonomiju-2014-03-29-2014-03-29-14-00-40 |archive-date=2 красавіка 2015 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Vladimir Putin's meeting with representatives of the Crimean Tatars 02.jpeg|міні|280px|<center>Прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін з прадстаўнікамі крымскататарскай абшчыны. 16 мая 2014 года.<center>]] 31 сакавіка, выступаючы на ​​нефармальнай сустрэчы [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]], скліканай па ініцыятыве Літвы і Украіны, Мустафа Джамілеў заявіў, што толькі карэннае насельніцтва мае права вырашаць пытанне самавызначэння той ці іншай тэрыторыі, і назваў крымскі рэферэндум цынічным і абсурдным. Спасылаючыся на неназваныя крыніцы, ён заявіў, што рэальная яўка на рэферэндум у Крыме склала не 82 %, як сцвярджалася ўладамі, а ўсяго 32,4 %<ref>[http://uainfo.org/yandex/301632-polnyy-tekst-vystupleniya-mustafy-dzhemileva-na-zasedanii-soveta-bezopasnosti-oon.html Полный текст выступления Мустафы Джемилева на заседании Совета Безопасности ООН. 01.04.2014]</ref>. 1 красавіка Меджліс прыняў рашэнне супрацоўнічаць з крымскімі ўладамі. «''Цяпер мы прынялі рашэнне дэлегаваць паўнамоцтвы для супрацоўніцтва з уладамі Крыма Лянуру Іслямаву і Зауру Смірнову''», — заявіў Рэфат Чубараў. У той жа час ён падкрэсліў, што рашэнне Меджліса не азначае прызнання палітычных, прававых, эканамічных і іншых змяненняў, якія ажыццяўляюцца ў Крыме без згоды і акрамя волі крымскататарскага народа — карэннага народа Крыма<ref>[http://delo.ua/ukraine/medzhlis-prinjal-reshenie-sotrudnichat-s-krymskimi-vlastjami-232107/?supdated_new=1396371788 Меджлис принял решение сотрудничать с крымскими властями] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171003030417/https://delo.ua/ukraine/medzhlis-prinjal-reshenie-sotrudnichat-s-krymskimi-vlastjami-232107/?supdated_new=1396371788 |date=3 кастрычніка 2017 }}</ref>. === «Правы сектар» === {{Асноўны артыкул|Правы сектар}} 25 лютага ў эфіры тэлеканала «112 Украіна» актывіст «Правага сектара» Ігар Масійчук, асуджаны за тэрарызм у студзені 2014 года, але амніставаны новымі ўкраінскімі ўладамі як палітвязень, выступіў з пагрозамі ў адрас крымскіх «сепаратыстаў»: «''Спробы разарваць тэрытарыяльную цэласнасць Украіны будуць жорстка пакараныя. Калі ўлада на гэта не здольная, то „Правы сектар“ сфармуе „цягнік дружбы“. Мы, як у 90-м „[[УНА-УНСО|УНСО]]“, паедзем у Крым. Тады публіка, падобная гэтай, як пацукі ўцякалі, калі калона ўнсоўцаў уваходзіла ў Севастопаль…''„<ref>[http://112.ua/politika/pravyy-sektor-sformiruet-poezd-druzhby-i-ne-dopustit-raskola-ukrainy-mosiychuk-26132.html “''Правый сектор''» сформирует «''поезд дружбы''» и не допустит раскола Украины, — Мосийчук — 112.ua] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221141513/https://112.ua/politika/pravyy-sektor-sformiruet-poezd-druzhby-i-ne-dopustit-raskola-ukrainy-mosiychuk-26132.html |date=21 лютага 2020 }}</ref>. Журналісты паказваюць, што, па ўсёй бачнасці, Масійчук меў на ўвазе падзеі вясны 1992 года, калі каля 700 актывістаў УНА-УНСО сумесна са святарамі УАПЦ выехалі на так званым «''цягніку дружбы''» на поўдзень Украіны (у тым ліку ў Крым) для падаўлення там сепаратысцкіх настрояў і, нягледзячы на ​​супрацьдзеянне мясцовых улад, прайшлі маршам па вуліцах Севастопаля<ref>[http://lenta.ru/news/2014/02/25/crimea/ «''Правый сектор''» отправит в Крым «''поезд дружбы''»]</ref>. 26 лютага лідар [[Усеўкраінскае аб’яднанне «Свабода»|фракцыі «Свабода»]] [[Алег Яраслававіч Цягнібок|Алег Цягнібок]] запэўніў жыхароў Крыма, што «''ўсе гэтыя паведамленні, што нейкія эшалоны „бандэраўцаў“ едуць цяпер у Крым, будуць нешта там разбураць, біць, забіваць — гэта поўныя глупства, гэта поўнае трызненне, каб нас пасварыць паміж сабой''»<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/02/26/7016399/ Тягнибок: Каждый может говорить на языке, на каком хочет]</ref>. 2 сакавіка, калі гаворка зайшла пра магчымае аб’яўленне мабілізацыі ва Украіне<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140302_rn_ukraine_mobilization Украина объявила всеобщую мобилизацию из-за угроз России]</ref>, лідар «Правага сектара» {{нп3|Дзмітрый Анатольевіч Яраш|Дзмітрый Яраш|ru|Ярош, Дмитрий Анатольевич}} заявіў, што «Правы сектар» таксама праводзіць мабілізацыю, але ў Крым адправіцца толькі ў выпадку, калі будзе прынята афіцыйнае рашэнне прыступіць да «''вызвалення Крыму''» сумесна з іншымі сіламі<ref>[http://www.ukrinform.ua/ukr/news/praviy_sektor_u_krim_ne_zbirae_tsya_i_zaklikae__pravoohorontsiv_do_spivpratsi_1913585 «''Правий сектор''» у Крим не збирається і закликає правоохоронців до співпраці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140318094515/http://www.ukrinform.ua/ukr/news/praviy_sektor_u_krim_ne_zbirae_tsya_i_zaklikae__pravoohorontsiv_do_spivpratsi_1913585 |date=18 сакавіка 2014 }} — Укрінформ, 02.03.2014</ref>. Яраш выступіў са зваротам, у якім заявіў, што «''Правы сектар''» расцэньвае дзеянні Расіі ў дачыненні да Украіны як ваеннае ўварванне. Ён паведаміў, што «Правым сектарам» створаны ваенны штаб, у задачу якога ўваходзіць «''распрацоўка, дбайнае планаванне і далейшае камандаванне сваімі атрадамі ў барацьбе з расійскім агрэсарам''» ва ўзаемадзеянні з [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны|СНБА Украіны]]<ref>{{Cite web |url=http://banderivets.org.ua/zvernennya-golovnokomanduvacha-pravogo-sektoru-dmytra-yarosha.html |title=ЗВЕРНЕННЯ ГОЛОВНОКОМАНДУВАЧА «''ПРАВОГО СЕКТОРУ''» ДМИТРА ЯРОША. Banderivets.org.ua |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=6 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306021946/http://banderivets.org.ua/zvernennya-golovnokomanduvacha-pravogo-sektoru-dmytra-yarosha.html |url-status=dead }}</ref>. 4 сакавіка камандуючы народнымі дружынамі Крыма Міхаіл Шарамет заявіў на прэс-канферэнцыі, што сябры руху «Правы сектар» стаялі за правакацыямі, якія мелі месца падчас мітынгу крымскіх татараў 26 лютага ля будынка Вярхоўнага Савета Крыма, і што менавіта іх дзеянні прывялі да супрацьстаяння крымскіх татараў і рускіх<ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/vinovnym-v-stolknoveniyah-na-mitinge-krymskih-tatar-v-simferopole-obyavili-pravyy-sektor |title=Виновным в столкновениях на митинге крымских татар в Симферополе объявили «''Правый сектор''» |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221704/http://www.e-crimea.info/news/vinovnym-v-stolknoveniyah-na-mitinge-krymskih-tatar-v-simferopole-obyavili-pravyy-sektor |url-status=dead }}</ref>. 6 сакавіка на прэс-канферэнцыі ў Кіеве Ігар Масійчук заявіў, што «Правы сектар» мае намер, у выпадку адкрытага ўварвання расійскіх войскаў на тэрыторыю Крыма, часткова перанесці сваю дзейнасць у Маскву: «''Мы гатовы ехаць туды і рабіць там рэвалюцыю''». Паводле слоў Масійчука, «Правы сектар» падтрымлівае сувязі з рускімі нацыяналістамі: «''Мы разлічваем, што сфарміруем на тэрыторыі РФ магутную пятую калону і пераможам крывавы рэжым Пуціна на яго ж зямлі''»<ref>{{Cite web |url=http://politrada.com/news/material/id/31434 |title=«''Правый сектор''» Дмитрия Яроша готов воевать в Москве Политрада, 06.03.2014 |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=9 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309040443/http://politrada.com/news/material/id/31434 |url-status=dead }}</ref>. 11 сакавіка Вярхоўны Савет АРК забараніў на тэрыторыі рэспублікі дзейнасць ВА «Свабода», «Правага сектара» і нацыяналістычных груповак, якія ўваходзяць у яго склад, члены якіх «''актыўна ўдзельнічалі ў масавых беспарадках у Кіеве''», і даручыў службе бяспекі АРК «''праводзіць неабходную працу па выяўленні і прыцягненні да крымінальнай адказнасці вінаватых у распальванні міжнацыянальнай варожасці і закліках да гвалту''»<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11742 Решение Верховного Совета АРК от 11 марта 2014 № 1740-6/14 «О противодействии распространению экстремизма в Автономной Республике Крым»]</ref>. 14 сакавіка сябра палітрады «Правага сектара» [[Алег Аднарожанка]] заявіў, што прадстаўнікі «Правага сектара» знаходзяцца ва ўсіх блакіраваных украінскіх вайсковых часцях у Крыме<ref>[http://vesti.ua/strana/42477-pravyj-sektor-soobwil-o-prisutstvii-svoih-bojcov-v-voennyh-chastjah-kryma «Правый сектор» сообщил о присутствии своих бойцов в военных частях Крыма. Вести, 14.03.2014]</ref>. === Крымскі «Беркут» === {{асноўны артыкул|Беркут, спецпадраздзяленне}} [[Файл:Riot police by the building of the Cabinet of Ministers.jpg|thumb|Атрад «Беркута» на падыходах да будынка [[Кабінет міністраў Украіны|кабінета міністраў Украіны]]. Кіеў, 24 лістапада 2013 года.]] [[Файл:Berkut mans a checkpoint at the entrance to the Crimea Peninsular, March 10, 2014.jpg|thumb|Байцы «Беркута» на блакпосце на ўездзе ў Крым. 10 сакавіка 2014 года.]] Крымскі «[[Беркут (спецпадраздзяленне)|Беркут]]» у складзе 150 байцоў прымаў актыўны ўдзел у сілавым супрацьстаянні ў Кіеве падчас Еўрамайдана. У ходзе беспарадкаў 32 байцы атрымалі раненні і адзін загінуў<ref>[http://ria.ru/world/20140307/998646056.html Более 30 бойцов крымского подразделения «Беркута» были ранены в Киеве]</ref>. Пасля таго як спецпадраздзяленні міліцыі і ўнутраныя войскі 22 лютага выйшлі з Кіева, 110 байцоў «Беркута» у поўным рыштунку прыбылі ў Севастопаль і Сімферопаль, дзе іх сустракалі як герояў і дзякавалі за забітых «майданаўцаў»<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=1311541 Севастополь встретил бойцов «Беркута» как героев]</ref>. Пасля стварэння ў Вярхоўнай Радзе новай кааліцыі парламенцкай большасці пад в. а. кіраўніка [[Міністэрства ўнутраных спраў Украіны|МУС Украіны]] [[Арсен Барысавіч Авакаў|Арсен Авакаў]] у ноч на 26 лютага прыняў рашэнне расфарміраваць спецпадраздзяленне міліцыі «Беркут»<ref>{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/news/319327.html|title=Глава МВД Украины расформировал «Беркут»|date=2014-02-26|publisher=// Новая газета|access-date=2015-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122213145/http://www.novayagazeta.ru/news/319327.html|archive-date=22 студзеня 2015|url-status=dead}}</ref>. Аднак, як паведаміў дэпутат Вярхоўнай Рады Украіны, у мінулым начальнік крымскага МУС {{нп3|Генадзь Генадзевіч Маскаль|Генадзь Маскаль|ru|Москаль, Геннадий Геннадиевич}}, супрацоўнікі крымскага «Беркута» адмовіліся падпарадкавацца гэтаму загаду. 26 лютага ў Севастопалі<ref name="SevBer">[http://cit.ua/article/35938/ В Севастополе создано муниципальное подразделение милиции «Беркут»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150122221954/http://cit.ua/article/35938/ |date=22 студзеня 2015 }}</ref>, а [[28 лютага]] і ў АР Крым<ref name="BBCBer">[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140301_rn_berkut_crimea «Беркут» будет охранять общественный порядок в Крыму] // Русская служба Би-Би-Си, 01.03.2014</ref> было абвешчана пра стварэнне спецпадраздзяленняў аховы грамадскага парадку «Беркут», якія падпарадкоўваліся выключна ўладам адпаведна Севастопаля і АР Крым. Да 27 лютага невядомыя ўзброеныя людзі без знакаў адрознення, пры ўдзеле «беркутаўцаў», усталявалі ўзброеныя блакпосты на мяжы з [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласцю]], перакрыўшы дарогі, якія вядуць у Крым з кантынентальнай Украіны — на [[Перакопскі перашыек|Перакопскім перашыйку]] і [[Паўвостраў Чангар|Чангарскім паўвостраве]]<ref name="нв">{{cite web|url=http://vizit.ks.ua/news/post_chongar_kontroliruet_krymskij_berkut_podchinennyj_janukovichu/2014-02-27-3148|title=Пост «Чонгар» контролирует крымский «Беркут» подчинённый Януковичу (видео)|publisher=// «Новый Визит» (Геническ), 27.02.2014|access-date=2014-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140314131955/http://vizit.ks.ua/news/post_chongar_kontroliruet_krymskij_berkut_podchinennyj_janukovichu/2014-02-27-3148|archive-date=14 сакавіка 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://investigator.org.ua/news/120140/|title= На Чонгаре кроме крымского «Беркута» — два «Урала» с российскими военными номерами|date=2014-02-27 |publisher=// «Центр журналистских расследований»|access-date=2014-03-21}}</ref><ref name="armyansk"/><ref>[http://www.interfax.ru/world/361687 Крымский «Беркут» находится на Перекопском перешейке] // Интерфакс, 27.02.2014<br />[http://www.rosbalt.ru/video/2014/02/28/1238832.html Въезд в Крым перекрыли блокпостами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924143317/http://www.rosbalt.ru/video/2014/02/28/1238832.html |date=24 верасня 2015 }} // Росбалт, 28.02.2014</ref>. Паводле інфармацыі дэпутата, байцы «Беркута» былі датычныя і да захопу будынкаў парламента і ўрада Крыма ў Сімферопалі 27 лютага<ref name="mosk-all">{{cite web|url=http://lb.ua/news/2014/02/27/257420_zahvatu_krimskogo_parlamenta.html|title=К захвату крымского парламента и здания правительства причастен «Беркут», - Москаль|date=2014-02-27|publisher=// Левый берег]|access-date=2015-01-22}}</ref>. [[Аляксей Міхайлавіч Чалы|Аляксей Чалы]], кіраўнік севастопальскага гарадскога кіравання — створанага 24 лютага новага органа выканаўчай улады Севастопаля, — запрасіў байцоў расфарміраванага спецпадраздзялення ў Севастопаль. Паводле яго заявы, байцы «Беркута» могуць стаць асновай створаных атрадаў самаабароны, а ў будучыні і муніцыпальнай міліцыі<ref>{{cite web|url=http://zn.ua/UKRAINE/boycov-rasformirovannogo-berkuta-pozvali-v-sevastopol-139772_.html|title=Бойцов расформированного «Беркута» позвали в Севастополь|date=2014-02-26|publisher=// Зеркало недели|access-date=2014-02-28}}</ref>. 1 сакавіка Генконсульства РФ у Сімферопалі распачала выдачу расійскіх пашпартоў былым супрацоўнікам спецназа «Беркут». У першы дзень іх выдачы, пашпарты Расіі з рук генеральнага консула Вячаслава Святлічнага атрымалі дзевяць байцоў падраздзяленняў «Беркут», а падача зваротаў на іх выдачу працягвалася<ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/1/7016781/?attempt=1 Російські паспорти отримали вже дев’ятеро «Беркутів»]</ref>. 20 сакавіка, пасля [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыму Расіяй]], крымскі «Беркут» вярнуўся ў пастаянныя месцы сваёй дыслакацыі<ref>[http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/V_Sevastopole_vstretili_boytsov_Berkuta_stoyavshih_na_blokpostah_na_vezde_v_Krim В Севастополе встретили бойцов «Беркута», стоявших на блокпостах на въезде в Крым | газета Новый Севастополь]</ref>. === УС Украіны === Паводле дадзеных прызначанага Вярхоўнай Радай на пасаду в. а. міністра абароны Украіны Ігара Ценюха, у Крыме і Севастопалі знаходзіліся 18,8 тыс. украінскіх вайскоўцаў, з іх прадстаўнікоў ваенна-марскіх сіл — 11,9 тыс., паветраных сіл — 2,9 тыс.<ref name="IT-26-3" />, астатніх вайсковых частак — 4 тыс.<ref name="Ширяев" />. Украінскія воінскія часткі і штабы на тэрыторыі Крыму з пачатку сакавіка былі заблакаваны невядомымі ўзброенымі людзьмі без знакаў адрознення (т.зв. «[[ветлівыя людзі]]»), устрымліваліся ад якіх-небудзь дзеянняў і захоўвалі нейтралітэт да таго часу, пакуль Крым не быў цалкам анексаваны Расіяй і вайскоўцы былі пастаўлены перад выбарам — эвакуіравацца і працягваць службу ва Украіне або прыняць расійскую прысягу. 2 сакавіка Сяргей Аксёнаў паведаміў пра падпісанне загаду па прызначэнні камандуючым ВМС АРК контр-адмірала Дзяніса Бяразоўскага<ref>[http://www.interfax-russia.ru/main.asp?id=477582 Созданы Военно-Морские Силы Крыма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924051534/http://www.interfax-russia.ru/main.asp?id=477582 |date=24 верасня 2015 }} // Интерфакс-Россия, 02.03.2014</ref>, які напярэдадні (1 сакавіка) быў прызначаны новымі ўкраінскімі ўладамі камандуючым ВМС Украіны, а ўжо 2 сакавіка быў зняты з пасады новым міністрам абароны Ігарам Ценюхам «''за няздольнасць арганізаваць кіраванне войскамі ў экстрэмальных умовах''»<ref>[http://www.kmu.gov.ua/control/ru/publish/article?art_id=247067595&cat_id=244843950 Офицеры штаба Командования ВМС ВСУ подтвердили верность Присяге и заставили радикалов покинуть территорию штаба]</ref> — за аддадзены загад украінскім ваенным часткам у Крыме не аказваць супраціўлення расійскім войскам і скласці зброю ў выпадку блакавання воінскіх частак і ваенных гарадкоў. У гэты ж дзень Бяразоўскі прысягнуў на вернасць народу Крыма<ref name="rbc00">[http://top.rbc.ru/politics/24/03/2014/913097.shtml Экс-главе ВМС Украины нашли место в руководстве Черноморского флота. РБК, 24.03.2014]</ref>. Заява Аксёнава і прысяга Бяразоўскага былі зробленыя ў Севастопалі паводле вынікаў праведзенай трохбаковай сустрэчы з удзелам камандуючага Чарнаморскім флотам Расіі віцэ-адмірала Аляксандра Вітко, Бяразоўскага і Аксёнава. Пасля сустрэчы Сяргей Аксёнаў выдаў указ пра падпарадкаванне сабе, як Вярхоўнаму галоўнакамандуючаму Крыма, усіх воінскіх фарміраванняў Узброеных сіл Украіны, дыслакаваных на тэрыторыі АРК і горада Севастопаля<ref name="oath">[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1015853 Назначенный властями Киева командующий ВМС Украины принёс присягу на верность народу Крыма. ИТАР-ТАСС, 02.03.2014]</ref>. Ні новы камандуючы ВМС Украіны контр-адмірал {{нп3|Сяргей Анатольевіч Гайдук|Сяргей Гайдук|ru|Гайдук, Сергей Анатольевич}}, прызначаны замест Бяразоўскага, ні афіцэры штаба ВМС Украіны не прынялі прапанову Бяразоўскага перайсці на бок новага крымскага ўрада<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193957.html Офицеры ВМС не поддались на уговоры экс-командующего Березовского перейти на сторону крымского руководства, заявляют в штабе ВМС] — Интерфакс-Украина, 03.03.2014</ref>. З 2 сакавіка перад будынкам штаба ВМС быў арганізаваны пастаянна дзеючы пікет «атрадаў крымскай самаабароны»<ref name="Пикет">[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1015484 Представители отрядов самообороны Севастополя собрались на бессрочный пикет у штаба ВМС]</ref>. [[6 сакавіка]] Сяргей Гайдук заявіў, што ўкраінскія вайскоўцы з усіх сіл імкнуцца не дапусціць кровапраліцця і ахвяр сярод мірнага насельніцтва<ref name="AC-3-6">[http://podrobnosti.ua/962910-komandujuschij-vms-obratilsja-k-ukrainskim-i-rossijskim-morjakam.html Командующий ВМС обратился к украинским и российским морякам]</ref>. 16 сакавіка, у дзень агульнакрымскага рэферэндума, Сяргей Гайдук у адкрытым звароце да севастопальцаў і крымчан заявіў, што камандаванне ВМСУ, кіраўнікі ВС РФ і крымскіх органаў улады праз дыялог знайшлі фармат, які дазволіў пазбегнуць узброеных сутыкненняў і чалавечых ахвяр. У сувязі з гэтым, ён заклікаў да разважлівасці кіраўнікоў органаў улады і атрадаў самаабароны<ref name="news.allcrimea.net">[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/16/7018986/ Гайдук: Уберегите Крым от крови братоубийства]</ref>. Групе караблёў Дзяржпагранслужбы Украіны атрымалася сысці з Балаклавы ў Адэсу, а карабельны склад ВМСУ быў з пачаткам аперацыі заблякаваны расійскімі плаўсродкамі ў трох бухтах Крыму: Стралецкай (тут базіраваліся ўкраінскія караблі «Славуціч» і «Цярнопаль», а таксама падраздзяленне спецыяльных марскіх аперацый<ref>[http://comments.ua/politics/455444-voennie-chasti-vms-krimu-ostalis.html Все военные части ВМС в Крыму остались верны Украине] — Комментарии, 04/03/2014</ref>) і Паўночнай бухтах Севастопаля і на базе возера Данузлаў<ref name="Ширяев" />. Контр-адмірал Сяргей Гайдук заставаўся ў Сімферопалі да 19 сакавіка, калі яго «''ўзялі ў палон''» «байцы самаабароны Крыма», якія захапілі штурмам штаб ВМСУ. На наступны дзень ён быў вызвалены пасля адпаведнага звароту расійскага міністра абароны Сяргея Шайгу і перададзены ўкраінскім ваенным на мяжы Крыма і Херсонскай вобласці Украіны<ref name="rbc00" />. 24 сакавіка Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны даручыў кабінету міністраў правесці «''перадыслакацыю ўкраінскіх вайскоўцаў у Крыме''»<ref name="Redisl">[http://top.rbc.ru/politics/24/03/2014/913068.shtml Украинские военные оставляют Крым. РБК, 24.03.2014]</ref>. Міністр абароны Расіі Сяргей Шайгу распарадзіўся даць усім украінскім ваенным магчымасць пакінуць Крым<ref>[http://top.rbc.ru/incidents/24/03/2014/913120.shtml СМИ: Командование украинских морпехов в Феодосии готовило диверсию. РБК, 24.03.2014]</ref>. Больш за 15 тыс. вайскоўцаў украінскіх частак, падраздзяленняў і ўстаноў, раней дыслакаваліся на тэрыторыі Крыма, выказалі жаданне працягнуць ваенную службу ў сілавых структурах Расіі<ref name="IT-26-3" />. 26 сакавіка начальнік Генштаба [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных сіл Расіі]] [[Валерый Васільевіч Герасімаў|Валерый Герасімаў]] паведаміў журналістам, што расійскія сцягі падняты ва ўсіх 193 воінскіх падраздзяленнях і ўстановах УС Украіны, дыслакаваных на тэрыторыі Крыма, а «''ўсе вайскоўцы, якія выказалі жаданне працягнуць службу ва ўкраінскіх Узброеных сілах, здаўшы зброю пад ахову, знаходзяцца па-за воінскімі часткамі і рыхтуюцца да арганізаванага выезду з асабістымі рэчамі ва Украіну''». Паводле слоў Герасімава, у адпаведнасці з дамоўленасцю міністэрстваў абароны Расіі і Украіны, украінскія вайскоўцы і члены іх сем’яў «''будуць вывозіцца чыгуначным транспартам''»<ref>[http://top.rbc.ru/politics/26/03/2014/913554.shtml Во всех воинских частях Крыма подняты российские флаги. РБК, 26.03.2014]</ref>. Расійскія і андрэеўскія сцягі былі ўзняты на ўсіх караблях ВМС Украіны да вечара 22 сакавіка. Апошнім караблём, які перайшоў пад кантроль расійскіх вайскоўцаў, стаў ваенны карабель кіравання «Славуціч»<ref>[http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069217313/ Все корабли ВМС Украины в Севастополе подняли российские флаги. Sevastopol news, 23.03.2014] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170524023935/http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069217313/ |date=24 мая 2017 }}</ref>. Як паведаміла прэс-служба Міністэрства абароны Украіны, па стане на 10 красавіка на мацерыковую частку Украіны з Крыма прыбылі 923 афіцэры, 103 курсанты, 1374 сяржанты і салдаты-кантрактнікі і 307 членаў іх сем’яў<ref>[http://www.mil.gov.ua/news/2014/04/10/z-timchasovo-okupovanoi-teritorii-ar-krim-do-materikovoi-chastini-ukraini-pribuli-2-716-vijskovosluzhbovcziv-ta-chleniv-ih-simej/ З тимчасово окупованої території АР Крим до материкової частини України прибули 2 716 військовослужбовців та членів їх сімей]</ref><ref>[http://top.rbc.ru/politics/22/03/2014/912860.shtml Минобороны России: Из Крыма эвакуируются 2 тыс. украинских военных. РБК, 22.03.2014]</ref> 8 красавіка стала вядома пра дасягненне прынцыповай дамоўленасці паміж Расіяй і Украінай вывесці ўсе украінскія караблі і самалёты з Крыма<ref>[http://podrobnosti.ua/power/2014/04/08/969605.html Россия разрешила вывести из Крыма украинские корабли и самолёты. Podrobnosti.ua, 08.04.2014]</ref>. Усяго ВМС Украіны планавалі вярнуць каля 70 баявых караблёў і судоў<ref>[http://tass.ru/politika/1114345 Россия начала передачу Украине боевых кораблей украинских ВМС. ИТАР-ТАСС, 11.04.2014]</ref>. 5 ліпеня 2014 года Расія прыпыніла перадачу ваеннай тэхнікі з Крыма Украіне, спасылаючыся на [[Вайна на ўсходзе Украіны|дзеянні ўкраінскіх сілавікоў на ўсходзе Украіны]]<ref>Александр Саможнев [http://www.rg.ru/2014/07/05/peredacha-site-anons.html Россия приостановила передачу Украине военной техники из Крыма] // Российская газета, 05.07.2014</ref><ref>[http://www.mid.ru/brp_4.nsf/newsline/388D440BD20F44B444257D0C003207DC О приостановлении мероприятий по передаче вооружения, военной техники и материальных средств вооружённых сил Украины] // МИД России, 05.07.2014</ref>. Па стане на чэрвень 2015 года, у Крыму ўсё яшчэ заставаліся 35 украінскіх караблёў, катэраў і судоў забеспячэння, у тым ліку карветы «Цярнопаль», «Луцк», «Хмяльніцкі», ракетны карвет «Прыдняпроўе», карабель кіравання «Славуціч», марскія тральшчыкі «Чарнігаў» і «Чаркасы», вялікі дэсантны карабель «Канстанцін Альшанскі», падводная лодка «Запарожжа». Таксама на тэрыторыі Крыму засталіся самалёт БЕ-12 і верталёт Мі-9<ref>[http://investigator.org.ua/news/157415/ В Крыму «зависли» украинские корабли | Центр журналистских расследований]</ref>. === УС Расіі === [[Файл:Direct Line with Vladimir Putin (2014-04-17) 13.jpeg|міні|{{нп3|Прамая лінія з Уладзімірам Пуціным|Прамая лінія з Уладзімірам Пуціным|ru|Прямая линия с Владимиром Путиным}}, 17 красавіка 2014 года.]] На канец лютага 2014 года расійскія войскі дыслакаваліся на тэрыторыі Крымскага паўвострава ў адпаведнасці з расійска-ўкраінскімі дамовамі па Чарнаморскім флоце ад 28 мая 1997 года, дзеянне якіх было [[Харкаўскія пагадненні|падоўжанае ў 2010 годзе]]. Паводле «Пагадненняў пра статус і ўмовы знаходжання Чарнаморскага флоту Расійскай Федэрацыі на тэрыторыі Украіны», да Расіі на правах 20-гадовай арэнды перайшлі: галоўная бухта горада — {{нп3|Севастопальская бухта|Севастопальская|ru|Севастопольская бухта}} з прычаламі для стаянкі больш чым 30 баявых караблёў, бухта Каранцінная з брыгадай ракетных катэраў Чарнаморскага флоту і вадалазным палігонам, Казачая бухта, дзе была размешчана брыгада марской пяхоты, Паўднёвая бухта. У Стралецкай бухце сумесна базіраваліся караблі расійскага і ўкраінскага флатоў. Расія атрымала таксама ў арэнду асноўны арсенал боепрыпасаў, ракетную базу Чарнаморскага флоту, дэсантны палігон і два аэрадромы: {{нп3|Пасёлак Гвардзійськэ|Гвардзейскае|ru|Гвардейское (Симферопольский район)}} пад Сімферопалем і Севастопаль (Кача). Украіна згаджалася на выкарыстанне Чарнаморскім флотам у Крыме, за межамі Севастопаля, расійскіх флоцкіх аб’ектаў: ​​31-га выпрабавальнага цэнтра ў [[Феадосія|Феадосіі]], пунктаў ВЧ-сувязі ў [[Ялта|Ялце]] і [[Судак (горад)|Судаку]] і крымскага ваеннага санаторыя. Згодна з дамоўленасцямі Расія магла мець ва Украіне не больш за 25 тысяч чалавек асабістага складу, 24 артылерыйскія сістэмы калібра больш за 100 мм, 132 бронемашыны, 22 баявыя самалёты марской авіяцыі наземнага базіравання, а колькасць расійскіх караблёў і судоў не павінна была перавышаць 388 адзінак. На аэрадромах у Гвардзейскім і Севастопалі (Качы) можна было размяшчаць 161 лятальны апарат<ref>[http://www.aif.ru/dontknows/infographics/sostav_chernomorskogo_flota_vmf_rossii_infografika Состав Черноморского флота ВМФ России. Инфографика]</ref>. Расійскі бок абавязаўся не мець [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]] ў складзе Чарнаморскага флоту РФ на тэрыторыі Украіны<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/643_076 Угода між Україною і Російською Федерацією про статус та умови перебування Чорноморського флоту Російської Федерації на території України]</ref>. Паводле расійскіх дадзеных, на пачатак сакавіка 2014 года кантынгент расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны складаў каля 16 тысяч чалавек<ref>{{cite web|url=http://russian.rt.com/article/23769|title=Зарубежные СМИ готовы на всё, чтобы исказить позицию России по ситуации на Украине|date=6 марта 2014|publisher=[[Russia Today]]|access-date=2014-03-11}}</ref>. Украіна не дэнансавала пагадненне з Расіяй, а перавышэння гранічнай колькасці расійскіх войскаў, якая вызначаецца гэтым дакументам, зафіксавана не было, што дазволіла расійскаму кіраўніцтву адпрэчваць абвінавачванні ў «акупацыі» Крыма<ref name="Ширяев" />. Нягледзячы на ​​прынятае 1 сакавіка рашэнне Савета Федэрацыі пра выкарыстанне расійскіх войскаў ва Украіне, расійскае кіраўніцтва аж да сярэдзіны красавіка не прызнавала<ref name="conf-4-3" /><ref>[http://www.interfax-russia.ru/South/special.asp?sec=1724&id=478648 В Крыму нет российских войск, заявил Шойгу]</ref><ref>[http://www.newtimes.ru/articles/detail/79932 Откуда ружьишки?]</ref>, што Узброеныя сілы РФ сапраўды датычныя да падзей па блакаванні і захопу стратэгічных аб’ектаў, украінскіх воінскіх частак і штабоў, распачатым яшчэ ў ноч з 26 на 27 лютага з захопу будынкаў парламента і ўрада Крыма ў Сімферопалі. Факт ваеннага ўмяшання быў прызнаны толькі пасля далучэння Крыма да Расіі<ref name="V-24-10">{{cite web|url=http://kremlin.ru/transcripts/46860|title=Заседание Международного дискуссионного клуба «''Валдай''»|date=2014-10-24|publisher=Kremlin.ru|access-date=2014-10-24|archive-url=https://archive.today/20141024201857/http://kremlin.ru/transcripts/46860|archive-date=24 кастрычніка 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.kremlin.ru/news/20796 |title= «''Прямая линия с Владимиром Путиным''» |date= 2014-04-17 |publisher= // kremlin.ru |access-date=2014-04-17}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kremlin.ru/transcripts/47029|title=Интервью немецкому телеканалу ARD|date=2014-11-17|publisher=Kremlin.ru|access-date=2014-11-17}}</ref>. 19 красавіка Уладзімір Пуцін заявіў, што расійскія вайскоўцы, якія забяспечвалі бяспеку пры правядзенні рэферэндуму ў Крыме, атрымаюць дзяржузнагароды, але іх імёны пакуль не будуць агалошвацца<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/04/140419_rn_putin_crimea_awards.shtml Путин наградит военных за проведение референдума в Крыму]</ref>. Таксама, як пазней было паведамлена {{нп3|Новая газета, Расія|«''Новай газетай''»|ru|Новая газета}}, яшчэ 25—31 сакавіка дзяржаўныя ўзнагароды Расіі, [[Медаль «За вяртанне Крыма»|ведамасныя медалі Міністэрства абароны РФ «За вяртанне Крыму»]] і ганаровыя граматы за дзеянні ў Крыме атрымаў і цэлы шэраг грамадзянскіх асоб<ref name="ng-h">{{Cite web |title=С. Канев. Герои под грифом «''Секретно''» |url=http://www.novayagazeta.ru/inquests/64030.html |access-date=17 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821040643/http://www.novayagazeta.ru/inquests/64030.html |archive-date=21 жніўня 2015 |url-status=dead }}</ref>. === Грамадскія арганізацыі Расіі === Дзеянні расійскага кіраўніцтва ў Крыме пад лозунгам «абароны суайчыннікаў» атрымалі шырокую падтрымку ад насельніцтва і розных грамадскіх арганізацый Расіі. У расійскіх СМІ з першых дзён сакавіка паведамлялі пра шматтысячныя мітынгі «''у падтрымку Крыму''» практычна ва ўсіх рэгіёнах Расіі, у якіх удзельнічалі арганізацыі Агульнарасійскага народнага фронту, прафсаюзы, усе парламенцкія партыі, патрыятычныя рухі і разнастайныя грамадскія арганізацыі. Паўсюдна быў арганізаваны збор гуманітарнай дапамогі — медыкаментаў, намётаў, прадуктаў і інш<ref name="RBCkub" />. У Крым «''для абароны крымскіх рускіх ад прыгнёту''»<ref>[http://ru.tsn.ua/svit/na-kubani-mediki-i-kazaki-gotovyatsya-ehat-v-ukrainu-a-gazety-prizyvayut-brat-v-ruki-oruzhie-354102.html На Кубани медики и казаки готовятся ехать в Украину, а газеты призывают брать в руки оружие] — ТСН, 12 марта 2014</ref> адправіліся рэестравыя [[Кубанскія казакі|казакі]] расійскага Кубанскага казацкага войска на чале з атаманам Мікалаем Далудай<ref name="kuban">[http://www.kuban.aif.ru/politic/1116883 «Своих не бросаем!»: регионы России готовы принять беженцев из Украины] — АиФ, 03/03/2014</ref>. Паводле дадзеных расійскіх СМІ, іх колькасць дасягала некалькіх соцень<ref>[http://top.rbc.ru/viewpoint/14/03/2014/911290.shtml Краснодарский казак о «''Беркуте''», зайцах и особенностях «''полевого''» Крыма] — РБК, 14 марта 2014 г.</ref>, пры гэтым у Крыме «''невядомыя ўзброеныя людзі''» ўзброілі іх агнястрэльнай зброяй<ref name="RBCkub">[http://top.rbc.ru/politics/16/03/2014/911344.shtml «''Крымская весна''» в России: шаги к воссоединению] — РБК, 16 марта 2014 г</ref>. Таксама ў Крым выязджалі актывісты усерасійскай палітычнай партыі «[[Родзіна (партыя, Расія)|Радзіма]]», якія прынялі тут удзел у фарміраванні «атрадаў самаабароны» і арганізавалі юрыдычныя прыёмныя для аказання дапамогі ўсім жадаючым у атрыманні расійскага грамадзянства<ref name="RBCkub" />. Украінскія СМІ паведамлялі, што на баку крымскіх ўладаў прынялі ўдзел актывісты расійскай партыі {{нп3|Іншая Расія, партыя|«Іншая Расія»|ru|Другая Россия (партия)}} Эдуарда Лімонава. Сама партыя афіцыйна заявіла набор добраахвотнікаў для паездкі ў Крым<ref name="OR">[http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/7/7017991/ У Донецьку й Криму сепаратизм розпалюють російські націоналісти й неонацисти?] — Українська правда, 07 березня 2014</ref>. == Крымская аперацыя == Украінскія эксперты і чыноўнікі сцвярджалі, што Масква на працягу многіх гадоў таемна рыхтавала план па анексіі Крымскага паўвострава, які і быў рэалізаваны ў самы цяжкі момант для Украіны, калі адбылося крывавае супрацьстаянне на Еўрамайдане<ref name="готовилась к аннексии">{{cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-39025386|title=Как Россия готовилась к аннексии Крыма|date=2017-02-20|publisher=[[Украінская служба BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518130721/https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-39025386|archive-date=2023-05-18|access-date=2023-05-18|url-status=live}}</ref>. Самай ранняй датай пачатку ўварвання называецца 20 лютага 2014 года<ref name="UKRatUN">{{Cite web|url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&Lang=R|title=7683-е заседание СБ ООН Четверг, 28 апреля 2016 года, 15 ч. 00 м. Нью-Йорк|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513175851/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&Lang=R|archive-date=2022-05-13|access-date=2022-07-28|url-status=live}}</ref>, пазначанае на расійскім медалі «За вяртанне Крыма». 20 лютага і расійскія, і ўкраінскія падраздзяленні былі прыведзены ў стан гатоўнасці. 22 і 23 лютага батальёны спецназу і ПДВ выйшлі са сваіх месцаў дыслакацыі, іншыя былі перакінутыя бліжэй да Керчанскага праліва<ref name=":7">{{Артыкул|спасылка=https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html|аўтар=Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva|загаловак=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine|год=2017-05-09|мова=en|выдавецтва=RAND Corporation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220608054100/https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html|archivedate=2022-06-08}}</ref>. Пуцін у апублікаваным у 2015 годзе тэлеінтэрв’ю сцвярджаў, што даручэнне «пачаць працу па вяртанні Крыма ў склад Расіі» аддаў пасля начной нарады 22—23 лютага 2014 г.<ref name="FMSO">{{Cite web|url=http://fmso.leavenworth.army.mil/Collaboration/international/McDermott/Brotherhood_McDermott_2015.pdf|title=Brothers Disunited: Russia's Use of Military Power in Ukraine|author=McDermott|work=FMSO|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151102190004/http://fmso.leavenworth.army.mil/Collaboration/international/McDermott/Brotherhood_McDermott_2015.pdf|archivedate=2015-11-02|ref=McDermott2015}}</ref> Як стала вядома ў ноч з 20 на 21 лютага<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/073039.html |title=Крымские депутаты собираются на срочное заседание — депутат — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=13 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613022359/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/073039.html |url-status=dead }}</ref>, прэзідыум Вярхоўнага савета Крыма спрабуе склікаць 21 лютага пазачарговую сесію парламента для абмеркавання пытання «''Аб грамадска-палітычнай сітуацыі ва Украіне''». Калі ж прыхільнікі Еўрамайдана паспрабавалі раніцай 21 лютага правесці каля будынка парламента акцыю-пікет «''супраць аддзялення Крыма ад Украіны''»<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/082718.html |title=Под стенами парламента АРК собираются протестовать против откола Крыма — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=16 снежня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181216062827/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/082718.html |url-status=dead }}</ref>, ім перашкодзілі каля ста маладых людзей, якія назваліся актывістамі «Народна-вызвольнага руху»<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/21/fight/|title=У здания крымского парламента произошла потасовка|date=2014-02-21|publisher=Lenta.Ru|lang=ru|access-date=2014-02-28}}</ref><ref>[http://15minut.org/article/v-krymu-proizoshla-potasovka-napali-na-aktivistov-evromajdan-krym-2014-02-21-11-2014-02-21-11-51-00 Возле крымского парламента произошла потасовка | Новости Крыма за 15 минут] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150630215737/http://15minut.org/article/v-krymu-proizoshla-potasovka-napali-na-aktivistov-evromajdan-krym-2014-02-21-11-2014-02-21-11-51-00 |date=30 чэрвеня 2015 }}<br />[http://comments.ua/politics/453585-pod-zdaniem-verhovnoy-radi-krima.html Под зданием Верховной Рады Крыма началась бойня (ФОТО) | КОММЕНТАРИИ]<br />[http://investigator.org.ua/news/118915/ Сторонников Евромайдана милиция увела от Верховной Рады Крыма | Центр журналистских расследований]</ref><ref>[http://www.0652.ua/news/480571 В Симферополе на митинги стали приходить с оружием]</ref>. За дзень да гэтага ў [[Чаркаская вобласць|Чаркаскай вобласці]] (Корсунь-Шаўчэнкаўскі раён) падвергліся нападу восем аўтобусаў з крымскімі антымайданаўцамі, што вярталіся з Кіева. Іх спынілі групы ўзброеных прыхільнікаў Майдана, пасля чаго чатыры аўтобусы былі спалены, дзясяткі крымчан атрымалі ўдары, пераломы, апёкі і чэрапна-мазгавыя траўмы, людзей падвяргалі зневажанням і здзекаванням<ref>[http://gigamir.net/news/kyiv/regions/pub623223 Крымских «защитников президента» заставляли петь гимн Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150406023318/http://gigamir.net/news/kyiv/regions/pub623223 |date=6 красавіка 2015 }}</ref>. У шэрагу СМІ было апублікавана зацвярджэнне, што падчас нападу каля трыццаці жыхароў паўвострава з розных раёнаў прапалі без вестак і як мінімум сямёра былі забітыя<ref>[http://vesti.ua/krym/45594-krymchane-rasskzali-o-korsun-shevchenkovskoj-tragedii Крымчане рассказали о Корсунь-Шевченковской трагедии. ВЕСТИ.ua, 02.04.14]</ref>. Ужо раніцай 21 лютага галоўнае ўпраўленне МУС Украіны ў АР Крым заявіла, што паводле дадзенага выпадку быў зроблены афіцыйны запыт і праведзена «старанная праверка», вынікі якой, як сказана ў паведамленні ГУ МУС, «''сведчаць пра адсутнасць фактаў смерці жыхароў АР Крым на тэрыторыі Корсунь-Шаўчэнкаўскага раёна Чаркаскай вобласці''»<ref>[http://mvs.gov.ua/mvs/control/ark/ru/publish/article/127861 Информация СМИ не соответствует действительности. // ССО ГУМВД Украины в АР Крым, 21.02.2014]</ref>. Ніякага расследавання непасрэдна пасля інцыдэнту не праводзілася, а па стане на канец ліпеня 2014 года якіх-небудзь звестак пра асобу людзей, пра гібель якіх заяўлялася раней, выяўлена не было<ref>{{cite web|url=http://nahnews.com.ua/70139-koshmar-v-novorossii-nachalsya-s-korsunskogo-pogroma/|title=Кошмар в Новороссии начался с «Корсуньского погрома»|author=Янкелевич Е.|date=2014-07-24|publisher=Харьков. Новостное агентство|access-date=2015-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317175313/http://nahnews.com.ua/70139-koshmar-v-novorossii-nachalsya-s-korsunskogo-pogroma/|archive-date=17 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. 24 лютага Севастопальскі гарсавет прызначыў грамадзяніна Расіі Аляксея Чалага мэрам Севастопаля. Некалькі атрадаў 810-й брыгады марской пяхоты РФ занялі гарадскую плошчу, парушыўшы Пагадненне пра знаходжанне флоту РФ на тэрыторыі Украіны. 25 лютага БДК «Мікалай Фільчанкаў» даставіў 200 вайскоўцаў [[Сілы спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі|сіл спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі]], верагодна з камандавання. Магчыма, што «Мікалай Фільчанкаў» пазней перавёз Віктара Януковіча з Крыма ў Расію<ref name=":7" />. Днём 23 лютага старшыня Савета міністраў АРК {{нп3|Анатоль Уладзіміравіч Магілёў|Анатоль Магілёў|ru|Могилёв, Анатолий Владимирович}} заявіў журналістам на спецыяльна скліканым брыфінгу, што выканаўчыя органы ўлады АРК маюць намер выконваць рашэнні Вярхоўнай Рады Украіны, прынятыя пасля зрушэння Віктара Януковіча, а яе сілавыя структуры будуць падпарадкаваныя новым кіраўнікам адпаведных ведамстваў Украіны<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2415095 Власти Крыма будут выполнять решения Верховной рады] // Коммерсантъ, 23.02.2014</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/119281/ Могилёв будет выполнять решения Верховной Рады Украины] // Центр журналистских расследований, 23.02.2014</ref>. 24 лютага кіраўнік Севастопальскай гарадской адміністрацыі {{нп3|Уладзімір Рыгоравіч Яцуба|Уладзімір Яцуба|ru|Яцуба, Владимир Григорьевич}} абвясціў пра сваю адстаўку<ref>{{cite news|url=http://www.sev.gov.ua/presscenter/newsregion/:article82599/|title=Новости региона|date=2014-02-24|publisher=Пресс-служба Севастопольской городской государственной администрации|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140225235236/http://www.sev.gov.ua/presscenter/newsregion/:article82599/|archive-date=25 лютага 2014|url-status=dead}}</ref>. Пры гэтым Севастопальская гарадская дзяржаўная адміністрацыя (СГГА) выступіла са зваротам, назваўшы «''спробу шэрагу радыкальных арганізацый звярнуцца да майданнай дэмакратыі, абраць нелегітымныя органы ўлады''» незаконнай<ref>{{cite web|title=Администрация Севастополя: главы у нас нет, откуда возьмётся – не знаем|publisher=Slon.ru|date=2014-02-24|url=http://slon.ru/fast/world/sevastopol-ostalsya-bez-mera-1061514.xhtml}}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/02/140224_ru_n_sevastopol_statement Севастопольская ГГА: попытки выбрать нелегитимные органы власти — незаконные]</ref>. Абавязкі старшыні СГГА пасля адстаўкі Яцуба часова выконваў яго намеснік Фёдар Рубанаў. Каля будынка СГГА адбыўся мітынг, удзельнікі якога запатрабавалі ўзаконіць прызначэнне Аляксея Чалага. Усе ўваходы і выхады ў адміністрацыю былі перакрытыя прысутнымі. Пасля перамоваў з гараджанамі Рубанаў паабяцаў перадаць справы Чаламу<ref>[http://sevnews.info/rus/view-news/Sevastopolcy-chut-ne-razgromili-administraciyu-no-vse-zhe-dobilis-obeshaniya-peredat-vse-dela-Alekseyu-CHalomu/13540 Севастопольцы чуть не разгромили администрацию, но все же добились обещания передать все дела Алексею Чалому] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161017182928/http://sevnews.info/rus/view-news/Sevastopolcy-chut-ne-razgromili-administraciyu-no-vse-zhe-dobilis-obeshaniya-peredat-vse-dela-Alekseyu-CHalomu/13540 |date=17 кастрычніка 2016 }}</ref>. Падчас перамоваў аб перадачы паўнамоцтваў у будынку адміністрацыі з’явіліся супрацоўнікі СБУ і пракуратуры з ордэрам на арышт Чалага, але прысутныя ля будынка севастопальцы вымусілі сілавікоў парваць ордэр і пакінуць будынак<ref>[http://slon.ru/fast/world/narodnyy-mer-sevastopolya-pristupil-k-rabote-v-krym-prileteli-deputaty-gosdumy-1061796.xhtml «''Народный''» мэр Севастополя приступил к работе]</ref>. Адначасова Севастопальскі гарадскі савет на пазачарговым пасяджэнні прыняў рашэнне аб стварэнні выканаўчага органа гарсавета — Севастопальскага гарадскога ўпраўлення па забеспячэнні жыццядзейнасці горада. Кіраўніком гарадскога кіравання і старшынёй гарадской каардынацыйнай рады, паўнамоцтвы якога вызначаны не былі, стаў Аляксей Чалы — за гэта прагаласавалі ўсе 49 прысутных дэпутатаў з 75 па спісе. Рашэнне апынулася кампрамісам паміж мясцовай уладай і пратэстоўцамі, якія патрабавалі прызначыць Чалага старшынёй гарвыканкама. Удзельнікі мітынгу вывесілі на абодвух флагштоках побач з адміністрацыяй расійскія сцягі<ref>{{cite web|title=У Севастополі міськрада створила виконком на чолі з громадянином Росії|publisher=Радио Свобода|date=2014-02-25|url=http://www.radiosvoboda.org/content/article/25275993.html|lang=uk}}</ref><ref>[https://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/V_Sevastopole_deputati_sozdali_upravlenie_po_obespecheniyu_giznedeyatelnosti_i_pri_nem_koordinatsionniy_sovet В Севастополе депутаты создали управление по обеспечению жизнедеятельности и при нём координационный совет]</ref>. 24 лютага прэзідыум ВС АРК прыняў «Заяву пра сітуацыю ў краіне», у якой адзначыў, што ў Крыме чакаюць хутчэйшага вырашэння крызісу, «''што падрывае эканамічную бяспеку дзяржавы''». Прызнаўшы важнасць пераходу палітычнага працэсу «''з вуліц і плошчаў у сцены Вярхоўнай Рады Украіны''» прэзідыум заявіў, што «''не менш важна, каб парламентарыі дзейнічалі строга ў рамках існуючага прававога поля, не пераходзячы тую грань, за якой легітымнасць рашэнняў, якія прымаюцца імі, можа быць пастаўлена пад сумнеў''», што, на думку прэзідыума нд АРК, «''пакуль ім удаецца не ў поўнай меры''»<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11604 Заявление Президиума ВС АРК от 24 февраля 2014 года № 38-6/14-ПВР]</ref>. Позна ўвечары 24 лютага ў Сімферопаль прыбыла група дэпутатаў расійскай Дзярждумы на чале са старшынёй камітэта па справах СНД, еўразійскай інтэграцыі і сувязях з суайчыннікамі [[Леанід Эдуардавіч Слуцкі|Леанідам Слуцкім]]. У Сімферопалі іх сустракалі Сяргей Аксёнаў і Сяргей Цэкаў. Расійскія дэпутаты заявілі, што маюць намер правесці шэраг сустрэч з прадстаўнікамі крымскай улады па палітычнай сітуацыі на паўвостраве. Старшыня крымскага ўрада Анатоль Магілёў негатыўна адрэагаваў на мінулыя перамовы расійскіх і крымскіх дэпутатаў, заявіўшы, што любыя кантакты з замежнымі дыпламатамі і грамадзянамі на афіцыйным узроўні — гэта, паводле дзейснага заканадаўства, прэрагатыва МЗС Украіны<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/143034.html |title=Ночные встречи депутатов Крыма и России за рамками правового поля — Могилёв — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415132348/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/143034.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3439 Российские соотечественники Крыма встретились с делегацией депутатов Государственной Думы России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802143953/http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3439 |date=2 жніўня 2016 }}</ref><ref>[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3438 Сергей Цеков: Если дебилы в Киеве полезут в Крым, то пусть сами зададут себе вопрос о действиях России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170327173033/http://ruscrimea.ru/news.php?point=3438 |date=27 сакавіка 2017 }}</ref>. Паводле версіі «Цэнтра журналісцкіх расследаванняў», Леанід Слуцкі заявіў сваім суразмоўцам у Крыме, што Дзярждума гатовая падумаць пра далучэнне Крыму да Расіі, і паведаміў пра пачатк выдачы расійскіх пашпартоў па спрошчанай працэдуры<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |title=В крымском парламенте грозят убрать Могилёва за два дня — Крым.comments.ua |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415132434/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/095000.html |title=Россия не готовится массово раздавать паспорта в Крыму — Генконсул РФ — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415143455/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/095000.html |url-status=dead }}</ref>. Як паведаміў карэспандэнт «Цэнтра журналісцкіх расследаванняў», 25 лютага на пасяджэнні Прэзідыума Вярхоўнага Савета Крыма Сяргей Цэкаў падняў пытанне адстаўцы крымскага ўрада на чале з Анатолем Магілёвым у сувязі з тым, што ён выказаў гатоўнасць выконваць указанні Вярхоўнай Рады Украіны, і заявіў, што плануе «''вырашыць пытанне''» на працягу двух дзён<ref name=autogenerated1 />. Прэзідыум прыняў рашэнне пра скліканне на наступны дзень пазачарговага пленарнага пасяджэння нд АРК. Га пасяджэнні, у прыватнасці, чакаўся разгляд справаздачы пра дзейнасць крымскага ўрада ў 2013 годзе і пытання грамадска-палітычнай сітуацыі ў АРК<ref>[http://crimea.gov.ru/content/uploads/files/povestki/250214.pdf Повестка дня заседаний Верховной Рады Автономной Республики Крым на внеочередное пленарное заседание восьмой сессии 26 февраля 2014 года]</ref>. У падрыхтаваным да пасяджэння праекце заявы ВС АРК абвяшчалася падтрымка суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны, але ў той жа час выяўлялася «''катэгарычная нязгода''» з «''ушчамленнем правоў і свабод крымчан, гарантаваных дзяржавай''» і «''заганнай практыкай''» заканадаўчага зніжэння статусу аўтаноміі, а таксама прапаноўвалася запатрабаваць ад новых уладаў Украіны «''няўхільна выконваць канстытуцыйныя паўнамоцтвы''» АРК, уключаючы ўзгадненне прызначэння і вызвалення кіраўнікоў сілавых структур аўтаноміі<ref>[http://crimea.gov.ru/draft/3490 проект заявления ВР АРК от 26.02.2014 № 1110/30-10]</ref>. [[Файл:VOA-Crimea-Simferopol-airport.jpg|thumb|[[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|Расійскія вайскоўцы]] з [[АК-74|АК-74М]] у форме без знакаў адрознення патрулююць {{нп3|Сімферопаль, аэрапорт|сімферопальскі аэрапорт|ru|Симферополь (аэропорт)}} 28 лютага 2014 года.]] Як пішуць журналісты расійскай «Новай газеты», расійская ваенная аперацыя ў Крыме была праведзена ў перыяд з 26 лютага па 28 сакавіка 2014 года<ref name="Ширяев" />. Ацэньваючы імавернага праціўніка, спецыялісты Мінабароны РФ мелі на ўвазе не толькі патэнцыял украінскіх УС, але і магчымае з’яўленне ў Крыме актывістаў паўвайсковых фарміраванняў. У прыватнасці, мелася аператыўная інфармацыя пра размяшчэнне ў Крыме групы «Правага сектара» і планах арганізацыі дыверсій на аб’ектах Чарнаморскага флоту. Чакаліся таксама акцыі, разлічаныя на прыцягненне ўвагі сусветных СМІ — захоп баявымі групамі закладнікаў і паланенне расійскіх вайскоўцаў. Улічвалася і імавернасць прымянення зброі з боку крымскіх татараў. Апошніх атрымалася нейтралізаваць праз прыцягненне да актыўнага дыялогу бачных прадстаўнікоў мусульманскай абшчыны Расіі<ref name="Ширяев" />. Пачынаючы з 27 лютага на тэрыторыі Крыму разгортваюцца дзеянні шматлікіх узброеных фарміраванняў — з аднаго боку, гэта атрады самаабароны з мясцовых жыхароў, «беркутаўцаў», казакоў і прадстаўнікоў розных расійскіх грамадскіх арганізацый, якія прыбылі ў Крым па ўласнай ініцыятыве для «абароны суайчыннікаў»; з другога боку — групы добра ўзброеных і экіпіяваных людзей у вайсковай форме без знакаў адрознення, якія дзейнічалі аўтаномна, паводле загадаў уласнага кіраўніцтва, і не падпарадкоўваліся мясцовай уладзе. Аж да заканчэння крымскіх падзей гэтыя фарміраванні забяспечвалі кантроль над стратэгічнымі аб’ектамі і мясцовымі органамі ўлады, іх ахову і функцыянаванне, блакавалі ўкраінскія ваенныя аб’екты, воінскія часткі і штабы. Украінскія і заходнія СМІ, украінскія ўлады і кіраўніцтва заходніх дзяржаў з першых жа дзён з упэўненасцю гаварылі пра тое, што дзеянні падраздзяленняў расійскіх войскаў кваліфікуюцца, як агрэсія, ваеннае ўварванне і акупацыя. Расійскія афіцыйныя асобы аж да красавіка 2014 года адмаўляліся гэта прызнаваць публічна. 27 лютага асноўныя падзеі адбываліся ў Сімферопалі<ref>{{Cite web |url=http://news.allcrimea.net/news/2014/2/27/v-simferopole-zahvacheny-administrativnye-zdaniya-obnovlyaetsya-5954/ |title=Переворот в Крыму: хроника четверга |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129031644/http://news.allcrimea.net/news/2014/2/27/v-simferopole-zahvacheny-administrativnye-zdaniya-obnovlyaetsya-5954/ |url-status=dead }}</ref> і на адміністрацыйных межах паміж АР Крым і Херсонскай вобласцю. Рана раніцай, у 4 гадзіны 20 хвілін па мясцовым часе дзве групы невядомых асоб (па 10—15 чалавек у кожнай) захапілі будынкі Вярхоўнага савета АР Крым і Савета міністраў аўтаноміі<ref>[http://www.gp.gov.ua/ua/news.html?_m=publications&_t=rec&id=134900 Відкрито провадження за фактом захоплення у Криму будівель Верховної Ради та Ради Міністрів] // Генеральная прокуратура Украины, 27.02.2014</ref>; паводле заявы дэпутата [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]], будынак захапілі каля 120 аўтаматчыкаў<ref>{{cite web|url=http://interfax.com.ua/news/general/193083.html|title=Здание Совмина и парламента Крыма захватили 120 профессионально подготовленных лиц – нардеп Куницын|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс-Украина|access-date=2014-02-28}}</ref>; паводле дадзеных інтэрнэт-выдання Лента.ру, нападнікі былі ў поўнай баявой экіпіроўцы, але без знакаў адрознення<ref>[http://lenta.ru/articles/2014/03/02/simferopol/ «''Крым почему-то стал русской землей''»]</ref>. Над будынкамі былі паднятыя расійскія сцягі, а каля ўваходу з’явіліся барыкады. На думку ўкраінскага дэпутата, у мінулым намесніка міністра МУС Украіны і начальніка Галоўнага ўпраўлення МУС у Крыме [[Генадзь Генадзевіч Маскаль|Генадзя Маскаля]]<ref name="mosk-all"/>, будынка Вярхоўнага Савета і Савета міністраў Крыму былі занятыя байцамі «''Беркута''» з Крыма і іншых рэгіёнаў, пазней фактычна гэта ж выказаў намеснік старшыні вярхоўнага савета АР Крым Сяргей Цэкаў<ref name="цеков" />. Паводле дапушчэнняў, якія выказваліся непасрэдна па слядах падзей, у захопе будынкаў Вярхоўнага Савета і Савета міністраў Крыму ўдзельнічаў ваенны спецназ з Севастопаляя<ref name="marc">{{cite web|url=http://news.liga.net/interview/politics/990660-marchuk_sovmin_i_parlament_kryma_zakhvatil_spetsnaz_iz_sevastopolya.htm|title=Марчук: Совмин и парламент Крыма захватил спецназ из Севастополя|date=2014-02-27|publisher=// Лига.Новости|access-date=2015-02-19}}</ref>, былыя вайскоўцы, якія праходзілі службу ў спецпадраздзяленнях<ref>[http://sobesednik.ru/politika/20140302-maksim-shevchenko-idiotskie-formulirovki-politikov-nanosyat Максим Шевченко: Идиотские формулировки политиков наносят больший вред, чем необдуманные действия по вторжению в Крым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150626103606/http://sobesednik.ru/politika/20140302-maksim-shevchenko-idiotskie-formulirovki-politikov-nanosyat |date=26 чэрвеня 2015 }} // «''Собеседник''»</ref>, расійскія ваенныя<ref name="Ширяев" /><ref name="Ширяев2" />. Прэм’ер-міністр Анатоль Магілёў у эфіры ДТРК Крым заклікаў крымчан захоўваць спакой і запэўніў іх, што сітуацыя пад кантролем. Ён адзначыў, што невядомыя асобы вывелі на вуліцу людзей, якія на момант захопу знаходзіліся ў будынках, агрэсіі ў адносінах да іх не праяўлялі. Супрацоўнікам праваахоўных органаў, якія знаходзіліся на ахове будынкаў, была вернута табельная зброя. У сувязі з сітуацыяй, якая склалася ў Сімферопалі, быў абвешчаны выхадны дзень, для ўрэгулявання сітуацыі ў Крыме быў створаны штаб. Анатоль Магілёў заклікаў крымчан не набліжацца да захопленых будынкаў і захоўваць спакой, а ўсе палітычныя сілы — не дапусціць агрэсіі на вуліцах горада<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140227121603.shtml Захватившие здания Верховного совета и Совмина Крыма отказались вести переговоры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150226165702/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140227121603.shtml |date=26 лютага 2015 }}</ref>. У Крыму быў спынены рух аўтобусаў міжгародняга і прыгараднага транспарту, які паведамляўся з Сімферопалем<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/27/143700.html |title=В Крыму остановлено движение автобусов |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821122139/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/27/143700.html |url-status=dead }}</ref>. Перастала працаваць Керчанская паромная пераправа<ref>[http://www.kerch.com.ru/articleview.aspx?id=35545 В Керчи остановилась паромная переправа]</ref>. У сувязі з захопам адміністрацыйных будынкаў па трывозе быў узняты асабісты склад унутраных войскаў і міліцыі. Цэнтр горада быў ачэплены міліцыяй, якая не прадпрымала ніякіх актыўных дзеянняў (пазней, зрэшты, праз ачапленне да парламента прарвалася некалькі сотняў прарасійскіх актывістаў)<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/27/rus/|title=Названы захватчики парламента и правительства Крыма|date=2014-02-27|publisher=// Lenta.Ru|access-date=2014-02-28}}</ref>. Камандзір групы, якая захапіла адміністрацыйныя будынкі ў Сімферопалі, адмовіўся весці перамовы з Магілёвым, ён заявіў, што ў яго на гэта няма паўнамоцтваў. Захопнікі (паведамлялася, што гэта прадстаўнікі «самаабароны рускамоўных грамадзян Крыму») пазней прапусцілі ў будынак парламента дэпутатаў, якія правялі пазачарговую сесію. Урад Анатоля Магілёва быў адпраўлены ў адстаўку<ref>[http://investigator.org.ua/news/120134/ Депутаты ВР Крыма проголосовали за референдум о государственной самостоятельности АРК и отправили в отставку правительство Могилёва]</ref>, а новым прэм’ер-міністрам Крыма быў прызначаны лідар «[[Рускае адзінства|Рускага адзінства]]» Сяргей Аксёнаў<ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/361702|title=Премьером Крыма стал лидер партии «Русское единство» Аксенов|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс|access-date=2014-02-28}}</ref><ref name="Lenta.Ru">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/27/crimea4/|title=Премьером Крыма избрали лидера «Русского единства»|date=2014-02-27|publisher=Lenta.Ru|access-date=2014-02-28}}</ref>. Паводле афіцыйных заяў крымскіх улад, прызначэнне Аксёнава прэм’ерам было ўзгоднена з Віктарам Януковічам<ref>{{cite web|url=http://www.unn.com.ua/ru/news/1310440-v-konstantinov-telefonom-pogodiv-iz-v-yanukovichem-glavu-uryadu-ark-s-kunitsin|title=В. Константинов по телефону согласовал с В. Януковичем главу правительства АРК - С. Куницын|publisher=УНН|date=27.02.2014|archive-url=https://archive.today/20140308094425/http://www.unn.com.ua/ru/news/1310440-v-konstantinov-telefonom-pogodiv-iz-v-yanukovichem-glavu-uryadu-ark-s-kunitsin|archive-date=8 сакавіка 2014|access-date=17 жніўня 2015|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.kianews.com.ua/news/krymskiy-premer-naznachen-zakonno-parlament-ark Крымский премьер назначен законно, — парламент АРК]</ref>, а за само рашэнне прагаласавалі 53 дэпутаты<ref>[http://www.rada.crimea.ua/news/27_02_14_6 В парламенте Крыма назначили нового премьера]</ref>. Парламент АРК таксама прыняў рашэнне аб правядзенні ў Крыме [[рэферэндуму пра статус Крыму, 2014|рэферэндуму «''па пытаннях удасканалення статусу і паўнамоцтваў''» рэгіёну]]<ref name="Lenta.Ru" /><ref>[http://www.gazeta.ru/politics/2014/02/27_a_5929021.shtml Онлайн-трансляция событий в Крыму после ночного захвата зданий парламента и совмина автономии]</ref>, на які меркавалася вынесці пытанне: «''Аўтаномная Рэспубліка Крым валодае дзяржаўнай самастойнасцю і ўваходзіць у склад Украіны на аснове дагавораў і пагадненняў (за ці супраць)''». Прэзідыум парламента заявіў, што ва Украіне адбыўся «''неканстытуцыйны захоп улады радыкальнымі нацыяналістамі пры падтрымцы ўзброеных бандфармаванняў''», і ў гэтай сітуацыі Вярхоўны Савет «''прымае на сябе ўсю адказнасць за лёс Крыму''»<ref name="Lenta.Ru" />. Паводле паведамленняў шэрагу СМІ і народных дэпутатаў Украіны<ref>{{Cite web |url=http://www.theinsider.ua/politics/5318a88e6e1c0/ |title=Сергей Куницын: Решение о присоединении Крыма к России можно протянуть только на штыках//Insider, 06.03.2014 |access-date=17 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308165829/http://www.theinsider.ua/politics/5318a88e6e1c0/ |archive-date=8 сакавіка 2022 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://112.ua/politika/verhovnyy-sovet-kryma-ne-imel-prava-prinimat-resheniya-o-referendume-nardep-chornovolenko-27752.html Верховный Совет Крыма не имел права принимать решения о референдуме, — нардеп Чорноволенко//112.ua, 27.02.2014]</ref>, кворум на пасяджэнні адсутнічаў. Дэпутат крымскага парламента Мікалай Сумулідзі, значыцца як галасавалы за правядзенне рэферэндуму і змену ўрада АРК, заявіў, што не прысутнічаў на галасаванні і тры месяцы не з’яўляўся ў Вярхоўным Савеце (апошняе пацвердзіў і [[Рэфат Абдурахманавіч Чубараў|Рэфат Чубараў]])<ref>[http://15minut.org/article/na-golosovanii-v-krymskom-parlamente-ne-bylo-i-poloviny-deputatov-2014-02-27-20-2014-02-27-20-59-00 На голосовании в крымском парламенте не было и половины депутатов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160103130509/http://15minut.org/article/na-golosovanii-v-krymskom-parlamente-ne-bylo-i-poloviny-deputatov-2014-02-27-20-2014-02-27-20-59-00 |date=3 студзеня 2016 }}</ref><ref name="IOUA-quorum">[http://investigator.org.ua/news/120109/ На сессии ВР Крыма нет кворума//Центр журналистских расследований, 27.02.2014]</ref>. Паведамлялася, што пасля захопу будынкаў парламента і ўрада АРК іх афіцыйныя сайты былі адключаныя, а ў дэпутатаў, якія ўдзельнічалі ў пазачарговай сесіі, былі канфіскаваныя сродкі сувязі<ref name="IOUA-quorum" /><ref>[http://interfax.com.ua/news/political/193266.html Точное количество крымских депутатов, которые принимали решения о референдуме и недоверии правительству, не известно] // Интерфакс-Украина</ref>. У дакументальным фільме 2015 года «''{{нп3|Крым. Шлях на Радзіму|Крым. Шлях на Радзіму|ru|Крым. Путь на Родину}}''» Уладзімір Пуцін пракаментаваў змену ўрада АР Крым наступным чынам: «''Нам трэба было забяспечыць працу прадстаўнічага органа ўлады, парламента Крыма. Для таго, каб гэты парламент мог сабрацца і ажыццявіць прадугледжаныя законам дзеянні, людзі павінны былі сябе адчуваць у бяспецы. Я хачу звярнуць вашу ўвагу на тое, што парламент Крыму быў абсалютна легітымным паўнавартасным прадстаўнічым органам улады Крыма, сфарміраваным задоўга да ўсялякіх складаных трагічных падзей. І вось гэтыя людзі сабраліся, прагаласавалі і абралі новага старшыні ўрада Крыму — Аксёнава Сяргея Валер’евіча. А юрыдычна дзеючы прэзідэнт Януковіч яго зацвердзіў <…> Вядома, усё, што заўгодна можна балбатаць языком і як заўгодна інтэрпрэтаваць ўсе гэтыя падзеі, але калі ўзяць і паглядзець з пункту гледжання прававога складніка, там камар носу не падточыць. Але для таго, каб стварыць умовы для людзей, каб яны не баяліся ні за сябе, ні за свае сем’і, трэба было забяспечыць іх бяспеку. І мы гэта зрабілі''»<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/politika/1831368|title=Владимир Путин: мы действовали в интересах русских людей и всей страны|date=2015-03-16|publisher=ТАСС|access-date=2015-06-26|archive-url=https://archive.today/20150626083113/http://tass.ru/politika/1831368|archive-date=26 чэрвеня 2015|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Isthmus of Perekop map.png|thumb|right|[[Перакопскі перашыек]].]] Раніцай 27 лютага{{efn|Паводле іншых дадзеных, байцы «Беркута» здзейснілі марш-кідок на Перакопскі перашыек яшчэ ў ноч з 24 на 25 лютага<ref>{{cite web|url=http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/V_Sevastopole_vstretili_boytsov_Berkuta_stoyavshih_na_blokpostah_na_vezde_v_Krim |title= В Севастополе встретили бойцов «Беркута», стоявших на блокпостах на въезде в Крым |date=2014-03-20|publisher=// «''Новый Севастополь''»|access-date=2014-03-21}}</ref>}} адбылася і іншая важная падзея — блакпосты на [[Перакопскі перашыек|Перакопскім перашыйку]] і на [[Паўвостраў Чангар|паўвостраве Чангар]]<ref name="нв"/>, якія кантралююць аўтамабільны рух паміж Крымскім паўвостравам і Херсонскай вобласцю, былі занятыя байцамі крымскага «Беркута» і іх калегамі з іншых рэгіёнаў Украіны<ref name="armyansk">{{cite web|url=http://armyansk.info/news/news-archive/120-2014/4592-pod-armyansk-styanulis-siloviki-iz-berkuta |title= Под Армянск стянулись силовики из «''Беркута''» |date=2014-02-27|publisher=// armyansk.info|access-date=2014-03-14}}</ref>. Як сцвярджаў народны дэпутат Вярхоўнай Рады Украіны Генадзь Маскаль, там «''выставілі бронетранспарцёры, выставілі гранатамёты, выставілі аўтаматы, кулямёты і таму падобнае[…] Прыехаць у аўтаномію іншымі сухапутнымі шляхамі немагчыма, толькі морам. Такім чынам, Крым цалкам заблакаваны''»<ref name="armyansk"/>. У ноч з 27 на 28 лютага паступілі паведамленні пра тое, што ў міжнародныя аэрапорты Севастопаля і Сімферопаля прыбылі «атрады самаабароны Крыму»<ref>{{cite web|url=http://interfax.com.ua/news/general/193303.html|title=Группа вооружённых людей захватила симферопольский аэропорт|date=2014-02-28|publisher=Интерфакс-Украина|access-date=2015-02-27}}</ref>. Пры гэтым аэрапорт Севастопаля «''Бельбек''» быў заблакаваны ўзброенымі людзьмі<ref>[http://www.interfax.ru/361740 Крымские отряды самообороны рассредоточились по периметру аэродрома Бельбек. Интерфакс, 28.02.2014]</ref>, тады як аэрапорт «Сімферопаль» працягваў працу ў штатным рэжыме<ref>[http://www.interfax.ru/361715 Вооружённые люди покинули симферопольский аэропорт — представитель аэропорта. Интерфакс, 28.02.2014]</ref><ref>[http://www.interfax.ru/361749 Аэропорт «''Симферополь''» работает в штатном режиме. Интерфакс, 28.02.2014]</ref><ref>[http://www.kianews.com.ua/news/voennye-obespechivayut-bezopasnost-v-aeroportu-simferopolya-sluzhba-bezopasnosti-aeroporta Военные обеспечивают безопасность в аэропорту Симферополя, — служба безопасности аэропорта]</ref><ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/pod-sevastopolem-okolo-10-mashin-ural-chf-rf-blokirujut-aeroport-belbek-6042/ Под Севастополем около 10 машин «Урал» ЧФ РФ блокируют аэропорт Бельбек]</ref>. У абодвух аэрапортах з «атрадамі самаабароны» суседнічалі супрацоўнікі МУС Украіны, ніякіх сутыкненняў паміж імі не адбывалася, зброя не прымянялася. Захопнікі аэрапортаў не хаваюць, што іх мэта — не пусціць у Крым кіраўнікоў сілавых ведамстваў Украіны. Кіраўнік МУС Украіны [[Арсен Барысавіч Авакаў|Арсен Авакаў]] заявіў на сваёй старонцы ў сетцы [[Facebook]], што аэрапорты захоплены расійскімі ваеннымі, і абвінаваціў Расію ва ўзброеным уварванні і акупацыі Крыма<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/085331.html |title=Аэропорты в Крыму оккупированы российскими военными — Аваков |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=1 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601053022/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/085331.html |url-status=dead }}</ref>. Сілавое супрацьстаянне на авіябазе Бельбек, дзе дыслакавалася в/ч № 4515 — авіябрыгада пад камандаваннем палкоўніка Юрыя Мамчура<ref>[http://echo.msk.ru/blog/ebuntman/1271582-echo/ Авиабаза Бельбек]</ref><ref>[http://delo.ua/ukraine/voennye-otbili-napadenie-russkih-v-belbeke-minoborony-229038/?supdated_new=1394232949 Военные отбили нападение русских в Бельбеке — Минобороны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308020014/http://delo.ua/ukraine/voennye-otbili-napadenie-russkih-v-belbeke-minoborony-229038/?supdated_new=1394232949 |date=8 сакавіка 2014 }}</ref><ref>[http://slon.ru/fast/russia/prorossiyskie-soldaty-otkryli-ogon-v-vozdukh-chtoby-ne-dat-ukrainskim-vernut-aerodrom-belbek-1066052.xhtml Пророссийские солдаты открыли огонь в воздух, чтобы не дать украинским вернуть аэродром Бельбек] // Slon</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=lTAJjHRiJ_Y Противостояние у Бельбека: выстрелы и красный флаг]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/na-aerodrome-belbek-v-krymu-pri-popytke-zahvata-sklada-primenili-granaty |title=На аэродроме «Бельбек» в Крыму при попытке захвата склада применили гранаты |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221515/http://www.e-crimea.info/news/na-aerodrome-belbek-v-krymu-pri-popytke-zahvata-sklada-primenili-granaty |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/4/7017448/ В «Бельбеке» оккупантов чуть оттеснили, переговоры продолжаются]</ref>, — працягвалася аж да 22 сакавіка, калі авіябаза была ўзятая штурмам. [[Файл:Airport Belbek.JPG|thumb|Авіябаза Бельбек.]] Прэс-служба ЧФ РФ заявіла пра недатычнасць расійскіх вайскоўцаў да блакавання аэрадрома «Бельбек», прызнаўшы пры гэтым, што, «''з улікам нестабільнай абстаноўкі, якая складваецца вакол месцаў дыслакацыі частак Чарнаморскага флоту ў Крыме, а таксама месцаў кампактнага пражывання ваеннаслужачых і членаў іх сем’яў''», «''узмоцнена іх ахова падраздзяленнямі антытэрору са складу Чарнаморскага флоту''»<ref>[http://www.ura.ru/content/svrd/28-02-2014/news/1052175962.html Военнослужащие Черноморского флота РФ блокировали Балаклаву, а российские военные вертолёты прилетели на Украину.] URA.ru</ref><ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/361794|title=Российские военнослужащие опровергли информацию об участии в блокировании аэродрома «''Бельбек''»|date=2014-02-28|publisher=Интерфакс|access-date=2015-01-23}}</ref>. Раніцай 28 лютага ўзброеныя людзі ў ваеннай форме захапілі дзяржаўнае прадпрыемства «Крымаэрарух», якое забяспечвае палёты самалётаў над тэрыторыяй паўвострава<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25280143.html Російські військові захопили державне підприємство «Кримаерорух»]</ref><ref>[http://comments.ua/politics/455114-rossiyskie-voennie-zahvatili.html Российские военные захватили госпредприятие «Крымаэрорух»]</ref>. У той жа час ракетны катэр ЧФ РФ стаў на стаянку на знешнім рэйдзе Балаклаўскай бухты пад Севастопалем, чым фактычна заблакаваў выхад з бухты ў моры караблям і катэрам брыгады Дзяржаўнай памежнай службы Украіны<ref>[http://lb.ua/news/2014/02/28/257564_krimu_raketniy_kater_chf_rf.html В Крыму российский ракетный катер заблокировал выход из Балаклавской бухты]</ref>. Тады ж, паводле звестак [[Дзяржаўная пагранічная служба Украіны|украінскіх пагранічнікаў]], вайскоўцы 810-й брыгады {{нп3|Марская пяхота Расіі|марской пяхоты|ru|Морская пехота России}} [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскага флоту Расіі]] блакавалі Севастопальскі атрад марской аховы пагранвойскаў у Балаклаве. Як патлумачылі ваенныя, гэта былі дзеянні па спыненні захопу зброі экстрэмістамі. Адбыўся таксама пералёт у Крым дзесяці расійскіх баявых верталётаў, якія прызямліліся ў раёне аэрапорта «Кача» (украінскі бок афіцыйна паведамілі толькі пра тры верталёты)<ref name="Ширяев" /><ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193415.html Военнослужащие ЧФ РФ блокировали пограничную часть в Балаклаве, российские вертолёты прилетели в Украину, нарушая двухсторонние соглашения — Госпогранслужба]</ref><ref name="AC-3-3">[http://lb.ua/news/2014/03/03/257947_gospogransluzhba_perechislila_sluchai.html В Севастополь зашли 4 корабля Северного и Балтийского флотов]</ref>. Адбыўся захоп ваеннага аэрадрома ў пасёлку гарадскога тыпу Навафёдараўка (Сакскі раён)<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/153304.html |title=В Крыму захватывают военный аэродром |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123233/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/153304.html |url-status=dead }}</ref>. КамАЗы з узброенымі людзьмі без знакаў адрознення пачалі дзяжурства ў Сімферопалі ў вайсковай частцы на вуліцы Крэйзер і ў раёне размяшчэння палігона НИТКА і аэрадрома ВМСУ (Сакі)<ref>[http://investigator.org.ua/news/120325/ В Симферополе и Саках у воинских частей дежурят автомобили с вооружёнными людьми]</ref>. Раніцай будынкі парламента і ўрада Крыму былі па-ранейшаму ачэплены міліцыяй. Ва ўрадавы квартал прапускалі толькі работнікаў крам і ўстаноў, што размешчаны на прылеглых да будынка вуліцах. Прызначаны на пасаду прэм’ер-міністра АР Крым Сяргей Аксёнаў прыступіў да сваіх абавязкаў. Да вечара, на фоне ваеннай аперацыі і блакавання асноўных шляхоў, якія злучаюць Крым са знешнім светам, новы ўрад АР Крым быў сфарміраваны і зацверджаны парламентам<ref name="vs">{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/news/28_02_14_6 |title=В Крыму утвердили состав Совета министров|date=2014-02-28|publisher=// Сайт Государственного Совета Республики Крым |access-date=2014-03-25}}</ref><ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/zahvat-kryma-onlain-obnovlyaetsya-6054/ Хроника последнего дня зимы в Крыму: захваты аэропортов и новый кабмин]</ref>; паводле афіцыйных дадзеных, за гэта рашэнне прагаласавала 68 дэпутатаў з 69 зарэгістраваных<ref name="vs" />. Узброеныя людзі без знакаў адрознення з’явіліся ў раёне дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі «Крым» і ўсталявалі ахову па перыметры тэрыторыі<ref name="GTRKK">[http://investigator.org.ua/news/120348/ ГТРК «Крым» под контролем российских военных]</ref>. Увечары узброеныя людзі занялі ДТРК «Крым» і паведамілі персаналу, што яны будуць ахоўваць кампанію. Пазней тое ж адбылося ў тэлерадыёкампаніі «Ялта». Там у захопе ўдзельнічала 30 аўтаматчыкаў. З хвіліны на хвіліну чакаўся захоп тэлекампаніі «ATR»<ref name="GTRKY">[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/v-krymu-zahvatyvajut-telekompanii-6129/ В Крыму захватывают телекомпании]</ref>. У сувязі з захопам невядомымі асобамі некалькіх вузлоў сувязі ў Крыме ААТ {{нп3|Укртелеком|«Укртелеком»|ru|Укртелеком}} афіцыйна паведаміла пра страту тэхнічнай магчымасці забяспечваць сувязь паміж паўвостравам і астатняй тэрыторыяй Украіны, а таксама, імаверна, на самым паўвостраве. У выніку дзеянняў невядомых былі фізічна пашкоджаны некалькі валаконна-аптычных магістральных кабеляў кампаніі. Як следства, у Крыму было практычна спынена прадастаўленне паслуг фіксаванай тэлефоннай сувязі, а таксама доступу да сеткі Інтэрнэт і мабільнай сувязі<ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/ukrtelekom-ofitsialno-podtverdil-o-blokirovanii-svyazi-v-krymu-6126/ Укртелеком официально подтвердил о блокировании связи в Крыму]</ref>. У Сімферопалі каля 60 актывістаў заблакавалі ўваход на тэрыторыю пастаяннага прадстаўніцтва прэзідэнта Украіны ў АРК, пратэстуючы супраць прызначэння Аляксандрам Турчынавым [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]] на пасаду прадстаўніка прэзідэнта<ref>{{cite web|url=http://www.kianews.com.ua/news/v-simferopole-piketchiki-zablokirovali-predstavitelstvo-prezidenta|title=В Симферополе пикетчики заблокировали Представительство президента|date=2014-02-28|publisher=Крымское информационное агентство|access-date=2014-02-28}}</ref>. У той жа дзень<ref name="IFAvr" />, без узгаднення з Вярхоўным саветам АР Крым, новыя ўкраінскія ўлады прызначылі Ігара Аўруцкага начальнікам Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў у АРК<ref name="cgr1314" />. У другой палове дня, паводле інфармацыі расійскіх СМІ, украінскія ўлады зачынілі паветраную прастору над Сімферопалем. Аэрапорт Сімферопаля цэлыя суткі не прымаў і не адпраўляў самалёты<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1012574|title=Воздушное пространство над аэропортом Симферополя закрыто|date=28 февраля, 22:37|publisher=ИТАР-ТАСС|access-date=2015-03-10}}</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014436 В аэропорт Симферополя прибыл первый после открытия воздушной зоны рейс из Киева]</ref>. Агенцтва «''Reuters''» паведаміла аб закрыцці паветранай прасторы над усім Крымам<ref>[http://www.reuters.com/article/2014/02/28/ukraine-crisis-airspace-idUSL1N0LX1U520140228 Ukrainian airline says Crimean airspace closed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140607001232/http://www.reuters.com/article/2014/02/28/ukraine-crisis-airspace-idUSL1N0LX1U520140228 |date=7 чэрвеня 2014 }}</ref>. 28 лютага на тэрыторыі [[Керчанская паромная пераправа|Керчанскай паромнай пераправы]] з’явілася некалькі дзясяткаў узброеных аўтаматамі, кулямётамі і снайперскімі вінтоўкамі людзей у палявой форме без знакаў адрознення, якія прыехалі на шасці «Уралах» з расійскімі нумарамі<ref>[http://kerch.fm/2014/03/01/u-kerchenskoy-paromnoy-perepravy-dezhuryat-rossiyskie-voennye-s-oruzhiem.html У Керченской паромной переправы стоят российские военные с оружием] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151013100421/http://kerch.fm/2014/03/01/u-kerchenskoy-paromnoy-perepravy-dezhuryat-rossiyskie-voennye-s-oruzhiem.html |date=13 кастрычніка 2015 }} // Kerch.FM, 1.03.2014</ref>. Паводле сцвярджэння пастаяннага прадстаўніка прэзідэнта Украіны ў Крыме Сяргея Куніцына, вечарам 28 лютага на авіябазе Гвардзейскае блізу Сімферопаля прызямлілася 13 ваенна-транспартных самалётаў [[Іл-76]], у кожным з якіх знаходзілася каля 150 расійскіх дэсантнікаў. Куніцын расцаніў тое, што адбывалася ў Крыме, як узброенае ўварванне Расіі<ref>{{cite web|url=http://echo.msk.ru/news/1268904-echo.html|title=Постпред президента Украины в Крыму заявляет о прибытии на полуостров 13 самолётов Ил-76 с российскими десантниками|date=2014-03-01|publisher=Эхо Москвы|access-date=2014-03-01}}</ref>. Паводле дадзеных Дзяржпагранслужбы Украіны, такіх самалётаў было восем<ref name="AC-3-3" />, паводле слоў в. а. міністра абароны Украіны Ценюха, самалётаў Іл-76 было ўсяго сем, а паводле звестак журналістаў «Новай газеты», — толькі пяць<ref name="Ширяев" />. Паводле звестак «Новай газеты», для ўдзелу ў аперацыі былі прыцягнутыя сілы спецназа і асобныя падраздзяленні ПДВ з Пскова, Тулы, Ульянаўска<ref name="Ширяев" />, а таксама «''спецыяльна завезеныя ў Крым грамадзянскія асобы''», якія «''выконвалі па гэтым плане ролю мірнага насельніцтва, рашуча падтрымаўшы расійскую армію пры захопе аб’ектаў''»<ref name="Ширяев2">{{Cite web |title=Валерий Ширяев. «''Крым. Год спустя. Что мы знаем теперь''». Новая газета, № 18, 20 февраля 2015 |url=http://www.novayagazeta.ru/politics/67348.html |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423052033/http://www.novayagazeta.ru/politics/67348.html |archive-date=23 красавіка 2022 |url-status=dead }}</ref>. Як заявіў у 2015 годзе прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін, падчас крымскіх падзей міністэрству абароны РФ было даручана «''пад выглядам узмацнення аховы нашых ваенных аб’ектаў у Крыме перакінуць туды спецпадраздзяленні галоўнага выведупраўлення і сілы марской пяхоты, дэсантнікаў''» для блакавання і раззбраення ўкраінскіх вайсковых частак<ref>{{cite news|url=http://ria.ru/defense_safety/20150315/1052653521.html|title=Путин: силы ГРУ и морпехи посылались в Крым разоружать армию Украины|date=2015-03-15|publisher=РИА Новости|access-date=2015-06-18|archive-url=https://archive.today/20150618152248/http://ria.ru/defense_safety/20150315/1052653521.html|archive-date=2015-06-18}}</ref>. У ноч з 28 лютага на 1 сакавіка пачалося блакіраванне ўкраінскіх вайсковых частак у Крыме «атрадамі самаабароны» і ўзброенымі людзьмі без знакаў адрознення. Карэспандэнт украінскага тэлеканала «[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]» Раман Бочкала паведаміў, што «''паўсюдна ў вайсковых частках Крыма ідуць перамовы. Прыязджаюць расійскія ваенныя і патрабуюць ад камандзіраў перападпарадкавана крымскаму ўраду. А ўлічваючы, хто яго ўзначальвае, то, па сутнасці, Маскве. Задача — вывесці войска з-пад кантролю Кіева. Добрая навіна: калі гэта адбудзецца, вайны не будзе. Дрэнная навіна: Украіна страціць Крым''»<ref name="Siege-1-3">[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/1/osada-kryma-hronika-subboty-6174/ Крым в осаде: хроника субботы]</ref>. У прыватнасці, быў ажыццёўлены сілавы захоп аэрадрома «Кіраўскае», дзе размяшчалася рота асобнага батальёна марской пяхоты ў складзе 43 вайскоўцаў і шасці бронетранспарцёраў БТР-80. Да аэрадрома прыбыла група расійскіх вайскоўцаў на грузавых аўтамабілях і БТР у суправаджэнні казакоў. Казакі растлумачылі, што асцерагаюцца прыбыцця на аэрадром самалётаў з дэсантнікамі з цэнтральных і заходніх рэгіёнаў Украіны. Пасля захопу аэрадрома было выведзена са строю абсталяванне для кіраўніцтва палётамі<ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/rossiyskie-soldaty-vyveli-iz-stroya-oborudovanie-aerodroma-v-krymu |title=Российские солдаты вывели из строя оборудование аэродрома в Крыму |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221551/http://www.e-crimea.info/news/rossiyskie-soldaty-vyveli-iz-stroya-oborudovanie-aerodroma-v-krymu |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Map of the Crimea - RU.png|thumb|Крым.]] 1 сакавіка цэнтр Сімферопаля знаходзіўся пад кантролем узброеных людзей, па вуліцах раз’язджалі ваенныя грузавікі, ля будынка парламента былі выстаўлены два кулямётныя гнязды. «[[Ветлівыя людзі]]» у форме без знакаў адрознення блакавалі адміністрацыйныя будынкі і аб’екты інфраструктуры. У іх лік акрамя будынка ўрада і Вярхоўнага савета Крыма ўвайшлі аэрапорт, тэлерадыёстанцыі, аб’екты «Укртелекома»<ref name="Ширяев" />, ваенкаматы<ref>[http://vesti-ukr.com/krym/40425-v-simferopole-neizvestnye-zablokirovali-centralnyj-voenkomat В Симферополе неизвестные заблокировали центральный военкомат]</ref>. [[Файл:Selbstverteidigung auf der Krim, März 2014.jpg|міні|Ахова ўрадавых устаноў «атрадам самаабароны» ў Сімферопалі. 2 сакавіка 2014 года.]] Раніцай новы кіраўнік крымскай міліцыі з групай суправаджаючых асоб з’явіўся ў Сімферопалі і паспрабаваў прарвацца ў будынак ГУУС, але быў спынены «атрадам самаабароны»<ref>[http://society.lb.ua/accidents/2014/03/01/257781_genkonsul_rossii_krimu.html Генконсул России в Крыму не подтверждает информацию о жертвах среди россиян]</ref>. На першым пасяджэнні крымскага ўрада ў новым складзе Сяргей Аксёнаў паведаміў, што ўлады Крыму наладзілі супрацоўніцтва з Чарнаморскім флотам па сумеснай ахове жыццёва важных аб’ектаў. У сувязі са спробай Аўруцкага прарвацца ў будынак ГУУС Аксёнаў перападпарадкаваў сабе ўсе сілавыя структуры на тэрыторыі Крыму<ref>[http://www.newsru.com/world/01mar2014/simferopol.html Центр Симферополя взяли под контроль вооружённые люди, на улицах — военные грузовики]</ref><ref>[http://www.kianews.com.ua/news/centr-simferopolya-polnostyu-okruzhen-voennymi Центр Симферополя полностью окружен военными] // Крымское информационное агентство, 1.03.2014</ref><ref>{{Cite web |title=Все службы Симферополя работают в штатном режиме, — Агеев |url=http://www.3652.ru/news/484491 |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805082806/https://www.3652.ru/news/484491 |archive-date=5 жніўня 2018 |url-status=dead }}</ref> і, «''разумеючы сваю адказнасць за жыццё і бяспеку грамадзян''», звярнуўся да прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна з просьбай «''аб аказанні садзейнічання ў забеспячэнні міру і спакою на тэрыторыі АРК''», паколькі «''ў выніку гэтага прызначэння [Аўруцкага кіраўніком крымскай міліцыі], а таксама наяўнасці на тэрыторыі аўтаноміі неапазнаных узброеных груп, баявой тэхнікі і няздольнасці сілавых структур, размешчаных у АРК, эфектыўна кантраляваць сітуацыю, на тэрыторыі Крыму з’явіліся беспарадкі''»<ref name="cgr1314">{{cite news|url=http://crimea.gov.ru/news/01_03_14|title=Обращение Председателя Совета министров АРК Сергея Аксенова|publisher=Пресс-служба Верховного Совета АРК|date=2014-03-01|access-date=2014-11-08|archive-url=https://archive.today/20141108181412/http://crimea.gov.ru/news/01_03_14|archive-date=2014-11-08}}</ref>. В. а. міністра абароны Украіны [[Ігар Іосіфавіч Ценюх|Ігар Ценюх]] заявіў на пасяджэнні ўрада, што Расія павялічыла свой ваенны кантынгент у Крыме на шэсць тыс. вайскоўцаў, груба парушыўшы існуючыя пагадненні. Паводле яго слоў, на паўвостраў было перакінута таксама каля 30 расійскіх [[БТР-80]], расійскія вайскоўцы блакуюць адміністрацыйныя будынкі і ваенныя часткі, што таксама з’яўляецца грубым парушэннем дамоўленасцей, у тым ліку [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]]<ref>[http://www.unn.com.ua/ru/news/1311111-rf-zbilshila-zbroyni-sili-v-krimu-na-6-tis-soldativ-i-porushila-ugodu-minoboroni РФ увеличила вооружённые силы в Крыму на 6 тыс. солдат и нарушила соглашение — Минобороны] // УНН, 01.03.2014</ref>. Тым часам у порт Феадосіі зайшоў расійскі дэсантны карабель «Зубр». Невядомыя ўзброеныя людзі ачапілі ваенную базу спецпадраздзялення «Тыгр» у пасёлку Краснакаменка пад Феадосіяй. Вайскоўцы ЧФ канчаткова заблакіравалі памежную частку ў Балаклаве і прапанавалі ўкраінскім пагранічнікам пакінуць частку на сваіх караблях, перадаўшы яе цалкам пад кантроль расійскіх вайскоўцаў. Украінскі бок прапанову прыняў<ref name="Siege-1-3" /><ref>[http://lb.ua/news/2014/03/01/257739_pogranichnaya_chast_balaklave.html Пограничная часть в Балаклаве перешла под контроль российских войск]</ref>. У Джанкоі расійскія войскі занялі былы аэрадром. У Крым па трасе Харкаў-Сімферопаль працягваюць прыбываць аўтамабілі з расійскімі «казакамі», якія робяць «перавалачны» прыпынак у Джанкоі<ref>[http://investigator.org.ua/news/120487/ В Джанкое российские войска заняли бывший аэродром]</ref>. Паводле дадзеных Дзяржпагранслужбы Украіны, «''у 21.10 1 сакавіка ў порт Севастопаля ўвайшлі два вялікія дэсантныя караблі Балтыйскага флоту Расійскай Федэрацыі «Калінінград» і «Мінск». 2 сакавіка гэтага года ў г. Севастопаль зайшлі вялікія дэсантныя караблі «[[Аленегорскі гарняк]]» Паўночнага флоту і «Георгій Пераможца» Балтыйскага флоту Расійскай Федэрацыі. Заход ваенных караблёў ажыццёўлены… без дазволу адміністрацыі Дзяржаўнай пагранічнай службы Украіны''»<ref name="AC-3-3" />. У далейшым гэтыя караблі выкарыстоўваліся пры перакідцы тэхнікі ў Крым з Наварасійска<ref>[http://investigator.org.ua/news/121018/ За сутки в Крыму разгрузилось уже пять кораблей РФ]</ref>. Вечарам 1 сакавіка, атрымаўшы звароты ад Сяргея Аксёнава і Віктара Януковіча, прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін унёс у Савет Федэрацыі зварот аб выкарыстанні расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны «''да нармалізацыі грамадска-палітычнай абстаноўкі ў гэтай краіне''»<ref>{{cite web|url=http://www.kremlin.ru/news/20353|title=Владимир Путин внёс обращение в Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации|date=01.03.2014|publisher=Официальный сайт Президента России|access-date=2014-03-02}}</ref>. Прычыны запыту, абвешчаныя ў звароце, — экстраардынарная сітуацыя, якая склалася ва Украіне і пагроза жыццю грамадзян Расіі і асабістага складу вайсковага кантынгенту Узброеных Сіл РФ, які дыслакуецца на тэрыторыі Украіны. Савет Федэрацыі, сабраўшыся на пазачарговае пасяджэнне, аднагалосна 90 галасамі (100 % прысутных, 54,2 % складу палаты) даў згоду на выкарыстанне расійскіх войскаў ва Украіне<ref>[http://council.gov.ru/media/files/41d4c8b9772e9df14056.pdf Стенограмма 347 (внеочередного) заседания Совета Федерации от 01.03.2014]</ref><ref name="AllowMil">[http://council.gov.ru/press-center/news/39851/ Совет Федерации дал согласие на использование Вооружённых Сил России на территории Украины]</ref>. Дэпутаты гарадскога савета Севастопаля прагаласавалі за тое, каб не падпарадкоўвацца рашэнням новых улад Украіны: «''У цяперашняй сітуацыі, выкарыстоўваючы словы класіка, у нас, дэпутатаў, якія выказваюць волю народа, застаўся толькі адзін выбар: або прамаўчаць, глядзець, як прыніжаюць наш „Беркут“, як узброеныя бандыты атрымліваюць пасады ў міністэрствах Украіны, або дзейнічаць''». Дэпутаты таксама прагаласавалі за падтрымку правядзення ў Крыме рэферэндуму аб статусе аўтаноміі і надзялілі адпаведнымі паўнамоцтвамі каардынацыйны савет Севастопаля па абароне і забеспячэнню жыццядзейнасці горада<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014091 Депутаты горсовета Севастополя проголосовали за неподчинение киевским властям]</ref>. Тым часам у Крыме, пасля сустрэчы з Аксёнавым, Аўруцкі падаў рапарт аб адстаўцы, а новым кіраўніком крымскай міліцыі быў прызначаны Сяргей Абісаў<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/03/01/171500.html |title=Авруцкий подал в отставку. В Крыму снова поменялся Глава МВД |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821031702/http://crimea.comments.ua/news/2014/03/01/171500.html |url-status=dead }}</ref>. На працягу ночы ва ўкраінскія воінскія часткі, дыслакаваныя на тэрыторыі Крыму, прыязджалі невядомыя «''перамоўшчыкі''», якія прапаноўвалі ўкраінскім вайскоўцам не аказваць супраціву ваеннаслужачым ВС РФ, скласці зброю і перайсці на бок «''законнай улады Крыму''», абяцаючы забяспечыць годныя ўмовы службы і сацыяльную абарону. У залежнасці ад сітуацыі, перамоўшчыкі ўгаворамі або сілай прымушалі выдаць ім зброю і боепрыпасы і вывозілі іх на грузавіках<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193743.html Российские военные в Крыму вывозят оружие из двух воинских частей ВСУ — источник]</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/120668/ Военнослужащие ЧФ сутки блокируют военные склады флота Украины. Журналистов просят о поддержке]</ref>. Так, раніцай [[2 сакавіка]] намеснік камандуючага Паўднёвай ваеннай акругай РФ і намеснік камандзіра 810-й брыгады марской пяхоты ЧФ прад’явілі ўльтыматум 1-му батальёну марской пяхоты ВМС Украіны ў Феадосіі — на працягу гадзіны скласці зброю і перадаць расійскім вайскоўцам склады<ref>[http://investigator.org.ua/news/120520/ Война идет: ультиматум сложить оружие морпехам в Феодосии предъявил замком Южного ВО России]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-obestochili |title=Блокированный в Феодосии батальон морпехов обесточили |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221316/http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-obestochili |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-ostalsya-bez-podvoza-produktov/ |title=Блокированный в Феодосии батальон морпехов остался без подвоза продуктов |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221327/http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-ostalsya-bez-podvoza-produktov/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://lb.ua/news/2014/03/07/258663_feodosii_vtoruyu_nedelyu_blokiruyut.html В Феодосии вторую неделю блокируют батальон морской пехоты]</ref>. У Севастопалі быў блакіраваны штаб ВМС Украіны, будынак быў абясточаны<ref name="Пикет" /><ref>[http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069215361/ Штаб флота ВМС в Севастополе отключили от света] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171225043007/http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069215361/ |date=25 снежня 2017 }}</ref>. Была блакіраваная 36-я брыгада берагавых войскаў, якая дыслакуецца ў с. Перавальным (Сімферопальскі раён)<ref>[http://investigator.org.ua/news/120529/ Украинские военные в Перевальном будут стоять насмерть при штурме российским спецназом. Приглашают журналистов быть свидетелями]</ref><ref>[http://www.pavda.com.ua/rus/news/2014/03/3/7017366/ В России подтвердили, что часть в Перевальном блокируют русские солдаты]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/120602/ Бойцы российского спецназа в Перевальном отошли от КПП бригады береговых войск Украины]</ref><ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/3/v-perevalnom-zhenshiny-i-samooborona-vstanut-za-mir-zhivym-shitom-6342/ В Перевальном женщины и самооборона встанут за мир живым щитом // Новости Крыма, 03.03.2014]</ref><ref>[http://interfax.com.ua/news/general/195198.html Бригада береговой обороны ВМС Украины не будет выполнять никаких ультиматумов — командование части]</ref><ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3317159-bryhada-berehovoi-oborony-vms-ukrayny-ne-budet-vypolniat-nykakykh-ultymatumov-zaiavlenye Бригада береговой обороны ВМС Украины не будет выполнять никаких ультиматумов — заявление]</ref>. Каля тысячы крымскіх татар паспрабавалі выступіць у якасці «''жывога шчыта''» паміж вайскоўцамі батальёна марской пяхоты ВМС Украіны (в/ч А-0669) у Керчы і групай узброеных расійскіх вайскоўцаў, ачапілі тэрыторыю вайсковай часткі<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193812.html Крымские татары пришли поддержать украинских военнослужащих к воинской части в Керчи]</ref>. 3 сакавіка ўкраінскі сцяг быў зняты, украінскія і расійскія вайскоўцы пачалі сумеснае нясенне варты<ref name="KerSeaGuard">[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25283914.html Невідомі у масках захопили територію Керченської морської охорони] — Радио Свобода</ref><ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3317080-rossyiskye-voennye-vydvynuly-ultymatum-ukraynskym-morpekham-v-kerchy Российские военные выдвинули ультиматум украинским морпехам в Керчи]</ref>. Да вечара 2 сакавіка бяскроўна былі захопленыя штабы Азова-Чарнаморскага рэгіянальнага кіравання і Сімферопальскага пагранічнага атрада Пагранслужбы Украіны<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193872.html В Крыму захвачены штабы погранвойск — Госпогранслужба Украины] // Интерфакс-Украина</ref>, усталяваны кантроль над адным з украінскіх дывізіёнаў СПА ў раёне мыса Фіялент<ref name="Ширяев" />. 2 сакавіка калегія Генеральнай пракуратуры Украіны выступіла са зваротам, у якім заявіла: «''Ваеннаслужачыя Узброеных сіл Украіны павінны памятаць, што яны прысягалі на вернасць ўкраінскаму народу! Такім чынам, выкананне імі патрабаванняў па здачы зброі, пакіданне ваеннай тэхнікі і месцаў дыслакацыі будзе расцэньвацца як дзяржаўная здрада з адпаведнымі прававымі наступствамі''»<ref>[http://www.gp.gov.ua/ua/news.html?_m=publications&_t=rec&id=134975 Звернення до працівників прокуратури, правоохоронних органів, суду, органів державної влади і місцевого самоврядування, військовослужбовців Збройних Сил та інших військових формувань України]</ref>. У ноч з 2 на [[3 сакавіка]] ў зале пасяджэнняў крымскага Савета міністраў адбылася цырымонія прыняцця прысягі шэрагам кіраўнікоў сілавых ведамстваў. На вернасць народу Крыму прысягнулі начальнік Службы бяспекі Пётр Зіма, начальнік Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў Сяргей Абісаў, начальнік Галоўнага ўпраўлення Службы па надзвычайных сітуацыях Сяргей Шахаў і выконваючы абавязкі начальніка пагранічнай службы Віктар Мельнічэнка (раней — першы намеснік начальніка Азова-Чарнаморскага рэгіянальнага кіравання Дзяржпагранслужбы Украіны). Раней, 2 сакавіка, прысягу прыняў контр-адмірал Дзяніс Беразоўскі, прызначаны камандуючым ВМС Крыму<ref name="oath" />. Паводле слоў Аксёнава, гэты дзень «''увойдзе ў гісторыю аўтаноміі як дзень фарміравання ўсіх яе сілавых структур''»<ref>[http://www.kianews.com.ua/news/glavy-pyati-silovyh-struktur-kryma-prinesli-prisyagu-narodu Главы пяти силовых структур Крыма принесли присягу народу]</ref>. Урад Крыма распачаў спробу схіліць на свой бок асабісты склад і кіраўнікоў сілавых ведамстваў Украіны на тэрыторыі Крыму, але, як паведамлялі ўкраінскія СМІ, гэтыя спробы не мелі поспеху. Так, было заяўлена, што супрацоўнікі Галоўнага ўпраўлення [[Служба бяспекі Украіны|СБУ]] ў АР Крым адмовіліся прызнаваць прызначанага новымі крымскімі ўладамі кіраўніка<ref name="GUSBU" />. Начальнік Крымскага тэрытарыяльнага камандавання ўнутраных войскаў Украіны Мікалай Балан заявіў, што ўнутраныя войскі падпарадкоўваюцца міністру ўнутраных спраў і «''ўсе вайскоўцы на 100 прцэнтаў верныя сваёй прысязе і свайму воінскаму абавязку''»<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193879.html Расположенные в Крыму Внутренние войска верны присяге и имеют достаточно сил и средств для обороны — заявление]</ref>. Адмовіўся падпарадкоўвацца новаму прэм’ер-міністру Крыма і кіраўнік Дзяржаўнай пенітэнцыярнай службы Украіны ў АР Крым і Севастопалі Алег Грач<ref>[http://ru.tsn.ua/ukrayina/glavnyy-tyuremschik-kryma-otkazalsya-podchinyatsya-nelegitimnomu-premeru-352627.html Главный тюремщик Крыма отказался подчиняться нелегитимному премьеру] — ТСН, 3 марта 2014</ref>. У Дзяржаўнай пагранічнай службе паведамілі: «''Нягледзячы на ​​вельмі вострае супрацьстаянне ў Сімферопалі з расійскімі спецназаўцамі, памежнікі не страцілі кіравання падраздзяленнямі аховы дзяржаўнай мяжы ў Крыме''»<ref name="ENW-GPS" />. 3 сакавіка прэзідыум Вярхоўнага Савета АРК заявіў, што развіццё палітычнай сітуацыі ва Украіне «''дае важкія падставы для боязі за лёс краіны, стварае пагрозу міру і стабільнасці ў Крыме''». На думку прэзідыума, пастанова Вярхоўнай Рады Украіны «''Аб самаўхіленне прэзідэнта Украіны…''» парушыла Канстытуцыю Украіны, які не прадугледжвае спыненне паўнамоцтваў прэзідэнта па прычыне адыходу ад іх выканання, таму «''прававыя падставы для ўскладання абавязкаў прэзідэнта Украіны на старшыню Вярхоўнай Рады Украіны Турчынава А. В. <…> адсутнічаюць''». Парламент АРК, які нясе адказнасць за забеспячэнне правоў і свабод яе жыхароў, не можа заставацца іншым назіральнікам разбуральных працэсаў, якія адбываюцца ў краіне, і «''менавіта гэтыя акалічнасці''» заахвоцілі нд АРК прыняць рашэнне «''аб правядзенні рэспубліканскага (мясцовага) рэферэндуму як формы прамога народаўладдзя па пытаннях удасканалення статусу і паўнамоцтваў аўтаноміі''». Прэзідыум заявіў, што пытанне рэферэндуму не ўтрымлівае палажэнняў аб аддзяленні АРК ад Украіны, пры гэтым «''мы выступалі і выступаем за надзяленне Крымскай аўтаноміі шырокімі паўнамоцтвамі, якія павінны быць гарантаваныя пры любых зменах цэнтральнай улады і канстытуцыі Украіны''»<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11606 Заявление Президиума ВС АРК от 03.03.2014]</ref>. Прэзідыум ВС АРК падтрымаў перанос рэферэндуму аб статусе і паўнамоцтвах Крыму на 30 сакавіка<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11607 О некоторых вопросах обеспечения организации и проведения республиканского (местного) референдума в Автономной Республике Крым]</ref>. Старшыня ВС АРК Уладзімір Канстанцінаў заявіў, што ад жыхароў Севастопаля паступіла ініцыятыва аб змяненні прававога статусу горада і перападпарадкаванне яго наўпрост уладам Крыму<ref>[http://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201403031445-t1i8.htm Севастополь хочет войти в состав Крыма] — ТРК Звезда, 3 марта 2014</ref>. Прэм’ер-міністр Расіі [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]] заявіў, што расійскі ўрад гатовы аказаць Крыму фінансавую дапамогу. Кіраўнік Мінфіна [[Антон Германавіч Сілуанаў|Антон Сілуанаў]] праінфармаваў, што дэфіцыт бюджэту аўтаноміі складае ў пераліку каля 35 мільярдаў рублёў. Фінансавая дапамога РФ павінна стабілізаваць фінансавую сістэму Крыма, забяспечыць бесперабойную выплату заробкаў, пенсій, дапамог і стабільную працу бюджэтных устаноў рэспублікі<ref>[http://www.finmarket.ru/economics/article/3644091 Россия сулит Крыму масло вместо пушек — «''Экономика''» — Финмаркет]</ref>. [[Файл:VOA-Crimea-Saint-George.jpg|right|thumb|250px|[[Георгіеўская стужка|Георгіеўскія стужачкі]] ў Крыме, 3 сакавіка 2014 года.]] Тым часам з Крыма паступалі паведамленні пра тое, што камандуючы Чарнаморскім флотам РФ Аляксандр Вітко нібыта прапанаваў украінскім ваеннаслужачым здацца да 5 гадзін раніцы 4 сакавіка; у адваротным выпадку, расійскія ваенныя пагражаюць прыступіць да штурму падраздзяленняў і частак УС Украіны па ўсім Крыме; у Севастопалі казакі паспрабавалі захапіць штаб ВМСУ пры падтрымцы расійскіх марскіх пяхотнікаў<ref>[http://investigator.org.ua/news/120782/ В нескольких воинских частях в Крыму начался штурм по одному сценарию]</ref>, у Севастопальскай бухце караблі расійскага Чарнаморскага флоту блакавалі караблі ВМСУ «''Цярнопаль''» і «''Славуціч''»<ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/korabli-vmsu-zablokirovali-v-buhte-sevastopolya |title=Корабли ВМСУ заблокировали в бухте Севастополя |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221416/http://www.e-crimea.info/news/korabli-vmsu-zablokirovali-v-buhte-sevastopolya |url-status=dead }}</ref>, ракетны катэр ЧФ РФ [[Блакада ўкраінскага флоту на возеры Данузлаў|заблакаваў выхад з возера Данузлаў]]<ref>[http://investigator.org.ua/news/120736/ Ракетный катер ЧФ РФ заблокировал выход из озера Донузлав]</ref>. У Дзяржпагранслужбы Украіны заявілі, што на паромнай пераправы Крым-Каўказ адбываецца назапашванне бронетэхнікі, працягваюцца актыўныя перамяшчэнні караблёў расійскіх ВМС у акваторыю Чорнага мора на ўваход і выхад з порта Севастопаль, расійскія ваенныя ажыццяўляюць маральны і фізічны ціск на пагранічнікаў і актыўна вядуць спробы вярбоўкі персаналу<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3313896-na-kerchenskoi-paromnoi-pereprave-skoplenye-bronetekhnyky На Керченской паромной переправе скопление бронетехники]</ref>. Асабісты склад 10-й Сакскай марской авіябрыгады ВМСУ (с. Навафёдараўка) ажыццявіў перакідку на запасны аэрадром баявых верталётаў і самалётаў брыгады, каб не дапусціць іх захопу расійскімі ваеннымі<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/194151.html Сакская морская авиабригада передислоцировала авиатехнику на континент]</ref>. У Дзяржаўнай пагранічнай службе Украіны паведамілі аб прарыве ў бок Украіны двух мікрааўтобусаў і трох грузавікоў Камаз з узброенымі асобамі праз пункт пропуску паромных зносін «Крым-Кубань» у Керчы пад прыкрыццём ваеннаслужачых ЧФ РФ. У далейшым гэтая група ўзброеных асоб з прымяненнем фізічнай сілы захапіла месца дыслакацыі аддзела пагранслужбы «Керч»<ref>[http://interfax.com.ua/news/political/194170.html В Украину через Керченскую переправу прорвались автобусы и грузовики с вооружёнными лицами, игнорируя погранконтроль — Госпогранслужба]</ref>. Каардынацыйны савет Севастопаля, «улічваючы стабілізацыю сітуацыі ў горадзе», прыняў рашэнне завяршыць фарміраванне новых атрадаў народнага апалчэння, паколькі «дзякуючы актыўнай падтрымцы жыхароў» каардынацыйны савет кантралюе ключавыя сілавыя структуры забеспячэння правапарадку<ref>[https://archive.today/20150307204620/http://sevispolkom.su/sevispolkom/o-priekrashchienii-formirovaniia-otriadov-narodnogho-opolchieniia-i-dalnieishikh-dieistviiakh-dobrovoltsiev/index.html Распоряжение № 4 «О прекращении формирования отрядов народного ополчения и дальнейших действиях добровольцев»]</ref>. Раніцай 4 сакавіка прэм’ер-міністр Крыма [[Сяргей Аксёнаў]] заявіў на прэс-канферэнцыі ў Сімферопалі, што асабісты склад украінскіх вайсковых частак гатовы падпарадкавацца новаму ўраду Крыма і што ў дачыненні да камандзіраў, якія адмаўляюцца выконваць яго загады, будуць распачатыя крымінальныя справы: «''Здавацца ніхто нікому не прапануе, ідуць перамовы з ваеннымі часткамі, якія ўсё абсалютна ў Крыме заблакіраваны сіламі самаабароны… У асобных частках ёсць камандзіры, якія падбухторваюць салдат да невыканання маіх загадаў, як на сённяшні дзень вярхоўнага галоўнакамандуючага. Папярэджваю ўсіх камандзіраў: у дачыненні да іх, калі яны не падпарадкуюцца законнаму ўраду Крыму, будуць распачатыя крымінальныя справы… Жарты ўсе скончаны. Калі праз дзеянні дадзеных камандзіраў пральецца кроў, пакаранне будзе вельмі лютая''»<ref>[http://investigator.org.ua/news/120825/ «''Верховный главнокомандующий''» Крыма Аксенов грозит уголовными делами командирам, отказавшимся ему подчиняться]</ref>. 4 сакавіка кіраўнік СБУ [[Валянцін Налівайчанка]] паскардзіўся, што расійскія ваенныя заблакавалі працу органаў бяспекі Украіны ў Крыме. Паводле слоў Налівайчанкі, СБУ звярнулася да расійскага боку з патрабаваннем прадастаўлення магчымасці органам бяспекі працаваць, аднак «''па стане на гэтую хвіліну адказу няма''»<ref>[http://www.ukrinform.ua/ukr/news/rosiyski_viyskovi_blokuyut_robotu_organiv_bezpeki_u_krimu___nalivaychenko_1914464 Російські військові блокують роботу органів безпеки у Криму — Наливайченко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140328213717/http://www.ukrinform.ua/ukr/news/rosiyski_viyskovi_blokuyut_robotu_organiv_bezpeki_u_krimu___nalivaychenko_1914464 |date=28 сакавіка 2014 }}</ref><ref>[http://society.lb.ua/life/2014/03/04/258208_prorossiyskie_aktivisti.html Пророссийские активисты заблокировали управление СБУ в Севастополе]</ref>. Прэзідэнт Пуцін правёў прэс-канферэнцыю аб сітуацыі ва Украіне, дзе, у прыватнасці, адмаўляў удзел расійскіх войскаў у крымскіх падзеях, заявіўшы, што там дзейнічаюць толькі мясцовыя сілы самаабароны<ref name="conf-4-3">[http://www.kremlin.ru/news/20366 Владимир Путин ответил на вопросы журналистов о ситуации на Украине]</ref>. У адказ афіцэры-камандзіры Севастопальскай брыгады надводных караблёў, караблёў ВМС Украіны «Славуціч» і «Цярнопаль» у паведамленні для СМІ заявілі, што лічаць сябе правамоцнымі «абвінаваціць прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў непрыхаванай хлусні», а таксама сказалі, што «''ў сапраўдны момант ваенныя караблі ВМС Украіны „Цярнопаль“ і „Славуціч“, якія знаходзяцца непасрэдна ў Севастопальскай бухце, блакаваныя баявымі караблямі і судамі Чарнаморскага флоту ВМФ Расіі, на кожным з якіх знаходзяцца падраздзяленні марской пяхоты колькасцю да аднаго ўзвода, узброеныя аўтаматычнай зброяй і ў адпаведнай экіпіроўцы''»<ref name="UP-4-3" />. [[Файл:2014-03-10 - Yevpatoria military base - 0104.JPG|thumb|Ваенная частка ў Еўпаторыі.]] На працягу гэтага дня экіпаж карабля кіравання «Славуціч» прадухіліў спробу захопу карабля ўзброенай групай<ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/ekipazh-korablya-slavutich-otbil-napadenie-vooruzhennoy-gruppy |title=Экипаж корабля «Славутич» отбил нападение вооружённой группы |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221352/http://www.e-crimea.info/news/ekipazh-korablya-slavutich-otbil-napadenie-vooruzhennoy-gruppy |url-status=dead }}</ref>. Начальнік радыётэхнічных войскаў Паветраных Сіл УС Украіны палкоўнік Сяргей Вішнеўскі паведаміў, што ўсе камандныя пункты, радыётэхнічныя батальёны і роты на тэрыторыі Крыму знаходзяцца ў аблозе расійскіх войскаў і атрадаў крымскай самаабароны<ref>[http://15minut.org/article/v-minoborony-uverjajut-chto-kontrolirujut-vozduh-nad-krymom-2014-03-04-19-10-00-2014-03-04-20-31-00 В Минобороны уверяют, что контролируют воздух над Крымом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402205022/http://15minut.org/article/v-minoborony-uverjajut-chto-kontrolirujut-vozduh-nad-krymom-2014-03-04-19-10-00-2014-03-04-20-31-00 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. Расійскія спецназаўцы прарваліся на тэрыторыю зенітна-ракетнага палка пад Еўпаторыяй (в/ч А-4519)<ref name="IFEvp" /><ref>[http://investigator.org.ua/news/120940/ В Евпатории украинские военные живым щитом охраняют оружие]</ref><ref>[http://interfax.com.ua/news/general/195121.html Украинскому полку в Евпатории поставлен ультиматум о сложении оружия — представитель командования]</ref><ref>[http://society.lb.ua/accidents/2014/03/10/258785_sovmin_krima_vidvinul_ultimatum.html Совмин Крыма выдвинул ультиматум воинский части в Евпатории]</ref>. Тым часам, як паведаміла «[[Радыё Свабода]]» са спасылкай на відавочцаў, расійскія ваенныя ўсталявалі на КПП «Турэцкі вал», размешчаным на мяжы [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]] і Крыму, узмоцнены блакпост і абкопваць абарончыя пазіцыі для людзей і тэхнікі. Паводле іх слоў, на КПП знаходзіцца каля 50 узброеных расійскіх вайскоўцаў і ваенная тэхніка — не менш за тры БТР, шэсць-сем браніраваных аўтамабіляў «Тыгр» (ці «Вяпрук»), некалькі грузавых аўтамабіляў і інжынерная тэхніка<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25284793.html Російські військові окопуються на Перекопському перешийку — очевидці]</ref>. Дзяржпагранслужбы Украіны, са свайго боку, разгарнула тры кантрольна-прапускныя пункты і выставіла памежныя патрулі на адміністрацыйнай мяжы з АР Крым. Кантрольныя пункты былі разгорнутыя ў раёне населеных пунктаў Салькова, Каланчак і Чаплінка. Згодна з інфармацыяй, гэтыя пункты і патрулі ўзмоцнены вайскоўцамі мабільных падраздзяленняў пагранвойскаў, супрацоўнікамі МУС і вайскоўцамі УСУ<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/events/3314568-ukraynskye-pohranychnyky-razvernuly-try-kpp-na-vezde-v-krym Украинские пограничники развернули три КПП на въезде в Крым]</ref>. У Генеральным штабе Узброеных сіл Украіны заявілі, што, паводле наяўнай інфармацыі, на тэрыторыі Крыму знаходзяцца расійскія вайскоўцы, якія не ўваходзяць у склад ЧФ, — у прыватнасці, са складу 18-й асобнай механізаванай брыгады, якая дыслакуецца ў [[Чачэнская Рэспубліка|Чачэнскай Рэспубліцы]] (паводле дадзеных журналістаў «Новай газеты», на самай справе ад прыцягнення чачэнцаў у міністэрстве абароны РФ адмовіліся<ref name="Ширяев" />), а таксама 31-й асобнай дэсантна-штурмавой брыгады ПДВ ([[Ульянаўск]]) і 22-й брыгады спецпрызначэння ([[Краснадарскі край]])<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/194412.html В Крыму находятся российские военнослужащие не только из частей ЧФ РФ, утверждают в Генштабе ВСУ]</ref>. [[5 сакавіка]] Сяргей Аксёнаў звярнуўся да ваеннаслужачых органаў ваеннага кіравання і воінскіх частак Украіны, дыслакаваных у Крыме, з заклікам абараніць аўтаномію ад «недабітых паслядоўнікаў Бандэры», якія «забіваюць і гвалтуюць, рабуюць і займаюцца марадзёрствам». Паводле слоў Аксёнава, «тыя, хто заняў кіруючыя пасады ў дзяржаве, няздольныя аднавіць закон і парадак. Сітуацыя становіцца крытычнай і патрабуе прыняцця неадкладных і надзвычайных мер», і ў дадзеным становішчы гарантаваць мір і стабільнасць у Крыме могуць толькі рэгулярныя ўзброеныя сілы, якія ствараюцца новым урадам. Прэм’ер-міністр Крыма заклікаў ваеннаслужачых, у перыяд да правядзення ў АРК рэферэндуму: # Не прымяняць зброю, каб пазбегнуць кровапраліцця і далейшага абвастрэння сітуацыі; # Захоўваць арганізаванасць і парадак, «не паддавацца на правакацыі» з боку прадстаўнікоў украінскіх улад; # Працягваць выконваць службовыя і спецыяльныя абавязкі ў сваіх вайсковых частках; # Беспярэчна выконваць указанні Савета міністраў АРК, загады і распараджэнні камандзіраў і начальнікаў. Аксёнаў заявіў, што, як Вярхоўны Галоўнакамандуючы ўзброенымі Сіламі АРК, ён гарантуе ўсім вайскоўцам УС Крыму высокі ўзровень грашовага забеспячэння, поўны пакет сацыяльных гарантый, рашэнне жыллёвай праблемы, працаўладкаванне членаў сем’яў, пазачарговае прадастаўленне месцаў у дзіцячых дашкольных і школьных установах<ref>[http://15minut.org/article/aksenov-priglashaet-v-krymskuju-armiju-zapugivaja-banderovcami-2014-03-05-08-54-2014-03-05-09-18-04 Аксенов приглашает в крымскую армию, запугивая «бандеровцами»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402140105/http://15minut.org/article/aksenov-priglashaet-v-krymskuju-armiju-zapugivaja-banderovcami-2014-03-05-08-54-2014-03-05-09-18-04 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. У Сімферопалі невядомыя ўзброеныя людзі ў ваеннай форме заблакіравалі аўтамабіль спецыяльнага пасланніка [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара ААН]] Роберта Серы, які быў вымушаны перапыніць сваё знаходжанне ў Крыме і пакінуць паўвостраўв<ref>[http://www.newsru.com/world/05mar2014/specposlannic.html Спецпосланнику генсека ООН в Симферополе угрожали неизвестные вооружённые лица]</ref>. Як пракаментаваў гэты інцыдэнт Сяргей Аксёнаў, «''мы не накіроўвалі ім запрашэнне, яны не папярэджвалі аб прыездзе, звычайная ў такіх выпадках працэдура не была выкананая''»<ref>[http://ria.ru/world/20140305/998322219.html Аксёнов: руководство Крыма не приглашало в регион представителей ООН]</ref>. Ракетны крэйсер «Масква» са складу ЧФ у суправаджэнні чатырох судоў забеспячэння ўстаў ля ўваходу ў бухту Данузлаў, блакіруючы такім чынам выхад караблёў ВМС Украіны<ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/ukrainskim-korablyam-zakryli-vyhod-iz-ozera-donuzlav |title=Украинским кораблям закрыли выход из озера Донузлав |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221629/http://www.e-crimea.info/news/ukrainskim-korablyam-zakryli-vyhod-iz-ozera-donuzlav |url-status=dead }}</ref>. Як паведаміла прэс-служба Дзяржаўнай пагранічнай службы Украіны, 12 адзінак карабельнай-катэрнага складу Севастопальскага і Ялцінскага атрадаў марской аховы, якія пайшлі з Крыма дзеля захавання жыцця і здароўя асабовага складу, прадухілення захопу караблёў, узбраення і тэхнікі, прыбылі ў Адэскі атрад марской аховы, дзе будуць задзейнічаны ў ахове тэрытарыяльнага мора і выключнай (марской) эканамічнай зоны Украіны<ref>[http://investigator.org.ua/news/120953/ Пограничные корабли из Крыма передислоцированы в Одессу]</ref>. На прэс-канферэнцыі ў Севастопалі было абвешчана, што ў горад прыбылі пяць добраахвотнікаў з Сербіі, каб дапамагчы мясцовым атрадам самаабароны і казакам забяспечыць парадак на блок-пасадах вакол горада. Сербы прадстаўляюць арганізацыю «Рух чэтнікаў». Паводле іх слоў, яны ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях у Косаве ў 1999 годзе ў складзе апалчэнцаў. «Мы прыехалі па запрашэнні казакоў. Падчас грамадзянскай вайны ў Югаславіі мноства рускіх добраахвотнікаў прыязджалі падтрымаць сербскі народ. Мы народ маленькі і не можам даслаць вялікую колькасць людзей, але ў нас вялікая любоў да рускага народа», — сказаў кіраўнік групы Мілуцін Малішыч<ref name="Chetnik-SMB" />. 6 сакавіка камандуючы ВМСУ контр-адмірал Сяргей Гайдук заявіў, што ўкраінскія ваенныя з усіх сіл імкнуцца не дапусціць кровапраліцця і ахвяр сярод мірнага насельніцтва: «Сёння ў нашым славутым горадзе, як і на тэрыторыі ўсяго Крымскага паўвострава, склалася вельмі няпростая сітуацыя. Наша мэта, перш за ўсё, — не зганьбіць крымскую зямлю крывёю братазабойства, захаваць усіх жывымі і здаровымі, не дазволіць палітычным супярэчнасцям разарваць сям’і і дзяцей»<ref name="AC-3-6" />. {{падвойная выява|права|Secession referendum IMG 9077-1.jpg|148|Secession referendum IMG 9078-1.jpg|148|Рашэнне Севастопальскага гарадскога савета аб правядзенні агульнакрымскага рэферэндума і пра ўваходжанне Севастопаля ў склад Расіі. 6 сакавіка 2014 года.}} Вярхоўны Савет АР Крым<ref name="radaref">[http://crimea.gov.ru/news/06_03_2014_1 Парламент Крыма принял постановление «О проведении общекрымского референдума»]</ref> і [[Севастопальскі гарадскі савет]]<ref>{{cite web|url=http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12242-tekst-resheniya-vneocherednoj-sessii-ot-06-marta-2014-goda-7151-ob-uchastii-v-prov.edenii-obshchekrymskogo-referenduma|title=Текст решения внеочередной сессии от 6 марта 2014 года № 7151 «''Об участии в проведении общекрымского референдума''»|date=2014-03-06|publisher=Официальный сайт Севастопольского городского совета|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140308072323/http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12242-tekst-resheniya-vneocherednoj-sessii-ot-06-marta-2014-goda-7151-ob-uchastii-v-prov.edenii-obshchekrymskogo-referenduma|archive-date=8 сакавіка 2014|url-status=dead}}</ref> прынялі рашэнне ўвайсці ў склад Расіі ў якасці суб’ектаў Федэрацыі і правесці рэферэндум на тэрыторыі АР Крым і Севастопаля, прычым не 30, а 16 сакавіка, вынеслі на рэферэндум пытанне аб уваходжанні Крыма ў склад Расіі на правах суб’екта Федэрацыі або аднаўленні Канстытуцыі Крыму 1992 года пры захаванні паўвострава ў складзе Украіны. Пазней намеснік старшыні Вярхоўнага Савета Крыма Рыгор Іофе заявіў, што змяненне фармулёўкі пытання было выклікана рэакцыяй украінскіх улад на рашэнне аб правядзенні рэферэндуму ў Крыме, на які раней не планавалася выносіць пытанне аб выхадзе аўтаноміі са складу Украіны<ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/08/change/ В Крыму объяснили изменение вопросов референдума]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news_in_brief/2014/03/140307_hk_konstantinov_moskow.shtml Константинов: рішення про референдум приймали терміново через загрозу арешту // BBC, украинская редакция, 7/03/2014]</ref> (на Сяргея Аксёнава і Уладзіміра Канстанцінава была заведзеная крымінальная справа па артыкулу «Дзеянні, накіраваныя на гвалтоўнае змяненне або звяржэнне канстытуцыйнага ладу ці на захоп дзяржаўнай улады», і як стала вядома 5 сакавіка, кіеўскі суд вынес пастанову аб іх затрыманні). Крымскія дэпутаты прынялі рашэнне звярнуцца да кіраўніцтва Расіі з прапановай «аб пачатку працэдуры ўваходжання ў склад Расійскай Федэрацыі ў якасці суб’екта Расійскай Федэрацыі». Тлумачачы сваё рашэнне, парламентарыі заявілі, што ва Украіне «''ў выніку антыканстытуцыйнага перавароту захапілі ўладу нацыяналістычныя сілы», якія «груба парушаюць Канстытуцыю і законы Украіны, неад’емныя правы і свабоды грамадзян, уключаючы права на жыццё, свабоду думкі і словы, права размаўляць на роднай мове''», пры гэтым «экстрэмісцкія групоўкі распачалі шэраг спроб пранікнення ў Крым у мэтах абвастрэння сітуацыі, эскалацыі напружанасці і незаконнага захопу ўлады»<ref name="radaref" />. Крымскія заканадаўцы вырашылі таксама сфармаваць незалежныя ад Украіны органы выканаўчай улады Крыму: Міністэрства юстыцыі, унутраных спраў, надзвычайных сітуацый, прамысловай палітыкі, паліва і энергетыкі, па інфармацыі і масавых камунікацыях, пракуратуру, службу бяспекі, падатковую і пэнітэнцыярную службу і сацыяльныя фонды<ref name="cgr-6-3-m">[http://crimea.gov.ru/act/11691 Об изменениях в системе и структуре органов исполнительной власти Автономной Республики Крым]</ref>. Першы намеснік старшыні Урада АРК Рустам Тэміргаліеў паведаміў, што ўласнасць Украіны ў Крыме будзе нацыяналізаваная ў карысць новых улад рэгіёну, уся прыватная ўласнасць на тэрыторыі Крыму будзе перааформленая з улікам расійскага заканадаўства. Ён паказаў на гатоўнасць Крыму ўступіць у рублёвую зону<ref>[http://www.interfax.ru/world/363186 Украинская госсобственность в Крыму будет национализирована]</ref>. На працягу 6—7 сакавіка праз Керчанскую паромную пераправу кругласутачна перапраўляліся калоны ваеннага аўтатранспарту<ref>[http://kerch.fm/2014/03/06/paromnuyu-perepravu-kerchi-kontroliruyut-vooruzhennye-lyudi.html Паромную переправу Керчи контролируют вооружённые люди] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140411040645/http://kerch.fm/2014/03/06/paromnuyu-perepravu-kerchi-kontroliruyut-vooruzhennye-lyudi.html |date=11 красавіка 2014 }} // Kerch.FM</ref>, якія рухаліся праз Керч у бок Феадосіі. Ваенныя грузы украінскімі пагранічнікамі і мытнікамі не надглядаліся<ref>[http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=35723 Через Керченскую переправу в Крым переправляют военную технику] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150122221555/http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=35723 |date=22 студзеня 2015 }} // Kerch.com.ua, 7/03/2014</ref>. У ноч з 6 на 7 сакавіка ў праліве бухты Данузлаў быў затоплены спісаны вялікі супрацьлодкавы карабель «''Ачакаў''», які лёг папярок праліва, [[Блакада ўкраінскага флоту на возеры Данузлаў|заблакіраваўшы выхад з бухты украінскім судам]]<ref>[http://an-crimea.ru/page/news/58723/ Затопленное в проливе бухты Донузлав судно нанесёт экологический вред]</ref>. Праз суткі побач было падарвана і затоплена вадалазнае судна БМ 416 тыпу пажарнага катэра водазмяшчэннем 30—40 тон<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/7/7018008/ Россияне затопили ещё один свой корабль, чтоб заблокировать украинцев]</ref>. 7 сакавіка дэлегацыя Вярхоўнага Савета Крыма на чале з яго старшынёй Уладзімірам Канстанцінавым сустрэлася ў Маскве са старшынёй Дзярждумы Сяргеем Нарышкіным і спікерам Савета Федэрацыі Валянцінай Мацвіенка. Нарышкін заявіў, што ў Расіі падтрымаюць «''свабодны і дэмакратычны выбар''» насельніцтва Крыма і Севастопаля<ref>[http://crimea.gov.ru/news/07_03_14_2 В Госдуме Владимир Константинов обсудил с Сергеем Нарышкиным вопросы организации и проведения общекрымского референдума]</ref>. Мацвіенка запэўніла, што сенатары падтрымаюць рашэнне аб уваходжанні Крыма ў склад Расіі, калі яно будзе прынята<ref>[http://crimea.gov.ru/news/07_03_14_5 Совет федерации готов поддержать решение Крыма о вхождении в РФ — В. Матвиенко]</ref>. 8 сакавіка паступілі паведамленні пра тое, што расійскія вайскоўцы і крымскія апалчэнцы прыступілі да добраўпарадкавання блакпаста на тэрыторыі Херсонскай вобласці (Арабацкая стрэлка)<ref>[http://lb.ua/news/2014/03/08/258714_rossiyskie_voennie_voshli_poselok.html Российские военные минируют поля под поселком Чонгар Херсонской области (ОБНОВЛЕНО)]</ref><ref>[http://www.unian.net/politics/895464-rossiyskie-okkupantyi-zaminirovali-i-obtyanuli-kolyuchey-provolokoy-granitsu-v-hersonskoy-oblasti.html Российские оккупанты заминировали и обтянули колючей проволокой «''границу''» в Херсонской области]</ref>. 8 сакавіка Аляксандр Турчынаў прызначыў новым кіраўніком Галоўнага ўпраўлення СБУ ў АРК Алега Абсалямава, аднак прэс-служба Вярхоўнага Савета АРК паведаміла, што ў Крыме гэта прызначэнне лічаць нелегітымным. У Вярхоўным Савеце АРК нагадалі, што ў Крыме створана свая Служба бяспекі, начальнік якой Пётр Зіма прызначаны ў адпаведнасці з Канстытуцыяй АРК і рэгламентам крымскага парламента<ref>[http://www.kianews.com.ua/news/v-krymu-ne-priznali-novogo-glavu-sbu В Крыму не признали нового главу СБУ. Крымское ИА, 10.03.2014]</ref>. [[Файл:Berkut guards an entrance checkpoint to the Crimea Peninsula, March 10, 2014.jpg|міні|Блакпост на ўездзе ў Крым. 10 сакавіка 2014 года.]] [[9 сакавіка]] ў Сімферопалі, Севастопалі, Еўпаторыі і Керчы прайшлі першыя мітынгі ў падтрымку далучэння Крыму да Расіі. Прадстаўнікі кіраўніцтва крымскай аўтаноміі заклікалі жыхароў Крыма прагаласаваць за далучэнне да Расіі<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1032682 В центре Симферополя проходит митинг за присоединение к России. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]</ref>. Уладзімір Канстанцінаў заявіў у сваім звароце да Крымчане на сайце Вярхоўнага Савета АР Крым, што перадача Крыма Украіне ў 1954 годзе без згоды мясцовых жыхароў уяўляла сабой «абуральную несправядлівасць». Паводле слоў палітыка, «Крым вычарпаў магчымасці дамагчыся годнага статусу ў складзе Украіны», а далейшае знаходжанне ў яе складзе «пагражае крымчанам не проста лаянкай і дыскрымінацыяй па культурным і этнічным прынцыпе, а самым літаральным фізічным знішчэннем. <…> Той Украіны, у якой мы жылі апошнія 23 гады, ужо няма, і дамаўляцца ў Кіеве аб сумесным жыцці ў рамках адной дзяржавы ўжо няма з кім». Канстанцінаў заклікаў жыхароў АРК «не ўпусціць шанец, застаючыся крымчанамі, нікуды не пераязджаючы, вярнуцца дадому — у Расію», якая «дапаможа адаптавацца» ў пераходны перыяд<ref>[http://crimea.gov.ru/news/09_03_2014_1 Обращение Председателя Верховного Совета АРК Владимира Константинова к крымчанам] ([https://web.archive.org/web/20140309180214/http://www.rada.crimea.ua/news/09_03_2014_1 архив])</ref>. Намеснік старшыні камітэта Дзяржаўнай думы па прамысловасці Павел Дарохін заявіў, што ўрад РФ зарэзерваваў каля 40 млрд рублёў на падтрымку развіцця прамыслова-эканамічнай інфраструктуры Крыму<ref>[http://crimea.gov.ru/news/09_03_14_2 Государственный Совет Республики Крым]</ref>. [[Файл:2014-03-09 - Perevalne military base - 0207.JPG|thumb|Украінская воінская частка ў Перавальным у асяроддзі «''[[Ветлівыя людзі|ўзброеных людзей]]''».]] [[Файл:2014-03-09 - Perevalne military base - 0144.JPG|thumb|Расійскія {{нп3|ГАЗ-2330 «''Тыгр''»|ГАЗ-2330 «''Тыгр''»|ru|ГАЗ-2330 «''Тигр''»}} каля ўкраінскай вайсковай часткі ў Перавальным, Крым.]] 9—[[10 сакавіка]] расійскія ваенныя ўсталявалі кантроль над аэрадромам марскі авіяцыйнай брыгады ВМС Украіны ў Саках<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/09/1242311.html |title=Украинские военные теряют контроль над аэродромами в Саках и Джанкое |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=8 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708025626/https://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/09/1242311.html |url-status=dead }}</ref>, аўтабатам (в/ч А2904) у Бахчысараі<ref>[http://investigator.org.ua/news/121562/ В Бахчисарае захватывают военную часть]</ref>, асобнай ракетна-тэхнічнай часткай у Чарнаморскім<ref>[http://investigator.org.ua/news/121514/ Российские военные захватили ракетную часть в Черноморском]</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/121632/ В захваченной ракетной части в Черноморском украинские и российские военные договорились о совместных патрулях]</ref>. [[Файл:2014-03-10 - Yevpatoria military base - 0017.JPG|thumb|175px|Прапанова Савета міністраў АР Крым украінскаму 55-му зенітна-ракетнаму палку ў Еўпаторыі перадаць усю зброю на склад пад ахову [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскаму флоту Расіі]] на перыяд падрыхтоўкі да рэферэндуму аб статусе Крыму<ref>[http://v-odesse.net/украинскому-зенитно-ракетному-полку/ Украинскому зенитно-ракетному полку выдвинули ультиматум: сдать оружие до вечера (документ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160807042830/http://v-odesse.net/%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D1%83/ |date=7 жніўня 2016 }}</ref><ref>[http://obozrevatel.com/politics/43029-ukrainskie-zenitchiki-v-evpatorii-prosyat-evakuirovat-gorozhan-iz-za-ugrozyi-vzryiva.htm Украинские зенитчики в Евпатории просят эвакуировать горожан из-за угрозы взрыва]</ref>.]] 10 сакавіка Сяргей Аксёнаў на сустрэчы з журналістамі паведаміў, што Вярхоўны савет Крыма надзяліў яго паўнамоцтвамі галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі і правам фарміравання ўзброеных сіл Крыму: «Рашэнне аб фарміраванні арміі Крыму прынята ў сувязі з наяўнасцю на тэрыторыі аўтаноміі незаконных узброеных фарміраванняў». У гэты ж дзень Аксёнаў прыняў прысягу на вернасць аўтаноміі батальёна спецназа Узброеных сіл Крыму, у склад якога ўвайшлі каля ста дружыннікаў палка народнай абароны Крыму. Паводле слоў Аксёнава, у складзе УС аўтаноміі налічваецца больш за 180 чалавек, якія прынялі прысягу<ref>[http://www.c-inform.info/mainnews/id/23 Премьер Крыма принял присягу у батальона спецназа Вооружённых Сил автономии]</ref>. Агульная колькасць крымскай арміі да рэферэндума 16 сакавіка павінна быць даведзена да 1500 чалавек. «Яны будуць ахоўваць выбарчыя ўчасткі са зброяй у руках», — сказаў Аксёнаў. Ён пацвердзіў, што ў перспектыве плануецца стварэнне ваенна-марскіх сіл Крыма, адзначыўшы, што ў выпадку далучэння Крыму да Расіі сухапутныя войскі і флот увойдуць у склад узброеных сіл РФ. Аксёнаў таксама заявіў, што калі паводле вынікаў рэферэндуму Крым стане часткай Расіі, вайскоўцы ўзброеных сіл Украіны, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму, павінны будуць або пакінуць тэрыторыю аўтаноміі, або ўвайсці ў склад узброеных сіл рэспублікі<ref>[http://www.interfax.ru/world/363713 Крымский парламент дал премьеру Аксенову полномочия главкома вооружёнными силами автономии]</ref>. [[11 сакавіка]] Вярхоўны Савет АРК і Севастопальскі гарадскі савет прынялі дэкларацыю аб незалежнасці АРК і Севастопаля, у адпаведнасці з якой, у выпадку прыняцця на рэферэндуме рашэння аб далучэнні да Расіі, Крым будзе абвешчаны суверэннай рэспублікай і ў такім статусе звернецца да кіраўніцтва РФ з прапановай аб прыняцці ў склад Федэрацыі<ref>{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/news/11_03_2014_1 |title= Парламент Крыма принял Декларацию о независимости АРК и г. Севастополя|date= 2014-03-11|publisher= // Пресс-центр Верховного Совета Автономной республики Крым |access-date=2014-03-11}}</ref>. У Вярхоўным Савеце Крыму пачалося фарміраванне міжфракцыйнай дэпутацкай групы «За новы расійскі Крым», якая падтрымлівала дзеянні старшыні Вярхоўнага Савета Уладзіміра Канстанцінава і прэм’ер-міністра Крыма Сяргея Аксёнава, накіраваныя на «стабілізацыю абстаноўкі на паўвостраве» і далучэнне Крыму да Расіі. Як паведамляе прэс-служба парламента, заявы аб уступленні ў аб’яднанне падалі больш за 70 з 100 дэпутатаў Вярхоўнага Савета<ref>[http://crimea.gov.ru/news/11_03_14_5 В крымском парламенте формируется межфракционная депутатская группа «За новый российский Крым!»]</ref>. Служба бяспекі АРК распаўсюдзіла сваю заяву: «З мэтай абароны насельніцтва Крыму ад пагроз іх бяспекі, забеспячэння іх правоў і свабод, недапушчэння экстрэмісцкіх праяў на тэрыторыі паўвострава, прадухілення спробаў распальвання міжнацыянальнай варожасці і іншых канфліктаў на сходзе прынята аднагалоснае рашэнне аб фарміраванні Службы бяспекі Крыму як асобнай самастойнай структуры. Служба бяспекі Крыма ў гэты лёсавызначальны для народа перыяд бярэ на сябе адказнасць па яго абароне. Забеспячэнне бяспекі насельніцтва Крыма з’яўляецца галоўнай і прыярытэтнай задачай новай структуры»<ref>[http://www.kianews.com.ua/news/sluzhba-bezopasnosti-kryma-vzyala-pod-zashchitu-naselenie Служба безопасности Крыма взяла под защиту население. Крымское ИА, 11.03.2014]</ref>. Парламент Крыму зацвердзіў палажэнне аб народнай дружыне рэспублікі — «добраахвотным грамадскім фарміраванні жыхароў Крыма, створаным для садзейнічання праваахоўным органам, іншым органам улады АРК органам мясцовага самакіравання ў ахове правапарадку і грамадскай бяспекі, правоў і законных інтарэсаў грамадзян на тэрыторыі АРК»<ref>[http://crimea.gov.ru/textdoc/ru/6/act/1734pr.pdf Положение о Народной дружине Крыма]</ref>. Кіраўнік Севастопаля Аляксей Чалы падпісаў распараджэнне аб задачах сіл народнай самаабароны, якія дзейнічаюць пад кіраўніцтвам адзінага штаба «з мэтай арганізацыі супрацьстаяння магчымаму ўзброенаму нападу на Севастопаль, абароны жыццяў, здароўя і маёмасці жыхароў горада, забеспячэння свабоднага і бяспечнага правядзення рэферэндуму». Перад удзельнікамі зводнага палка народнай самаабароны Севастопаля пастаўленыя першачарговыя задачы, сярод якіх — спыненне правапарушэнняў і ахова грамадскага парадку на вуліцах горада, арганізацыя дзяжурства на блокпаста пры ўездзе ў горад, дзеянні ў складзе дзяжурных падраздзяленняў і груп<ref>[http://www.interfax.ru/world/363980 Завершено формирование сил самообороны Севастополя под единым руководством]</ref>. 12 сакавіка першы віцэ-прэм’ер Крыму [[Рустам Ільміравіч Тэміргаліеў|Рустам Тэміргаліеў]] паведаміў аб абмежаванні паветраных зносін Крыму з Украінай на перыяд да 17 сакавіка. Паводле яго слоў, гэта зроблена «''ў сувязі з магчымым прылётам сюды правакатараў''»<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/195462.html Ограничения на прилёт воздушных судов в Крым продлятся до 17 марта — власти]</ref>. Расійскія вайскоўцы блакіравалі радыётэхнічны батальён на [[гара Ай-Петры|гары Ай-Петры]]<ref>[http://investigator.org.ua/news/121880/ Российские военные теперь контролируют и батальон на Ай-Петри]</ref>. 13 сакавіка камандзір 204-й брыгады тактычнай авіяцыі, якая дыславалася на аэрадроме «''Бельбек''», палкоўнік Юлій Мамчур запатрабаваў ад кіраўніцтва краіны даць канкрэтныя ўказанні сваім вайскоўцам у Крыме, паколькі яны знаходзяцца пад пастаянным ціскам з боку расійскіх вайскоўцаў, органаў мясцовага самакіравання і нават мясцовага насельніцтва, але маюць толькі вуснае ўказанне не паддавацца на правакацыі, трымацца і не прымяняць зброю. Мамчур запатрабаваў ад кіраўніцтва краіны ў самыя кароткія тэрміны прыняць узважанае рашэнне па далейшых дзеяннях камандзіраў вайсковых частак у выпадку прамой пагрозы жыццям асабістага складу, сем’яў ваеннаслужачых і грамадзянскага насельніцтва: «''У выпадку непрыняцця вамі адпаведных рашэнняў мы будзем вымушаныя дзейнічаць паводле статуту Узброеных сіл Украіны, аж да адкрыцця агню. Пры гэтым мы выразна ўсведамляем, што не зможам доўга супрацьстаяць праўзыходным па колькасці, узбраенні і падрыхтоўцы падраздзяленням расійскіх войскаў, але гатовыя выканаць свой абавязак да канца''»<ref>[http://15minut.org/article/voennye-belbeka-potreboval-ot-rukovodstva-strany-prikazov-prigrozili-otkryt-ogo-2014-03-13-12-48-33 Военные «''Бельбека''» потребовали от Минобороны приказов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402190250/http://15minut.org/article/voennye-belbeka-potreboval-ot-rukovodstva-strany-prikazov-prigrozili-otkryt-ogo-2014-03-13-12-48-33 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. Чатыры вядучыя палітычныя партыі Крыму падпісалі мемарандум аб усебаковаму садзейнічанню свабоднаму волевыяўленню крымчан падчас агульнакрымскага рэферэндуму. Дакумент падпісалі кіраўнік крымскай арганізацыі Партыі рэгіёнаў Уладзімір Канстанцінаў, лідар партыі «''Рускае адзінства''» Сяргей Аксёнаў, намеснік старшыні КРА партыі «''Саюз''» Святлана Саўчанка і лідар КРА Камуністычнай партыі Украіны Алег Саламахін. Партарганізацыі дамовіліся ў ходзе падрыхтоўкі і правядзення рэферэндуму ўстрымацца ад міжпартыйнай канкурэнцыі, увесці на гэты перыяд рэжым максімальнай узаемнай добразычлівасці і ўзаемадзеяння, рашуча спыняць спробы зрыву правядзення рэферэндуму або скажэнні яго вынікаў. Лідары чатырох партый рэкамендавалі членам сваіх арганізацый і ўсім сваім палітычным прыхільнікам падтрымаць першае пытанне, вынесены на рэферэндум<ref>[http://www.kianews.com.ua/news/partii-kryma-podpisali-memorandum-o-sodeystvii-na-vremya-provedeniya-referenduma Партии Крыма подписали меморандум о содействии на время проведения референдума]</ref>. 15 сакавіка паводле паведамлення прэм’ер-міністра Крыма Сяргея Аксёнава, група асоб, якая назвалася супрацоўнікамі Пагранслужбы Украіны, паспрабавала пашкодзіць газаправод на Арабацкай стрэлцы: «Байцам сіл самаабароны Крыму ўдалося прадухіліць перакрыцце газаправода на Крым на Арабацкай стрэлцы. Каб пазбегнуць падобных спроб, газаразмеркавальная станцыя ўзятая пад ахову. Тыя, хто спрабаваў пашкодзіць абсталяванне — паводле папярэдніх дадзеных, да 40 чалавек — прадстаўляліся супрацоўнікамі Пагранічнай службы Украіны і „паскоранымі тэмпамі“ пакінулі станцыю». У сувязі з гэтым Аксёнаў звярнуўся да камандуючага Чарнаморскім флотам Расіі з просьбай узяць пад ахову газаразмеркавальную станцыю, якая знаходзіцца на Арабацкай стрэлцы на поўдзень ад вёскі {{нп3|Вёска Стрылковэ|Стралковае|uk|Стрілкове}} «з мэтай забеспячэння энергетычнай бяспекі Аўтаномнай Рэспублікі Крым і бесперабойнага функцыянавання аб’ектаў жыццезабеспячэння»<ref>[http://www.c-inform.info/news/id/611 Силы самообороны предотвратили диверсию на газопроводе на Арабатской стрелке — премьер Крыма]</ref>. Паводле паведамлення інтэрнэт-выдання «LB.ua», у той жа дзень на Арабацкай стрэлцы ў раёне сяла Стралковае ў Херсонскай вобласці высадзіўся расійскі дэсант колькасцю больш за 50 чалавек, які прыбыў на чатырох верталётах, затым яны перамясціліся ў раён газаразмеркавальнай станцыі. Пазней прэс-служба Міністэрства абароны Украіны паведаміла: «Адпор быў дадзены неадкладна. З мэтай неадкладнага рэагавання на правакацыю з украінскага боку былі паднятыя сілы армейскай авіяцыі Сухапутных войскаў Узброеных Сіл Украіны, а таксама сілы аэрамабільнага батальёна», пасля чаго расійскія вайскоўцы вярнуліся на ранейшыя пазіцыі<ref>[http://lb.ua/news/2014/03/15/259514_rossiyskiy_desant_visaya.html Российский десант высадился в Херсонской области]</ref>. У сувязі з гэтымі падзеямі МЗС Украіны заявіў аб ваенным уварванні Расіі і запатрабаваў ад РФ неадкладнага вываду войскаў з тэрыторыі Украіны, адзначыўшы, што «''Украіна пакідае за сабой права ўжыць усе неабходныя меры для спынення ваеннага ўварвання з боку Расіі''»<ref>[http://lb.ua/news/2014/03/15/259519_mid_zayavlyaet_voennom_vtorzhenii.html МИД заявляет о военном вторжении России в Херсонскую область]</ref>. 16 сакавіка камандуючы ВМС Украіны контр-адмірал Сяргей Гайдук у адкрытым звароце да севастопальцаў і крымчан заявіў, што камандаванне ВМСУ, кіраўнікі УС РФ і крымскіх органаў улады шляхам дыялогу знайшлі фармат, які дазволіў пазбегнуць узброеных сутыкненняў і чалавечых ахвяр. У сувязі з гэтым ён заклікаў да разважлівасці кіраўнікоў органаў улады і атрадаў самаабароны: «''Прашу прыняць усе меры для астуджэння „гарачых галоў“, не дапусціць новага вітка канфрантацыі. Мы прайшлі этап пратэстаў і рызыкі ваеннага сутыкнення. Настаў час прымірэння, працы палітыкаў і дыпламатаў''». Камандуючы ВМСУ звярнуў увагу ваеннаслужачых Украіны і Расіі на неабходнасць вытрымкі, разумення таго, што палітычныя рознагалоссі вырашаюцца толькі за сталом перамоў: «''Упэўнены: украінскія і расійскія ваяры не павінны страляць адзін у аднаго… Яшчэ раз настойліва заклікаю ўсіх да дыялогу і перамоваў на ўсіх узроўнях. Веру ў мудрасць, разважлівасць і вытрымку крымчан і севастопальцаў. Жадаю вам дабра і дабрабыту''»<ref name="news.allcrimea.net"/>. В. а. міністра абароны Украіны Ігар Ценюх паведаміў перад пасяджэннем урада 16 сакавіка, што камандуючы ВМСУ контр-адмірал Сяргей Гайдук дасягнуў дамоўленасці з камандуючым Чарнаморскім флотам і прадстаўніком міністра абароны РФ Сяргея Шайгу аб тым, што да 21 сакавіка не будзе праводзіцца ніякіх мерапрыемстваў па блакіраванні ўкраінскіх вайсковых частак. В. а. кіраўніка Мінабароны сказаў таксама, што, паводле яго дадзеных, агульная колькасць расійскіх войскаў на тэрыторыі Крыму складае каля 21,5 тысячы чалавек<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3320206-ukrayna-dohovorylas-s-rf-ne-prybehat-k-blokyrovke-voynskykh-chastei-do-21-marta-tenuikh Украина договорилась с РФ не прибегать к блокировке воинских частей до 21 марта]</ref>. Тым часам у Крыме адбыўся рэферэндум аб статусе паўвострава. Паводле афіцыйных дадзеных, у галасаванні прыняло ўдзел 83,1 % выбаршчыкаў АРК, з іх каля 96,77 % прагаласавалі за далучэнне Крыму да Расіі<ref name="ARC16">{{Cite web|url = http://crimea.gov.ru/referendum/resultaty|title = Результаты общекрымского референдума|date = 2014-03-17|publisher = Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|archive-url = https://archive.today/20140520093441/http://crimea.gov.ru/referendum/resultaty|access-date = 2014-11-06|archive-date = 20 мая 2014|url-status = dead}}</ref>, у Севастопалі адпаведна 89,5 % і 95,6 %<ref name="Sev16">{{Cite web|url = http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12395-na-sessii-gorodskogo-soveta-utverzhdeny-rezultaty-obshchekrymskogo-referenduma-16-marta-2014-goda|title = На сессии городского Совета утверждены результаты общекрымского референдума 16 марта 2014 года|date = 2014-03-17|publisher = Официальный сайт Севастопольского городского совета|archive-url = https://web.archive.org/web/20140722133147/http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12395-na-sessii-gorodskogo-soveta-utverzhdeny-rezultaty-obshchekrymskogo-referenduma-16-marta-2014-goda|archive-date = 22 ліпеня 2014|access-date = 2014-11-06|url-status = dead}}</ref>. {{падвойная выява|справа|Решение горсовета Севастополя 17марта2014.jpg|148|Решение горсовета Севастополя 17марта2014 2.jpg|148|Рашэнне Севастопальскага гарадскога савета аб статусе горада Севастопаля і аб уваходжанні Севастопаля ў склад Расіі. 17 сакавіка 2014 года.}} 17 сакавіка, абапіраючыся на вынікі рэферэндуму і прынятую 11 сакавіка [[Дэкларацыя незалежнасці Крыма|Дэкларацыю аб незалежнасці]], парламент Крыму абвясціў незалежную Рэспубліку Крым, у якой Севастопаль мае асаблівы статус, і звярнуўся да РФ з прапановай аб прыняцці Рэспублікі Крым у склад Расіі ў якасці новага суб’екта РФ са статусам рэспублікі<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11748 Постановление ВС АРК от 17.03.2014 № 1745-6/14 «''О независимости Крыма''»]</ref>. З аналагічным зваротам выступіў і Севастопальскі гарсавет<ref>[https://new-sebastopol.com/news/aktsenti/Deputati_gorodskogo_soveta_na_vneocherednoy_sessii_obratilis_k_Rossiyskoy_Federatsii_o_prinyatii_goroda_Sevastopolya_v_sostav_Rossii Депутаты городского совета на внеочередной сессии обратились к Российской Федерации о принятии города Севастополя в состав России]</ref>. [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] падпісаў указ аб прызнанні незалежнасці Рэспублікі Крым<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621970 Указ Президента РФ от 17 марта 2014 года № 147 «''О признании Республики Крым''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140907044708/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621970 |date=7 верасня 2014 }}</ref>, а пазней ухваліў праект дагавора аб далучэнні Крыму да Расіі і распарадзіўся падпісаць яго на вышэйшым узроўні<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621964 Распоряжение Президента РФ от 17.03.2014 № 63-рп]</ref>. Расія прадаставіла Крыме фінансавую дапамогу ў памеры 15 мільярдаў рублёў<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3320600-rossyia-predostavyla-krymu-fynpomosch-v-summe-15-myllyardov-rublei Россия предоставила Крыму финпомощь в сумме 15 миллиардов рублей]</ref><ref>{{Cite web |url=http://vm.ru/news/2014/03/18/krim-poluchil-ot-rossii-15-mlrd-rublej-240124.html |title=Крым получил от России 15 млрд рублей |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319033226/http://vm.ru/news/2014/03/18/krim-poluchil-ot-rossii-15-mlrd-rublej-240124.html |archive-date=19 сакавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Putin with Vladimir Konstantinov, Sergey Aksyonov and Alexey Chaly 4.jpeg|міні|300px|Падпісанне дамовы аб далучэнні Крыму да РФ. 18 сакавіка 2014 года.]] 18 сакавіка Расія і Крым падпісалі ў Георгіеўскай зале Крамля дагавор аб далучэнні Крыму да РФ, згодна з якім у складзе Расіі былі ўтвораны новыя суб’екты Федэрацыі — [[Рэспубліка Крым]] і [[горад федэральнага значэння]] Севастопаль. Пад дакументам падпісаліся прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін, старшыня Дзяржсавета Крыма Уладзімір Канстанцінаў, старшыня Савета міністраў Крыму Сяргей Аксёнаў і кіраўнік Севастопаля Аляксей Чалы<ref name="RBTR">{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/18/1245493.html |title=В Кремле подписан договор о принятии Крыма и Севастополя в состав России |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129054325/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/18/1245493.html |url-status=dead }}</ref>. Паводле паведамлення Міністэрства абароны Украіны, 18 сакавіка пры штурме 13-га фотаграметрычнага цэнтра Узброеных сіл Украіны ў Сімферопалі прамым пападаннем у вобласць сэрца быў забіты прапаршчык Сяргей Какурын, які знаходзіўся на назіральнай вежы аўтапарка часткі. Акрамя таго, стрэламі ў вобласць шыі і рукі былі паранены капітан В. А. Фядун. Як паведаміла Міністэрства абароны Украіны, нападалыя былі апранутыя ў ваенную форму ваеннаслужачых Узброеных Сіл Расіі без знакаў адрознення і ўзброеныя аўтаматычнай зброяй і снайперскай вінтоўкай, а камандзіра часткі палкоўніка Андрэя Андрушына, якога падчас перамоваў захапілі, утрымлівалі ў асобным памяшканні і сілай прымушаюць перайсці на бок крымскага ўрада. Пасля гэтага інцыдэнту Міністэрства абароны Украіны дазволіла ўкраінскім вайскоўцам у Крыме ўжываць зброю<ref>[http://www.mil.gov.ua/news/2014/03/18/u-zv’yazku-iz-zagibellyu-ukrainskogo-vijskovosluzhbovczya-vijskovim-chastinam-zs-ukraini-dislokovanim-v-ar-krim-dozvoleno-zastosuvannya-zbroi/ У зв’язку із загибеллю українського військовослужбовця, військовим частинам ЗС України, дислокованим в АР Крим, дозволено застосування зброї]</ref>. Па паведамленні МУС Крыма, стрэлы былі зроблены з аднаго месца як па байцам самаабароны, так і па ўкраінскім вайскоўцам на тэрыторыі часткі<ref>[https://82.mvd.ru/news/item/2089795/ Проводится расследование обстоятельств происшедшего на улице Кубанской в Симферополе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150403143234/https://82.mvd.ru/news/item/2089795 |date=3 красавіка 2015 }}</ref>. Ёсць загінулы і паранены з боку байцоў крымскай самаабароны<ref>[https://82.mvd.ru/news?year=2014&month=3&day=18 МВД по Республике Крым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402141155/https://82.mvd.ru/news?year=2014&month=3&day=18 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. Загінулы — гэта 34-гадовы жыхар {{нп3|Кацельнікаўскі раён|Кацельнікаўскага раёна|ru|Котельниковский район}} [[Валгаградская вобласць|Валгаградскай вобласці]] Расіі Руслан Казакоў, які прыехаў у Крым у якасці добраахвотніка<ref>[http://www.mk.ru/incident/article/2014/03/19/1000914-glava-samooboronyi-kryima-snayper-slovno-rastvorilsya-v-vozduhe.html Глава самообороны Крыма: «''Снайпер словно растворился в воздухе''»]</ref>. Пракуратура Крыму ўзбудзіла крымінальную справу. У пракуратуры не выключаюць, што мэтай абстрэлу было «''справакаваць сутыкненні паміж украінскімі і расійскімі вайскоўцамі''». Таксама пракурор {{нп3|Наталля Уладзіміраўна Паклонская|Паклонская|ru|Поклонская, Наталья Владимировна}} адзначыла падабенства почырку гэтага снайпера і снайпераў з Майдана ў Кіеве<ref name="ria_Simfpl">[http://ria.ru/incidents/20140322/1000633150.html В Симферополе простились с военным и казаком, убитыми снайпером]</ref>. Развітанне з абодвума загінулымі адбывалася адначасова ў гарнізонным доме афіцэраў у Сімферопалі<ref name="ridus">[http://www.ridus.ru/news/156977 В Симферополе прошла панихида по бойцам, убитым снайпером. Спецрепортаж]</ref>. Раніцай [[19 сакавіка]] прарасійскія сілы прарвалі ачапленне і ўварваліся на тэрыторыю штаба ВМС Украіны ў Севастопалі, над ім былі паднятыя расійскі і андрэеўскі сцягі<ref>[http://tass.ru/politika/1058186 Над штабом ВМС Украины поднят российский флаг] // ИТАР-ТАСС, 19.03.2014</ref><ref name="UaMil-19-3">[http://www.mil.gov.ua/news/2014/03/19/komanduvacha-vijskovo-morskih-sil-zs-ukraini-vivezli-u-nevidomomu-napryamu-nevstanovleni-osobi/ Командувача Військово-Морських Сил ЗС України вивезли у невідомому напряму невстановлені особи]</ref>. У Севастопалі быў затрыманы камандуючы ВМСУ контр-адмірал [[Сяргей Анатольевіч Гайдук|Сяргей Гайдук]]<ref name="UaMil-19-3" /><ref>[http://www.c-inform.info/news/id/1252 Командующий ВМС Украины Гайдук временно задержан — прокуратура]. Крыминформ, 19 марта 2014.</ref>. Міністр абароны Расіі [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]] звярнуўся да крымскага кіраўніцтва з просьбай вызваліць Гайдука і не перашкаджаць яго выезду на тэрыторыю Украіны. Раніцай [[20 сакавіка]] праваахоўныя органы Рэспублікі Крым вызвалілі Гайдука і яшчэ семярых чалавек, якія былі затрыманыя напярэдадні<ref>[http://echo.msk.ru/news/1283194-echo.html В Крыму правоохранительные органы отпустили командующего ВМС Украины Сергея Гайдука и ещё 7 человек, которые были задержаны накануне в Севастополе]. Эхо Москвы, 20 марта 2014.</ref>. 20 сакавіка [[Дзяржаўная Дума]] прыняла федэральны канстытуцыйны закон аб далучэнні Крыму да Расіі<ref>[http://www.rg.ru/2014/03/20/zakon-krim.html Госдума приняла закон о присоединении Крыма]</ref>. Карабель кіравання «Данбас», выратавальны буксір «Крамянец» і супрацьпажарны катэр «Боршчаў» Ваенна-марскіх сіл Украіны, якія стаялі ў Стралецкай бухце Севастопаля, спусцілі ўкраінскія і паднялі Андрэеўскія сцягі Ваенна-марскога флоту Расіі. Раней прадстаўнікі Чарнаморскага флоту Расіі прапанавалі ўкраінскім вайскоўцам у Крыме тры варыянты далейшых дзеянняў: перавод украінскіх вайскоўцаў на мацерыковую частку Украіны для праходжання там далейшай службы, пераход на службу ў Чарнаморскі флот Расіі, звальненне ў запас і магчымасць пражывання на тэрыторыі Крыму<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/20/1246557.html |title=Три судна ВМС Украины подняли российские флаги |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=22 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322134809/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/20/1246557.html |url-status=dead }}</ref>. Да зыходу дня, пасля падпісання прэзідэнтам РФ указа аб прызнанні воінскіх званняў ваеннаслужачых Украіны, камандзіры і начальнікі 72 воінскіх частак, устаноў і караблёў Міністэрства абароны Украіны, дыслакаваных на Крымскім паўвостраве, у ліку якіх 25 судоў дапаможнага флоту і шэсць баявых караблёў Ваенна-марскіх сіл Украіны, прынялі рашэнне добраахвотна перайсці ў шэрагі Узброеных сіл РФ для далейшага праходжання ваеннай службы. У гарнізонах і на караблях ва ўрачыстай абстаноўцы прайшлі пабудовы асабістага складу з цырымоніяй узняцця сцяга і выканання гімна Расіі<ref>{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/366174|title=Российский флаг в Крыму подняли 72 воинских подразделения из состава ВС Украины|date=20 сакавіка 2014|publisher=Интерфакс|access-date=2014-03-20}}</ref>. 21 сакавіка Уладзімір Пуцін падпісаў закон аб далучэнні Крыму да Расіі і зацвердзіў ратыфікацыю адпаведнага дагавора. Адначасова быў падпісаны ўказ аб стварэнні [[Крымская федэральная акруга|Крымскай федэральнай акругі]]<ref>[http://www.ng.ru/news/461230.html В честь присоединения Крыма в Москве, Симферополе и Севастополе устроят салют]</ref>. 22 сакавіка ўкраінская авіябаза ў Бельбек была ўзятая штурмам<ref>[http://slon.ru/fast/world/voinskuyu-chast-v-belbeke-vzyali-shturmom-1074757.xhtml Воинскую часть в Бельбеке взяли штурмом]</ref><ref>[http://www.interfax.ru/world/366511 Крымские правоохранители проверяют воинскую часть в Бельбеке, где могут находиться неустановленные лица из Украины]</ref>. Прэм’ер-міністр Рэспублікі Крым Сяргей Аксёнаў выступіў са зваротам да народу Украіны, у якім растлумачыў сваю пазіцыю наконт падзей, што адбываюцца ва Украіне<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=kIwUOScYoiw Обращение Сергея Аксёнова к народу Украины — YouTube]</ref>. 24 сакавіка расійскія войскі штурмавалі ваенна-марскую базу ў Феадосіі і вывезлі на грузавіках са звязанымі рукамі марскіх пяхотнікаў, якія знаходзіліся там<ref>[http://newsru.com/russia/24mar2014/crimea_3.html В Феодосии военные РФ штурмом взяли базу украинских морпехов]</ref>. В. а. прэзідэнта Украіны Аляксандр Турчынаў паведаміў, што Міністэрству абароны краіны было дадзена даручэнне вывесці воінскія падраздзяленні з Крыма. Міністр абароны Расіі Сяргей Шайгу, які ў ходзе рабочай паездкі ў Крым правёў 24 сакавіка сустрэчу з былымі вайскоўцамі Узброеных сіл Украіны, запэўніў, што вайскоўцы Украіны, якія выказалі жаданне працягнуць службу ў расійскай арміі, будуць карыстацца ўсімі сацыяльнымі правамі ў рамках заканадаўства Расіі<ref>[http://www.infan.ru/news/?353378 И. о. президента Украины распорядился вывести украинские войска с территории Крыма]</ref>. Увечары таго ж дня на [[Данузлаў|Данузлаве]] былі штурмам узятыя [[Канстанцін Альшанскі (дэсантны карабель)|вялікі дэсантны карабель «''Канстанцін Альшанскі''»]]<ref>{{cite web|url=http://kp.ua/daily/240314/445134|title=Корабль "Константин Ольшанский" захвачен|date=2014-03-24|work=КП-Украина|access-date=2014-03-25}}</ref>, а таксама сярэдні дэсантны карабель «Кіраваград''» і тральшчык «Кахоўка''»<ref>{{cite web|url=http://www.segodnya.ua/regions/krym/vosem-glavnyh-voprosov-o-kryme-otvety-ekspertov-504958.html|title=Восемь главных вопросов о Крыме: ответы экспертов|date=2014-03-25|publisher=Сегодня.ua|access-date=2014-03-25|archive-date=25 сакавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325190455/http://www.segodnya.ua/regions/krym/vosem-glavnyh-voprosov-o-kryme-otvety-ekspertov-504958.html|url-status=dead}}</ref>. 26 сакавіка сцяг Расіі і Андрэеўскі сцяг былі паднятыя над апошнім украінскім караблём — тральшчыкам «''Чаркасы''»<ref>[http://piter.tv/event/Novosti_Krima_segodnya_26_marta/ Тральщик Черкассы поднял флаг РФ, корабли Украины сдались, флаги России во всех украинских частях, самооборона Севастополя распущена]</ref>. Да гэтага тральшчык «''Чаркасы''» трое сутак хадзіў па возеры Данузлаў, не спыняючыся, і яго камандзір капітан трэцяга рангу Юрый Федаш адказваў адмовай на ўсе патрабаванні здацца. Украінскія маракі спрабавалі адбіцца ад расійскіх хуткаходных катэраў, шпурляючы ў ваду выбуховыя пакеты. Тральшчык двойчы спрабаваў вырвацца з Данузлава. Першы раз ён паспрабаваў адцягнуць у бок затоплены карабель, каб ачысціць сабе шлях, у другі раз украінскія маракі амаль выйшлі з бухты, але расійскі карабель сапхнуў іх на мель<ref>[http://www.newsru.com/world/25mar2014/donuzlav.html В озере Донузлав военные РФ захватили последний в Крыму корабль под желто-голубым флагом, сообщили украинские СМИ]</ref><ref>[http://rus.newsru.ua/ukraine/24mar2014/otbil.html Тральщик «''Черкассы''» отбил штурм]</ref>. Расійскімі вайскоўцамі былі вызваленыя шэсць украінскіх вайскоўцаў, якіх утрымлівалі, у тым ліку камандзір Бельбекскай авіяцыйнай брыгады палкоўнік Юлій Мамчур і намеснік камандуючага ВМС Украіны, генерал-маёр Ігар Варончанка. Мамчур сказаў, што на яго ў зняволенні аказвалі псіхалагічны ціск, не давалі яму спаць<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/03/140326_ukraine_mamchur_released.shtml Крым: полковника Юлия Мамчура освободили из плена]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/politics/pnews/osvobozhdennyy-mamchur-rasskazal-o-krymskom-plene-505629.html |title=Освобожденный Мамчур рассказал о крымском плене |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120835/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/osvobozhdennyy-mamchur-rasskazal-o-krymskom-plene-505629.html |url-status=dead }}</ref>. 27 сакавіка {{нп3|Дзяржаўны Савет Рэспублікі Крым|Дзяржаўны Савет Рэспублікі Крым|ru|Государственный Совет Республики Крым}} апублікаваў спіс асоб, знаходжанне якіх на тэрыторыі Рэспублікі Крым з’яўляецца непажаданым. Спіс уключае 320 персон, сярод якіх вядучыя ўкраінскія палітыкі, дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны, якія галасавалі за датэрміновае спыненне паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета Крыма, і дзяржаўныя дзеячы ад розных партый<ref>{{cite web|url=http://www.rada.crimea.ua/news/270314|title=Список лиц, пребывание которых на территории Республики Крым является нежелательным|date=2014-03-27|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140327140834/http://www.rada.crimea.ua/news/270314|archive-date=27 сакавіка 2014|url-status=live}}</ref>. 28 сакавіка Міністр абароны Расіі [[Сяргей Шайгу]] паведаміў, што «арганізаваны вывад падраздзяленняў украінскай арміі, якія выказалі жаданне працягваць службу ва Узброеных сілах Украіны, завершаны». 4300 з 18800 украінскіх вайскоўцаў, раней раскватараваных у Крыме, выказалі жаданне пакінуць Крым і працягнуць службу ва Узброеных сілах Украіны. Шайгу адзначыў: «Завершана змена дзяржаўнай сімволікі на ўсіх караблях і ва ўсіх падраздзяленнях, якія перайшлі на бок расійскай арміі. Актаў апаганення, непаважлівага стаўлення да дзяржаўнай сімволікі Украіны не дапушчана». Пры гэтым прынята рашэнне аб тым, што Расія перадасць Украіне ўзбраенне ўкраінскіх частак, якія не перайшлі на расійскую службу<ref>[http://for-ua.com/ukraine/2014/03/28/125135.html Россия передаст Украине вооружение крымских частей, не перешедших на её сторону]</ref>. == Інфармацыйнае асвятленне == === Украінскія СМІ === Найбуйнейшыя агульнанацыянальныя каналы Украіны з 2 сакавіка выходзяць з аднолькавым лагатыпам — сцягам Украіны і надпісам на ім «Єдина країна — Единая страна». Сярод каналаў, якія ўдзельнічаюць у акцыі, — «[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]», «[[5 канал|5-ы канал]]», «[[СТБ (украінскі тэлеканал)|СТБ]]», «[[ICTV]]», «[[1+1]]», «[[Украіна (тэлеканал)|Украіна]]» і іншыя<ref name="УкрТв" />. Прарасійскія ўлады Крыма ва ўкраінскіх СМІ звычайна называліся «самаабвешчанымі», «марыянэткавымі»<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/6/7017802/ Марионеточный Совет Крыма назначил референдум о вхождении в РФ на 16 марта]</ref> і «нелегітымнымі»<ref>[http://www.unian.net/politics/891486-samoprovozglashennyiy-premer-ark-perenes-vsekryimskiy-referendum-na-30-marta.html Самопровозглашенный премьер АРК перенёс всекрымский референдум на 30 марта]</ref>; далучэнне Крыму да Расіі — акупацыяй і [[аншлюс]]ам<ref>[http://liga.net/opinion/176046_anshlyus-po-russki-chto-delat-ukraine-posle-okkupatsii-kryma.htm Аншлюс по-русски. Что делать Украине после оккупации Крыма]</ref>. Паколькі да 17 красавіка 2014 года расійскі бок адмаўляў факт свайго ваеннага ўмяшання ў Крыме, украінскія СМІ называлі групы добра экіпіяваных узброеных людзей, якія дзейнічалі на тэрыторыі паўвострава, «зялёнымі чалавечкамі»<ref>[http://vesti.ua/krym/41259-rossijane-zatopili-korabl-v-sevastopolskoj-buhte Россияне затопили корабль в севастопольской бухте]</ref>. Украінскія СМІ акцэнтавалі ўвагу на «непрыхаванай хлусні» расійскага прэзідэнта Пуціна (які адмаўляў прысутнасць расійскіх войскаў у Крыме)<ref name="UP-4-3">[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/4/7017602/ Военные моряки Украины обвинили Путина в неприкрытой лжи]</ref>, на пагрозах Захаду ў адрас Расіі<ref name="UP-4-3"/>. Інфармацыі, якая размяшчалася ў расійскіх СМІ, падавалася як «прапаганда» і «шырокамаштабная інфармацыйная вайна», «інфармацыйная агрэсія» і «інфармацыйная акупацыя»<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/13/7018687/ Украинские каналы попросили пока не показывать пропаганду о российской милиции]</ref>. 3 сакавіка кіраўнікі «{{нп3|Inter Media Group||ru|Inter Media Group}}» {{нп3|Ганна Вітальеўна Бязлюдная|Ганна Бязлюдная|ru|Безлюдная, Анна Витальевна}}, «[[StarLightMedia]]» Уладзімір Барадзянскі, «Медыя Групы Украіна» Фёдар Агаркаў і медыяхолдынга «1+1 Media» Аляксандр Ткачэнка ў адкрытым лісце да генеральнага дырэктара «[[Першы канал (Расія)|Першага канала]]» {{нп3|Канстанцін Львовіч Эрнст|Канстанціна Эрнста|ru|Эрнст, Константин Львович}}, «[[Усерасійская дзяржаўная тэлевізійная і радыёвяшчальная кампанія|УДТРК]]» Алега Дабрадзеева і «[[НТВ]]» Уладзіміра Кулісцікава заклікалі расійскія тэлеканалы «адкрыта, узважана і аб’ектыўна» асвятляць падзеі ва Украіне. На іх думку, СМІ дзвюх краін не маюць права «распальваць варожасць паміж брацкімі рускім і ўкраінскім народамі» і прадастаўляць аўдыторыі неправераную або скажоную інфармацыю<ref>{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/ukraine/rukovoditeli-media-grupp-ukrainy-prizyvayut-rossiyskih-televizionshchikov-vzveshivat-kazhdoe-slovo-500148.html |title=Руководители медиа групп Украины призывают российских телевизионщиков взвешивать каждое слово |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=6 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306174302/http://www.segodnya.ua/ukraine/rukovoditeli-media-grupp-ukrainy-prizyvayut-rossiyskih-televizionshchikov-vzveshivat-kazhdoe-slovo-500148.html |url-status=dead }}</ref>. У адказ кіраўнікі расійскіх тэлеканалаў абвінавацілі Украіну ў дыскрымінацыі рускай мовы і стварэнні перашкодаў для працы расійскіх журналістаў<ref>[http://www.interfax.ru/362451 Руководители российских телеканалов ответили украинским коллегам на призывы быть объективными]</ref>. Вялікі публічны рэзананс атрымаў інцыдэнт, падчас якога дэпутат Вярхоўнай Рады, член камітэта па свабодзе слова {{нп3|Ігар Міхайлавіч Мірашнічэнка|Ігар Мірашнічэнка|ru|Мирошниченко, Игорь Михайлович}} сумесна са сваімі калегамі па [[Усеўкраінскае аб'яднанне «''Свабода''»|партыі «''Свабода''»]] з прымяненнем фізічнай сілы прымусіў кіраўніка «''{{нп3|Нацыянальная тэлекампанія Украіны|Нацыянальнай тэлекампаніі Украіны|ru|Национальная телекомпания Украины}}''» Аляксандра Панцеляймонава напісаць заяву аб звальненні. Дзеянні Мірашнічэнкі былі выкліканыя тым, што тэлекампанія паказала кадры ўрачыстай цырымоніі ў гонар далучэння Крыма да Расіі<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25301766.html Мірошниченко запевняє, що не бив керівника НТКУ]</ref>. === Расійскія СМІ === Расійскія СМІ называлі змену ўлады ва Украіне «пераваротам», здзейсненым «узброенымі групоўкамі», вядучая роля ў якіх належыць «баевікам „Правага сектара“»<ref>[http://www.rg.ru/2014/03/13/bank-site.html Майдан пошел ва-банк]</ref>. Гэты «''пераварот''», на думку расійскіх СМІ, штучна выдаваўся за «''народную рэвалюцыю''», аднак быў інспіраваны звонку («''Амерыкай''» і «''еўраатлантычным альянсам''») праз тэлебачанне і міжнародныя фонды. Пры гэтым адзін алігархічны клан змяніў іншы і адбыўся рэцыдыў «''бандэраўшчыны''». У расійскіх СМІ падкрэсліваліся адрозненні паміж рэгіёнамі Украіны, у прыватнасці паміж [[Галічына]]й і [[Данбас]]ам<ref>[http://www.rg.ru/2014/03/14/tolochko.html В стране товарища маузера]</ref>. 2 сакавіка расійскі «[[Першы канал (Расія)|Першы канал]]» паказаў сюжэт пра бежанцаў, якія прыбываюць з Украіны ў Расію. У рэпартажы сцвярджалася, што чарга з машын з бежанцамі сабралася на мяжы з Расіяй, у той час як у сюжэце быў паказаны КПП «''{{нп3|Вёска Шэгыні|Шэгыні|ru|Шегини}}''», размешчаны на мяжы з Польшчай у 80 кіламетрах ад Львова<ref>{{cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/03/02/first/ |title=«''Первый канал''» выдал польский КПП за российский |date=2014-03-02 |publisher=Lenta.ru |access-date=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150827061040/http://lenta.ru/news/2014/03/02/first |archive-date=27 жніўня 2015 }}</ref>. Старэйшы рэдактар «​​{{нп3|The New Republic|The New Republic|ru|The New Republic}}» Юлія Ёфе адзначыла, што расійскі іншамоўны дзяржаўны тэлеканал «[[Russia Today]]», які актыўна асвятляў антываенныя дэманстрацыі па ўсім свеце, у прыватнасці супраць ўмяшання ў [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскую вайну ў Сірыі]], ніяк не згадаў пра антываенныя дэманстрацыі 2 сакавіка ў Маскве і Санкт-Пецярбургу, удзельнікі якіх былі разагнаныя паліцыяй і [[АМАП (Расія)|АМАПам]], а колькасць затрыманых дасягнула 350 чалавек. У той жа час тэлеканал не забыўся згадаць пра мітынг у падтрымку дзеянняў расійскіх улад (мэту якога журналісты ахарактарызавалі як «''падтрымку рускамоўных ва Украіне''»)<ref>[http://www.newrepublic.com/article/116816/whataboutism-russia-protests-against-war-ukraine Kremlin TV Loves Anti-War Protests—Unless Russia Is the One Waging War Studies in 'whataboutism']</ref>. На думку журналіста «The Economist», расійскія тэлеканалы, якія маюць у Крыме шырокі ахоп вяшчання, выконвалі задачу прапагандысцкага прыкрыцця для загадзя падрыхтаванага ваеннага ўварвання Расіі ў Крым<ref>[http://www.economist.com/blogs/easternapproaches/2014/03/russia-and-ukraine «Russia and Ukraine: Edging closer to war», The Economist, Mar 1st 2014]</ref>. 3 сакавіка расійскі музыка Барыс Грабеншчыкоў выказаў сваё незадавальненне тым, як тэлеканал «Расія-24» у сюжэце пра Украіну выкарыстаў фрагмент з яго песні «Цягнік у агні», а таксама выказаўся супраць ваеннага ўмяшання Расіі<ref>[https://www.facebook.com/profile.php?id=100001212153135 борис гребенщиков | Facebook]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/03/trainonfire/ Гребенщиков упрекнул «Россию 24» в игре на руку дьяволу] // Lenta.ru</ref>. У звароце, запісаным сумесна з іншымі рок-музыкамі, Грабеншчыкоў назваў тое, што адбываецца, палітычнай гульнёй і заявіў, што Украіна і Расія — адна краіна з адным народам<ref>[http://21region.org/sections/video/96989-obraschenie-rok-muzykantov-k-narodam-ukrainy-i-rossii.html Обращение рок музыкантов к народам Украины и России] // 21 Регион — Информационно-развлекательный портал. Чебоксары. Чувашия</ref>. На фоне канфлікту агенцтва «ІТАР-ТАСС» 2 сакавіка паведаміла са спасылкай на пагранслужбы і ФМС Расіі аб рэзка ўзрослым патоку бежанцаў з Украіны, які нібыта за апошнія два тыдні лютага склаў 143 тыс. чалавек, а 1 сакавіка кіраўнікі Белгародскай, Растоўскай і Бранскай абласцей нібыта паведамілі РІА «Навіны» аб наплыве бежанцаў з Украіны ў расійскія прыгранічныя рэгіёны. Між тым, расійскаму выданню «''Руская планета''» у прэс-службе {{нп3|Федэральная міграцыйная служба|ФМС|ru|Федеральная миграционная служба}} паведамілі, што дадзеных пра колькасць прыбылых у лютым грамадзян Украіны да іх пакуль не паступала. Прадстаўніцтва [[ФСБ]] і рэгіянальныя ўлады не змаглі ці адмовіліся даць інфармацыю пра ўкраінскіх бежанцаў, а ў бранскай ФМС сказалі аб іх адсутнасці. У прэс-службе губернатара Растоўскай вобласці паведамілі, што ў частцы дзіцячых аздараўленчых лагераў рэгіёну для ўкраінцаў былі зарэзерваваныя месцы, але па стане на раніцу 3 сакавіка яны пустуюць. Пацвердзіць дадзеныя аб прытоку бежанцаў з Украіны не атрымалася і камітэту праваабарончай арганізацыі «''Грамадзянскае садзейнічанне''»<ref>[http://rusplt.ru/policy/propali-bejentsyi-8421.html Пропали беженцы]</ref>. У Дзяржаўнай пагранічнай службе Украіны і Федэральнай міграцыйнай службе Расіі таксама абверглі гэтыя заявы<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2421579 Ъ-Украина-Новости — Госпогранслужба опровергает массовый выезд украинцев из страны]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/03/140307_ru_n_ukrainian_migrants Российская миграционная служба отрицает поток беженцев из Украины]</ref>. 5 сакавіка кіеўскі правайдэр «''Ланет''» «''за агрэсіўную прапаганду, заклікі да вайны і распаўсюджванне варожасці і нянавісці''» адключыў трансляцыю трох расійскіх каналаў: «РТР-Планета», «Першы канал. Сусветная сетка» і «НТВ Мір»<ref>[http://www.lanet.ua/news/izmeneniya-v-televidenii/ Изменения в кабельном телевидении | Ланет]</ref>. 3 сакавіка журналістка расійскага дзяржаўнага тэлеканала «[[RT]]» Эбі Марцін у прамым эфіры асудзіла «ваенную акупацыю» Украіны Расіяй. Галоўны рэдактар «Russia Today» Маргарыта Сіманьян патлумачыла гэты ўчынак уздзеяннем «амерыканскай прапаганды»<ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/04/simonyan/ Симоньян объяснила проукраинскую позицию ведущей RT «американской пропагандой»]</ref>. Пазней Эбі Марцін заявіла, што яна таксама не згодна з умяшаннем ЗША ў справы Украіны, дадаўшы, што лічыць за гонар працаваць на «''RT''», дзе можа свабодна выказваць гэтыя погляды<ref>[http://www.newsru.com/world/06mar2014/rt_us.html Новости NEWSru.com:: Ведущая канала RT уволилась в прямом эфире, отказавшись «''обелять Путина''»]</ref>. 6 сакавіка вядучая «RT» Ліз Уол звольнілася ў прамым эфіры, заявіўшы, што не можа быць часткай кампаніі, «якая фінансуецца расійскім урадам і апраўдвае Уладзіміра Пуціна»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=2h79v9uirLY RT America’s Liz Wahl resigns live on air, 06.03.2015]</ref>; тэлеканал назваў гэты крок «''самапіярам''»<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news_in_brief/2014/03/140306_hk_rt_resignation.shtml Ведуча російського каналу звільнилася в прямому ефірі через Крим] {{ref-uk}}</ref>. Паводле дадзеных «''TruthDig''», гэты крок Уол быў зроблены пад уплывам адной з амерыканскіх кансерватыўнай палітычных арганізацый<ref>[http://www.truthdig.com/report/item/how_cold_war-hungry_neocons_stage_managed_liz_wahls_resignation_20140319 Max Blumenthal, Rania Khalek. How Cold War-Hungry Neocons Stage Managed RT Anchor Liz Wahl’s Resignation//TruthDig, 19.03.2015]</ref>. З 10 сакавіка на кругласутачным інфармацыйным канале «{{нп3|Расія-24|Расія-24|ru|Россия-24}}» трансліруюцца выпускі навін «ДТРК Крым». Расійскія каналы з 11 сакавіка не маюць магчымасці паўнавартасна вяшчаць на тэрыторыю Украіны. Нацыянальны савет Украіны па пытаннях тэлебачання і радыёвяшчання запатрабаваў ад правайдэраў да 21:00 мск 11 сакавіка спыніць трансляцыю тэлеканалаў «''Весткі''», «''[[Расія-24]]''», «''[[Першы канал (Расія)|Першы канал. Сусветная сетка]]''», «''{{нп3|РТР-Планета|РТР-Планета|ru|РТР-Планета}}''», «''НТВ Мір''». Да раніцы 11 сакавіка да паловы правайдэраў Украіны ўжо адключылі вяшчанне гэтых каналаў<ref>[http://www.interfax.ru/world/363889 На Украине половина провайдеров прекратили вещание российских телеканалов — Интерфакс]</ref>. 22 красавіка прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін падпісаў указ аб узнагароджанні больш за 300 супрацоўнікаў расійскіх СМІ «''за аб’ектыўнасць пры асвятленні падзей у Крыме''», які, аднак, не быў выкладзены ў публічны доступ<ref>{{cite web|datepublished=5 мая 2014| url=http://www.echo.msk.ru/news/1313866-echo.html| title=Кремль орденами и медалями отблагодарил группу журналистов за освещение событий в Крыму| publisher=Эхо Москвы| access-date=2014-5-6}}</ref><ref>{{cite web|datepublished=5 мая 2014| url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2014/05/140505_putin_crimea_russian_media_award.shtml| title=СМИ: 300 журналистов получили от Путина награды за Крым| publisher=Би-би-си|access-date=2014-5-6}}</ref>. Каля ста ўзнагарод атрымалі супрацоўнікі «''УДТРК''», больш за 60 — журналісты «''Першага канала''», па некалькі дзясяткаў — прадстаўнікі «''НТВ''», «''RT''» і «''Life News''», пры гэтым у спіс лаўрэатаў не патрапілі тэлеканал «''Дождж''» і радыёстанцыя «''Рэха Москвы''», карэспандэнты якіх таксама асвятлялі падзеі ва Украіне. Ордэн «''За заслугі перад Айчынай''» другой ступені атрымаў генеральны дырэктар «''НТВ''» Уладзімір Кулісцікаў. Ордэна чацвёртай ступені атрымалі кіраўнік [[Федэральная служба па наглядзе ў сферы сувязі, інфармацыйных тэхналогій і масавых камунікацый|Раскамнагляду]] Аляксандр Жараў, першы намеснік гендырэктара «''УДТРК''» Антон Златапольскі, галоўны рэдактар ​​агенцтва «''Расія сёння''» Маргарыта Сіманьян, галоўны рэдактар ​​"''Камсамольскай праўды''" Уладзімір Сунгоркін і іншыя. Тэлевядучага [[Уладзімір Рудольфавіч Салаўёў|Уладзіміра Салаўёва]] ўзнагародзілі ордэнам Аляксандра Неўскага, ордэнам Пашаны — гендырэктара «''Life News''» Арама Габралянава, першага намесніка гендырэктара «''ІТАР-ТАСС''» Міхаіла Гусмана і галоўнага рэдактара службы інфармацыі «''НТВ''» Таццяну Міткову. Журналісты Ірада Зейналава («''Першы канал''»), Аркадзь Мамантаў, Барыс Карчэўнікаў («''Расія 1''»), Аляксей Кандулукаў, Раман Собаль («''НТВ''») і Аляксандр Самахвалаў («''РЕН ТВ''») атрымалі медалі ордэна «''За заслугі перад Айчынай''» першай ступені. Медалямі другой ступені ўзнагародзілі больш за дзвесце чалавек<ref>[http://slon.ru/fast/russia/putin-nagradil-300-zhurnalistov-za-obektivnost-pri-osveshchenii-sobytiy-v-krymu-1093642.xhtml Путин наградил 300 журналистов «''за объективность при освещении событий в Крыму''»]</ref><ref>[http://uainfo.org/yandex/322055-300-rossiyskih-zhurnalistov-kotoryh-nagradyat-za-krym-polnyy-spisok.html 300 российских «''журналистов''», которых наградят за Крым. ПОЛНЫЙ СПИСОК]</ref>. === Праца СМІ ў Крыме === Асноўныя тэлерадыёкампаніі Крыму ўвайшлі ў лік аб’ектаў інфраструктуры, над якімі 27—28 лютага быў усталяваны кантроль групамі ўзброеных вайскоўцаў. Днём 28 лютага ўзброеныя людзі без знакаў адрознення з’явіліся ў раёне дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі «''Крым''» і ўсталявалі ахову па перыметры тэрыторыі<ref name="GTRKK" /><ref name="МЗ">''Виктор Велисов''. [http://zona.media/agenda/crimean-media/ Что случилось с крымскими СМИ ] «''Медиазона''», 29.06.2015</ref>. Увечары ўзброеныя людзі занялі ДТРК «''Крым''», паведаміўшы персаналу, што яны будуць ахоўваць кампанію. Пазней тое ж адбылося ў тэлерадыёкампаніі «''Ялта''». Там у захопе ўдзельнічала 30 аўтаматчыкаў<ref name="GTRKY" />. 1 сакавіка сябры арганізацыі «''Крымскі фронт''» у масках і з георгіеўскімі стужачкамі ў Сімферопалі захапілі будынак Федэрацыі прафсаюзных арганізацый, дзе размяшчаўся офіс грамадскай арганізацыі «''Інфармацыйны прэс-цэнтр''» («''IPC''») і рэдакцыя «''Цэнтра журналісцкіх расследаванняў''» — медыяпраектаў «''IPC''». Лідар арганізацыі Канстанцін Кнырык абвясціў, што будынак заняты, паколькі адтуль «''зыходзіць непраўдзівыя інфармацыя''», што рэдакцыя зараз пад іх кантролем, а дзейнасць супрацоўнікаў «''Цэнтра''», якія «''вельмі добра працуюць''», але з якімі яны «''не сыходзіліся па ідэалагічных момантах''», будзе працягнутая: «''Крымскі фронт''» бярэ на сябе забеспячэнне журналістаў «''заробкам, ежай''» у выпадку, калі «''іх спонсары адмовяцца плаціць''». Неўзабаве пасля гэтага кіраўніцтва Федэрацыі прафсаюзных арганізацый, у якой «''IPC''» арандаваў памяшканні, папрасіла гэтыя памяшканні вызваліць. На працягу 2014 года журналістаў «''Цэнтра''» затрымлівалі і збівалі, галоўнага рэдактара Валянціну Самар выклікалі ў пракуратуру і зімой 2015 года «''Інфармацыйны прэс-цэнтр''» пераехаў ва Украіну<ref name="МЗ" />. 3 сакавіка Савет міністраў Крыму папярэдзіў, што шэраг украінскіх тэлеканалаў можа быць адключаны на тэрыторыі аўтаноміі ў сувязі з «''аднабокім''» асвятленнем сітуацыі ў рэспубліцы. На думку Саўміна, «''многія СМІ, якія дзейнічаюць на тэрыторыі Украіны, апынуліся ўцягнутымі ў інфармацыйную вайну, накіраваную на дасягненне двух мэтаў: стварэнне панікі сярод насельніцтва Крыма і навязванне жыхарам Украіны недакладнага ўяўлення аб сітуацыі, якая склалася ў грамадска-палітычным жыцці рэспублікі''». Улады рэспублікі абвінавацілі ўкраінскія СМІ ў парушэнні «''асноватворных прынцыпаў свабоды слова і аб’ектыўнай журналістыкі''» і мэтанакіраваным «''стварэнні ілюзіі ваеннага ўмяшання''»<ref name="УкрТв" />. Раней стала вядома аб адключэнні эфірнага вяшчання {{нп3|Чарнаморская ТРК|найбуйнейшай незалежнай крымскай тэлекампаніі «''Чарнаморская''»|ru|Черноморская ТРК}} (якая вяшчала на 84 % тэрыторыі Крыму<ref name="МЗ" />), фактычным уладальнікам якой з’яўляецца народны дэпутат Украіны, член [[Усеўкраінскае аб’яднанне «Бацькаўшчына»|УА «''Бацькаўшчына''»]] {{нп3|Андрэй Віленавіч Сенчанка|Андрэй Сенчанка|ru|Сенченко, Андрей Виленович}}<ref>[http://interfax.com.ua/news/political/46307.html Счета ТРК «''Черноморская''» арестованы — депутат Сенченко]</ref>. Радыётэлевізійны перадаючы цэнтр Аўтаномнай Рэспублікі Крым (РТПЦ) заявіў, што быў вымушаны адключыць яе вяшчанне па не залежных ад яго прычынах. З мясцовых каналаў на тэрыторыі паўвострава працягнула вяшчанне толькі дзяржаўная тэлерадыёкампанія «''Крым''», якая з 11 сакавіка была перападпарадкавана новаму ўраду рэспублікі<ref name="УкрТв">[http://lenta.ru/news/2014/03/03/channels/ Власти Крыма пригрозили отключить украинские телеканалы]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036806 Верховный Совет Крыма переподчинил ГТРК «''Крым''» властям республики. ИТАР-ТАСС, 11.03.14]</ref>. 6 сакавіка стала вядома аб тым, што на эфірных частотах Чарнаморскай тэлерадыёкампаніі пачаў вяшчанне расійскі дзяржаўны інфармацыйны тэлеканал «''Расія-24''», хоць «''Чарнаморская''» валодае ліцэнзіяй на эфірнае вяшчанне па кастрычнік 2015 года<ref>[http://www.telekritika.ua/rinok/2014-03-06/91160 Ефірні частоти «''Чорноморської ТРК''» захопив канал «''Россия 24''»]</ref>. У прэс-службе савета міністраў Крыму паведамілі пра тое, што з 7 сакавіка на частаце «''Чарнаморскай''» пачне вяшчаць новы тэлеканал — «''Крым 24''»<ref name="Ценз2">[http://lenta.ru/news/2014/03/06/crimea1/ В Крыму отключили два украинских телеканала]</ref>. 5 сакавіка прэзідэнт Рэспублікі Татарстан [[Рустам Мініханаў]], які знаходзіўся ў Крыме, пасля падпісання з прэм’ерам АРК пагаднення аб падтрымцы Крыму выказаўся на сумесным брыфінгу супраць спынення вяшчання крымскататарскага тэлеканала «''ATR''»<ref>[http://an-crimea.ru/page/news/58630/ Президент Татарстана заступился за телеканал ATR]</ref>. Канал працягнуў працу. [[Омбудсмен|Упаўнаважаны Вярхоўнай Рады Украіны па правах чалавека]] Валерыя Луткоўская заявіла, што ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым зафіксаваныя масавыя парушэнні правоў незалежных журналістаў, якім агрэсіўна настроеныя невядомыя асобы не толькі перашкаджаюць выкананню іх прафесійных абавязкаў, але і пагражаюць фізічнай расправай, не даючы магчымасці аб’ектыўна асвятляць ход падзей<ref>[http://www.unian.net/politics/893427-ombudsmen-takje-zafiksirovala-massovyie-narusheniya-prav-nezavisimyih-jurnalistov-v-kryimu.html Омбудсмен также зафиксировала массовые нарушения прав независимых журналистов в Крыму]</ref>. Журналісты найбуйнейшых СМІ Украіны заявілі, што новы ўрад Крыму абмяжоўвае іх прафесійныя правы, запрашаючы на ​​свае мерапрыемствы журналістаў толькі расійскіх СМІ і крымскіх выданняў, падкантрольных ураду, такіх як «''Крымскае інфармацыйнае агенцтва''» («''КІА''») і «''ДТРК „Крым“''». У той жа час журналісты агенцтваў «''УНІАН''», «''Укрінформ''», «''Украінскія навіны''», сайтаў «''Цэнтр журналісцкіх расследаванняў''», «''Аргументы тыдня — Крым''», карпункты тэлеканалаў «''Інтэр''», «''1+1''», «''ICTV''», «''5 канал''», канала «''24''» і іншых не атрымліваюць ні афіцыйных прэс-рэлізаў Саўміна, ні анонсаў на брыфінгі яго членаў, ні запрашэнняў на мерапрыемствы ў якой-небудзь іншай форме<ref>[http://www.unian.net/politics/893384-separatistyi-v-kryimu-ogranichili-prava-jurnalistov-krupneyshih-smi-ukrainyi.html Сепаратисты в Крыму ограничили права журналистов крупнейших СМИ Украины]</ref>. 6 сакавіка было адключана эфірнае вяшчанне «''5 канала''» і канала «''1+1''»<ref>[http://www.unian.net/politics/893767-administratsiya-ar-kryim-otklyuchila-efirnoe-veschanie-telekanala-11.html Администрация АР Крым отключила эфирное вещание телеканала «''1+1''»]</ref>, месца якіх занялі расійскія дзяржаўныя тэлеканалы «''Першы''» і «''Расія-1''»<ref name="Ценз2" /><ref name="Откл">[http://lenta.ru/news/2014/03/07/inter/ В Крыму отключили ещё два украинских канала]</ref>. Канцэрн радыёвяшчання, радыёсувязі і тэлебачання заяўляў, што сярод захопнікаў, акрамя ўзброеных людзей і «''расійскіх казакоў''», быў «''прадстаўнік ТРК Расіі''»<ref name="МЗ" />. На наступны дзень было адключана эфірнае вяшчанне тэлеканалаў «''[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]''», «''[[UA: Перший|Першы нацыянальны]]''» і «''[[СТБ (украінскі тэлеканал)|СТБ]]''», замест якіх пачалі вяшчанне расійскія тэлеканалы «''[[НТВ]]''», «''ТНТ''» і «''{{нп3|Звезда, тэлеканал|Звезда|ru|Звезда (телеканал)}}''»<ref name="Откл" />. У той жа дзень быў здзейснены напад на здымачную групу «''Інтэра''» і «''СТБ''», журналістаў жорстка збілі<ref>[http://www.unian.net/politics/894350-v-sevastopole-vozle-voinskoy-chasti-izbili-i-ograbili-jurnalistov.html В Севастополе возле воинской части избили и ограбили журналистов]</ref><ref>[http://www.unian.net/politics/894363-v-kryimu-otklyuchili-esche-dva-ukrainskih-kanala.html В Крыму отключили ещё два украинских канала]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/8/7018108/ |title=У Севастополі російські солдати штурмують українську військову частину |date=8 марта 2014 |publisher=Украинская правда |access-date=8 марта 2014}}</ref>. 10 сакавіка ўкраінскія тэлеканалы былі адключаныя і ад лічбавага вяшчання. 9 сакавіка 2014 года віцэ-прэм’ер крымскага ўрада Вольга Кавіцідзі заяўляла аб тэхнічнай прычыне адключэння тэлеканалаў і паабяцала аднавіць трансляцыю<ref name="МЗ" />. У Сімферопалі адбыўся напад на журналістаў нямецкай газеты «''{{нп3|Bild|Більд|ru|Bild}}''»<ref>[http://www.unian.net/politics/893846-v-simferopole-gruppa-molodchikov-atakovala-jurnalistov-nemetskoy-gazetyi-bild.html В Симферополе группа молодчиков атаковала журналистов немецкой газеты «''Бильд''»]</ref> і на здымачную групу «''[[5 канал|5-га канала]]''»<ref>[http://kp.ua/daily/060314/442346/ В Крыму избили журналистов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140311011358/http://kp.ua/daily/060314/442346 |date=11 сакавіка 2014 }}</ref>. Журналістцы «''Kerch.fm''» пагражалі забойствам<ref name="Amnesty" />. «''[[Amnesty International]]''» звярнулася да [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]] з заклікам тэрмінова стварыць магутную міжнародную назіральную місію з прычыны частых выпадкаў пераследу і запалохвання журналістаў, актывістаў і мірных пратэстуючых у Крыме<ref name="Amnesty">{{Cite web |url=https://www.amnesty.org/articles/news/2014/03/crimea-human-rights-monitors-urgently-needed-journalists-and-activists-face-wave-attacks/ |title=Ukraine: Human rights monitors urgently needed as journalists and activists face wave of attacks in Crimea |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=1 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601191846/https://www.amnesty.org/articles/news/2014/03/crimea-human-rights-monitors-urgently-needed-journalists-and-activists-face-wave-attacks/ |url-status=dead }}</ref>. Па стане на 9 сакавіка на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым спынілі вяшчанне ўсе ўкраінскія тэлекампаніі, замест якіх трансляваліся расійскія каналы. З мясцовых каналаў працягваў вяшчанне ДТРК «''Крым''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1033291 В Крыму начали вещание российские телеканалы. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]</ref>. 12 сакавіка ў Сімферопалі пачало працаваць новае інфармацыйнае агенцтва «''Крымінформ''»<ref>[http://www.c-inform.info/mainnews Крыминформ]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1037391 В Крыму заработало новое агентство «''Крыминформ''». ИТАР-ТАСС, 11.03.14]</ref>. 14 сакавіка ў гарадах Керч і Еўпаторыя групай невядомых быў здзейснены напад на перадаючы цэнтр, дзе знаходзяцца перадатчыкі радыёстанцый украінскага радыёхолдынга «''ТАВР Медыя''» — «''Хіт FM''», «''Рускае радыё — Украіна''», «''Radio Roks''», «''Kiss FM''», «''Relax''» і «''Мелодыя''», было пашкоджана тэхнічнае абсталяванне, з-за чаго радыёстанцыі спынілі вяшчанне ў Керчы, Еўпаторыі і бліжэйшых населеных пунктах. 10 красавіка холдынг абвясціў аб часовым спыненні свайго вяшчання на тэрыторыі Крыму<ref>[http://www.telekritika.ua/rinok/2014-04-10/92509 Радіостанції группи «''ТАВР Медіа''» призупиняють мовлення на території Криму]</ref>. 25 сакавіка 2014 года прэс-служба «''Мультымедыя-інвест груп''» паведаміла, што невядомыя праніклі ў яе офісны цэнтр у Севастопалі, дзе размяшчаецца апаратура прадпрыемства УРС (Украінскія радыёсістэмы), якая забяспечвае трансляцыю радыёсігналу «''{{нп3|Радио Вести|Радио Вести|ru|Радио Вести}}''» на частаце 87,7 ФМ, і запатрабавалі адключыць перадатчык. Пасля гэтага вяшчанне станцыі ў Севастопалі было спынена<ref name="ТК">[http://www.telekritika.ua/pravo/2014-03-25/91898 У Севастополі відключили радіо «''Вести''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140327192528/http://www.telekritika.ua/pravo/2014-03-25/91898 |date=27 сакавіка 2014 }}</ref>. == Рэакцыя == === Украіна === ==== Дзеянні на ўнутрыпалітычным узроўні ==== [[Файл:Protest against Russia invading 02-03-14.jpg|міні|200px|Мітынг пратэсту ў Кіеве супраць уводу расійскіх войскаў.]] Паводле афіцыйнай пазіцыі кіраўніцтва Украіны, які прыйшоў да ўлады ў выніку [[Еўрамайдан]]а, падзеі ў Крыме, якія завяршыліся для Украіны стратай паўвострава, з’явіліся праявай агрэсіі з боку Расіі, якая, на думку ўлад Украіны, пачалася 20 лютага 2014 года<ref name="145-19" />. Украіна не прызнала анексію Крыму да Расіі<ref name="UR">[http://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] // Интерфакс, 18.03.2014.</ref> і лічыць паўвостраў часова акупаванай тэрыторыяй<ref name="S-15-4" />. У самым пачатку крымскіх падзей Вярхоўная Рада «''катастрафічна марудзіла''» з прыняццем рашэнняў<ref name="marc" />. Да моманту захопу Вярхоўнага Савета Крыма ўзброенымі людзьмі без знакаў адрозненні не былі прызначаныя міністр абароны, начальнік Генштаба, прадстаўнік прэзідэнта ў АРК, кіраўнік Севастопальскай адміністрацыі і міністр замежных спраў<ref name="marc" />. 27 лютага прызначаны Вярхоўнай Радай выконваючым абавязкі прэзідэнта Украіны Аляксандр Турчынаў прызначыў [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]] прадстаўніком прэзідэнта ў АРК<ref>{{cite web|url=http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/167/2014|title=Про призначення С. Куніцина Постійним Представником Президента України в Автономній Республіці Крим|date=2014-03-01publisher=Официальный сайт Верховной рады Украины|lang=uk|access-date=2014-11-18}}</ref>, а Сяргей Куніцын, у сваю чаргу, 28 лютага паведаміў, што начальнік галоўнага ўпраўлення МУС у АРК Валерый Радчанка падаў у адстаўку, а замест яго быў прызначаны Ігар Аўруцкі, які раней узначальваў крымскае ўпраўленне па барацьбе з аргзлачыннасцю<ref name="IFAvr">[http://interfax.com.ua/news/political/193527.html МВД назначило новых начальников милиции Крыма и Севастополя] // Интерфакс-Украина, 28.02.2014</ref>. 1 сакавіка Турчынаў выдаў указ аб тым, што зробленае 27 лютага прызначэнне Вярхоўным Саветам Крыму Сяргея Аксёнава кіраўніком крымскага ўрада было ажыццёўлена з парушэннем Канстытуцыі Украіны і Канстытуцыі АРК, і прапанаваў Вярхоўнаму Савету Крыму адмяніць яго<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/187/2014 Про Голову Ради міністрів Автономної Республіки Крим] {{ref-uk}}</ref>. Позна ўвечары, у сувязі з рашэннем Савета Федэрацыі аб выкарыстанні расійскіх войскаў ва Украіне, Аляксандр Турчынаў заявіў, што аддаў загад прывесці ўзброеныя сілы Украіны ў поўную баявую гатоўнасць<ref>[http://iportal.rada.gov.ua/ru/news/page/news/Novosty/top_news/88819.html Александр Турчинов отдал приказ привести Вооружённые Силы Украины в полную боевую готовность]</ref>. Міністэрству абароны было загадана арганізаваць і правесці навучальныя зборы з ваеннаабавязанымі<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/n0001525-14/ Про невідкладні заходи щодо забезпечення національної безпеки, суверенітету і територіальної цілісності України]</ref>. 6 сакавіка ў сувязі з прыняццем дэпутатамі Вярхоўнага Савета Крыма рашэння аб уваходжанні АРК у склад Расіі Галоўнае следчае ўпраўленне СБУ пачало дасудовае расследаванне па факце замаху на тэрытарыяльную цэласнасць і недатыкальнасць Украіны<ref>[http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=122426 СБУ розпочато кримінальне провадження за фактом посягання на територіальну цілісність та недоторканність України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802132324/http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=122426 |date=2 жніўня 2016 }}</ref>. Аляксандр Турчынаў выступіў са зваротам да народу Украіны, заявіўшы, што спыніў рашэнне Вярхоўнага Савета Крыма аб правядзенні рэферэндуму аб уваходжанні ў склад Расіі: «''Вярхоўная Рада Украіны будзе ініцыяваць роспуск парламента Аўтаномнай Рэспублікі Крым. Мы абаронім недатыкальнасць тэрыторыі Украіны''»<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/03/06/192756.html |title=Турчинов заявил, что распустит крымский парламент и референдума не будет |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=3 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403192004/http://crimea.comments.ua/news/2014/03/06/192756.html |url-status=dead }}</ref>. Цэнтральная выбарчая камісія (ЦВК) даручыла заблакаваць доступ да базы дадзеных Дзяржрэестра выбаршчыкаў для органаў Дзяржрэестра АР Крым і Севастопаля, «''улічваючы сітуацыю, якая склалася ў АР Крым у сувязі са спробай падрыхтоўкі правядзення супрацьзаконнага мясцовага рэферэндуму і з мэтай забеспячэння абароны базы дадзеных Дзяржаўнага рэестра выбаршчыкаў ад незаконнага выкарыстання персанальных дадзеных, забеспячэння абароны базы дадзеных Рэестра ад несанкцыянаванага доступу і злоўжывання доступам, парушэння цэласнасці базы дадзеных Рэестра, яго апаратнага і праграмнага забеспячэння''»<ref>[http://www.cvk.gov.ua/pls/acts/ShowCard?id=35503 Про окремі питання забезпечення дотримання законодавства України про референдуми] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923212317/http://www.cvk.gov.ua/pls/acts/ShowCard?id=35503 |date=23 верасня 2015 }}</ref>. 9 сакавіка ўкраінскія ўлады заблакіравалі рахункі крымскага ўпраўлення Дзяржаўнай казначэйскай службы, на якіх знаходзілася больш за 1 мільярд грыўняў (больш за 110 мільёнаў долараў), што прызначаліся на выплату пенсій, зарплаты бюджэтнікам і сацыяльныя выплаты<ref>[http://www.interfax.ru/world/363614 Крым сообщил о блокировке счетов автономии Киевом — Интерфакс]</ref>. 12 сакавіка рахункі былі разблакіраваныя — на думку першага віцэ-прэм’ера АРК Рустама Тэміргаліева, у сувязі з тым, што «''было неабходна выплачваць грашовае забеспячэнне ваеннаслужачых, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму. Гэта дазволіла нам атрымаць доступ да сродкаў бюджэту Крыму і цалкам прафінансаваць выдаткі на рэферэндум''»<ref>[http://ria.ru/world/20140312/999178280.html Вице-премьер АРК: госказначейство Украины разблокировало счета Крыма]</ref>. Агенцтва «''ІТАР-ТАСС''» паведаміла пра намер Мінабароны Украіны правесці маштабную ратацыю ўкраінскіх вайскоўцаў з мэтай «''перамясціць ваенных, выхадцаў з усходніх і паўднёвых рэгіёнаў краіны, ад месцаў, дзе пражываюць іх сваякі, і замяніць іх вайскоўцамі з Заходняй Украіны''». Неабходнасць такой ратацыі абмяркоўвалася з украінскімі военачальнікамі ў ходзе наведвання Аляксандрам Турчынавым у ноч з 5 на 6 сакавіка галоўнага каманднага пункта кіравання ўзброеных сілаў краіны. На думку Турчынава, такі пераклад ваенных «''дазволіць выключыць выпадкі масавага пераходу ваеннаслужачых на бок сепаратысцкіх сіл і забяспечыць цэласнасць узброеных сіл''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1028031 Источник: минобороны Украины проведёт масштабную ротацию военнослужащих. ИТАР-ТАСС, 07.03.14]</ref>. Паводле паведамлення «ІТАР-ТАСС», прызначаны Вярхоўнай Радай выконваючым абавязкі міністра абароны Украіны Ігар Ценюх распарадзіўся распрацаваць план «''уціхамірвання''» ўкраінскімі ўзброенымі сіламі ўсходніх і паўднёва-ўсходніх рэгіёнаў краіны, які прадугледжвае, у прыватнасці, раззбраенне воінскіх часцей і падраздзяленняў украінскай арміі, якія перайшлі на бок парламента АР Крым, а таксама прадухіленне пераходу іншых падраздзяленняў узброеных сіл Украіны на службу АРК<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1033035 Источник: МО Украины поручено подготовить план «''усмирения''» востока и юго-востока страны. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]</ref>. Нацыянальны савет па пытаннях тэлебачання і радыёвяшчання Украіны абавязаў правайдэраў спыніць вяшчанне расійскіх тэлеканалаў «''Расія 24''», «''ОРТ (Першы канал сусветная сетка)''», «''РТР Планета''» і «''НТВ-Мір''» да 21.00 мск 11 сакавіка. Нацсавета патлумачыў такое рашэнне неабходнасцю забеспячэння інфармацыйнай бяспекі ў адпаведнасці з пастановай Савета нацыянальнай бяспекі і абароны ад 1 сакавіка 2014 года<ref>[http://tass.ru/obschestvo/1039699 ВГТРК сожалеет о решении Киева отключить трансляцию передач российских каналов на Украине. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]</ref>. 11 сакавіка Аляксандр Турчынаў паведаміў на пасяджэнні Вярхоўнай Рады, што Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны прыняў рашэнне сфарміраваць на базе ўнутраных войскаў Нацыянальную гвардыю і абвясціць частковую мабілізацыю ва Узброеныя сілы і Нацгвардыю<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036124 Турчинов: Совбез Украины принял решение сформировать «''национальную гвардию''». ИТАР-ТАСС, 11.03.14]</ref>. Ён таксама заявіў, што Украіна звернецца да краін — гарантаў бяспекі за тэхнічнай і ваеннай дапамогай. Паводле яго слоў, МУС забяспечыць усе першачарговыя патрэбы Нацыянальнай гвардыі Украіны, але Украіне таксама патрэбна тэхнічная і ваенная дапамога<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036013 Турчинов: Украина обратится к странам — гарантам безопасности за военной помощью. ИТАР-ТАСС, 11.03.14]</ref>. Рашэнне аб стварэнні Нацгвардии абумоўлена нездавальняючым узроўнем боегатоўнасці арміі Украіны і нізкім маральным станам ваеннаслужачых<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1040884 Источник: в состав Национальной гвардии Украины войдут отряды активистов майдана. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]</ref>. 12 сакавіка Генпракуратура Украіны запатрабавала адмяніць рашэнні Вярхоўнага Савета АРК і Севастопальскага гарсавету аб зацвярджэнні Дэкларацыі аб незалежнасці АРК і Севастопаля. 12 сакавіка прызначаны Вярхоўнай Радай першы віцэ-прэм’ер Віталь Ярэма паведаміў на пасяджэнні ўрада краіны, што ўкраінская армія прыведзена ў поўную баявую гатоўнасць і пачаліся ўсеўкраінскія ваенныя вучэнні. Ён канстатаваў, што расійскія войскі працягваюць знаходзіцца ўздоўж усходняй мяжы Украіны і пастаянна нарошчваюць сваю прысутнасць<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1039155 Украинская армия приведена в полную боевую готовность. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]</ref>. Як стала вядома з дакладу в. а. міністра абароны Украіны Ігара Ценюха выканаўцу абавязкаў прэзідэнта Украіны Аляксандра Турчынава, пры прывядзенні нд краіны ў вышэйшыя ступені баявой гатоўнасці выявіліся «''гнятлівы стан падрыхтоўкі асабовага складу УС Украіны, недастатковая ўкамплектаванасць падраздзяленняў ваеннымі спецыялістамі і адсутнасць спраўнай тэхнікі і ўзбраення''». З сухапутных войскаў Украіны агульнай колькасцю 41 тыс. чалавек боегатовых апынуліся толькі 6 тыс. (каля 14 %), а сярод экіпажаў браніраваных машын гэты паказчык склаў толькі 20 % ад іх агульнай колькасці. Больш за 70 % бронетэхнікі ўкраінскай арміі склалі маральна і фізічна састарэлыя савецкія танкі Т-64 з тэрмінам эксплуатацыі 30 і больш гадоў. У СПА Украіны гатовымі да выканання баявых задач апынуліся толькі 10 % асабістага складу, а ў ракет комплексаў С-300П і С-200В скончыўся гарантыйны тэрмін эксплуатацыі. З амаль 507 баявых самалётаў і 121 ударных верталётаў ВПС Украіны толькі 15 % апынуліся спраўнымі і здольнымі падняцца ў паветра, а да баявых вылетаў апынуліся гатовыя толькі 10 % экіпажаў. У ВМФ Украіны па стане на 1 сакавіка толькі 4 караблі аднеслі да ўмоўна баяздольных: фрэгат «''Гетман Сагайдачны''», карвет «''Цярнопаль''», карабель кіравання «''Славуціч''» і вялікі дэсантны карабель «''Канстанцін Альшанскі''». Згодна з дакладам, у якасці адзінай эфектыўнай меры для стрымлівання агрэсіі і нанясення гарантаванай паразы атрадам сіл самаабароны ў Крыме і незаконным воінскім фарміраванням, якія могуць з’явіцца ва ўсходніх абласцях краіны, могуць разглядацца толькі рэактыўныя сістэмы залпавага агню (РСЗА) «''Ураган''» і «''Смерч''». Пры гэтым Ценюх выступае катэгарычна супраць прымянення РСЗА, а толькі прапаноўвае ўзмацніць іх ахову, улічваючы рэгіструецца цікавасць да іх з боку «''радыкальных партнёраў па Майдану''». Ён звяртае ўвагу на «''высокую імавернасць недакладнай паразы мэт, улічваючы вельмі нізкую падрыхтоўку экіпажаў (РСЗА)''» і, адпаведна, магчымую гібель значнай колькасці мірных жыхароў<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1040535 Минобороны Украины: состояние подготовки личного состава вооружённых сил — удручающее. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]</ref>. 14 сакавіка Канстытуцыйны суд Украіны прызнаў неканстытуцыйным рашэнне Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым аб правядзенні рэферэндуму аб статусе аўтаноміі<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/14/1244335.html |title=Конституционный суд Украины считает незаконным проведение референдума в Крыму |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924142716/http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/14/1244335.html |url-status=dead }}</ref>. 15 сакавіка Вярхоўная Рада Украіны датэрмінова спыніла паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым<ref>[http://rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/89643.html Офіційний портал Верховної Ради України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140315173028/http://rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/89643.html |date=15 сакавіка 2014 }}</ref>. 16 сакавіка [[Арсень Пятровіч Яцанюк|Арсень Яцанюк]] заявіў, што «''ўкраінская дзяржава знойдзе ўсіх завадатараў сепаратызму і расколу, якія цяпер пад прыкрыццём расійскіх ваенных спрабуюць знішчыць украінскую незалежнасць. Мы знойдзем усіх, праз год, праз два, прыцягнем да суда і будзем судзіць ва ўкраінскіх і міжнародных судах. Зямля пад нагамі будзе гарэць''». Яцанюк дадаў, што разам з міжнароднымі партнёрамі ўлады зробяць «''усё магчымае, каб кожны, хто сёння сябе свабодна адчувае пад абаронай расійскіх аўтаматаў, ведаў, што адказнасць за сепаратызм і спробы звяржэння канстытуцыйнага ладу надыдзе''»: «''У свеце не застанецца ні аднаго месца, дзе яны змогуць сябе свабодна адчуваць, і Расія іх не абароніць''»<ref>[http://www.kmu.gov.ua/control/ru/publish/article?art_id=247106722 А. Яценюк: Все зачинщики сепаратизма и раскола будут привлечены к суду. Найдем всех]</ref>. 20 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла ў першым чытанні [[Аб забеспячэнні правоў і свабод грамадзян і прававы рэжым на часова акупаванай тэрыторыі Украіны|законапраект]], згодна з якім Крым аб’яўляецца «''часова акупаванай тэрыторыяй''». Пад гэта паняцце падпадаюць «''тэрыторыя Аўтаномнай Рэспублікі Крым і горада Севастопаль, унутраныя воды і тэрытарыяльнае мора Украіны, яго дно і нетры, кантынентальны шэльф і выключная эканамічная зона''», а таксама «''падводнае прастора ў межах тэрытарыяльнага мора і паветраная прастора, размешчаная над гэтай тэрыторыяй''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062052 Рада приняла законопроект об объявлении Крыма «''временно оккупированной территорией''». ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]</ref><ref>[http://www.segodnya.ua/politics/pnews/krym-priznali-vremenno-okkupirovannoy-territoriey-504041.html Крым признали временно оккупированной территорией] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150628095118/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/krym-priznali-vremenno-okkupirovannoy-territoriey-504041.html |date=28 чэрвеня 2015 }} // «''Сегодня''» (Украина)</ref>. 15 красавіка Рада прыняла закон у цэлым; дакумент прадугледжвае, што часова акупаваная тэрыторыя Крыма з’яўляецца неад’емнай часткай тэрыторыі Украіны і на яе распаўсюджваецца ўкраінскае заканадаўства<ref name="S-15-4">[http://www.segodnya.ua/politics/pnews/deputaty-zashchitili-prava-ukraincev-v-okkupirovannom-krymu-513118.html Депутаты защитили права украинцев в оккупированном Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140416180200/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/deputaty-zashchitili-prava-ukraincev-v-okkupirovannom-krymu-513118.html |date=16 красавіка 2014 }} // «''Сегодня''» (Украина)</ref>. 20 сакавіка Дзяржаўная пагранічная служба Украіны пачала паэтапную перадыслакацыю асабістага складу з Крыму на мацерыковую частку краіны. Як паведаміў першы намеснік кіраўніка Дзяржпагранслужбы Павел Шышолін, асабісты склад працягне службу на тэрыторыі Херсонскай вобласці, а караблі і катэры будуць пераведзеныя ў Марыупаль і Адэсу<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062875 Госпогранслужба Украины начала поэтапную передислокацию личного состава из Крыма. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]</ref>. 22 сакавіка в. а. міністра абароны Украіны Ігар Ценюх на сустрэчы з журналістамі пазначыў сваё бачанне сітуацыі ў Крыме: «''Мы не можам і не маем права пакінуць тэрыторыю Крыму, як бы гэтага не хацелася б расійскім войскам і гэтак званаму крымскаму ўраду. У адваротным выпадку Крым будзе для нас страчаны назаўжды. Цяпер у нас адно канкрэтнае заданне — трымаць абарону да адпаведных рашэнняў на палітычным узроўні. Якімі будуць гэтыя рашэнні і калі — я не ведаю. Мая справа — камандаванне арміяй, а не дыпламатыя і палітыка. Гэта цяжка, але загад ёсць загад… Узброеныя сілы прыведзены ў поўную баявую гатоўнасць, мы не дапусцім пранікнення на кантынентальную Украіну ніводнага расійскага салдата. Вышэйшым кіраўніцтвам краіны санкцыянавана прымяненне зброі нашымі вайскоўцамі ў выпадках атакі на воінскія часткі ці спробаў захопу карабля. Але рашэнне адкрыць агонь прымаецца кожным камандзірам на месцы. І калі ў пэўных выпадках такая каманда не даецца, не трэба перакладаць адказнасць на вышэйшае кіраўніцтва… Мы гатовыя да эвакуацыі — створаны адпаведны штаб пад кіраўніцтвам першага віцэ-прэм’ер-міністра Віталя Ярэмы, …рыхтуюцца месцы ў пансіянатах і санаторыях Кіева, Адэсы і іншых гарадоў. Ніякіх новых гарнізонаў і ваенных гарадкоў будаваць не трэба — у нас ёсць магчымасці размясціць на мацерыку неабходную колькасць чалавек''»<ref>[http://news.liga.net/interview/politics/1079652-zachem_ukrainskie_voyska_ostayutsya_v_krymu_mnenie_ministra_oborony.htm Зачем украинские войска остаются в Крыму. Мнение министра обороны. ЛІГАБізнесІнформ, 22.03.2014]</ref>. 24 сакавіка Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны даручыў кабінету міністраў правесці «''перадыслакацыю ўкраінскіх вайскоўцаў у Крыме''»<ref name="Redisl" />. 26 сакавіка Аляксандр Турчынаў звольніў Сяргея Куніцына з пасады пастаяннага прадстаўніка прэзідэнта ў Крыме «''за неналежнае выкананне службовых абавязкаў''»<ref>[http://lb.ua/news/2014/03/26/260819_turchinov_uvolil_postpreda.html Турчинов уволил своего постпреда в Крыму. LB.ua, 26.03.2014]</ref>. 28 сакавіка Аляксандр Турчынаў сустрэўся з афіцэрамі Узброеных Сіл Украіны, якія, паводле яго слоў, былі вызваленыя з палону ў Крыме. Ён адзначыў, што афіцэры выканалі свой абавязак і будуць узнагароджаны за мужнасць і стойкасць, а таксама павышаны па службе<ref>[http://www.rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/90604.html В. о. Президента України, Голова Верховної Ради України Олександр Турчинов зустрівся з офіцерами Збройних Сил України, що були звільнені з полону] {{ref-uk}}</ref>. ==== Знешнепалітычны ўзровень ==== Раніцай 28 лютага Вярхоўная Рада Украіны прыняла зварот да краін-гарантаў цэласнасці Украіны, якія падпісалі ў 1994 годзе [[Будапешцкі мемарандум]], патрабуючы ад іх «''практычнымі дзеяннямі пацвердзіць замацаваныя ў мемарандуме абавязацельствы паводле прынцыпаў заключнага акта СБСЕ паважаць незалежнасць, суверэнітэт і існуючыя межы Украіны''». Акрамя таго, Рада запатрабавала ад Расіі «''спыніць крокі, накіраваныя на замах на тэрытарыяльную цэласнасць Украіны, і не падтрымліваць сепаратызм''»<ref>[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/831-18 Про Звернення Верховної Ради України до держав-гарантів відповідно до Меморандуму про гарантії безпеки у зв’язку з приєднанням України до Договору про нерозповсюдження ядерної зброї] {{Ref-uk}}</ref>. Сакратар Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны [[Андрэй Парубій]] пасля пасяджэння СНБА заявіў аб магчымым дачыненні спецназа Чарнаморскага флоту РФ да падзей у Крыме<ref>[http://www.interfax.ru/361874 Секретарь СНБО заявил о причастности российских войск к событиям в Крыму. Интерфакс, 28.02.2014]</ref>. Пастаянны прадстаўнік Украіны пры ААН Юрый Сяргееў запатрабаваў тэрміновага склікання пасяджэння Савета Бяспекі ААН у сувязі з абвастрэннем сітуацыі ў АРК, якое пагражае тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны<ref>[http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/2014/136&Lang=R Письмо Постоянного представителя Украины при Организации Объединенных Наций от 28 февраля 2014 года на имя Председателя Совета Безопасности]</ref>. Як паведаміла прэс-служба МЗС Расіі, Расія адказала адмовай на прапановы Украіны ў сувязі з падзеямі ў АР Крым правесці неадкладныя двухбаковыя кансультацыі згодна з Артыкулам 7 Дамовы аб дружбе, супрацоўніцтве і партнёрстве паміж Расійскай Федэрацыяй і Украінай ад 31 мая 1997 года, паколькі РФ разглядае крымскія падзеі як следства ўнутрыпалітычных працэсаў ва Украіне<ref name="MID-28-2">[http://mid.ru/brp_4.nsf/newsline/F2C86A40B49E817544257C8D00485C4F О встрече в МИД России с советником-посланником Посольства Украины в Российской Федерации] // МИД РФ, 28.02.2014</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Украіны]] перадало расійскаму боку ноту пратэсту ў сувязі з парушэннем паветранай прасторы Украіны і невыкананнем пагаднення аб базаванні [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|ЧФ]] у Крыме. Таксама было адзначана, што Украіна не звярталася па дапамогу да Расіі для забеспячэння парадку на тэрыторыі Крыму, у сувязі з чым міністэрства запатрабавала неадкладнага вяртання войскаў у месцы іх пастаяннай дыслакацыі<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193522.html Киев высказал протест российской стороне в связи с нарушением воздушного пространства Украины и двусторонних соглашений]</ref>. Выконваючы абавязкі прэзідэнта [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]] выступіў з тэлезваротам, у якім абвінаваціў Расію ў ваеннай агрэсіі ў Крыме<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/02/140228_crimea_friday_tension_russia.shtml Турчинов призвал Путина «''остановить провокацию''» в Крыму]</ref>. МЗС Расіі паведаміў, што расійскі бок перадаў дарадцы-пасланцу пасольства Украіны ў Маскве Руслану Німчынскаму ноту адносна рухаў бронетэхнікі ЧФ РФ у Крыме, «''звязаных з неабходнасцю забеспячэння аховы месцаў дыслакацыі Чарнаморскага флоту на тэрыторыі Украіны''», якія адбываюцца «''у поўнай адпаведнасці з базавымі расійска-ўкраінскімі дамовамі па Чарнаморскім флоце''»<ref name="MID-28-2" />. 1 сакавіка в. а. міністра замежных спраў Украіны Андрэй Дзешчыца [[Адносіны Украіны і НАТА|звярнуўся да кіраўніцтва]] [[НАТА]] з просьбай разгледзець усе магчымыя спосабы абароны тэрытарыяльнай цэласнасці краіны<ref>[http://www.reuters.com/article/2014/03/01/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140301 Putin ready to invade Ukraine; Kiev warns of war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924194127/http://www.reuters.com/article/2014/03/01/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140301 |date=24 верасня 2015 }} {{Ref-en}} // [[Reuters]], 01.03.2014</ref>. 3 сакавіка МЗС Украіны абвінаваціў Расію ў парушэнні пагадненняў аб статусе і ўмовах знаходжання ЧФ РФ на тэрыторыі Украіны<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1194-brifing-v-mzs Брифінг в МЗС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191203121310/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1194-brifing-v-mzs |date=3 снежня 2019 }}</ref>. 6 сакавіка Генеральная пракуратура Украіны інкрымінавалася камандуючаму Чарнаморскім флотам Расіі віцэ-адміралу Аляксандру Вітко здзяйсненне злачынстваў на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым (падбухторванне да дзяржаўнай здрады і арганізацыя дыверсіі), за здзяйсненне якіх прадугледжана пакаранне ў выглядзе пазбаўлення волі на тэрмін ад 3 да 15 гадоў. Украінскія СМІ паведамлялі, што камандуючы Вітко запатрабаваў ад украінскіх вайскоўцаў здацца пад пагрозай штурму падраздзяленняў і частак узброеных сіл Украіны, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1025278 Командующему ЧФ РФ инкриминируют совершение преступлений на территории Крыма. ИТАР-ТАСС, 06.03.2014]</ref>. 8 сакавіка было абвешчана аб намеры Украіны выйсці з [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]] па прычыне ігнаравання зваротаў краіны ў сувязі з узброеным нападам Расіі<ref>[http://echo.msk.ru/programs/beseda/1274846-echo/ Эхо Москвы:: Интервью: Андрей Дещица]</ref>. 19 сакавіка Украіна адмовілася ад старшынства ў СНД і пачала працэдуру выхаду з арганізацыі<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1204-brifing-v-mzs Брифінг в МЗС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208091056/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1204-brifing-v-mzs |date=8 снежня 2015 }} // МИД Украины, 19.03.2014</ref><ref>[http://www.rnbo.gov.ua/news/1629.html Андрій Парубій: Україна розпочинає процес виходу з СНД] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208052648/http://www.rnbo.gov.ua/news/1629.html |date=8 снежня 2015 }} {{Ref-uk}}</ref>. 11 сакавіка Вярхоўная Рада Украіны звярнулася да краін-гарантам бяспекі Украіны па [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкім мемарандуме]] з заклікам захаваць тэрытарыяльную цэласнасць краіны, ужываючы ўсе магчымыя меры — дыпламатычныя, палітычныя, эканамічныя і ваенныя меры<ref>[http://interfax.com.ua/news/political/195337.html Рада просит участников Будапештского меморандума сохранить территориальную целостность Украины, применяя все возможные меры]</ref>. Аляксандр Турчынаў заявіў у інтэрв’ю агенцтву «''AFP''», што Украіна не будзе праводзіць ваенную аперацыю ў Крыме, каб не падстаўляць пад удар свае ўсходнія межы<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-26540602 Ukraine president: Russia 'is refusing crisis talks']</ref>. МЗС Украіны выклікаў часовага паверанага ў справах Расіі Андрэя Вараб’ёва і выказаў пратэст з нагоды заявы МЗС РФ аб прызнанні правамернай дэкларацыі аб незалежнасці Крыма і Севастопаля: «''Украіна катэгарычна асуджае прамое ўмяшанне Расійскай Федэрацыі ва ўнутраныя справы нашай дзяржавы. Дзеянні расійскага боку прама супярэчаць фундаментальным прынцыпам міжнароднага права і агульнапрызнаным прынцыпам суіснавання дзяржаў''»<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19328-zajava-ministerstva-zakordonnih-sprav-ukrajini Заява Міністерства закордонних справ України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140312212630/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19328-zajava-ministerstva-zakordonnih-sprav-ukrajini |date=12 сакавіка 2014 }}</ref>. 12—13 сакавіка Арсень Яцанюк здзейсніў паездку ў ЗША, дзе правёў перамовы з [[Барак Абама|Баракам Абамам]]<ref>[http://www.interfax.ru/364263 Обама заявляет о неприемлемости крымского референдума]</ref> і выступіў на пасяджэнні Савета бяспекі ААН, дзе яшчэ раз заклікаў Расію вывесці войскі з Крыма і сесці за стол перамоваў для ўрэгулявання канфлікту. 13 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла зварот да ААН з просьбай аказаць падтрымку тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны. У сваёй заяве парламент абвінаваціў Расію ў неабгрунтаванай агрэсіі і спробе анексаваць частку ўкраінскай тэрыторыі. Рада заклікала ААН неадкладна разгледзець сітуацыю ў Крыме<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/873-18 Звернення Верховної Ради України до Організації Об'єднаних Націй]</ref>. 17 сакавіка міністэрства замежных спраў Украіны заклікала міжнародную супольнасць не прызнаваць [[Рэспубліка Крым, незалежная дзяржава|Рэспубліку Крым]], абвешчаную Вярхоўным Саветам Крыму «''паводле вынікаў антыканстытуцыйнага рэферэндуму, праведзенага з абуральнымі парушэннямі агульнаеўрапейскіх норм і стандартаў правядзення рэферэндумаў''»<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19773-komentar-mzs-ukrajini-shhodo-postanovi-pro-nezalezhnisty-krimu-vid-17-bereznya-2014-roku Коментар МЗС України щодо постанови «''Про незалежність Криму''» від 17 березня 2014 року] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191203121303/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19773-komentar-mzs-ukrajini-shhodo-postanovi-pro-nezalezhnisty-krimu-vid-17-bereznya-2014-roku |date=3 снежня 2019 }}</ref>. Украіна адклікала для кансультацый свайго пасла ў Расіі<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19729-komentar-mzs-ukrajini|title=Посла України в РФ Володимира Єльченка відкликано для консультацій|date=2014-03-17|publisher=МИД Украины|access-date=2015-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203121305/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19729-komentar-mzs-ukrajini|archive-date=3 снежня 2019|url-status=dead}}</ref>. 18 сакавіка МЗС Украіны ўручыў часоваму паверанаму ў справах Расійскай Федэрацыі ва Украіне А. Вараб’ёву ноту пратэсту супраць прызнання Расіяй Рэспублікі Крым і падпісання Дамовы аб прыняцці ў склад Расійскай Федэрацыі Рэспублікі Крым і Севастопаля<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19988-mzs-ukrajini-viklikalo-timchasovogo-povirenogo-u-spravah-rf-v-ukrajini-dlya-vruchennya-noti-protestu|title=МЗС України викликало Тимчасового повіреного у справах РФ в Україні для вручення ноти протесту|date=2014-03-18|publisher=МИД Украины|lang=uk|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322014017/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19988-mzs-ukrajini-viklikalo-timchasovogo-povirenogo-u-spravah-rf-v-ukrajini-dlya-vruchennya-noti-protestu|archive-date=22 сакавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. 19 сакавіка [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны]] прыняў рашэнне аб увядзенні візавага рэжыму з Расіяй і выхадзе з [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]<ref>[http://www.forbes.ru/news/252499-snbo-ukrainy-prinyal-reshenie-o-vvedenii-vizovogo-rezhima-s-rossiei СНБО Украины принял решение о введении визового режима с Россией | Forbes.ru]</ref>. Выконваючы абавязкі сакратара СНБА Андрэй Парубий паведаміў таксама, што «''кабінету міністраў прапанавана неадкладна звярнуцца ў ААН з мэтай аб’явы Крыму дэмілітарызаванай зонай і прыняць меры да таго, каб Крым пакінулі войскі РФ, а таксама гарантаваць ўмовы для перадыслакацыі ўкраінскіх войскаў і размяшчэння іх на кантынентальнай частцы Украіны''». На наступны дзень Арсень Яцанюк, аднак, заявіў у Бруселі, што «''не варта спяшацца''» ні з увядзеннем візавага рэжыму з Расіяй, ні з пераходам да паездак у РФ па замежным пашпартам. Яцанюк нагадаў, што Расія сама неаднаразова падымала пытанне аб паездках па замежным пашпартам і ўвядзенні візавага рэжыму ў СНД, таму «''наўрад ці падобная ініцыятыва з боку Украіны будзе эфектыўнай''» з пункту гледжання ўплыву на Расію, затое «''праблема мае важнае гуманітарнае вымярэнне для самой Украіны, так як у захаванні бязвізавага рэжыму зацікаўлена вельмі вялікая колькасць грамадзян Украіны, у першую чаргу на ўсходзе і поўдні нашай дзяржавы, якія ездзяць у Расію на заробкі, маюць роднасныя сувязі па той бок мяжы''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1061496 Яценюк: Украина не будет спешить с введением визового режима с Россией. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062958 В Совете нацбезопасности Украины недовольны позицией Яценюка по визовому вопросу с РФ. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]</ref>. 20 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла дэкларацыю аб барацьбе за вызваленне краіны, заклікаў сусветную супольнасць не прызнаваць Рэспубліку Крым і анексію Крыму да Расіі. «''Ад імя народа Украіны''» парламент заявіў, што «''Крым быў, ёсць і будзе ў складзе Украіны. Украінскі народ ніколі і ні пры якіх умовах не спыніць барацьбу за вызваленне Крыму''»<ref>[http://rada.gov.ua/ru/news/Novosty/Soobshchenyya/89936.html Верховная Рада Украины приняла «''Декларацию о борьбе за освобождение Украины''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191207162113/https://rada.gov.ua/ru/news/Novosty/Soobshchenyya/89936.html |date=7 снежня 2019 }}</ref>. 21 сакавіка Аляксандр Турчынаў пасля сустрэчы з генеральным сакратаром ААН [[Пан Гі Мун]]ам выказаўся за стварэнне ў Крыме «''дэмілітарызаванай зоны''» і прысутнасць маніторынгавай місіі ААН. На яго думку, дэмілітарызацыя Крыму зможа прывесці да «''аднаўлення суверэнітэту Украіны і нармальнага функцыянавання Крыму ў межах суверэннай Украіны, як таго патрабуе канстытуцыя''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1066111 Турчинов: Украина выступает за создание в Крыму «''демилитаризованной зоны''». ИТАР-ТАСС, 21.03.2014]</ref>. ==== Віктар Януковіч ==== 28 лютага [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктар Януковіч]] на сваёй прэс-канферэнцыі ў [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]] заявіў, што падзеі ў Крыме — «''натуральная рэакцыя''» на «''бандыцкі пераварот''», які адбыўся ў Кіеве, а «''ўзурпацыя ўлады, якая была зроблена купкай радыкалаў, …прывяла да таго, што крымчане не жадаюць падпарадкоўвацца {{нп3|Украінскі нацыяналізм|нацыяналістам|ru|Украинский национализм}} і бандэраўцам''»<ref>[http://lb.ua/news/2014/02/28/257633_yanukovich_kkrime_krimchane_prosto.html Янукович о ситуации в Крыму: крымчане просто защищаются от бандеровцев — LB.ua]</ref>. Аднак Януковіч падкрэсліў, што «''Крым павінен заставацца ў складзе ўкраінскай дзяржавы з правамі шырокай аўтаноміі''»<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2420933|title=Янукович считает, что Крым должен остаться в составе Украины|date=28 февраля 2014|publisher=Коммерсантъ|access-date=2014-11-14}}</ref>. Януковіч заклікаў расійскае кіраўніцтва «''выкарыстаць усе наяўныя магчымасці для таго, каб прадухіліць той хаос, тэрор, які сёння ёсць ва Украіне''», але пры гэтым падкрэсліў, што катэгарычна супраць ваеннага ўварвання ва Украіну і парушэння цэласнасці суверэннай дзяржавы<ref>[http://www.forbes.ru/news/251510-yanukovich-prizval-rossiyu-spasti-ukrainu-ot-khaosa Янукович призвал Россию спасти Украину от хаоса. Forbes.ru, 28.02.2014]</ref>. 1 сакавіка Віктар Януковіч падтрымаў зварот уладаў Крыму да прэзідэнта РФ аб аказанні дапамогі і абароны жыхароў Крыма і звярнуўся да прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна з просьбай выкарыстоўваць узброеныя сілы РФ «''для аднаўлення законнасці, міру, правапарадку, стабільнасці, абароны насельніцтва Украіны''»<ref>[http://www.interfax.ru/362052 Янукович поддерживает обращение властей Крыма к президенту РФ РФ об оказании помощи крымчанам — Интерфакс]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140304_rn_ukraine_yanukovich_letter_un|title=Чуркин: Янукович попросил Путина ввести войска в Украину|date=4 марта 2014|publisher=Русская служба Би-би-си|access-date=2015-03-03}}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/04/140402_rn_yanukovych_interview Янукович назвал аннексию Крыма Россией трагедией]</ref>. 28 сакавіка ў сваім Звароце да ўкраінскага народу Віктар Януковіч заявіў, што лідары Майдана прыйшлі да ўлады «''на плячах нацысцкіх штурмавікоў''», а «''тысячы малойчыкаў са стваламі, адчулі смак славы і крыві, пачалі раз’язджаць па ўсіх рэгіёнах Украіны, спрабуючы ўсталёўваць „новы парадак“''». Узброеныя сотні Майдана і «''неадэкватнае кіраванне дзяржаўнымі працэсамі''» «''выклікалі рэакцыю народа: Украіна так страціла Крым''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1081560 ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Полный текст обращения президента Украины Виктора Януковича к украинскому народу]</ref>. 2 красавіка Віктар Януковіч даў інтэрв’ю расійскім і замежным СМІ, падчас якога сказаў: «''Усё, што адбылося з Крымам, — гэта заслуга цяперашніх кіраўнікоў Украіны, следства іх радыкальнай пазіцыі ў адносінах да рускай мовы, да рускамоўных тэрыторыях. Спроба дыктаваць ім, як трэба жыць, прывяла да таго, што людзі выступілі з пратэстамі. Гэтая форма пратэсту вылілася ў рэферэндум. Толькі нацыяналісты з іх радыкальнымі падыходамі здольныя былі давесці да падзелу краіны''»<ref>[http://www.kp.ru/daily/26215.4/3098905/ Полный текст интервью Виктора Януковича телеканалам НТВ и APTN] // Комсомольская правда, 03.04.2014</ref>. === Стаўленне да ўварвання і анексіі ў Расіі === Кіраўніцтва Расіі аказала ўсялякую ваенную, матэрыяльную, фінансавую, дыпламатычную і псіхалагічную падтрымку крымскім уладам, якія адмовіліся прызнаваць легітымнасць новых улад Украіны, якія абвясцілі самастойнасць і дзяржаўны суверэнітэт Крыма, арганізавалі правядзенне рэферэндуму аб статусе Крыму і звярнуліся да Расіі з просьбай аб далучэнні ў якасці новых суб’ектаў Федэрацыі. [[Файл:Vladimir Putin answered journalists’ questions on the situation in Ukraine (2014-03-04).jpeg|міні|Прэс-канферэнцыя Уладзіміра Пуціна 4 сакавіка 2014 года.]] 2 сакавіка ў тэлефоннай размове з прэзідэнтам ЗША Уладзімір Пуцін адзначыў, што ў выпадку далейшага распаўсюджвання гвалту на ўсходнія рэгіёны Украіны і Крым Расія пакідае за сабой права абараніць свае інтарэсы і пражываючае там рускамоўнае насельніцтва<ref>[http://www.kremlin.ru/news/20355 Телефонный разговор с президентом США Бараком Обамой]</ref>. 4 сакавіка прэзідэнт Пуцін правёў прэс-канферэнцыю аб сітуацыі ва Украіне, на якой агучыў асноўныя пазіцыі Расіі па сітуацыі ў Крыме. Ён пацвердзіў, што лічыць Сяргея Аксёнава легітымным кіраўніком, адмаўляў, што Расія разглядае магчымасць далучэння Крыма і заявіў, што яго жыхары мае права вызначаць сваю будучыню, паколькі «''калі гэта было дазволена зрабіць у многіх частках свету''», то «''права нацый на самавызначэнне ніхто не адмяняў''». Адказваючы на ​​пытанне, калі і ў якім аб’ёме можа быць прыменена ваенная сіла ва Украіне, Пуцін заявіў, што РФ «''не збіраецца і не будзе ваяваць з украінскім народам''» і «''калі мы прымем такое рашэнне — толькі для абароны ўкраінскіх грамадзян. І няхай паспрабуе хто-небудзь з ліку ваеннаслужачых страляць у сваіх людзей, за якімі мы будзем стаяць ззаду, не наперадзе, а ззаду. Няхай яны паспрабуюць страляць у жанчын і дзяцей! І я пагляджу на тых, хто аддасць такі загад ва Украіне''»<ref name="conf-4-3" />. Усе парламенцкія партыі і расійскае насельніцтва ў цэлым падтрымалі далучэнне Крыма, што прадэманстраваў рост рэйтынгу прэзідэнта Пуціна. У той жа час адзначаліся выступу праціўнікаў умяшання Расіі ва ўнутраныя справы Украіны, якое, на іх думку, магло прывесці да шырокамаштабнага ўзброенага канфлікту. 1 сакавіка ля будынка Савета Федэрацыі ў [[Масква|Маскве]] былі затрыманыя пяць чалавек падчас «''адзіночных пікетаў''» супраць адабрэння Саветам Федэрацыі просьбы Уладзіміра Пуціна аб дазволе выкарыстання расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны. Некаторыя з іх трымалі ў руках плакаты з надпісамі «''Адпраўце на вайну сваіх дзяцей''»<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/03/01/n_5985017.shtml У здания Совфеда задержали пятерых противников войны в Крыму]</ref>. З заклікамі да міру, супраць магчымай братазабойчай бойні выступілі расійскія рок-музыканты [[Андрэй Вадзімавіч Макарэвіч|Андрэй Макарэвіч]], [[Барыс Барысавіч Грабеншчыкоў|Барыс Грабеншчыкоў]], [[Юрый Юліянавіч Шаўчук|Юрый Шаўчук]]<ref>[http://ivona.bigmir.net/showbiz/stars/387010-Andrej-Makarevich-obratilsja-k-rossijanam--Vojnu-s-Ukrainoj-zahoteli- Андрей Макаревич обратился к россиянам: Войну с Украиной захотели?] 01.03.2014</ref><ref>[http://echo.msk.ru/news/1270312-echo.html Борис Гребенщиков призвал власти России решать проблемы мирным путём]</ref><ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/2/jurii-shevchuk-vystupil-protiv-bratoubiistvennoi-boini-6287/ Юрий Шевчук выступил против «''братоубийственной бойни''»]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/society/62540.html|title=Не стреляй! Шевчук, Гребенщиков, Макаревич. Антивоенная риторика|date=2014-03-04|publisher=Новая Газета|access-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109213134/http://www.novayagazeta.ru/society/62540.html|archive-date=9 лістапада 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.echomsk.spb.ru/news/istoricheskiy-tsentr/grebenshchikov-napravil.html|title=Борис Гребенщиков направил свое обращение по поводу Украины как российским, так и украинским властям|date=2014-03-10|publisher=Эхо Москвы|access-date=2014-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313211649/http://echomsk.spb.ru/news/istoricheskiy-tsentr/grebenshchikov-napravil.html|archive-date=2014-03-13}}</ref>. Піяніст Дзяніс Мацуеў заявіў, што радыкалы-нацыяналісты не змогуць разбурыць культурныя сувязі паміж рускім і ўкраінскім народам<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014509 Ситуация на Украине. Хроника событий. 2 марта]</ref>. 2 сакавіка ў Маскве на Манежнай плошчы і ля будынка міністэрства абароны РФ прайшлі акцыі пратэсту<ref>{{cite web|url=http://www.kasparov.ru/material.php?id=5312F9401D6FE|title=В Москве задержано более 100 противников войны с Украиной|access-date=2014-03-03|archive-date=22 лютага 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222103140/http://www.kasparov.ru/material.php?id=5312F9401D6FE|url-status=dead}}</ref>. 362 чалавекі былі затрыманыя праваахоўнымі органамі<ref>{{cite web|url=http://ovdinfo.org/articles/2014/03/02/zaderzhaniya-na-antivoennyh-akciyah-v-moskve|title=Задержания на антивоенных акциях в Москве|date=2014-03-02|publisher=Ovdinfo.Org|access-date=2014-03-04}}</ref>. Большасці з іх прад’яўленыя абвінавачванні ў парушэнні артыкулаў 19.3 і 20.2 КаАП)<ref>{{cite web|url=http://ovdinfo.org/articles/2014/03/03/borba-s-protivnikami-voennyh-deystviy|title=Борьба с противниками военных действий|date=2014-03-03|publisher=OvdInfo.Org|access-date=2014-03-04}}</ref>. У Санкт-Пецярбургу на антываенным мітынгу было затрымана 35 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.fontanka.ru/2014/03/03/193/|title=Всех задержанных на антивоенной акции в Петербурге отпустили|date=2014-03-03|publisher=Фонтанка.ру|access-date=2014-03-04}}</ref>. Супраць уводу войскаў ва Украіну таксама выступілі некалькі апазіцыйных партый: {{нп3|Яблака, партыя|Яблака|ru|Яблоко (партия)}}, [[Партыя народнай свабоды|РПР — Парнас]], [[Грамадзянская платформа (Расія)|Грамадзянская платформа]]<ref>[http://www.nr2.ru/moskow/487287.html NR2 Ru: Кремль поразила «''имперская алчность''» / Российская оппозиция назвала ввод российских войск в Украину «''безумным и фатальным''» решением / 03.03.14 / Москва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140512174656/http://www.nr2.ru/moskow/487287.html |date=12 мая 2014 }}</ref>, {{нп3|Партыя прагрэсу|Партыя прагрэсу|ru|Партия прогресса}}<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/02/1239467.html |title=Партия Навального призвала остановить введение российских войск на Украину — Росбалт.ру |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134404/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/02/1239467.html |url-status=dead }}</ref>. У той жа дзень акцыі ў падтрымку выкарыстання ўзброеных сіл Расіі на тэрыторыі Украіны прайшлі ў Маскве, Санкт-Пецярбургу і іншых буйных гарадах; паводле дадзеных арганізатараў, у Маскве ў шэсці прынялі ўдзел каля 20 тысяч чалавек, а ў аўтапрабегу «''Сваіх не кідаем''» — каля 50 аўтамабіляў<ref>[http://tvrain.ru/articles/na_moskovskie_aktsii_v_podderzhku_vvoda_vojsk_vyshli_20_tysjach_chelovek-364179/ На московские акции в поддержку ввода войск вышли 20 тысяч человек]</ref>. Пасля акцый у шэрагу СМІ з’явіліся паведамленні пра факты прымусу да ўдзелу ў акцыі работнікаў школ і іншых бюджэтных устаноў<ref name="Grani">[http://grani.ru/Politics/World/Europe/Ukraine/m.225930.html Грани. Ру: КРЫМСКАЯ ВОЙНА. 2 МАРТА | Политика / Мир / Европа / Украина]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/comments/main/2014/03/03/1239793.html |title=Комментарии: Профсоюз педагогов: Сгон бюджетников на митинги в поддержку ввода войск на Украину — беззаконие и цинизм — Росбалт.ру |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123918/http://www.rosbalt.ru/comments/main/2014/03/03/1239793.html |archive-date=24 верасня 2015 |url-status=dead }}</ref> і іх масавым падвозе арганізаванымі групамі<ref name="Grani" />. Некалькі членаў прэзідэнцкага савета па правам чалавека выказаліся супраць уводу расійскіх войскаў ва Украіну і назвалі інфармацыю аб нападах, беспарадках і забойствах на тэрыторыі Крыму, на падставе якой Савет Федэрацыі санкцыянаваў увод войскаў ва Украіну, недакладнай і перабольшанай<ref>[http://www.president-sovet.ru/news/5632/ Совет при Президенте РФ / Заявление членов Совета при Президенте РФ по развитию гражданского общества и правам человека в связи с событиями в Украине]</ref>. Большасць членаў СПЧ заяву не падтрымалі. Пяць членаў Савета выступілі з асаблівым меркаваннем<ref>[http://www.president-sovet.ru/news/5633/ Совет при Президенте РФ / Особые мнения членов Совета Александра Брода, Кирилла Кабанова, Александра Мукомолова, Михаила Терентьева и Максима Шевченко в связи с событиями на Украине]</ref>. 4 сакавіка стала вядома пра звальненне з [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін|МДІМА]] прафесара кафедры філасофіі [[Андрэй Барысавіч Зубаў|Андрэя Зубава]], які звязаў гэта са сваёй антываеннай калонкай у газеце «''Ведамасці''». Паводле слоў выкладчыка, кіраўніцтва інстытута прапанавала яму напісаць заяву аб звальненні па ўласным жаданні, альбо чакаць, калі яго звольняць па артыкулу. Прычынай была названая нататка, дзе ён адзначыў падабенства ў адносінах паміж Расіяй і Украінай з аншлюсам Аўстрыі нацысцкай Германіяй у 1938 годзе<ref>[http://slon.ru/russia/professora_mgimo_uvolili_za_statyu_ob_ukraine_tri_goda_nazad_eto_nelzya_bylo_predstavit-1066297.xhtml Профессора МГИМО уволили за статью об Украине. «''Путин и Гитлер — это разные люди''»]</ref>. Рэктар МДІМА Анатоль Таркуноў абверг гэтыя паведамленні і заявіў, што апавяшчэнняў аб яго звальненні з боку адміністрацыі не паступала<ref>[http://www.interfax.ru/russia/362835 Ректор МГИМО опроверг информацию об увольнении профессора Зубова]</ref>. Аднак 24 сакавіка Зубаў быў звольнены адміністрацыяй ВНУ, патлумачыць гэты крок тым, што прафесар «''свядома і неаднаразова''» парушаў статут ВНУ і іншыя ўнутраныя правілы. Парушэннямі адміністрацыя расцаніла «''шматлікія выказванні і інтэрв’ю Зубава А. Б. аб тым, што адбываецца ва Украіне і аб знешняй палітыцы Расіі''». Як гаворыцца ў заяве МДІМА, «''недарэчныя і абразлівыя гістарычныя аналогіі і характарыстыкі''», выказаныя прафесарам, «''ідуць насуперак з знешнепалітычным курсам Расіі, падвяргаюць безагляднай і безадказнай крытыцы дзеянні дзяржавы, наносяць шкоду вучэбна-адукацыйнаму і выхаваўчаму працэсу''»<ref>[http://kommersant.ru/doc/2437215 Исторически оправданный метод. Профессор МГИМО уволен за критику присоединения Крыма]</ref>. Ля міністэрства абароны людзі зноў сабраліся на несанкцыянаваны «''антываенны сход''», паводле вынікаў якога было затрымана 43 чалавекі<ref>{{cite web|url=http://ovdinfo.org/express-news/2014/03/04/43-cheloveka-zaderzhany-segodnya-u-ministerstva-oborony|title=43 человека задержаны сегодня у министерства обороны|date=2014-03-04|publisher=ОВД-Инфо|access-date=2014-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305164022/http://ovdinfo.org/express-news/2014/03/04/43-cheloveka-zaderzhany-segodnya-u-ministerstva-oborony|archive-date=2014-03-05}}</ref>. Быў апублікаваны вынік праведзенага парталам «''Superjob''» апытання 1600 эканамічна актыўных грамадзян РФ, жыхароў усіх акруг краіны: 53 % рэспандэнтаў падтрымалі рашэнне Савета Федэрацыі аб выкарыстанні Узброеных сіл Расіі на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым. 31 % апытаных расіян мяркуе, што рабіць гэтага нельга. 16 % не змаглі вызначыцца з адказам<ref>[http://www.superjob.ru/research/articles/111481/bolshinstvo-rossiyan-za-to-chtoby-pri-neobhodimosti-vvesti-rossijskie-vojska-v-krym/ Большинство россиян за то, чтобы при необходимости ввести российские войска в Крым]</ref>. 7 сакавіка мітынг-канцэрт у падтрымку Крыма ў Маскве на Васільеўскім спуску сабраў каля 65 тысяч чалавек<ref name="kp.ru">[http://www.kp.ru/online/news/1679712/ В Москве на митинг в поддержку Крыма собралось более 60 тысяч человек // KP.RU]</ref>. Мітынгі ў падтрымку Крыму прайшлі і ў іншых гарадах<ref name="kp.ru"/><ref>[http://ria.ru/society/20140307/998641305.html Около 11 тысяч человек в Ставрополе поддержали жителей Крыма | РИА Новости]</ref>. Планіраваліся новыя<ref>[http://ria.ru/society/20140306/998330821.html Митинги в поддержку братского народа Украины пройдут в ряде городов РФ | РИА Новости]</ref>. Адначасова ў Навапушкінскім скверы ў Маскве адбыўся ўзгоднены з гарадскімі ўладамі пікет, арганізаваны партыяй «''Яблык''», на які прыйшлі каля сотні праціўнікаў ваеннага рашэння крымскага пытання<ref>[http://www.yabloko.ru/news/2014/03/07_1 «''ЯБЛОКО''» и правозащитники устроили пикет против военных действий на Украине]</ref><ref>[http://rblogger.ru/2014/03/07/yabloko-vyistupilo-za-mir/ «''Яблоко''» выступило за мир]</ref>. 8 сакавіка ў Пецярбургу на Марсавым поле прайшоў мітынг супраць ваеннага ўмяшання Расіі ў справы Украіны<ref>[http://www.rosbalt.ru/piter/2014/03/08/1242062.html На антивоенном митинге в центре Петербурга начались задержания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924141958/http://www.rosbalt.ru/piter/2014/03/08/1242062.html |date=24 верасня 2015 }} // Росбалт, 08.03.2014</ref>. 11 сакавіка ў эфіры тэлеканала «''[[ICTV]]''» прадстаўнік расійскай апазіцыі [[Барыс Яфімавіч Нямцоў|Барыс Нямцоў]] заявіў, што дзеянні РФ ствараюць небяспечны прэцэдэнт не толькі ў сусветнай гісторыі пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], але і для цэласнасці самой Расіі, паколькі пасля магчымай анексіі АРК іншыя суб’екты Расійскай Федэрацыі могуць заявіць аб сваім праве на самавызначэнне — Чачня, Дагестан, рэгіёны Далёкага Усходу<ref>[http://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1507596 Немцов: Крым может развалить Россию (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222175643/http://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1507596 |date=22 лютага 2016 }} 11.03.2014</ref>. Больш за 500 расійскіх дзеячаў культуры ў афіцыйным лісце міністэрству культуры падтрымалі пазіцыю Уладзіміра Пуціна па сітуацыі ў Крыме<ref>[http://mkrf.ru/press-tsentr/novosti/ministerstvo/detail.php?ID=471859 Официальный сайт Министерства культуры Российской Федерации — Деятели культуры России — в поддержку позиции Президента по Украине и Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150217184905/http://mkrf.ru/press-tsentr/novosti/ministerstvo/detail.php?ID=471859 |date=17 лютага 2015 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Более 80 деятелей культуры поддержали действия Путина и России в Крыму |url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679272.html |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222065745/http://www.novayagazeta.ru/news/1679272.html |archive-date=22 лютага 2016 |url-status=dead }}</ref>. 12 сакавіка рускі {{нп3|ПЕН-клуб|ПЕН-цэнтр|ru|ПЕН-клуб}} зрабіў заяву, у якім паказаў, што пазіцыя расійскага ўрада ўяўляецца яму надзвычай небяспечнай, што расійскія СМІ вядуць дэзінфармацыйную палітыку і ПЕН-цэнтр выступае супраць гэтага<ref>{{Cite web |title=Ответ Русского ПЕН-центра на Обращение украинских коллег |url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679286.html |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122222624/http://www.novayagazeta.ru/news/1679286.html |archive-date=22 студзеня 2015 |url-status=dead }}</ref>. 13 сакавіка былі апублікаваныя вынікі апытання, праведзенага «''{{нп3|Левада-Цэнтр|Левада-Цэнтрам|ru|Левада-Центр}}''» 7—10 сакавіка 2014 года па рэпрэзентатыўнай усерасійскай выбарцы гарадскога і сельскага насельніцтва сярод 1603 чалавек ва ўзросце 18 гадоў і старэй у 130 населеных пунктах 45 рэгіёнаў Расіі. На пытанне аб падтрымцы ўвядзення расійскіх войскаў у Крым і ў іншыя рэгіёны Украіны станоўчы адказ далі 58 % апытаных, адмоўны — 26 %. 79 % пагадзіліся з тым, што пасля правядзення рэферэндуму ў Крыме Расіі варта прыняць яго ў свой склад<ref>[http://www.levada.ru/13-03-2014/situatsiya-v-ukraine-i-v-krymu Ситуация в Украине и в Крыму]</ref>. {{External media |topic = Відэарэпартаж з «''Марша міру''» |subtopic = Масква, 15 сакавіка 2014 года |align = left |width = 225px |image1 = |audio1 = |video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=tBhE4j2Wu4g «''У кого в России есть совесть''»] }} У гэты ж дзень з’явіўся «''Зварот ініцыятыўнай групы па правядзенні Кангрэса інтэлігенцыі „Супраць вайны, супраць самаізаляцыі Расіі, супраць рэстаўрацыі таталітарызму“''»<ref>{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679348.html|title=Деятели культуры выступили против политики Путина по Украине и Крыму|date=13 марта 2014|publisher=[[Новая газета]]|access-date=2014-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225153401/http://www.novayagazeta.ru/news/1679348.html|archive-date=25 снежня 2014|url-status=dead}}</ref>. Паводле заявы старэйшыны дэпутацкага корпуса Заканадаўчага Сходу Санкт-Пецярбурга, ганаровага прафесара РГПУ ім. А. І. Герцэна А. В. Варанцова, патрыятычная грамадскасць Санкт-Пецярбурга цалкам падтрымлівае правядзенне рэферэндуму ў Крыме; паводле слоў Варанцова, Крым — гэта, па сутнасці, руская зямля, перададзеная Украіне ў знак «''поўнага даверу''», а не для таго, каб яна трапіла ў лапы сучасных прыхільнікаў Гітлера — русафобаў і антысаветчыкаў<ref>{{cite web|datepublished=2014-03-15|url=http://kprf.ru/dep/reg/129317.html|title=Защищая Украину, Россия не забывает и о Сирии! Встреча коммунистов Санкт-Петербурга с руководством Компартии Сирии |publisher=// kprf.ru|access-date=2014-3-16}}</ref>. 15 сакавіка ў Маскве адбыліся два мітынгі: у падтрымку і з асуджэннем палітыкі расійскіх уладаў у Крыме. У антываенным шэсці і наступным мітынгу «''Марш міру''», паводле ацэнак арганізатараў, удзельнічала 50 тыс. чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2431508|title=Крымские компании|author=А. Черных, В. Козлов|date=2014-03-15|publisher=Коммерсантъ|access-date=2014-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315195120/http://www.kommersant.ru/doc/2431508|archive-date=2014-03-15}}</ref>. У той жа час, ГУ МУС па Маскве прыводзяць лічбу ўсяго ў 3 тыс. чалавек. На акцыю ў падтрымку знешнепалітычнага курсу «''за рускую Украіну''»<ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/moscow/364876|title=В Москве прошли акции за и против воссоединения с Крымом|date=15 марта 2014 года|publisher=Интерфакс|access-date=2014-03-16}}</ref>, арганізаваную рухам «''Сутнасць часу''» [[Сяргей Эрвандавіч Кургінян|Сяргея Кургіняна]], прыйшло, паводле дадзеных ГУ МУС, 15 тыс. чалавек. Акрамя таго, мітынгі супраць вайны былі праведзены ў [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Екацярынбург]]у і [[Самара|Самары]]<ref>{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/15mar2014/marsh50.html|title=«''Марш мира''» в Москве собрал 50 тысяч человек|date=2014-03-15|publisher=NEWSru.com|access-date=2014-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315183906/http://www.newsru.com/russia/15mar2014/marsh50.html|archive-date=2014-03-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://top.rbc.ru/politics/15/03/2014/911315.shtml|title=В Москве прошли акции за и против политики России в Крыму|publisher=РБК|access-date=2014-03-16}}</ref>. 25, 26 і 31 сакавіка прайшло ўзнагароджанне расійскіх грамадзян, асабліва праявілі сябе падчас крымскіх падзей<ref name="ng-h" />. <gallery> Файл:Марш за мир и свободу, за Украину (1).webm|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года. Шлях ад Страснага бульвара да Раждзествянкі. Погляд знутры. Файл:Марш за мир и свободу (2).jpg|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года. Файл:Марш за мир и свободу (13).jpg|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года. Файл:Rally in support the Accession of Crimea to Russia 1.jpg|Канцэрт «''Крым у маім сэрцы!''» на Краснай плошчы. </gallery> 26 лютага 2015 года прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін усталяваў {{нп3|Святы Расіі|памятны дзень|ru|Праздники России}} [[27 лютага]] — Дзень Сіл спецыяльных аперацый<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201502260061 Указ Президента Российской Федерации от 26.02.2015 № 103 «''Об установлении Дня Сил специальных операций''»]</ref>. Шэраг СМІ, у прыватнасці дзяржаўная «''{{нп3|Расійская газета|Расійская газета|ru|Российская газета}}''»<ref>{{cite news|url=http://www.rg.ru/2015/02/27/den-site.html|title=27 февраля в РФ будет отмечаться День Сил специальных операций|author=Сергей Птичкин|date=2015-02-27|publisher=Российская газета|access-date=2015-03-03|archive-url=https://archive.today/20150227123547/http://www.rg.ru/2015/02/27/den-site.html|archive-date=2015-02-27}}</ref>, звязалі вызначаную дату з захопамі будынкаў парламента і ўрада АРК узброенымі людзьмі без знакаў адрознення, якія адбыліся год таму<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2015/02/150227_putin_day_forces_special_operations Россия: День сил спецопераций в годовщину захвата Крыма] // Русская служба Би-би-си, 27.02.2014</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/11439362/Vladimir-Putin-announces-official-holiday-to-mark-Crimea-operation.html Vladimir Putin announces official holiday to mark Crimea operation] // The Telegraph, 27.02.2014</ref>. === У свеце === [[Файл:Crimea reaction clean.svg|thumb|800px|center|Рэакцыя сусветнай супольнасці на Крымскі крызіс {{Col-begin}} {{легенда|#efef8f|''Заклікі да мірнага ўрэгулявання канфлікту''}} {{легенда|#57d2d2|''Падтрымка тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны''}} {{легенда|#289797|''Асуджэнне дзеянняў Расіі''}} {{легенда|#1b6565|''Асуджэнне ваеннай інтэрвенцыі Расіі''}} {{легенда|#d93cd9|''Падтрымка дзеянняў Расіі і/або асуджэння дзеянняў украінскага ўрада''}} {{легенда|#f08080|''«Прызнанне інтарэсаў усіх бакоў канфлікту»''}} {{легенда|#497bd7|''Украіна''}} {{легенда|#6a1f1f|''Расія''}} {{легенда|#CDCDCD|''Пазіцыя не вызначана''}} {{Col-end}} ]] Пазіцыя заходняй супольнасці ў цэлым («''[[Вялікая сямёрка]]''», дзяржавы-члены [[НАТА]], [[Еўрасаюз]]а, [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]]) складалася ў асуджэнні расійскага ўзброенага ўмяшання ва ўнутраныя справы Украіны («''расійскай агрэсіі''») і падтрымцы тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту Украіны. Расіі былі прад’яўленыя патрабаванні: выконваць нормы міжнароднага права і існуючыя міжнародныя абавязацельствы, у тым ліку ў рамках [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]], спыніць умяшальніцтва ва ўнутраныя справы Украіны і перайсці да вырашэння ўсіх спрэчных пытанняў з Украінай праз палітычны дыялог — у прыватнасці, у рамках так званай кантактнай групы па Украіне<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1030123 Обама и Меркель предложили создать контактную группу для налаживания диалога Украины и РФ. ИТАР-ТАСС, 08.03.14]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1031712 РФ должна согласиться на создание контактной группы по Украине, считают в США и Франции. ИТАР-ТАСС, 08.03.14]</ref>. Расійскае кіраўніцтва, са свайго боку, адмаўлялася прызнаваць легітымнасць фактычных новых улад Украіны, якія, на яго думку, прыйшлі да кіравання краінай шляхам неканстытуцыйнага ўзброенага перавароту і не валодаюць агульнанацыянальным мандатам<ref name="conf-4-3" />, а таму Расія адмаўлялася разглядаць іх як раўнапраўнага ўдзельніка знешнепалітычнага дыялогу<ref>[http://www.russiaun.ru/ru/news/sc_ukrn Заявление для СМИ Постоянного представителя Российской Федерации при ООН В. И. Чуркина по итогам закрытых консультаций Совета Безопасности ООН по ситуации на Украине]</ref>. Расія заклікала краіны Захаду, якія выступілі гарантамі пагаднення аб урэгуляванні палітычнага крызісу, падпісанага прэзідэнтам Януковічам з апазіцыяй 21 лютага 2014 года, да строгага выканання палажэнняў гэтага пагаднення — перш за ўсё наконт канстытуцыйнай рэформы, стварэння ўрада нацыянальнага адзінства і правядзення выбараў ужо пасля канстытуцыйнай рэформы<ref>[http://tass.ru/politika/1026613 Лавров: намерения США ввести санкции против России — это уже угроза. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]</ref>. Адмова Расіі прыняць патрабаванні заходняй супольнасці прывяла да рэзкага астуджэння адносін з НАТА, Еўрасаюзам, Саветам Еўропы і дзяржавамі-членамі гэтых арганізацый, а ў далейшым — да ўвядзення [[Санкцыі ў сувязі з украінскімі падзеямі 2014 года|палітычных і эканамічных санкцый]] супраць Расіі і шэрагу расійскіх фізічных і юрыдычных асоб і арганізацый, якія маюць дачыненне, на думку краін Захаду, да дэстабілізацыі сітуацыі ва Украіне. [[26 лютага]] міністэрства замежных спраў [[Турцыя|Турцыі]], якая гістарычна падтрымлівае цесныя кантакты з крымскататарскай суполкай Крыма, заклікала да пошуку шляхоў пераадолення крызісу ў рамках тэрытарыяльнай цэласнасці і канстытуцыйнага ладу Украіны<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gov.tr/no_-64_-26-february-2014_-press-release-regarding-the-political-crisis-in-ukraine.en.mfa|title=Press Release Regarding the Political Crisis in Ukraine |date=2014-02-26 |publisher=МИД Турции|access-date=2014-12-09}}</ref>. [[7 сакавіка]] намеснік міністра замежных спраў Турцыі Алі Кемаль Айдын заявіў, што Крым з’яўляецца «''неад’емнай часткай Украінскай дзяржавы''»<ref>[http://www.unian.net/politics/894054-kryim-yavlyaetsya-neotyemlemoy-chastyu-ukrainyi-mid-turtsii.html Крым является неотъемлемой частью Украины — МИД Турции]</ref><ref>[http://kp.ua/daily/070314/442508/ МИД Турции осудил референдум в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308220959/http://kp.ua/daily/070314/442508/ |date=8 сакавіка 2014 }} — «''Комсомольская правда''» в Украине, 07.03.2014</ref>. [[Савет Бяспекі ААН]], скліканы 28 лютага на пазачарговае пасяджэнне ў сувязі з сітуацыяй ва Украіне, выказаў падтрымку яе тэрытарыяльнай цэласнасці, заклікаў усе бакі да палітычнага дыялогу і нагадаў пра неабходнасць выкананні міжнародных дамоваў, у тым ліку [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]]<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193549.html Совбез ООН выразил поддержку территориальной целостности Украины и напомнил всем, в том числе и России, о выполнении международных обязательств]</ref>. Афіцыйнага рашэння паводле вынікаў гэтага закрытага пасяджэння прынята не было, а замест стэнаграфічнай справаздачы было апублікавана толькі камюніке<ref>[http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=S/PV.7123 Коммюнике заседания СБ ООН № 7123 от 28.02.2014]</ref>, у якім афіцыйна было канстатавана толькі тое, што СБ ААН заслухаў выступ Памочніка Генеральнага сакратара ААН па палітычных пытаннях Оскара Фернандэса-Таранка, а таксама выступ прадстаўніка Украіны. У далейшым СБ ААН рэгулярна абмяркоўваў сітуацыю ва Украіне і ў Крыме, пры гэтым афіцыйных рашэнняў прынята не было з прычыны пагрозы прымянення права вета з боку пастаянных членаў СБ ААН, якія займаюць супрацьлеглыя пазіцыі па гэтых праблемах. 1 сакавіка адбылася тэлефонная размова прэзідэнта [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Пуціна]] з генеральным сакратаром ААН [[Пан Гі Мун]]ам. Бакі прыйшлі да высновы аб недапушчальнасці эскалацыі канфлікту на тэрыторыі Украіны<ref>[http://kremlin.ru/news/20357 Состоялся телефонный разговор Владимира Путина с Генеральным секретарём ООН Пан Ги Муном, в ходе которого обсуждалась кризисная ситуация на Украине]</ref>. Пан Гі Мун заклікаў прэзідэнта РФ ўступіць у прамы дыялог з новымі ўладамі Украіны<ref>[http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=21208 Пан Ги Мун призвал президента России к диалогу с властями в Киеве]</ref>. 4 сакавіка першы намеснік генеральнага сакратара ААН Ян Эліясан сустрэўся ў Кіеве з Аляксандрам Турчынавым і Арсеніем Яцанюком. Як паведамілі ў прэс-службе ААН, на перамовах была падкрэслена важнасць мірнага ўрэгулявання крызісу і неабходнасць захавання правоў усіх жыхароў краіны. Па ўказанні Эліасана ў Крым адправіўся спецпрадстаўнік генеральнага сакратара ААН Роберт Серы<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021471 Замгенсека ООН подчеркнул важность соблюдения прав всех жителей Украины. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref>, які, зрэшты, быў вымушаны пакінуць Крым у той жа дзень<ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/05/endmission/ Спецпосланнику ООН пришлось свернуть миссию в Крыму, Lenta.ru, 05.03.2014.]</ref>. 15 сакавіка адбылося чарговае пасяджэнне Савета Бяспекі ААН, на якім праект рэзалюцыі па Украіне быў вынесены на галасаванне. У праекце падкрэслівалася прыхільнасць Савета прынцыпам адзінства, суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці. 13 дзяржаў-членаў Савета прагаласавалі «''за''», Кітай устрымаўся, а Расія скарысталася правам вета<ref>[http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=21308 Россия применила право вето при голосовании резолюции Совета Безопасности по Украине]</ref>. [[Файл:UN Resolution regarding the territorial integrity of Ukraine red.svg|thumb|300px|right|Галасаванне 27 сакавіка 2014 года на Генеральнай асамблеі ААН па пытанні аб прызнанні незаконнасці крымскага рэферэндуму 2014 года<ref>[http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares68262 Таблица голосования] {{Ref-en}}</ref>. {{Legend|#74C365|Галасавалі за}} {{Legend|#F73905|Галасавалі супраць}} {{Legend|#FADA5E|Утрымаліся}} {{Legend|#89CFF0|Не галасавалі}} {{Legend|#e0e0e0|Не з'яўляюцца членамі ААН}}]] [[Генеральная Асамблея ААН]] 27 сакавіка 2014 года прыняла рэзалюцыю аб тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны. З 193 дзяржаў — членаў ААН за дакумент прагаласавала 100, супраць — 11, устрымалася — 58, 24 не галасавалі. Рэзалюцыя падкрэслівае, што «''рэферэндум, праведзены ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і горадзе Севастопаль 16 сакавіка 2014 года, не маючы законнай сілы, не можа быць асновай для любой змены статусу Аўтаномнай Рэспублікі Крым ці горада Севастопаля''»<ref name="UNNC">{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375|title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины|date=27.03.2014|publisher=Центр новостей ООН|access-date=2014-03-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/68/262&Lang=R|title=Территориальная целостность Украины|publisher=Генассамблея ООН}}</ref>. Рэзалюцыі Генеральнай Асамблеі маюць рэкамендацыйны характар ​​і не з’яўляюцца абавязковымі для выканання<ref name="UNNC" />. 28 лютага [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнт]] [[ЗША]] [[Барак Абама]] зрабіў заяву з нагоды сітуацыі ва Украіне і дзеянняў Расіі, паказаўшы, што «''любое парушэнне суверэнітэту Украіны будзе глыбока дэстабілізуючым, што не адпавядае інтарэсам ні Украіны, ні Расіі, ні Еўропы''». ЗША падтрымліваюць суверэнітэт, тэрытарыяльную цэласнасць і дэмакратычную будучыню Украіны<ref>[http://www.golos-ameriki.ru/content/obama-ukraine-russian-military/1861775.html Обама призвал уважать суверенитет Украины]</ref>. 1 сакавіка [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША]] выступіў з заявай, якая асуджае «''ўварванне Расійскай Федэрацыі і акупацыю тэрыторыі Украіны''»<ref>[http://www.state.gov/secretary/remarks/2014/03/222720.htm Заявление госсекретаря Кэрри для прессы относительно ситуации на Украине]</ref>. 2 сакавіка Абама падчас паўтарагадзіннай тэлефоннай размовы з Уладзімірам Пуціным, паводле звестак прэс-службы Белага дома, заявіў, што «''далейшае парушэнне суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны з боку Расіі адмоўна адаб’ецца на становішчы Расіі ў міжнароднай супольнасці і прывядзе да яшчэ большай палітычнай і эканамічнай ізаляцыі''»<ref>{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/01/readout-president-obama-s-call-president-putin |title=Readout of President Obama’s Call with President Putin |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=31 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331161000/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/01/readout-president-obama-s-call-president-putin |url-status=dead }}</ref>. 3 сакавіка Барак Абама абмеркаваў са сваімі бліжэйшымі дарадцамі магчымыя крокі па «''далейшай ізаляцыі Расіі''» ў адказ на яе дзеянні ў Крыме. Удзельнікі нарады разглядалі розныя варыянты ў дачыненні да Расіі, закліканыя пераканаць яе «''распачаць неадкладныя крокі па дээскалацыі''» сітуацыі. У адваротным выпадку, папярэджваюць у Белым доме, гэта будзе мець для Масквы «''палітычныя і эканамічныя наступствы''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1018969 Обама обсудил с советниками действия в отношении России в связи с событиями в Крыму]</ref>. 5 сакавіка Кіеў наведаў дзяржсакратар ЗША [[Джон Керы]], які правёў сустрэчу з Аляксандрам Турчынавым. Бакі абмяняліся думкамі адносна сітуацыі ў Крыме. Дзяржсакратар «''высока ацаніў дзеянні ўкраінскай улады па стабілізацыі сітуацыі ў краіне''». «''Хачу, каб вы ведалі: мы надзвычай сур’ёзна ставімся да сваіх абавязкаў перад Украінай, якія ўзялі на сябе яшчэ ў 1994 годзе, выступіўшы гарантам суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці вашай краіны''», — заявіў Дж. Керы<ref>[http://www.e-crimea.info/news/ssha-otvergli-veroyatnost-otdeleniya-kryma-ot-ukrainy США отвергли вероятность отделения Крыма от Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923221605/http://www.e-crimea.info/news/ssha-otvergli-veroyatnost-otdeleniya-kryma-ot-ukrainy |date=23 верасня 2015 }}</ref>. У пачатку сакавіка Дж. Керы правёў з міністрам замежных спраў Расіі [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргеем Лаўровым]] і міністрамі замежных спраў краін ЕС серыю перамоў па сітуацыі ва Украіне<ref>[http://tass.ru/politika/1024299 Лавров и Керри считают, что надо помогать украинцам выполнять договоренности от 21 февраля. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1024611 Госсекретарь США рассчитывает продолжить в Риме переговоры с главой МИД России. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]</ref>, якія, аднак, не прывялі да істотных зрухаў у пазіцыях бакоў. 6 сакавіка прэзідэнт ЗША падпісаў выканаўчы ўказ, які дазваляе ўжываць санкцыі супраць асоб, якія, з пункту гледжання Вашынгтона, нясуць адказнасць за парушэнне суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны<ref>{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/06/executive-order-blocking-property-certain-persons-contributing-situation |title=Текст указа на официальном сайте Белого дома |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=8 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108043238/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/06/executive-order-blocking-property-certain-persons-contributing-situation |url-status=dead }}</ref>. Міністр замежных спраў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] {{нп3|Уільям Хейг|||William Hague}}, які наведаў Кіеў 3 сакавіка, абвінаваціў Расію ў ваеннай інтэрвенцыі ва Украіне. Паводле яго слоў, сітуацыя, якая склалася, стала найбуйнейшым еўрапейскім крызісам у [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзі]]. Хейг прызнаў, што па дамове з Украінай Расія мае права на размяшчэнне ў Крыме ваеннага кантынгенту і караблёў Чарнаморскага флоту, але лічыць, што яна павінна неадкладна забяспечыць вяртанне ўсіх ваеннаслужачых РФ да месцаў дыслакацыі<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-26414434 Ukraine crisis: Russia 'unjustified', says Hague]</ref>. 5 сакавіка Джон Керы, міністр замежных спраў Вялікабрытаніі Уільям Хейг і в. а. кіраўніка МЗС Украіны [[Андрэй Багданавіч Дзешчыца|Андрэй Дзешчыца]] правялі сустрэчу ў Парыжы. Вялікабрытанія, ЗША і Украіна прыйшлі да дамоўленасці аб неадкладным размяшчэнні міжнародных назіральнікаў ва ўсходніх украінскіх рэгіёнах і Крыме. Бакі таксама прызналі неабходнасць правядзення прамых перамоў паміж прадстаўнікамі Масквы і Кіева пры пасярэдніцтве міжнароднай супольнасці, якія будуць мець ключавое значэнне для ўрэгулявання супярэчнасцей паміж Расіяй і Украінай<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023771 СМИ: Великобритания, США и Украина договорились о размещении наблюдателей в Крыму]</ref>. Пасля перамоў была зроблена сумесная заява: «''Расія абрала шлях аднабаковых і ваенных дзеянняў. Вялікабрытанія і ЗША будуць працягваць падтрымліваць суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць Украіны, і мы ўхваляем новы ўрад Украіны за ўстрыманне ад крокаў, якія маглі б прывесці да эскалацыі сітуацыі. Няспынныя парушэнні суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны з боку Расіі могуць толькі пагоршыць міжнароднае становішча Расіі і прывесці да яшчэ больш сур’ёзных палітычных і эканамічных наступстваў''»<ref>[https://www.gov.uk/government/news/joint-statement-by-foreign-ministers-of-uk-us-and-ukraine-on-budapest-memorandum.ru Совместное заявление Министров иностранных дел Великобритании, США и Украины по итогам встречи относительно Будапештского меморандума]</ref>. Вялікабрытанія і ЗША распачалі намаганні з мэтай пераканаць Лаўрова сустрэцца ўвечары 5 сакавіка з Дзешчыцай — на гэтай сустрэчы, як меркавалася, бакі маглі б абмеркаваць пытанні выканання Будапешцкага мемарандума<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023224 Хейг: Лондон и Вашингтон попытаются организовать встречу Лаврова с и. о. главы МИД Украины. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref>. Гэтыя намаганні, аднак, не ўвянчаліся поспехам — Расія не праявіла жадання весці перамовы з новымі ўкраінскімі ўладамі. 6 сакавіка на экстранай сустрэчы кіраўнікоў дзяржаў і ўрадаў Еўрасаюза рэферэндум аб далучэнні да Расіі, абвешчаны крымскім парламентам, быў прызнаны «''незаконным і не адпаведным украінскай Канстытуцыі''». Лідары ЕС заклікалі Расію да неадкладнага вываду войск з Крыма, а таксама абвясцілі аб спыненні двухбаковых перамоваў з Масквой па лібералізацыі візавага рэжыму і па новым базавым пагадненні аб партнёрстве<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3316052-evrosouiz-pryznal-krymskyi-referendum-nezakonnym Евросоюз признал крымский референдум незаконным]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/06/visa/ Евросоюз приостановил переговоры с Россией по визам]</ref><ref>[http://tass.ru/politika/1027583 Чижов: итоговый документ саммита по Украине не добавил ничего нового к отношениям ЕС с РФ. ИТАР-ТАСС, 07.03.14]</ref>. Удзельнікі сустрэчы папярэдзілі, што ў выпадку адсутнасці разрадкі напружанасці ва Украіне можа быць адменены чэрвеньскі саміт ЕС-Расія, а таксама можа быць створаны «''чорны спіс''» расійскіх чыноўнікаў, якім будзе забаронены ўезд у краіны ЕС і чые актывы падлягаюць «''замарожванню''». Толькі пасля гэтага ЕС можа пайсці далей і паспрабаваць ініцыяваць эканамічныя санкцыі<ref>[http://tass.ru/politika/1034586 Еврокомиссия начала подготовку возможных санкций против России. ИТАР-ТАСС, 10.03.14]</ref>. Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі [[Дэвід Кэмеран]] заявіў на прэс-канферэнцыі паводле вынікаў сустрэчы, што «''Расія дзейнічае з абуральнымі парушэннямі міжнароднага права''». Кэмеран назваў рэферэндум у Крыме неканстытуцыйным<ref>[https://www.gov.uk/government/speeches/eu-meeting-on-ukraine-david-camerons-speech Пресс-конференция по Украине по итогам заседания глав государств ЕС]</ref>. Канцлер Германіі [[Ангела Меркель]] падкрэсліла, што кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў Еўрасаюза рашуча асуджаюць «''парушэнне суверэнітэту Украіны ў Крыме''»<ref>[http://www.bundesregierung.de/Content/EN/Reiseberichte/2014/2014-03-06-eu-sonderrat-ukraine_en.html Support for Ukraine reaffirmed]</ref>. Міністр замежных спраў Германіі [[Франк-Вальтэр Штайнмаер]] заявіў: «''Калі Расія не зможа пераканаўча даказаць, што яна зацікаўлена ў нармалізацыі сітуацыі, калі ў бліжэйшыя дні не будзе прытрымлівацца такіх доказаў, будзе непазбежным прыняцце рашэнняў па пытанні аб санкцыях''»<ref>[http://www.germania.diplo.de/Vertretung/russland/ru/__pr/mosk/ukraine-steinmeier-0603.html?archive=3485758 Заявление министра иностранных дел Германии Франка-Вальтера Штайнмайера по Украине по итогам переговоров в Париже] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924021903/http://www.germania.diplo.de/Vertretung/russland/ru/__pr/mosk/ukraine-steinmeier-0603.html?archive=3485758 |date=24 верасня 2015 }}</ref>. 13 сакавіка [[Еўрапарламент]] прыняў рэзалюцыю, якая заклікае Расію неадкладна спыніць ваеннае ўварванне ва Украіну і вывесці расійскія войскі з тэрыторыі АРК, якая з’яўляецца неад’емнай часткай Украіны. Дэпутаты падкрэслілі, што абвешчаны ў Крыме рэферэндум аб далучэнні да РФ нелегітымны і парушае Канстытуцыю Украіны і міжнароднае права. Еўрапарламент ухваліў рашэнне ЕС увесці першы этап плана санкцый супраць РФ у сувязі з агрэсіяй супраць Украіны і выказаў упэўненасць у неабходнасці пашырэння абмежавальных мерапрыемстваў у частцы візавых абмежаванняў, замарожвання актываў, увядзення зброевага эмбарга ў выпадку адсутнасці прагрэсу з боку Масквы ў дээскалацыі сітуацыі<ref>[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P7-TA-2014-0248+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN Invasion of Ukraine by Russia] {{ref-en}}</ref>. 2 сакавіка генеральны сакратар [[НАТА]] [[Андэрс Фог Расмусэн]] заявіў, што дзеянні Расіі ва Украіне нясуць пагрозу міру ва ўсёй Еўропе<ref>{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2014/03/02/ukraine-crisis-rasmussen-text-idUKL6N0LZ0DT20140302 |title=Text of NATO's secretary-general's statement on Ukraine |date=02.03.2014 |publisher=[[Reuters]] |access-date=2014-11-19 |lang=en |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129090108/http://uk.reuters.com/article/2014/03/02/ukraine-crisis-rasmussen-text-idUKL6N0LZ0DT20140302 |url-status=dead }}</ref>. Паўночнаатлантычны саюз папярэдзіў Расію, што яе дзеянні супраць Украіны супярэчаць міжнароднаму праву, НАТА асуджае ваенную эскалацыю Расіі ў Крыме і выказвае глыбокую занепакоенасць дазволам расійскага парламента на выкарыстанне ваеннай сілы Расіі ва Украіне. Прадстаўнікі краін НАТА на тэрміновай сустрэчы заклікалі Расію вярнуць войскі ў месцы пастаяннай дыслакацыі і спыніць умяшанне ў падзеі ва Украіне<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25282814.html НАТО: воєнні дії Росії в Україні порушують міжнародне право]</ref><ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_107681.htm?selectedLocale=ru Официальное заявление Североатлантического совета по ситуации в Украине]</ref>. 5 сакавіка Андэрс Фог Расмусэн паводле вынікаў пазачарговага пасяджэння Савета НАТА па Украіне паведаміў, што НАТА мае намер перагледзець «''увесь спектр''» супрацоўніцтва з Расіяй з-за яе палітыкі ў адносінах да Украіны; у прыватнасці, гаворка ідзе аб прыпыненні сумеснай місіі па знішчэнні сірыйскіх хімічных узбраенняў. НАТА прыпыніла «''правядзенне ваенных і грамадзянскіх сустрэч з Расіяй і планаванне сумесных ваенных місій''», за выключэннем пасяджэнняў Савета Расія-НАТА (СРН) на ўзроўні паслоў. Савет НАТА таксама прыняў рашэнне пашырыць практычнае [[Адносіны Украіны і НАТА|супрацоўніцтва з Украінай]], уключаючы правядзенне сумесных вучэнняў «''у знак падтрымкі гэтай краіны і працэсу дэмакратычных рэформаў''». Ён таксама паабяцаў аказаць садзейнічанне ў павышэнне ваенных магчымасцей Украіны<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1024382 НАТО приостановило проведение военных и гражданских встреч с Россией. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]</ref>. Краіны «''[[Вялікая сямёрка|Вялікай сямёркі]]''» прыпынілі ўдзел у мерапрыемствах па падрыхтоўцы да саміту G8, які ў чэрвені павінен быў прайсці ў [[Сочы]]<ref>{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/02/g-7-leaders-statement |title=G-7 Leaders Statement |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=23 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141123044519/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/02/g-7-leaders-statement |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ambafrance-ua.org/Ukrayina-brifiing-Miiniistra Брифинг Министра иностранных дел Франции Лорана Фабиуса по окончании внеочередного заседания Совета по иностранным делам ЕС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222081744/http://www.ambafrance-ua.org/Ukrayina-brifiing-Miiniistra |date=22 лютага 2016 }}</ref> і асудзілі «''відавочнае парушэнне Расійскай Федэрацыяй суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны''»<ref>[http://news.liga.net/news/politics/993022-rossiyu_mogut_isklyuchit_iz_bolshoy_vosmerki_mid_frantsii.htm Россию могут исключить из «''Большой восьмерки''» — МИД Франции]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/03/140302_ukraine_russia_g7.shtml Страны G7 отказываются от участия в саммите с Россией]</ref>. 12 сакавіка была апублікавана заява лідараў краін «''Вялікай сямёркі''» і Еўрасаюза, якія заклікалі РФ «''спыніць усе намаганні, накіраваныя на змяненне статусу Крыма насуперак з украінскім заканадаўствам і ў парушэнне міжнароднага права''», «''неадкладна спыніць падтрымку правядзення рэферэндуму ў дачыненні да статусу Крыма, які наўпрост парушае Канстытуцыю Украіны''», і «''неадкладна пачаць дээскалацыю канфлікту ў Крыме і іншых частак Украіны, вярнуць свае войскі назад на базы і гарнізоны, дзе яны знаходзіліся да крызісу, і пачаць прамыя перамовы з урадам Украіны''»<ref>[http://www.auswaertiges-amt.de/EN/Infoservice/Presse/Meldungen/2014/140312_G7_Statement_Ukraine.html Заявление на сайте МИД Германии]</ref>. [[АБСЕ]] па просьбе Украіны сфармавала місію назіральнікаў на перыяд з 5 па 12 сакавіка. Праграмай знаходжання місіі было прадугледжана наведванне ваенных аб’ектаў Узброеных Сіл Украіны і расійскага Чарнаморскага флоту на тэрыторыі Крыму. 6 сакавіка місія адправілася ў Крым, аднак была спыненая ўзброенымі людзьмі без знакаў адрознення на блакпосце на мяжы Херсонскай вобласці і Крыму і была вымушана вярнуцца ў [[Херсон]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140307_rn_osce_crimea.shtml Наблюдателей ОБСЕ опять не пустили в Крым]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/05/osce/ Наблюдателей ОБСЕ отказались пустиfть в Крым, Lenta.ru, 05.03.2014.]</ref>. 7 сакавіка назіральнікі АБСЕ распачалі другую спробу трапіць у Крым, аднак, як і раней, ваенныя без знакаў адрознення не далі ім гэтага зрабіць, заяўляючы, што ў назіральнікаў няма паўнамоцтваў на ўезд у Крым. Пры гэтым былі зроблены стрэлы ў паветра<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140308_rn_osce_crimea_shooting.shtml Наблюдателей ОБСЕ на границе Крыма остановили выстрелами]</ref>. 7 сакавіка {{нп3|Вярхоўны камісар па справах нацыянальных меншасцей|Вярхоўны камісар АБСЕ па справах нацыянальных меншасцей|ru|Верховный комиссар по делам национальных меньшинств}} Астрыд Торс выказала асцярогі, што «''сітуацыя, якая склалася на Крымскім паўвостраве, нясе пагрозу бяспецы і жыцці мясцовым крымскататарскай і ўкраінскай суполкам''». Пры гэтым яна не выявіла ніякіх доказаў парушэнняў або пагроз для правоў рускамоўных грамадзян<ref>[http://www.osce.org/hcnm/116180 Продолжающаяся ситуация в Крыму вызывает тревогу, говорит Верховный комиссар ОБСЕ по делам национальных меньшинств]</ref>. 11 сакавіка АБСЕ таксама адмовіла крымскім уладам у напрамку сваіх назіральнікаў на рэфэрэндум аб статусе Крыму, які яна прызнала нелегітымным<ref>[http://www.osce.org/ru/cio/116317 Председатель ОБСЕ считает крымский референдум в его нынешней форме незаконным и призывает к альтернативным путям решения вопроса Крыма]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У падтрымку тэрытарыяльнай цэласнасці, незалежнасці, суверэнітэту і існуючых меж Украіны, супраць расійскага ваеннага ўмяшання выказаліся прадстаўнікі [[Албанія|Албаніі]]<ref>[http://www.punetejashtme.gov.al/en/press-office/press-releases/statement-of-the-ministry-of-foreign-affairs-on-the-latest-developments-in-ukraine Заявление Министерства иностранных дел о последних событиях на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180207101020/http://www.punetejashtme.gov.al/en/press-office/press-releases/statement-of-the-ministry-of-foreign-affairs-on-the-latest-developments-in-ukraine |date=7 лютага 2018 }}</ref>, [[Балгарыя|Балгарыі]]<ref>[http://www.mfa.bg/en/events/6/1/1322/index.html Заявление МИД Болгарии]</ref>, [[Грэцыя|Грэцыі]]<ref>[http://www.mfa.gr/en/current-affairs/top-story/deputy-prime-minister-and-foreign-minister-venizelos-statement-following-his-meeting-with-the-acting-president-and-the-foreign-minister-of-ukraine-kiev-march-2014.html Заявление МИД Греции после встречи с и. о. президента и министра иностранных дел Украины]</ref>, [[Грузія|Грузіі]]<ref>[http://mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=30&info_id=17275 Информация о телефонном разговоре между министром иностранных дел Грузии и и. о. министра иностранных дел Украины]</ref><ref>{{cite web|url=http://newsgeorgia.ru/politics/20140307/216421121.html |title=Парламент Грузии принял резолюцию в поддержку Украины |publisher=Новости-Грузия |date=7 марта 2014 |access-date=2014-03-13}}</ref>, [[Ірландыя|Ірландыі]]<ref>[https://www.dfa.ie/news-and-media/press-releases/press-release-archive/2014/march/tanaiste-ukraine-russia/ Ирландский министр осуждает действия России на Украине]</ref>, [[Іспанія|Іспаніі]]<ref>[http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/SalaDePrensa/OfficialStatements/Paginas/2014_COMUNICADOS/20140301_COMU060.aspx Официальное заявление МИД Испании о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140309182821/http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/SalaDePrensa/OfficialStatements/Paginas/2014_COMUNICADOS/20140301_COMU060.aspx |date=9 сакавіка 2014 }}</ref>, [[Італія|Італіі]]<ref>[http://www.esteri.it/MAE/EN/Sala_Stampa/ArchivioNotizie/Approfondimenti/2014/03/20140303_ucrmogbruxdial.htm?LANG=EN Сайт МИД Италии о внеочередном саммите в Брюсселе «''Ukraine: Mogherini at Foreign Affairs Council''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308074308/http://www.esteri.it/MAE/EN/Sala_Stampa/ArchivioNotizie/Approfondimenti/2014/03/20140303_ucrmogbruxdial.htm?LANG=EN |date=8 сакавіка 2014 }}</ref>, [[Румынія|Румыніі]]<ref>[http://www.unian.net/politics/892866-rumyiniya-zayavila-o-printsipialnoy-podderjke-territorialnoy-tselostnosti-ukrainyi.html Румыния заявила о принципиальной поддержке территориальной целостности Украины]</ref><ref>[http://comments.ua/politics/455526-ruminiya-zayavila-podderzhke.html Румыния заявила о поддержке территориальной целостности Украины] — Comments.UA, 04/03/2014</ref>, [[Фінляндыя|Фінляндыі]]<ref>{{YLE-N|7116163|Туомиоя вызывает «''на ковёр''» посла России|2|3|2014|3|3|2014}}</ref><ref>[http://formin.finland.fi/public/default.aspx?contentId=299902&nodeId=23&contentlan=2&culture=en-US Заявление госсекретаря Стенлунд на 25-й сессии Совета ООН по правам человека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141109213901/http://formin.finland.fi/public/default.aspx?contentId=299902&nodeId=23&contentlan=2&culture=en-US |date=9 лістапада 2014 }}</ref>, [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]]<ref>[http://www.mvpei.gov.me/en/news/136213/Deputy-Prime-Minister-Luksic-talks-to-Ambassador-Sljusarenko-voices-Government-of-Montenegro-support-for-Council-of-the-European.html Заявление МИД Черногории после встречи с послом Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160223003338/http://www.mvpei.gov.me/en/news/136213/Deputy-Prime-Minister-Luksic-talks-to-Ambassador-Sljusarenko-voices-Government-of-Montenegro-support-for-Council-of-the-European.html |date=23 лютага 2016 }}</ref>, [[Швецыя|Швецыі]]<ref>[http://www.unian.net/politics/891567-rossiyu-obvinili-v-namerenii-sozdat-v-kryimu-marionetochnoe-prorossiyskoe-polugosudarstvo.html Россию обвинили в намерении создать в Крыму марионеточное пророссийское полугосударство]</ref>, [[Канада|Канады]]<ref>[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/03/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080819/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/03/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kp.ru/online/news/1674671 |author=Маша Горелова |title=Канада отзывает из Москвы своего посла |publisher= KP.RU |access-date=2014-03-02}}</ref><ref>[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/06/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080835/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/06/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021454 Канада приостанавливает военное сотрудничество с Россией из-за событий на Украине. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021526 Премьер Канады: «''Группа семи''» обсуждает возможность проведения встречи в ближайшие недели. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref><ref>[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/07/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080848/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/07/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}</ref>, [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>[http://www.russia.embassy.gov.au/mscwrussian/Ukraine_Julie_Bishop_2March14_RUS.html Официальное заявление Министра иностранных дел Австралии Е. П. Джули Бишоп о ситуации на Украине]</ref><ref>[http://www.russia.embassy.gov.au/mscwrussian/Ukraine_Gary_Quinlan_Statement_3March2014_ENG.html Официальное заявление Е. П. Гэри Куинлана, Посла и Постоянного представителя Австралии при ООН о ситуации на Украине]</ref>, [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]<ref>[http://www.beehive.govt.nz/release/russian-ambassador-called-over-ukraine Посол в Россию вызван из-за Украины]</ref>. Рэзка негатыўную рэакцыю на дзеянні Расіі прадэманстравалі краіны Цэнтральнай Еўропы і Прыбалтыкі — [[Чэхія|Чэхіі]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_01_ukraine_minister_zaoraleks_statement_on_the_russian_stance.html |title=Заявление министра иностранных дел Заоралека |access-date=3 сакавіка 2014 |archive-date=7 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307143727/http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_01_ukraine_minister_zaoraleks_statement_on_the_russian_stance.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.mzv.cz/kiev/uk/x2005_11_03/x2014_03_02.html Министр иностранных дел Чешской Республики выразил протест послу Российской Федерации против действий по Украине]</ref><ref>[http://www.radio.cz/ru/rubrika/radiogazeta/otmeny-viz-ne-budet Отмены виз не будет]</ref><ref>[http://www.mzv.cz/kiev/uk/x2005_11_03/x2014_03_02.html Міністр закордонних справ висловив протест послу Російської Федерації проти дій щодо України]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140330112043/http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_19_foreign_ministry_s_statement_on_russia_s.html Foreign Ministry’s statement on Russia’s decision on annexation of Crimea] — Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic, 19.03.2014</ref>, [[Польшча|Польшчы]]<ref>[http://moskwa.msz.gov.pl/ru/news/news_from_poland/tytul_strony Заявление МИД о ситуации на Украине]</ref>, [[Латвія|Латвіі]]<ref>[http://titania.saeima.lv/LIVS11/saeimalivs_lmp.nsf/0/9D539725E5059EBAC2257C9300557359?OpenDocument Заявление президента Латвии, спикера Сейма, премьер-министра и министра иностранных дел о вмешательстве России в дела Украины]</ref><ref>[http://titania.saeima.lv/LIVS11/saeimalivs_lmp.nsf/0/9D539725E5059EBAC2257C9300557359?OpenDocument Заявление сейма Латвии о российской агрессии в Украине]</ref>, [[Літва|Літвы]]<ref>[http://news.liga.net/news/politics/992974-rossiya_ugrozhaet_bezopasnosti_evropy_prezidenty_litvy_i_polshi.htm Россия угрожает безопасности Европы — президенты Литвы и Польши]</ref><ref>[http://www.urm.lt/default/ru/news/zaaablenie-mid-litbjy-po-pobodu-situatsii-na-ukraine Заявление МИД Литвы по поводу ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222165728/http://www.urm.lt/default/ru/news/zaaablenie-mid-litbjy-po-pobodu-situatsii-na-ukraine |date=22 лютага 2016 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/03/02/ambassador/ |title=Литва отозвала посла из России |date=2014.03.02 |publisher=Lenta.ru |access-date=2014-03-02}}</ref>, [[Эстонія|Эстоніі]]<ref>[http://www.vm.ee/?q=ru/node/19324 Совет по государственной обороне поддержал самые жёсткие меры Европейского Союза и НАТО в ответ на военные действия России на Украине]</ref>. [[Вышаградская група]] назвала дзеянні Расіі ваеннай інтэрвенцыяй і заклікала Еўрапейскі саюз і НАТА дапамагчы Украіне<ref>[http://www.visegradgroup.eu/statement-of-the-prime Statement of the Prime Ministers of the Visegrad Group Countries on Ukraine, 4 March 2014] {{ref-en}}</ref>. Прадстаўнік {{нп3|Міністэрства замежных спраў Кітайскай Народнай Рэспублікі|Міністэрства замежных спраў|ru|Министерство иностранных дел Китайской Народной Республики}} [[Кітайская Народная Рэспубліка|КНР]] Цынь Ган выказаў заклапочанасць сітуацыяй, якая склалася ва Украіне, а таксама асудзіў гвалтоўныя акты, якія мелі месца. Ён заявіў, што Кітай здаўна прытрымліваецца прынцыпу неўмяшання ва ўнутраныя справы, паважае незалежнасць, суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць Украіны<ref>[http://ru.china-embassy.org/rus/fyrth/t1133559.htm Представитель МИД КНР Цинь Ган ответил на вопрос журналиста относительно ситуации в Украине]</ref><ref>[http://russian.news.cn/china/2014-03/02/c_133154240.htm Китай глубоко озабочен ситуацией, сложившейся в Украине — МИД КНР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150128134222/http://russian.news.cn/china/2014-03/02/c_133154240.htm |date=28 студзеня 2015 }}</ref>. 7 сакавіка афіцыйнае кітайскае інфармацыйнае агенцтва «''{{нп3|Сіньхуа||ru|Синьхуа}}''» ў сваім каментарыі адзначыла, што «''на прыкладзе Украіны людзі іншых краін свету ў чарговы раз убачылі, як адна вялікая краіна раскалолася на часткі з-за грубых і эгаістычных паводзін Захаду''». У каментары сцвярджалася, што ва ўкраінскім пытанні Расія «''абараняе свае легітымныя інтарэсы''», а «''Украіна знаходзіцца на парозе хаосу і развалу, справакаванага Захадам''». Заходнія краіны, адзначае агенцтва, «''недаацанілі гатоўнасць Расіі абараняць свае асноўныя інтарэсы ва Украіне, а расійскія лідары яшчэ раз пацвердзілі свой аўтарытэт і праніклівасць пры падрыхтоўцы і правядзенні эфектыўных контрзахадаў''»<ref>[http://russian.news.cn/cis/2014-03/07/c_133169235.htm Комментарий: Поражение Запада в Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160201191639/http://russian.news.cn/cis/2014-03/07/c_133169235.htm |date=1 лютага 2016 }}</ref>. Як гаворыцца ў заяве МЗС КНР, 10 сакавіка старшыня КНР [[Сі Цзіньпін]] у тэлефоннай размове з прэзідэнтам ЗША Баракам Абамам заявіў, што Кітай выступае за вырашэнне сітуацыі, якая склалася ва Украіне, «''палітычнымі і дыпламатычнымі сродкамі''». «''Кітайскі бок ва ўкраінскім пытанні прытрымліваецца аб’ектыўнай і справядлівай пазіцыі. Сітуацыя ва Украіне надзвычай складаная, у цяперашніх умовах усім бакам неабходна захоўваць халаднакроўнасць і стрыманасць, пазбягаць крокаў, якія могуць прывесці да росту напружанасці. Неабходна захоўваць курс на вырашэнне крызісу палітычнымі і дыпламатычнымі сродкамі''», — падкрэсліў Сі Цзіньпін<ref>[http://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/wjb_663304/zzjg_663340/bmdyzs_664814/gjlb_664818/3432_664920/3435_664926/t1136122.shtml Xi Jinping Holds Telephone Talk with U.S. President Barack Obama]</ref>. Раней МЗС КНР заяўляў, што выступае супраць практыкі пагрозы санкцыямі ў міжнародных адносінах. 15 сакавіка, пасля галасавання ў Савеце Бяспекі па праекце рэзалюцыі, якая асуджае правядзенне рэферэндуму аб статусе Крыму, пастаянны прадстаўнік Кітая пры ААН Лю Цзеі заявіў, што «''замежнае ўмяшанне з’яўляецца важным фактарам, якія прыводзяць да жорсткіх сутыкненняў на вуліцах Украіны і крызісу ў краіне. Невыкананне дамоўленасці ад 21 лютага яшчэ больш пагоршыла беспарадкі ва Украіне, прывёўшы да сур’ёзных сацыяльна-эканамічных наступстваў для краіны''», асудзіў «''усё экстрэмісцкія і гвалтоўныя дзеянні''»<ref>[http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7138&Lang=R Отчёт о 7138 заседании СБ ООН, 15.03.2015 (документ S/PV.7138)]</ref> і агучыў кітайскі план урэгулявання праблемы. Кітай прапанаваў заснаваць міжнародную структуру для выпрацоўкі палітычнага вырашэння праблемы Крыму. Да стварэння падобнай групы ўсе ўдзельнікі канфлікту (уключаючы Расію) павінны былі б устрымацца ад аднабаковых дзеянняў<ref>[http://dw.de/p/1BQMo Китай предложил собственный план решения крымской проблемы]</ref>. На сайце МЗС Мексікі з’явіўся зварот: «''Мексіка настойліва заклікае ўсе бакі, якія ўдзельнічаюць у гэтым крызісе, унутры і за межамі Украіны, праяўляць стрыманасць у канфлікце; удзельнічаць у прамым дыялогу, каб аднавіць спакой і парадак, знайсці мірнае вырашэнне спрэчкі ў адпаведнасці з прынцыпамі і абавязацельствамі, выкладзенымі ў Статуце ААН''»<ref>[http://www.sre.gob.mx/en/index.php/archived-press-releases/2382-mexico-expresses-its-deep-concern-at-the-deteriorating-situation-in-ukraine Мексика выражает свою глубокую обеспокоенность в связи с ухудшением ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308063606/http://www.sre.gob.mx/en/index.php/archived-press-releases/2382-mexico-expresses-its-deep-concern-at-the-deteriorating-situation-in-ukraine |date=8 сакавіка 2014 }}{{ref-en}}</ref>. 6 сакавіка {{нп3|Міністэрства замежных спраў Індыі||en|Ministry of External Affairs (India)}} заявіла, што [[Індыя]] ўважліва сочыць за падзеямі ва Украіне. «''Мы занепакоеныя эскалацыяй напружанасці… Індыя заклікае да дыпламатычных намаганняў з тым, каб існуючыя праблемы паміж Украінай і суседнімі краінамі вырашаліся шляхам канструктыўнага дыялогу''»<ref>[http://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/23041/Recent+developments+in+Ukraine Последние события на Украине] // сайт МИД Индии</ref>. {{нп3|Міністэрства замежных спраў Пакістана|||Ministry of Foreign Affairs (Pakistan)}} заявіла, што [[Пакістан]] спадзяецца, што палітычны крызіс ва Украіне будзе вырашаны мірным шляхам<ref>[http://www.nation.com.pk/national/06-Mar-2014/pakistan-urges-peaceful-end-to-ukraine-crisis]{{ref-en}}</ref>. Прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] накіраваў Уладзіміру Пуціну тэлеграму, у якой пацвердзіў «''падтрымку Сірыяй рацыянальнага міралюбнага курсу прэзідэнта Пуціна на аднаўленне стабільнасці ў краінах свету і барацьбу з экстрэмізмам і тэрарызмам''»<ref>[http://www.regnum.ru/news/polit/1775418.html Башар Асад: Владимир Путин помогает народу Украины ликвидировать экстремизм]</ref><ref>[http://www.euronews.com/2014/03/06/bashar-al-assad-letter-of-support-to-putin Syria’s Assad expresses support for Putin on Ukraine]</ref>. Міністр замежных спраў [[Куба|Кубы]] Бруна Радрыгес у сваёй заяве падтрымаў РФ і асудзіў умяшанне ЗША і НАТА ва ўнутраныя справы Украіны. Куба, паводле слоў міністра, адхіляе «''крывадушнасць, падвойныя стандарты і адкрытыя агрэсіўныя дзеянні і заявы НАТА на гэты конт''»<ref>[http://www.cubaminrex.cu/en/issues-discussed-minister-foreign-affairs-cuba-bruno-rodriguez-parrilla-during-press-conference Issues discussed by the Minister of Foreign Affairs of Cuba, Bruno Rodríguez Parrilla, during press conference this Thursday, March 6th, 2014 at the Cuban Chancery] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140606120446/http://www.cubaminrex.cu/en/issues-discussed-minister-foreign-affairs-cuba-bruno-rodriguez-parrilla-during-press-conference |date=6 чэрвеня 2014 }}</ref>. [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|КНДР]] падтрымала дзеянні Расіі ў Крыме. Пасол КНДР у Маскве Кім Ён Джэ адзначыў, што ЗША і краіны Захаду з’яўляюцца завадатарамі ўсіх бед на планеце і параўнаў іх дзеянні ва Украіне з палітыкай ізаляцыі і задушэння КНДР і абвастрэннем сітуацыі на Карэйскім паўвостраве<ref>[http://www.interfax.ru/world/364793 Пхеньян: Ситуация на Украине говорит о попрании международного права Западом]</ref>. {{нп3|Міністэрства замежных спраў Казахстана||ru|Министерство иностранных дел Казахстана}} выказала глыбокую заклапочанасць у сувязі з развіццём сітуацыі ва Украіне: «''Казахстан заклікае ўсе залучаныя бакі адмовіцца ад сілавых варыянтаў урэгулявання сітуацыі і распачаць максімальныя палітычныя намаганні ў мэтах вырашэння гэтай праблемы перагаворным шляхам. Дадзенае рашэнне павінна грунтавацца на фундаментальных прынцыпах міжнароднага права''»<ref>{{Cite web |url=http://www.kazembassy.ru/ru/mpolitika/6667-2014-03-03-14-14-16 |title=Заявление Министерства иностранных дел Республики Казахстан по ситуации в Украине |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102306/http://www.kazembassy.ru/ru/mpolitika/6667-2014-03-03-14-14-16 |url-status=dead }}</ref>. 12 сакавіка [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], паводле сцвярджэння «''[[Бі-бі-сі]]''», заявіў, што прызнанне цэласнасці Украіны застаецца прынцыповай пазіцыяй афіцыйнага Мінска, і выказаў гатоўнасць аказаць гуманітарную падтрымку суседняй краіне<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/03/140312_ru_n_lukashenko_ukraine.shtml Лукашенко: Минск поддерживает целостность Украины]</ref>. Аднак на афіцыйным сайце прэзідэнта Беларусі тэма «''цэласнасці Украіны''» сфармуляваная некалькі інакш: «''Я ў жарт адказваю: […] даручыце нам гэтую краіну, і да канца года мы забяспечым там і стабільнасць, і адзінства народа, і цэласнасць дзяржавы''»<ref>[http://president.gov.by/ru/news_ru/view/aleksandr-lukashenko-provodit-zasedanie-soveta-bezopasnosti-respubliki-belarus-8247/ Александр Лукашенко провел заседание Совета Безопасности Республики Беларусь] // 12.03.2014</ref>. [[Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|Часткова прызнаная]] [[Рэспубліка Абхазія]] выказала падтрымку дзеянням Расіі ва Украіне. «''Рашэнні расійскага кіраўніцтва па забеспячэнні бяспекі грамадзян РФ і суайчыннікаў, якія пражываюць ва Украіне, будуць спрыяць палітычнай і сацыяльна-эканамічнай стабільнасці, міжнацыянальнай згодзе, захаванню правоў і свабод чалавека, як ва ўсёй Украіне, так і ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым''» — заявіў спікер {{нп3|Народны сход Рэспублікі Абхазія|парламента Абхазіі|ru|Народное собрание Республики Абхазия}} Валерый Бганба<ref>[http://www.parlamentra.org/rus/news/detail/detail.php?ELEMENT_ID=788 Народное Собрание — Парламент Абхазии поддерживает усилия Федерального Собрания и президента России по стабилизации общественно-политической ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924064346/http://www.parlamentra.org/rus/news/detail/detail.php?ELEMENT_ID=788 |date=24 верасня 2015 }}</ref>. Прэзідэнт часткова прызнанай [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]] {{нп3|Леанід Харытонавіч Цібілаў|Леанід Цібілаў|ru|Тибилов, Леонид Харитонович}} падтрымаў рашэнне аб выкарыстанні расійскіх войскаў ва Украіне. «''Сітуацыю ва Украіне трэба вярнуць у палітычнае рэчышча і выключыць пагрозу жыццям расійскіх грамадзян''», — заявіў Цібілаў 3 сакавіка, у ходзе нарады з кіраўнікамі сілавых структур рэспублікі<ref>[http://www.regnum.ru/news/1773503.html Президент Южной Осетии поддерживает возможное использование российских войск на Украине]</ref>. 13 сакавіка [[Еўрапейскі суд па правах чалавека]] пачаў разгляд заявы ўрада Украіны супраць Расіі адносна прыняцця рашэння аб недапушчальнасці прымянення сілы і ваеннага кантынгенту, якое можа прывесці да парушэння правоў грамадзян і стварэнню небяспекі для іх жыцця і здароўя на тэрыторыі Украіны, і прыняў забяспечваюць меры, фактычна забараніўшы Расіі выкарыстоўваць ваенны кантынгент на тэрыторыі Украіны<ref>[http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng-press/pages/search.aspx?i=003-4700489-5705230 Решение об обеспечительных мерах в межгосударственном деле Украина против России] // [[Еўрапейскі суд па правах чалавека|ЕСПЧ]], 14.03.2014</ref>. 9 красавіка 2014 года [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы]] (ПАСЕ) прыняла рэзалюцыю № 1988 (2014) з асуджэннем дзеянняў Расіі па анексіі Крыму: «''Асамблея рашуча асуджае расійскую ваенную агрэсію і анексію Крыма, што з’яўляецца відавочным парушэннем норм міжнароднага права, у тым ліку палажэнняў Статута ААН, Хельсінкскага акта АБСЕ і Статута і асноўных правілаў Савета Еўропы''». На думку аўтараў рэзалюцыі, аддзяленне Крыму ад Украіны было ініцыявана і справакавана расійскімі ўладамі пад прыкрыццём ваеннага ўмяшання<ref name="PACE">[http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewPDF.asp?FileID=20873&lang=en Recent developments in Ukraine: threats to the functioning of democratic institutions (Doc. 13482)]</ref><ref>[http://www.interfax.ru/world/370639 ПАСЕ осудила Россию за присоединение Крыма. Интерфакс, 09.04.2014]</ref>. Прызнаваць непарушнасць дзяржаўных межаў Украіны Расію абавязваў таксама Дагавор пра сяброўства, супрацоўніцтва і партнёрства паміж Украінай і Расіяй<ref>[https://news.tut.by/world/609227.html?utm_source=42.tut.by&utm_medium=bottom_news&utm_campaign=recirculation%20%E2%80%83 Россия получила официальную ноту от Киева о разрыве Договора о дружбе]{{Недаступная спасылка}} // [[Tut.by]] {{ref-ru}}</ref>. === Ваенная рэакцыя === ; НАТА, Еўрасаюз ''Рашэнні арганізацый'' {{Сцяг|НАТА}} [[НАТА]]: * Пачала выведвальныя палёты самалётаў з радарнай сістэмай [[Авіяцыйны комплекс радыёвыяўлення і навядзення|AWACS]] над [[Польшча]]й і [[Румынія]]й<ref>[http://www.reuters.com/article/2014/03/10/us-ukraine-crisis-awacs-idUSBREA291F620140310 NATO to fly AWACS planes over Poland, Romania to monitor Ukraine crisis] // [[Reuters]], 11.03.2014</ref>. * Датэрмінова вярнула ў Еўропу камандуючага сіламі Арганізацыі Паўночнаатлантычнага блока ў Еўропе генерала {{нп3|Філіп Брыдлаў|Філіпа Брыдлава|ru|Бридлав, Филип}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140330_rn_us_ukraine_general.shtml Американский командующий силами НАТО возвращен в Европу] — Русская служба Би-би-си, 30 марта 2014</ref>. ''Дзеянні дзяржаў-членаў'' {{Сцягафікацыя|Балгарыя}} прыняла ўдзел у сумесных з саюзнікамі па НАТА вучэннях у [[Чорнае мора|Чорным моры]]<ref name="podrflot" />.<br /> {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} накіравала выведвальны самалёт {{нп3|Boeing E-3 Sentry|Boeing E-3 Sentry|en|Boeing E-3 Sentry}} патруляваць мяжу Украіны з Польшчай і Румыніяй<ref>[http://ipress.ua/ru/news/ukraynskuyu_granytsu_budet_patrulyrovat_brytanskyy_razvedivatelniy_samolet_53461.html Украинскую границу будет патрулировать британский разведывательный самолёт] — iPress.ua, 11 03 2014</ref>.<br /> {{Сцягафікацыя|Данія}} перакінула 6 знішчальнікаў [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]] у [[Прыбалтыка|Прыбалтыку]]<ref>[http://rus.newsru.ua/world/27mar2014/daniaistreb.html Дания направляет в Прибалтику истребители] — NEWSru.ua</ref>.<br /> {{Сцягафікацыя|Польшча}} прыняла ўдзел у сумесных з саюзнікамі па НАТА вучэннях на сваёй тэрыторыі<ref>[http://www.newsru.com/world/11mar2014/wargames.html Совместные учения США, Болгарии, Румынии и Польши на Чёрном море отложены на сутки из-за непогоды] — NEWSru.com, 11 марта 2014 г.</ref>.<br /> {{Сцягафікацыя|Румынія}}: * Узяла ўдзел у супольных з саюзнікамі па НАТА вучэннях у Чорным моры<ref name="podrflot" />. * Надала самалётам НАТА права ажыццяўляць назіральныя палёты над сваёй паветранай прасторай<ref>[http://obozrevatel.com/politics/60815-fregat-vms-frantsii-vhodit-v-chernoe-more.htm Фрегат ВМС Франции входит в Чёрное море] — Обозреватель, 13 марта 2014</ref>. {{Сцягафікацыя|ЗША}}: * Перакінулі 6 тактычных знішчальнікаў [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15 Eagle]], а таксама 2 самалёты-запраўшчыкі {{нп3|Boeing KC-135 Stratotanker|KC-135 Stratotanker|ru|Boeing KC-135 Stratotanker}} на ваенную базу [[Шаўляй]] на поўначы [[Літва|Літвы]]<ref>[http://izvestia.ru/news/567116 США перебросили в Литву шесть истребителей и самолёты-заправщики] — Известия, 6 марта 2014</ref>. * Для правядзення сумесных вучэнняў з [[Ваенна-марскія сілы Румыніі|ВМС Румыніі]] і {{нп3|Ваенна-марскія сілы Балгарыі|Балгарыі|ru|Военно-морские силы Болгарии}} ў акваторыю Чорнага мора прыбыў эскадранны мінаносец {{нп3|USS Truxtun (DDG-103)|USS «''Truxtun''»|en|USS Truxtun (DDG-103)}}<ref name="podrflot">[http://podrobnosti.ua/power/2014/03/07/963070.html США заводят в Чёрное море второй боевой корабль] — Подробности, 7 марта 2014</ref>. * У сакавіку 2014 года, «''каб падтрымаць саюзнікаў па НАТА''», ва ўсходнім [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]] затрымалася авіяносная група на чале з авіяносцам USS «''George H.W. Bush''»<ref>[http://podrobnosti.ua/society/2014/03/20/965775.html Авианосец «''Джордж Буш''» покинул восточное Средиземноморье] — Подробности, 20 марта 2014</ref>. * Перакінулі ў Польшчу 12 знішчальнікаў [[F-16 Fighting Falcon|F-16]] і 300 ваеннаслужачых<ref>[http://www.dw.de/сша-перебрасывают-в-польшу-12-истребителей-и-300-солдат/a-17484858 США перебрасывают в Польшу 12 истребителей и 300 солдат] — Немецкая волна, 10 марта 2014</ref>. * Накіравалі ў акваторыю Чорнага мора эсмінец {{нп3|USS Donald Cook (DDG-75)|USS Donald Cook|ru|USS Donald Cook (DDG-75)}}<ref name="Donald">[http://ria.ru/defense_safety/20140411/1003474401.html Военные корабли США и Франции вошли в Чёрное море] — РИА Новости, 11.04.2014</ref>. Пазней «''Дональд Кук''» пакінуў акваторыю Чорнага мора<ref>[http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=80584 USS Donald Cook Departs Black Sea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150815135259/http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=80584 |date=15 жніўня 2015 }} {{Ref-en}}</ref>. {{Сцягафікацыя|Францыя}}: * Накіравала ў акваторыю Чорнага мора выратавальнае судна {{нп3|Ваенна-марскія сілы Францыі|ВМС Францыі|ru|Военно-морские силы Франции}} «''Алізэ''» для правядзення сумесных вучэнняў з ВМС Румыніі і Балгарыі<ref>[http://www.interfax.ru/world/367682 Спасательное судно ВМС Франции «''Ализе''» зашло в Чёрное море] — Интерфакс, 27 марта 2014 года</ref>. * Накіравала ў акваторыю Чорнага мора карабель разведкі ВМС Францыі «''Dupuy de Lome''»<ref name="Donald" />. ; Саюзнікі Расіі {{Сцягафікацыя|Беларусь}} прапанавала размясціць на сваёй тэрыторыі дадаткова ад 12 да 15 расійскіх ваенных самалётаў<ref>[http://ipress.ua/ru/news/lukashenko_prosyt_rossyyu_zashchytyt_belarus_ot_samoletov_nato_53823.html Лукашенко просит Россию защитить Беларусь от самолётов НАТО] — iPress.ua, 12 03 2014</ref>. У адказ Расія перадыслакавала 6 расійскіх знішчальнікаў [[Су-27]] і 3 ваенна-транспартныя самалёты з авіяцыйна-тэхнічным персаналам {{нп3|Заходняя ваенная акруга, Расія|Заходняй ваеннай акругі|ru|Западный военный округ (Россия)}} ў [[Бабруйск]]<ref>[http://www.interfax.ru/world/364447 Российские истребители передислоцированы на белорусский аэродром «''Бобруйск''»] // Интерфакс, 13 марта 2014</ref>, а таксама самалёт далёкага радыёлакацыйнага выяўлення [[А-50]] у [[Баранавічы]]<ref>[http://ria.ru/defense_safety/20140315/999629831.html Российский самолёт дальнего обнаружения передислоцирован в Белоруссию] // РИА Новости, 15.03.2014</ref>. ;Дзеянні іншых дзяржаў {{Сцягафікацыя|Малдова}} прывяла ў павышаную боегатоўнасць {{нп3|Узброеныя сілы Малдовы|узброеныя сілы|ru|Вооружённые силы Молдавии}}<ref>[http://www.mk.ru/politics/world/article/2014/04/09/1011285-pridnestrove-okruzhayut-moldavskie-voennyie-i-ukrainskie-tanki.html Приднестровье окружают молдавские военные и украинские танки] — Московский Комсомолец, 9 апреля 2014</ref>. == Інцыдэнты == * Гібель двух чалавек на мітынгу ў Сімферопалі 26 лютага ў цісканіне, справакаванай бойкай прыхільнікаў і праціўнікаў новых украінскіх улад<ref name="meeting" />. Падрабязнасці апісаны вышэй у тэксце. * Забойства невядомымі Рэшата Аметава ў пачатку сакавіка<ref name="reshat" /><ref name="reshat_simfpl" /><ref name="reshat_aksen" />. * Гібель актывіста самаабароны Крыму Руслана Казакова і прапаршчыка УС Украіны Сяргея Какурына, а таксама раненне яшчэ аднаго апалчэнца і аднаго ўкраінскага ваеннага 18 сакавіка ў Сімферопалі<ref name="ridus" />. Падрабязнасці апісаны вышэй у тэксце. * Забойства маёра УС Украіны Станіслава Карачэўскага 6 красавіка расійскім ваеннаслужачым (паводле папярэдніх дадзеных — малодшым сяржантам Зайцавым Е. С.) у пгт Навафёдараўка<ref>[http://www.rosbalt.ru/federal/2014/04/07/1253744.html Стали известны подробности убийства украинского майора в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924131040/http://www.rosbalt.ru/federal/2014/04/07/1253744.html |date=24 верасня 2015 }} // rosbalt.ru</ref><ref>[http://sockraina.com/news/5587 Военная прокуратура РФ расследует убийство украинского офицера в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222071136/http://sockraina.com/news/5587 |date=22 лютага 2016 }}</ref>. Паводле папярэдніх дадзеных, канфлікт узнік на бытавой глебе або на глебе «''асабістай непрыязнасці''». Падрабязнасці таго, што адбылося, моцна адрозніваюцца ў залежнасці ад крыніц. Ваеннай пракуратурай РФ узбуджаная крымінальная справа<ref>[http://vesti.ua/krym/46224-ukrainskij-major-pogib-posle-stychki-na-kpp Украинский майор погиб после стычки на КПП]</ref>. * У маі стала вядома, што [[Мустафа Абдулджаміль Джамілеў|Мустафе Джамілеву]] забаранілі ўезд у Крым<ref>{{cite web|datepublished=3 мая 2014| url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140503_crimea_dzhemilev_entry.shtml| title=Лидера крымских татар Джемилева не пустили в Россию| publisher=Би-би-си| access-date=2014-5-5}}</ref>. Пратэсты з гэтай нагоды крымскіх татараў пракурор [[Наталля Уладзіміраўна Паклонская|Наталля Паклонская]] назвала «''незаконнымі публічнымі акцыямі экстрэмісцкага характару, звязанымі з масавымі беспарадкамі, перакрыццем аўтатрас, незаконным перасячэннем дзяржаўнай мяжы РФ''». У {{нп3|Следчы камітэт Расійскай Федэрацыі|Следчы камітэт Расіі|ru|Следственный комитет Российской Федерации}} і ў [[Федэральная служба бяспекі Расійскай Федэрацыі|ФСБ]] пракуратура Крыму накіравала прадстаўленні для распачынання крымінальных спраў<ref>{{cite web|datepublished=4 мая 2014|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140503_dzhemilev_investigation.shtml| title=Власти Крыма хотят открыть дело против крымских татар| publisher=Би-би-си| access-date=2014-5-5}}</ref><ref>{{cite web| author=Александр Артемьев.| datepublished=5 мая 2014| url=http://top.rbc.ru/politics/05/05/2014/922078.shtml| title=Меджлис крымских татар готов уйти в подполье| publisher=РБК| access-date=2014-5-5}}</ref><ref>{{cite web| datepublished=06.05.2014| url=http://news.eizvestia.com/news_politics/full/718-dzhemilev-soobshhil-o-massovyh-repressiyah-protiv-tatar-v-krymu| title=Джемилев сообщил о массовых репрессиях против татар в Крыму| publisher=Экономические Известия| access-date=2014-5-7| archive-url=https://web.archive.org/web/20151024232403/http://news.eizvestia.com/news_politics/full/718-dzhemilev-soobshhil-o-massovyh-repressiyah-protiv-tatar-v-krymu| archive-date=24 кастрычніка 2015| url-status=dead}}</ref>. == Прававая кваліфікацыя == Прававеды, якія выказваюцца супраць {{нп3|сецэсія|сецэсіі|ru|Сецессия}} Крыму, выкарыстоўваюць розныя аргументы. Так, Крысціян Марксен — доктар права Інстытута публічнага і міжнароднага права [[Таварыства Макса Планка|Інстытута Макса Планка]] адзначае, што аднабаковае абвяшчэнне незалежнасці не з’яўляецца само па сабе проціпраўным, як было пацверджана рашэннем [[Міжнародны суд ААН|Міжнароднага суда ААН]] па {{нп3|Абвяшчэнне незалежнасці Косава|справе Косава|ru|Провозглашение независимости Косова}}, аднак акалічнасць, пры якіх адбылося такое абвяшчэнне, у прыватнасці акупацыя тэрыторыі, могуць зрабіць абвяшчэнне незалежнасці проціпраўным<ref>http://www.ejiltalk.org/crimeas-declaration-of-independence/</ref>. Прафесар права [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] Юр Відмар адзначае, што хоць аднабаковае абвяшчэнне незалежнасці Крыму не парушае міжнароднае права і не з’яўляецца проціпраўным, у жыхароў Крыма адсутнічала права на абвяшчэнне незалежнасці, і такім чынам, пытанне прызнання застаецца выключна палітычным. Гэтак жа ён паўтарае аргумент аб незаконным выкарыстанні сілы з боку Расійскай Федэрацыі, як падставе для неправамернасці абвяшчэння незалежнасці<ref>http://www.ejiltalk.org/crimeas-referendum-and-secession-why-it-resembles-northern-cyprus-more-than-kosovo/#more-10553</ref>. Лаўры Малксоа, прафесар [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускага ўніверсітэта]], лічыць, што хоць фармальна абвяшчэнне незалежнасці Крымам і не парушае міжнароднае права, яго прызнанне з боку Расійскай Федэрацыі ідзе насуперак з прыярытэтам тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэннасці над правам на самавызначэнне або правам на незалежнасць, якое абвяшчалася Расійскай Федэрацый<ref>http://www.ejiltalk.org/crimea-and-the-lack-of-continuity-in-russian-approaches-to-international-law/</ref>. Прафесар права Універсітэта Святога Томаса Роберт Дэлахунці, сцвярджае, што не толькі сецэсія Крыма, але і нават абвяшчэнне незалежнасці Косава было незаконным і павінна разглядацца як выключэнне ''[[sui generis]]'' і не павінна паўтарыцца<ref>Delahunty R. The Crimean Crisis. University of St Thomas of Law and Public Policy journal.2014.№ 6</ref>. Расійскія прававеды ў масе сваёй прытрымліваюцца канцэпцыі правамернасці незалежнасці Крыму. Так Сазонава<ref>Сазонова К. Л. Международное право и украинский конфликт: что было, что будет, чем сердце успокоится. // Международное право. — 2014. — № 1. DOI: 10.7256/2306-9899.2014.1.11666</ref>, Талстых<ref>Толстых В. Л. Воссоединение Крыма с Россией: правовые квалификации // Евразийский юридический журнал. 2014,№ 5. С. 40-46;</ref> і Талкачоў<ref>Толкачев К. Б. «''Крымский вопрос''» и современное право: к дискуссии о легитимности референдума // Евразийский юридический журнал. 2014, № 5. С. 90-92</ref> звязваюць правамернасць рэферэндуму з «''антыканстытуцыйным пераваротам''» у Кіеве ў лютым 2014 года, які на іх думку прывёў да страты Украінай суверэнітэту над часткай тэрыторый. Падобны пункт гледжання, у частцы перавароту займаюць Варонін, Кулябякін і Нікалаеў<ref>Воронин Е. Р., Кулебякин В. Н., Николаев А. В. Государственный переворот в Киеве в феврале 2014 г.: международно-правовые оценки и последствия // Московский журнал международного права. 2015 № 1, сс.11-28;</ref>. У той жа час, Саўрыга адзначае, што хоць само па сабе абвяшчэнне незалежнасці не супярэчыць міжнароднаму праву, незалежна ад таго звязана яно з правам на самавызначэнне або не, яно патрабуе, што б абвяшчэнне незалежнасці адбылося без уплыву звонку, які дазволіў б казаць аб тым, што орган новай дзяржавы, які абвясціў незалежнасць, дзейнічаў пад кантролем трэцяй дзяржавы. Гэтак жа Саўрыга адзначае абсурднасць заяў пра страту суверэнітэту над часткай тэрыторыі або фарміраванні новай дзяржавы ў выніку перавароту, так як міжнароднае права прытрымліваецца дактрыны {{нп3|кантынуітэт|кантынуітэта|en|Succession of states}}<ref>Саврыга К. П. Украинский кризис и международное право: конфликт на востоке Украины и сецессия Крыма // Право и политика.2015.№ 7. С.954-967</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == <div class="references" style="height: 250px; overflow: auto; padding: 3px" > {{Крыніцы}} </div> == Спасылкі == * [http://tass.ru/intervyu-prezidenta-rossii-krym-put-na-rodinu Интервью президента России «Крым. Путь на Родину». 15 марта 2015 года] * [http://crimea.gov.ru/ Сайт Государственного Совета Республики Крым] * [http://www.c-inform.info/ Сайт информационного агентства «Крыминформ»] * [http://www.kremlin.ru/news/20366 Стенограмма пресс-конференции Владимира Путина о ситуации на Украине 4 марта 2014 года.] * [http://trueinform.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=25260 Стенограмма пресс-конференции Виктора Януковича 28 февраля 2014 года] * [http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1081560 Полный текст обращения президента Украины Виктора Януковича к украинскому народу, 28 марта 2014 года] * [http://www.kremlin.ru/news/20603 Обращение Президента России перед депутатами Государственной Думы, членами Совета Федерации, руководителями регионов и представителями гражданского общества. 18 марта 2014 года] * [http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/141372.pdf Совместное коммюнике глав правительств Совета Европы по вопросу Украины от 6 марта 2014 года] * {{cite web|url=http://www.kremlin.ru/news/20605|title=Договор между Российской Федерацией и Республикой Крым о принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов|date=18 марта 2014 года|publisher=Администрация Президента РФ|access-date=2014-03-18}} * [http://www.youtube.com/watch?v=kIwUOScYoiw Обращение Сергея Аксёнова к народу Украины], 22 марта 2014 (видео) * [http://rbcdaily.ru/society/562949990853762 «Крымская весна» в России: шаги к воссоединению] // РБК daily, 16.03.2014 * [http://rbcdaily.ru/economy/562949990857622 Крым обойдется России в 3 млрд долларов в год] // РБК daily, 17.03.2014 * [http://rbcdaily.ru/politics/562949990884602 Крым станет российским за 200 дней] // РБК daily, 19.03.2014 * [http://rbcdaily.ru/economy/562949990884605 Россия может лишиться собственности на Украине на 4 млрд долларов] // РБК daily, 19.03.2014 * [http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html «Вежливые люди» в Крыму: как это было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150508193808/http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |date=8 мая 2015 }} // Новая газета * [http://www.forbes.ru/sobytiya-photogallery/obshchestvo/251676-soldaty-budushchego-chem-vooruzheny-vezhlivye-lyudi-v-krymu/photo/1 А. Леонов. Солдаты будущего: чем вооружены «вежливые люди» в Крыму] // Forbes.ru, 07.03.2014 {{Вонкавыя спасылкі}} {{Расійска-ўкраінская вайна гарызантальны}} [[Катэгорыя:Анексія Крыма Расіяй| ]] [[Катэгорыя:Ірэдэнтызм]] 8xoeyl16pg0t52t1xiepeveqjlbq2fn Уваскрэсенне сына ўдавы з Наіна 0 192142 5170545 5166311 2026-07-24T19:05:42Z Ілля Касакоў 21245 5170545 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aufweckung-Jüngling-Nain-15.jpg|thumb|240px|Уваскрасенне сына ўдавы з Наіна, алтарная частка пэндзля [[Лукаса Кранаха Малодшага]] ў кірсе ў [[Вітэнберг]]у]] '''Уваскрэсенне сына ўдавы з Наіна''' — евангельская падзея, адзін з [[Цуды Ісуса Хрыста|цудаў Ісуса Хрыста]], запісаная ў [[Евангелле паводле Лукі|Евангеллі ад Лукі]]. Гэта першы з трох цудаў Ісуса ў [[Кананічныя Евангеллі|кананічных Евангеллях]], калі Ён уваскрашае мёртвых, два іншыя тычацца ўваскрасення [[Уваскрэсенне дачкі Іяіра|дачкі Яіра]] і [[Уваскрэсенне Лазара|Лазара]]. == Біблейскае апавяданне == Згодна Евангеллю ад Лукі Ісус прыбыў у вёску Наін, калі ішла цырымонія пахавання сына ўдавы, у суправаджэнні Сваіх вучняў і вялікага натоўпу. Сяло Наін было за тры кіламетры на поўдзень ад [[гара Фавор|гары Фавор]]. Сам цуд у Евангеллі апісваецца так: ''Пасля гэтага Ісус пайшоў у горад, які называўся Наін, і з Ім ішлі многія вучні Ягоныя і мноства людзей. Калі ж Ён наблізіўся да гарадской брамы, тут выносілі памерлага, адзінага сына ў маці, а яна была ўдава; і шмат людзей ішло з ёю з горада. Убачыўшы яе, Гасподзь умілажаліўся з яе і сказаў ёй: не плач. І падышоўшы, дакрануўся да мараў; тыя, што неслі, спыніліся; і Ён сказаў: хлопча! табе кажу, устань. Мёртвы, падняўшыся, сеў і пачаў гаварыць; і аддаў яго Ісус маці ягонай. І ўсіх апанаваў страх, і славілі Бога, кажучы: вялікі прарок паўстаў сярод нас, і Бог наведаў народ Свой. Такая пагалоска пра Яго разышлася па ўсёй Іудзеі і па ўсім наваколлі.'' У гэтым эпізодзе [[Ісус Хрыстос]] паўстае ў ролі вялікага прарока, вялікага Бога і Збаўцы Ізраіля ў плоці, Які лечыць не толькі праз дэлегаваныя паўнамоцтвы ад Бога, але і ў рамках Сваіх паўнамоцтваў, без рытуалаў і малітваў, з простым словам сілы. Уваскрэсенне сына ўдавы пераклікаецца з [[Уваскрэсенне сына ўдавы з Сарэпты|уваскрэсеннем сына ўдавы з Сарэпты]], якое зрабіў [[Стары Запавет|старазапаветны]] прарок [[Ілья (прарок)|Ілля]]. {{Цуды Ісуса Хрыста}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хрысціянства]] [[Катэгорыя:Цуды Ісуса Хрыста]] m334zyxkrjsskad1xu872wsygmqcj3j 5170546 5170545 2026-07-24T19:05:57Z Ілля Касакоў 21245 Ілля Касакоў перанёс старонку [[Уваскрэсенне сына удавы з Наіна]] у [[Уваскрэсенне сына ўдавы з Наіна]] 5170545 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aufweckung-Jüngling-Nain-15.jpg|thumb|240px|Уваскрасенне сына ўдавы з Наіна, алтарная частка пэндзля [[Лукаса Кранаха Малодшага]] ў кірсе ў [[Вітэнберг]]у]] '''Уваскрэсенне сына ўдавы з Наіна''' — евангельская падзея, адзін з [[Цуды Ісуса Хрыста|цудаў Ісуса Хрыста]], запісаная ў [[Евангелле паводле Лукі|Евангеллі ад Лукі]]. Гэта першы з трох цудаў Ісуса ў [[Кананічныя Евангеллі|кананічных Евангеллях]], калі Ён уваскрашае мёртвых, два іншыя тычацца ўваскрасення [[Уваскрэсенне дачкі Іяіра|дачкі Яіра]] і [[Уваскрэсенне Лазара|Лазара]]. == Біблейскае апавяданне == Згодна Евангеллю ад Лукі Ісус прыбыў у вёску Наін, калі ішла цырымонія пахавання сына ўдавы, у суправаджэнні Сваіх вучняў і вялікага натоўпу. Сяло Наін было за тры кіламетры на поўдзень ад [[гара Фавор|гары Фавор]]. Сам цуд у Евангеллі апісваецца так: ''Пасля гэтага Ісус пайшоў у горад, які называўся Наін, і з Ім ішлі многія вучні Ягоныя і мноства людзей. Калі ж Ён наблізіўся да гарадской брамы, тут выносілі памерлага, адзінага сына ў маці, а яна была ўдава; і шмат людзей ішло з ёю з горада. Убачыўшы яе, Гасподзь умілажаліўся з яе і сказаў ёй: не плач. І падышоўшы, дакрануўся да мараў; тыя, што неслі, спыніліся; і Ён сказаў: хлопча! табе кажу, устань. Мёртвы, падняўшыся, сеў і пачаў гаварыць; і аддаў яго Ісус маці ягонай. І ўсіх апанаваў страх, і славілі Бога, кажучы: вялікі прарок паўстаў сярод нас, і Бог наведаў народ Свой. Такая пагалоска пра Яго разышлася па ўсёй Іудзеі і па ўсім наваколлі.'' У гэтым эпізодзе [[Ісус Хрыстос]] паўстае ў ролі вялікага прарока, вялікага Бога і Збаўцы Ізраіля ў плоці, Які лечыць не толькі праз дэлегаваныя паўнамоцтвы ад Бога, але і ў рамках Сваіх паўнамоцтваў, без рытуалаў і малітваў, з простым словам сілы. Уваскрэсенне сына ўдавы пераклікаецца з [[Уваскрэсенне сына ўдавы з Сарэпты|уваскрэсеннем сына ўдавы з Сарэпты]], якое зрабіў [[Стары Запавет|старазапаветны]] прарок [[Ілья (прарок)|Ілля]]. {{Цуды Ісуса Хрыста}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хрысціянства]] [[Катэгорыя:Цуды Ісуса Хрыста]] m334zyxkrjsskad1xu872wsygmqcj3j Партал:Біялогія/Новыя артыкулы 100 193297 5170466 5169842 2026-07-24T15:51:09Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5170466 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Вялікі Лес (балота)|2026-07-24T13:01:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Грычын|2026-07-24T12:52:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Паганянскае балота|2026-07-24T12:48:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Паганафоры|2026-07-24T12:38:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Гвінейскі павіян|2026-07-24T08:44:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мядзведжы павіян|2026-07-24T06:34:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Павіян анубіс|2026-07-23T13:53:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Інтэлект|2026-07-23T09:41:04Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Паліналогія|2026-07-22T08:18:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ганна Мікалаеўна Палілава|2026-07-22T08:03:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Карнеліс Калкман|2026-07-22T06:33:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Адольф Карнеліс ван Бруген|2026-07-22T06:19:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пітэр Хартынг|2026-07-22T06:11:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ёхан ван Шыпен|2026-07-22T06:05:48Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Альберт Себа|2026-07-22T05:54:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Colobus congoensis|2026-07-19T16:13:35Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Юзаф Семірадскі|2026-07-17T13:31:26Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Саркома Капашы|2026-07-16T09:21:43Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Ян Эвангеліста Пуркіне|2026-07-09T08:18:39Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Рабкі (род птушак)|2026-07-07T11:07:05Z|Ueschar}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> i3ln0c2659kceikku8rwbmobzq335dv Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы 100 193441 5170463 5169839 2026-07-24T15:50:32Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5170463 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сацыялістычны завулак (Мінск)|2026-07-24T09:52:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вадзім Іванавіч Альшэўскі|2026-07-23T19:50:42Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Будынак школы сясцёр-назарэцянак (Навагрудак)|2026-07-23T16:40:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Фустат|2026-07-23T13:00:15Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Маці Пальм|2026-07-23T06:59:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Могілкі Свята-Мікалаеўскай царквы (Ліда)|2026-07-22T14:27:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Могілкі Прачысценскай царквы (Ліда)|2026-07-22T14:25:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Капліца Святой Барбары (Ліда)|2026-07-20T21:25:07Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Помнік салдатам, якія загінулі ў гады Першай сусветнай вайны (Ліда)|2026-07-20T09:57:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Майданак|2026-07-20T08:50:59Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Сацыялістычная вуліца (Мінск)|2026-07-20T08:12:21Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вайсковыя могілкі (Ліда)|2026-07-20T08:04:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Старыя праваслаўныя могілкі (Ліда)|2026-07-20T07:50:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Слабадскія могілкі (Ліда)|2026-07-20T07:17:53Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей|2026-07-18T10:40:04Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Праезд Сурыкава (Мінск)|2026-07-17T16:57:24Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Завулак Сурыкава (Мінск)|2026-07-17T16:39:32Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Сурыкава (Мінск)|2026-07-17T16:13:25Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Ізабелінская сінагога|2026-07-16T15:52:55Z|Monarchist1636}} {{Новы артыкул|Дарога Р58|2026-07-15T21:54:33Z|IshaBarnes}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> k2ipqlo9lt9x8sh0qyn98uhq7uy9w3q Джордж Бентам 0 193956 5170585 4736868 2026-07-24T20:30:23Z Антон 740 76022 дадана літаратура 5170585 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{Сістэматык | Шырыня = | Далінееўскі батанік = | Батанік = Benth. | IPNI = | List IPNI = + | Заўв_батанік = | Заолаг = | Мікрабіёлаг = | wikispecies = | commons = }} '''Джордж Бе́нтам''' ({{lang-en|George Bentham}}; [[22 верасня]] [[1800]] — [[10 верасня]] [[1884]]) — англійскі [[Батаніка|батанік]]<ref>Jean-Jacques Amigo, "Bentham (George)", in Nouveau Dictionnaire de biographies roussillonnaises, vol. 3 Sciences de la Vie et de la Terre, Perpignan, Publications de l’olivier, 2017, 915 p. (ISBN 9782908866506)</ref>. == Біяграфія == Джордж Бентам нарадзіўся ў 1800 годзе ў Стоку, каля [[Портсмут]]а. У 1814—1827 гадах жыў у Францыі, вучыўся на факультэце [[тэалогія|тэалогіі]] ў [[Манткубан]]е. У Лондане вывучаў [[права]], але неўзабаве пакінуў юрыдычную ніву і прысвяціў сябе выключна батаніцы. З 1861 года пачаў займацца батанічнымі даследаваннямі ў [[Каралеўскія батанічныя сады К’ю|батанічным садзе К’ю]]. Буйная праца Бентама «Genera Plantarum…» (сумесна з [[Джозеф Долтан Гукер|Гукерам]], 1862—1883) — нерукатворны помнік, створаны з дзіўнымі і каласальнымі ведамі, цярпеннем і навуковаю добрасумленнасцю; ён надоўга забяспечыў за сабой прапанаваную імі [[Класіфікацыя Бентама і Гукера|сістэму класіфікацыі раслін]]. У гэтай класіфікацыі, часткова падобнай да класіфікацыі [[Агюстэн Пірам Дэкандоль|Дэкандоля]], [[сямейства|сямействы]] размешчаны па групах, або радах; гэты спосаб здаваўся менш натуральным, чым сістэмы [[Джон Ліндлі|Ліндлі]], [[Штэфан Ладзіслаус Эндліхер|Эндліхера]] і [[Адольф Тэадор Браньяр|Браньяра]], і англійскія вучоныя не без некаторага вагання аддалі перавагу сістэме Браньяра. У 1830 годзе ён быў сакратаром таварыства садаводства, а пасля і прэзідэнтам лонданскага [[Лінееўскае таварыства|Лінееўскага таварыства]] (1861—1874). Бентам у інтарэсах навукі аб’ездзіў амаль усю Еўропу. Яму належыць апісанне флор [[Бразілія|Бразіліі]] (1859—1862), [[Аўстралія|Аўстраліі]] (1863—1878), [[Індыя|Індыі]], наваколляў [[Ганконг]]а. Ён быў замежным членам-карэспандэнтам [[Пецярбургская Акадэмія навук|Пецярбургскай Акадэміі навук]] (з 1872) і членам [[Парыжская Акадэмія навук|Парыжскай Акадэміі навук]] (з 1875). Джордж Бентам сканаў у Лондане 10 верасня 1884 года. == Працы == {{Вікікрыніцы|:en:Author:George Bentham|Арыгінальныя тэксты (англ.)}} * «Labiatarum genera et species» (Лондан, 1832—1836){{ref-la}} * «Handbook of the British Flora» (1858 і 1865){{ref-en}} * «Flora Honkongensis» (1861){{ref-la}} * «Flora Australiensis» (у супрацоўніцтве з [[Фердынанд Мюлер|Фердынандам Мюлерам]], 1863—1870){{ref-la}} * «[[Класіфікацыя Бентама і Гукера|Genera plantarum ad exemplaria imprimis in herbariis Kewensibus servata definita]]» (у супрацоўніцтве з [[Джозеф Долтан Гукер|Гукерам]], 3 тома, 1862—1883){{ref-la}} Акрамя таго, апрацаваў для «Flora brasiliensis» — сямейства [[Papilionaceae]], а для дэкандолеўскага «Prodromus» — сямействы [[Polemoniaceae]], [[Scrophulariaceae]], [[Labiatae]] і [[Stockhusiaceae]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бентам Джордж||100}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Бентам Джордж}} <small>Праверана 30 лістапада 2008 г.</small> * {{Артыкул|загаловак=Бентам, Джордж|спасылка=http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00007/82000.htm|выданне=[[Вялікая савецкая энцыклапедыя|Большая советская энциклопедия]]|месца=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1970|том=3}}{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бентам Джордж}} [[Катэгорыя:Батанікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Члены Лонданскага Лінееўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук]] e9sidootbz7idpe7456goa39hufrv89 Турын (Пухавіцкі раён) 0 196100 5170715 5141848 2026-07-25T07:17:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170715 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Турын |краіна = Беларусь |выява = Турин, Пуховичский район, Минская область, Беларусь 15.jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Турынскі |першае згадванне = 1536 |ранейшыя назвы = |статус з = 2009 |OpenStreetMap = 243020550 }} '''Ту́рын'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Turyn}}, {{lang-ru|Турин}}) — [[аграгарадок]] (да 2009 г. [[вёска]])<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909n0021797&q_id=1522241|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 23 января 2009 года № 142 "О преобразовании деревни Турин Туринского сельсовета в агрогородок"|access-date=8 студзеня 2025|archive-date=12 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250412140010/https://etalonline.by/document/?regnum=d909n0021797&q_id=1522241|url-status=dead}}</ref> у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Турынскі сельсавет|Турынскага сельсавета]]. Месціцца за 9 км на паўночны ўсход ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горк]]<nowiki/>і, 57 км ад [[Мінск|Мінска]], на правым беразе [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. == Назва == Назва паходзіць ад імя Тур<ref>{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 380</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню ўпамінацца ў 1536 годзе як [[сяло]] Турано ў маёнтку [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]], уласнасць Марыны, удавы [[Ваяводы падляшскія|падляшскага ваяводы]] [[Януш Касцевіч|Януша Касцевіча]], і {{нп5|Ганна са Шчытоў-Неміровічаў|Ганны|d|Q124289107}}, удавы яго брата, гаспадарскага маршалка [[Вацлаў Касцевіч|Вацлава Касцевіча]]. Першы ўпамін звязаны з вострым пагранічным канфліктам турынскіх сялян-[[Даніна|даннікаў]] з сялянамі суседніх сёл Ачыжа ([[Старабеларуская мова|ст.-бел.]] Очижье) і Балоча (ст.-бел. Болочье){{Sfn|Памяць1|2003|с=725}}. У той час сяло было ў [[Свіслацкая воласць|Свіслацкай воласці]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У [[Старабеларуская мова|старабеларускіх]] крыніцах сустракаюцца назвы: ''Турино'', ''Турыно'', ''Турынь'', ''Турчино''<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 238.</ref>. У 1544 годзе згодна з актам раздзелу маёнткаў жамойцкага старасты [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Мікалаевіча Радзівіла]] ад 17 сакавіка, Турын у складзе маёнтка Пухавічы дастаўся яго дачцэ {{нп5|Петранеля з Радзівілаў|Петранелі|d|Q27037893}}, жонцы полацкага ваяводы [[Станіслаў Станіслававіч Давойна|Станіслава Станіслававіча Давойны]]. Да 1579 года сяло Турын маёнтка Пухавічы было ўласнасцю сястры Петранелі {{нп5|Ганна з Радзівілаў|Ганны|d|Q9155610}}, удавы віцебскага ваяводы [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]] і яе сына [[Ян Станіслававіч Кішка|Яна]]{{Sfn|Памяць1|2003|с=725}}. У канцы XVI стагоддзя ўласнасць князя [[Яраслаў Яраславіч Галоўчынскі|Яраслава Галоўчынскага]], у [[Менскі павет|Менскім павеце]] Менскага ваяводства. У 1690 годзе ўласнасць наваградскага [[Падстолі|падстолія]] [[Ігнацый Станіслаў Пшарадоўскі|Ігнацыя Станіслава Пшарадоўскага]]. У 1747 годзе паводле купчай Турын перайшоў ад смаленскага чашніка [[Ежы Пшасецкі|Ежы Пшасецкага]] і яго жонкі Барбары з Пшарадоўскіх да менскага стольніка {{нп5|Марцін Алойзавіч Валадковіч|Марціна Валадковіча|d|Q81052764}} (было 27 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]]){{Sfn|Памяць1|2003|с=725}}. Паводле інвентару 1779 года Турын быў часткай маёнтка Пухавічы, стаў уласнасцю гарадзенскага земскага суддзі {{нп5|Тадэвуш Александровіч|Тадэвуша Александровіча|d|Q108940465}}. Быў панскі двор, фальварак [[Цешкава]] і 5 вёсак: Турын, або Задвор’е (22 сялянскія гаспадаркі), Зарэчча (23), Заполле (22), [[Вугалец (Пухавіцкі раён)|Угалец]] (22), [[Міжрэчча (Пухавіцкі раён)|Міжрэчча]] (7). У вёсцы Турын былі [[Уніяцтва|ўніяцкая]] царква, два вадзяныя млыны на Свіслачы, [[карчма]], бровар. Паводле інвентару ў 1784 годзе вёска ў маёнтку Пухавічы, было 11 [[Валока|валок]] зямлі, 25 коней, 30 валоў, 44 галавы рагатага быдла, 75 авечак, 69 свіней. У 1790 годзе ўласнасць [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхаіла Клеафаса Агінскага]], прададзена варшаўскаму банкіру Яну Мейснеру{{Sfn|Памяць1|2003|с=726}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 годзе дваром і сялом Турын у складзе маёнтка Пухавічы валодаў віленскі канонік {{нп5|Іахім Сулістроўскі|Іахім Сулістроўскі|d|Q124987848}}. Былі драўляная ўніяцкая Спаса-Праабражэнская царква, карчма, тры млыны на Свіслачы. У склад Турынскай часткі маёнтка ўваходзілі яшчэ 4 вёскі: Міхалёў (20 гаспадарак), [[Вугалец (Пухавіцкі раён)|Угалец]] (22), [[Міжрэчча (Пухавіцкі раён)|Міжрэчча]] (17) і Лешчына (засценак, 2). Галоўнай павіннасцю цяглых сялян была [[паншчына]]. На першую палову XIX стагоддзя вядома, што жыхары сяла займаліся земляробствам і жывёлагадоўляй, існавалі рыбалоўны і ткацкі промыслы, былі ткацкія, збор ягад, грыбоў, лекавых траў, прадзенне і іншыя хатнія промыслы. У першай палове XIX стагоддзя маёнтак Турын быў раздроблены на некалькі частак. У 1840-х гадах частка (164 [[Рэвізская душа|рэвізскія душы]]) належала [[Якуб Эстка|Якубу Эстку]], пры якім у 1841 годзе сяло цалкам згарэла, але праз год было адбудавана на сродкі памешчыка. У 1860-х гадах большая частка сяла (155 рэвізскіх душ) належала {{нп5|Анеля Эстка|Анелі Эстка|d|Q102398730}} і яе мужу {{нп5|Антон Ануфрыевіч Наркевіч-Ёдка|Антону Ануфрыевічу Наркевічу-Ёдку|d|Q102398715}}, меншыя — Канстанцыі Аляксандраўне Ваньковіч (38 рэвізскіх душ) і Віктару з Іванам Ануфрыевічам Каржанеўскім (сяло Турын-Зарэчны, 74 рэвізскія душы){{Sfn|Памяць1|2003|с=726}}. Паводле інвентару 1844 года частка Турына, якая належала Якубу Эстку, уключала сяло Турын (28 двароў), вёску [[Ізбішча (Турынскі сельсавет)|Ізбішча]] (5 двароў) і прысёлак (9 двароў). У сяле жылі 246 чалавек, яны мелі 35 коней, 50 валоў, 27 бычкоў, 40 кароў, 21 цяля, 170 авечак, 129 свіней і 26 [[Вулей|вулляў]] пчол{{Sfn|Памяць1|2003|с=726}}. У сярэдзіне XIX стагоддзя Турын наведаў этнограф і фалькларыст [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Павел Шпілеўскі]], які ў «Падарожжах па Палессі і Беларускім краі» напісаў, што тут былі вялікі памешчыцкі сад, які славіўся рознымі сартамі груш, што дастаўляліся ў Мінск. У 1855 годзе на сродкі прыхаджан была пабудавана праваслаўная царква. Пасля 1861 года ў [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] Ігуменскага павета. У 1869 годзе ў вёсцы было адкрыта [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. У 1879 годзе да праваслаўнага прыходу адносілася каля 3 тысяч прыхаджан, царкве належала 56 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі. На 1886 года у народным вучылішчы было 58 дзяцей, з іх 4 дзяўчынкі, настаўніцай працавала Варвара Канстанінаўна Кутасава. У 1889 годзе маёнткам Турын валодала дваранка рыма-каталіцкага веравызнання Анеля Якаўлеўна (Якубаўна) Наркевіч-Ёдка з Эсткаў, было 257 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі{{Sfn|Памяць|2003|с=85}}. У 1897 годзе ў сяле былі царква, народнае вучылішча, [[хлебазапасны магазін]], піцейны дом, лаўка, быў аднайменны маёнтка. Вёска дзялілася на Турын-Зарэчны і Турын-Задвор’е. Паводле перапісу 1908 года ў маёнтку быў вадзяны млын і сукнавалка. У 1913 годзе маёнткам Турын валодаў Адам Наркевіч-Ёдка, было 965 дзесяцін зямлі{{Sfn|Nad Świsłoczą|1914|s=100}}. Паводле перапісу 1917 года ў маёнтку быў вінакурны завод. === Найноўшы час === [[Файл:Turyn, Puchavičy District 20190716 (3).jpg|міні|Турын, 2019 г.]] З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Народнае вучылішча пераўтворана ў працоўную школу 1-й ступені. З 20 жніўня 1924 года Турын цэнтр сельсавета ў Пухавіцкім раёне [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930), з 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У 1930-я гады праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Чырвоны Турын», была кузня. З 1938 года мае статус вёскі. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 3 ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Нямецкія акупацыйныя войскі часткова спалілі вёскі ў траўні 1944 года (22 дамы з 116), было забіта 18 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/8824|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-10-23|archive-date=12 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250412135921/http://db.narb.by/search/8824|url-status=dead}}</ref>. Паводле перапісу 1960 год у статусе пасёлка. У 1968 годзе да Турына далучана вёска [[Чырвоны Кастрычнік (Турынскі сельсавет)|Чырвоны Кастрычнік]]. == Насельніцтва == * 1784 год — 17 двароў, 122 жыхары * 1800 год — 51 двор, 434 жыхары * 1844 год: ** сяло — 28 двароў, 246 жыхароў ** прысёлак — 9 двароў * 1886 год — сяло, 53 двары, 487 жыхароў * 1897 год: ** сяло — 98 двароў, 604 жыхары ** маёнтак — 16 жыхароў ** вёска Турын-Зарэчны — 44 двары, 294 жыхары * 1908 год: ** сяло — 103 двары, 694 жыхары ** вёска Турын-Зарэчны — 24 двары, 164 жыхары ** маёнтак — 23 жыхары * 1917 год{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=112}}: ** сяло — 179 двароў, 920 жыхароў (905 [[Беларусы|беларусаў]], 6 [[Палякі|палякаў]], 9 [[Яўрэі|яўрэяў]]) ** маёнтак — 1 двор, 39 жыхароў (26 беларусаў, 13 палякаў) ** вёска Турын-Зарэчны — 58 двароў, 355 жыхароў (усе беларусы) * 1960 год — 303 жыхары * 2009 год — 363 жыхары * 2019 год — 376 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-10-24|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Інфраструктура == Дзейнічае [[Турынскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа]]. == Славутасці == * [[Турын (курганныя могільнікі)|Курганныя могільнікі]] * Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан Другой сусветнай вайны * Помнік землякам, якія загінулі ў Другую сусветную вайну === Страчаная спадчына === * Царква Праабражэння Гасподняга (1855) == Вядомыя асобы == * [[Якуб Наркевіч-Ёдка]] (1848—1905) — фізік, медык, біёлаг, доктар медыцыны, член-карэспандэнт [[Рускае геаграфічнае таварыства|Рускага геаграфічнага таварыства]] * [[Яфрэм Іванавіч Карнейчык]] (1900—1972) — [[гісторык]], [[кандыдат гістарычных навук]] * [[Іван Міхайлавіч Качура]] — [[эканаміст]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Турын|188—189}} * {{кніга|аўтар = [[Міхаіл Фёдаравіч Спірыдонаў|Спірыдонаў М.]]|частка = З мінулага вёскі Турын|загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = 724—726|старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць1}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/БелЭн|16|Турын|Спірыдонаў М. Ф.|60}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|12|660|Turyn|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = Spis ziemian mińskich, posiadających 100 i więcej dziesięcin ziemi|загаловак = Nad Świsłoczą : kalendarz miński informacyjny na rok 1914|арыгінал = |спасылка = https://polona.pl/preview/f2a6669f-c208-41f0-a262-d48acb2e63e3|адказны = pod redakcją W. Dworzaczka|выданне = |месца = Wilno|выдавецтва = Znicz|год = 1914|том = |старонкі = |alleseiten = 130|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Nad Świsłoczą}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.gorka.by/?p=18205 ''Наталья ПАРХОМЧИК'' Путешествуем по Пуховичскому району по маршруту этнографа, писателя и публициста Павла Шпилевского] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304134858/http://www.gorka.by/?p=18205 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} {{Турынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Турынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турын (Пухавіцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Наркевічы-Ёдкі]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 49sznktvzj03hsyalp3ifgr9vausyua Ск’ёльдунгі 0 203716 5170632 4584470 2026-07-24T22:39:57Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170632 wikitext text/x-wiki '''Ск'ёльдунгі''' ({{lang-ang|Scylding}} (мн. л. ''Scyldingas''); [[Нарвежская мова|стар.-нарв.]]. ''Skjöldung'' (мн. л. ''Skjöldungar'')) — [[Легендарныя дацкія каралі|легендарная каралеўская дынастыя]] народа [[Даны|данаў]], продкаў сучасных [[Датчане|датчан]]. Часам гэтак жа называўся іх народ. У абедзвюх мовах фамільнае імя ўтворана ад слова ''«шчыт»''. Родапачынальнік дынастыі і ўсяго роду — [[Ск'ёльд]]. == Міфічныя продкі роду == Свой род Ск'ёльдунгі, роўна як і іншыя конунгі скандынаваў, вялі ад міфічных герояў і багоў. Частку іх «міфічнай» генеалогіі можна прасачыць на прыкладзе «[[Сага пра Хервёр|Сагі пра Хервёр]]», якая адносіцца да т.зв. саг «пра старажытныя часы» і апавядае пра дзеянні ледзь не V—VI стагоддзяў н.э. У сазе распавядаецца гісторыя [[берсерк]]аў, якія паводле міфа паходзяць ад сына бога [[Одзін]]а [[Сіргламі]]. Падобна да іншых сыноў Одзіна, Сіргламі з’яўляўся каралём [[Гардарыкі]], гэта значыць Русі. Яго спадчыннікам быў яго сын [[Свафрламі]], першы ўладальнік чароўнага мяча [[Цюрфінг]]а, вакол якога разгортваецца дзеянне сагі. Дачка Сварфламі выйшла замуж за нашчадка веліканаў Арнгрыма, ад якога ў яе нарадзілася 12 сыноў-берсеркаў, у тым ліку і кароль [[Готы|готаў]] [[Анганцюр]] (які фігуруе нават у «[[Беавульф|Бэўвульф]]е» пад імем [[Онгентэаў]]). Анганцюр быў жанаты са Свафай, дачкой ярла Альдэйг'юбарга ([[Старая Ладага|Ладагі]]). Ад іх шлюбу нарадзілася дачка Хервёр, якой і прысвечана сага і якая, у сваю чаргу, мела сына Хейдрыка — продка [[Івар Шырокія Абдымкі|Івара Шырокія Абдымкі]] і [[Ауд Багатая|Ауд Багатай]] — прадстаўнікоў роду Ск'ёльдунгаў. == Гісторыя роду == Адным з першых па часе вядомым прадстаўніком роду Ск'ёльдунгаў стаў [[Івар Шырокія Абдымкі]], які меў дачку [[Ауд Багатая|Ауд Багатую]]. Ауд была ў шлюбе некалькі разоў: адным з яе мужоў быў [[Хрорык Кідальнік Кольцаў|Хрорык Кідальнае Кольца]] — праслаўлены герой скандынаўскага эпасу, ад якога ў яе быў сын [[Харальд Баязуб|Харальд]] па мянушцы Баязуб. Харальд стаў конунгам данаў і вёў частыя войны, з-за чаго і атрымаў сваю мянушку. Загінуў ён, быўшы старым, у вайне са сваім пляменнікам, [[конунг]]ам Упсалы [[Сігурд Пярсцёнак|Сігурдам Пярсцёнкам]]. Гісторыкі адносяць гэту падзею прыблізна да 770—775 годзе. У Харальда Баязуба быў сын [[Хальвдан]], які меў, у сваю чаргу, чатырох сыноў: [[Анула]], [[Харальд Клак|Харальда Клака]], [[Рэгінфрыд]]а і [[Хемінг, кароль Даніі|Хемінга]]. Меркавана, менавіта Хальвдан у 782 годзе страціў свае ўладанні і адправіў пасольства да караля франкаў [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]], каб выклапатаць сабе лен у валоданне. Анула і Рэгінфрыд загінулі ў 810-х гадах у сутычках з ворагамі, вядома пра іх вельмі мала. Хемінг, названы ў [[Гістарычныя крыніцы|крыніцах]] «найхрысціянным», таксама загінуў, але пазней, у 837 годзе. Харальд Клак некаторы час быў [[конунг]]ам [[Ютландыя|Ютландыі]], але бег у [[Фрысландыя (гістарычная вобласць)|Фрысландыю]], у вобласць Рустрынгенія, дзе і памёр у 840-х гадах. Таксама прадстаўніком роду быў [[Рорык Ютландскі]], аднак у якіх адносінах ён знаходзіўся з Харальдам невядома (хутчэй за ўсё, сын або пляменнік). Вядомыя і іншыя прадстаўнікі роду Ск'ёльдунгаў, такія як [[Фродзі Смелы]], [[Хрольв Жардзінка]] і г.д. == Магчымыя нашчадкі Ск'ёльдунгаў == * [[Рурыкавічы]] ([[862]]—[[1598]]) — гл. [[Рорык Ютландскі]] * Графы [[горад Гін|дэ Гін]] ([[928]]—[[1137]]) == Гл. таксама == * [[Інглінгі]] [[Катэгорыя:Ск’ёльдунгі| ]] [[Катэгорыя:Вікінгі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Даніі]] ow6goryq9e43bfwvgzqbe0e93h4kq2e Тырговішцкая вобласць 0 206419 5170741 4371815 2026-07-25T08:57:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170741 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Тырговішцкая вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-bg|Област Търговище}} |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Балгарыя]] |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 15 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 30 |lon_sec = |region = BG |Дата = |Статус = Вобласць |Гімн = |Уваходзіць у = [[Паўночна-Усходні рэгіён Балгарыі|Паўночна-Усходні рэгіён]] |Уключае = 5 абшчын |Сталіца = [[Тырговіштэ (Балгарыя)|Тырговіштэ]] |Буйныя гарады = [[Тырговіштэ (Балгарыя)|Тырговіштэ]], [[горад Антонава|Антонава]], [[Амуртаг (горад)|Амуртаг]], [[Апака]] і [[горад Попава|Попава]] |Глава = |Назва главы = Глава адміністрацыі |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Места па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Места па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 120 818 |Год перапісу = 2011 |Места па насельніцтве = 26 |Шчыльнасць = 44,48 |Места па шчыльнасці = 19 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 2710,4 |Места па плошчы = 24 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Targovishte Province location map.svg |Часавы пояс = {{EET}} |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = Т |Сайт = http://www.tg.government.bg/ |Заўвагі = }} '''Тырговішцкая вобласць''' ({{lang-bg|Област Търговище}}) — вобласць на поўначы [[Балгарыя|Балгарыі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Тырговіштэ (Балгарыя)|Тырговіштэ]]. Насельніцтва вобласці — 120 818 жыхара (2011)<ref name="census2011">http://www.nsi.bg/EPDOCS/Census2011final.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130727085038/http://www.nsi.bg/EPDOCS/Census2011final.pdf |date=27 ліпеня 2013 }} Census 2011 PDF</ref>. Плошча тэрыторыі займанай вобласцю 2710,4 км² (1,8 % ад тэрыторыі Балгарыі)<ref name="TOA">[http://www.tg.government.bg/ Сайт адміністрацыі вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100202024714/http://www.tg.government.bg/ |date=2 лютага 2010 }} {{ref-bg}}</ref>. == Геаграфія == На паўночным захадзе мяжуе з [[Русенская вобласць|Русенскай вобласцю]], на паўночным усходзе з [[Разградская вобласць|Разградскай вобласцю]], на ўсходзе з [[Шуменская вобласць|Шуменскай вобласцю]], на поўдні са [[Слівенская вобласць|Слівенскай вобласцю]] і на захадзе — з [[Велікатырнаўская вобласць|Велікатырнаўскай вобласцю]]. У вобласці акрамя [[горад Тырговіштэ, Балгарыя|Тырговіштэ]], ёсць яшчэ 4 гарады — [[горад Антонава|Антонава]], [[горад Амуртаг|Амуртаг]], [[Апака]] і [[горад Попава|Попава]]. Усяго на тэрыторыі Тырговішцкай вобласці размешчаны 196 населеных пунктаў<ref name="TOA"/> (гл. [[:Катэгорыя:Населеныя пункты Тырговішцкай вобласці|населеныя пункты Тырговішцкай вобласці]]). == Адміністрацыйны падзел == [[Выява:Targoviste Oblast map.png|thumb|right|200px|Абшчыны Тырговішцкай вобласці]] Адміністрацыйна вобласць падзелена на пяць абшчын: * [[Абшчына Антонава]] * [[Абшчына Амуртаг]] * [[Абшчына Апака]] * [[Абшчына Попава]] * [[Абшчына Тырговіштэ]] == Насельніцтва == {{bar box | title=Этнічныя групы (2011) | titlebar=#ddd | left1=Этнічная група | right1=Працэнт | float=left | bars= {{bar percent|[[Балгары]]|#00966E|54.6}} {{bar percent|[[Туркі]]|red|35.8}} {{bar percent|[[Цыгане]]|brown|7.3}} {{bar percent|Іншыя|purple|2.3}} }} {{clear}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.tg.government.bg/ Адміністрацыя вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100202024714/http://www.tg.government.bg/ |date=2 лютага 2010 }} {{ref-bg}} {{Вобласці Балгарыі}} [[Катэгорыя:Тырговішцкая вобласць| ]] [[Катэгорыя:Вобласці Балгарыі]] ti4dz35vj1bq6zx0mfcg7u3af1t4j3j Таларк I 0 208311 5170293 4157732 2026-07-24T12:06:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170293 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Таларк I | арыгінал імя = {{lang-en|Talorc I of the Picts}} | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | пасада = [[Спіс каралёў піктаў|Кароль піктаў]] | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | папярэднік = [[Дрэст I]] | пераемнік = [[Нехтан I]] | дата нараджэння = [[V стагоддзе]] | месца нараджэння = | дата смерці = V або VI стагоддзе | месца смерці = | род = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці = | аўтограф = }} '''Таларк I''' — [[Спіс каралёў піктаў|кароль піктаў]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[V]] стагоддзі. Памёр у V ці [[VI]] стагоддзі. Паводле [[Хроніка піктаў|Хроніцы піктаў]] ён быў сынам Аніэля і братам Нектона I. Кіраваў два ці чатыры гады паміж [[Дрэст I|Дрэстам I]] і [[Нехтан I|Нехтанам I]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.mimas.ac.uk/~zzalsaw2/pictish.html Хроніка піктаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327020941/http://www.mimas.ac.uk/~zzalsaw2/pictish.html |date=27 сакавіка 2008 }} {{Пікцкія і Шатландскія манархі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралі піктаў]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы V стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы VI стагоддзя]] 8oz3k0wv0oe69rfnwejaj4k0vow88o7 Конунг 0 209444 5170629 4858092 2026-07-24T22:39:26Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170629 wikitext text/x-wiki [[Выява:Konungr.jpg|thumb|171px|Надпіс конунг (''kunungi'') на [[Хоўгардэнскі рунічны камень|рунічным камені U 11]].]] '''Ко́нунг''' ({{lang-gem|*kuningaz}}, {{lang-non|konungr}}, {{lang-ang|cyning}}) — [[Скандынавія|старажытнаскандынаўскі]] тытул вярхоўнага ўладара. У эпоху Высокага Сярэднявечча адпавядаў тытулу [[кароль|караля]] (напр., шведскі кароль [[Магнус Ладулас]]). == Этымалогія і варыяцыі == Пэўная этымалогія слова дыскусійная і ёсць некалькі версій. Паводле адной з іх ''*kun'' азначае сваяцтва, а тытул — нашчадак кіраўніка. Напрыклад, у [[Песня пра Рыга|Песні пра Рыга]] малодшым сынам Ярла названы юны Кон, у арыгінале {{lang-non|Konr ungr}} і значыць «юны нашчадак». [[Міхаіл Іванавіч Сцеблін-Каменскі|М. І. Сцеблін-Каменскі]] вызначае паходжанне слова ''конунг'' даданнем словаўтваральнага суфікса ''ingr/ungr'' да слова ''род'' ({{lang-non|Konr}})<ref>Стеблин-Каменский М. И. Древнеисландский язык. УРСС. Москва.2002. с 164—165</ref>, а, такім чынам конунг — чалавек з адпаведнага роду, сваяк{{efn|Суфікс ''ingr/ungr'' утварае назоўнікі: # якія ўспадкоўваюць адпаведныя ўласцівасці (напрыклад spekingr-мудрэц ад spakr-мудры), # якія вызначаюць паходжанне чалавека (напрыклад Islendingr-ісландзец ад Island-Ісландыя, сюды ж Konungr ад Konr), # з памяншальным значэннем (напрыклад teinungr-дубчык ад teinn-дубец). <!-- захоўвае нумарацыю -->}}. Паводле іншых тэорый, *kuning-az- перакладаецца як «галава абшчыны» або «той, хто належыць жанчыне» ({{lang-non|kona}} — жанчына), гэта значыць багіні-маці, што адлюстроўвае статусу конунга як вярхоўнага жраца, але апошняя версія мала імаверная, на што паказвае развіццё тытула ў розных мовах. Напрыклад, у старажытнаанглійскай жанчына будзе {{lang-ang2|cwene}}, тым часам як род — {{lang-ang|cynn}}, а конунг — {{lang-ang2|cyning}}. Слова «[[князь]]»{{efn|Ёсць і [[князь#Этымалогія слова|іншыя версіі]] этымалогіі слова князь, але яны не былі шырока прызнаны.}}, якое ёсць ва ўсіх славянскіх мовах, па распаўсюджанай версіі таксама роднаснае слову ''конунг'' праз старажытнагерманскі корань ''*kun-ing-'' і ёсць старажытным агульнаславянскім запазычаннем<ref>Преображенский А. Г. Этимологический словарь русского языка. М., 1959. Т. 1, с. 324</ref><ref>Этимологический словарь славянских языков, под редакцией О. Н. Трубачёва. Праславянский лексический фонд. Вып. 13, М., 1987, с. 200</ref><ref>Max Vasmer. Russisches etymologisches Wörterbuch. Winter, Heidelberg. In 3 Bd. 1953—1958. // [http://ehl.santafe.edu/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=/data/ie/vasmer&first=5681 Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130113191609/http://ehl.santafe.edu/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%2Fdata%2Fie%2Fvasmer&first=5681 |date=13 студзеня 2013 }} М., 1964—1973. (Стр. 285)</ref>. Гэта запазычанне сустракаецца і ў іншых негерманскіх мовах: у фінскай і эстонскай — ''kuningas''; латышскай — ''kungs'' (гаспадар) і ''ķēniņš'' (кароль); літоўскай — ''kunigas ''ці ''kunigaikštis''; саамскай — ''gonagas'' ці ''konagas''; татарскай — ''kenäz''; і іншыя<sup>[[князь#Значэнні|<small><nowiki>[</nowiki>гл.<nowiki>]</nowiki></small>]]</sup>. У шэрагу выпадкаў запазычанне ішло не непасрэдна, а з пасярэдніцтвам трэцяй мовы, напрыклад, рускай. Таксама ёсць мноства [[кенінг]]аў для абазначэння конунга, такія, напрыклад, як, згаданы ў [[Беавульф|Бэўвульф]]е, ''дарыльшчык пярсцёнкаў'' — як спосаб аддзячыць сваіх воінаў раздачай ім залатых пярсцёнкаў. == Сацыяльнае становішча == Паводле [[Песня пра Рыга|Песні пра Рыга]], конунгі выйшлі з асяроддзя [[ярл]]аў. Іх з’яўленне звязана з працэсам утварэння нацыянальных дзяржаў. Чым больш узбуйнялася дзяржава, тым больш узвышаўся адзін ярл над усімі астатнімі, бо гэтыя новыя дзяржаўныя ўтварэнні з’яўляліся падчас барацьбы ярлаў за вяршэнства. У выніку ярлы з вярхоўных і самастойных кіраўнікоў ператварыліся ў васалаў конунгаў і іх намеснікаў. У перыяд да прыняцця хрысціянства конунг выконваў тры функцыі: * судовую падчас [[тынг]]а; * ваенную падчас вайны; * жрэцкую падчас ахвярапрынашэнняў. Становішча конунгаў з’яўлялася спадчынным, але для таго, каб узыйсці на прастол, яму патрабавалася ўхваленне народа. Усе сыны і людзі дастатковага паходжання маглі прэтэндаваць на тытул конунга (напрыклад, [[Отар з Холугаланда]] дамагаўся тытула конунга). Гэта акалічнасць нярэдка прыводзіла да [[Двоеўладдзе|двоеўладдзя]], калі два браты адначасова станавіліся конунгамі. У ранні перыяд конунг меў адзін або некалькі караблёў, [[дружына|дружыну]] ({{lang-non|drótt}}) і вялікі зямельны надзел — вотчыну. Апошняе нярэдка станавілася прычынай феадальных міжусобіц. У некаторых выпадках конунг не меў зямельных уладанняў і вёў вандроўны лад жыцця на караблі — такіх конунгаў называлі сэконунгамі (марскімі конунгамі). У якасці жраца, конунг прасіў ухвалення сваіх дзеянняў багамі. Напрыклад, [[Эрык VI Пераможца|Эйрык Пераможца]] звяртаўся да [[Одзін]]а на трэці дзень [[Бітва на Фірысвеліры|бітвы на Фірысвеліры]]. Таксама конунг кіраваў [[блот]]ам у важных грамадскіх месцах, такіх як [[Храм Упсалы]]. Адмова ад гэтага абавязку магла каштаваць конунгу ўлады. Так здарылася, напрыклад, з [[Хокан I Добры|Хоканам Добрым]], які спрабаваў навязаць хрысціянства супляменнікам, а таксама з [[Анунд Гордске|Анундам Гордске]], які з-за хрысціянскіх перакананняў адмовіўся ўдзельнічаць у блоце і быў зрынуты ў 1070 годзе. == Гл. таксама == * [[Кароль]] * [[Ваявода]] * [[Цар]] * [[Імператар]] * [[Князь]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Тытулы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Еўропы]] 9xh7v3dil19jcm5xrv13o2l0cy4tllk Інглінгі 0 209460 5170626 4756137 2026-07-24T22:38:42Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170626 wikitext text/x-wiki '''Інглінгі''' — дынастыя [[Скандынавія|скандынаўскіх]] [[конунг]]аў, да якой належалі першыя гістарычныя кіраўнікі [[Швецыя|Швецыі]] і [[Нарвегія|Нарвегіі]]. У «[[Сага пра Інглінгаў|Сазе пра Інглінгаў]]» [[Сноры Стурлусан]] апавядае пра іх як пра нашчадкаў [[Ваны|вана]] [[Фрэйр]]а і прыводзіць падрабязныя радаводы. Згадваюцца яны і ў найстаражытным англасаксонскім эпасе, «[[Беавульф|Бэўвульф]]е». Сталіцай 1-й дынастыі паўлегендарных шведскіх Інглінгаў з'яўлялася [[Старая Упсала]]. У гістарычны час [[конунг]]і з дому Інглінгаў кіравалі ў [[Швецыя|Швецыі]] (першая палова [[IX]] стагоддзі — [[1060]] год) і [[Нарвегія|Нарвегіі]] (першая палова [[IX]] стагоддзі — [[1319]] год). «Сагі пра ісландцаў» распавядаюць пра шэраг прадстаўнікоў дынастыі, якія абгрунтаваліся ў Ісландыі і сталі часткай мясцовай арыстакратыі («[[Сага пра людзей з Ласосевай даліны|людзі з Ласосевай Даліны]]» і інш.). Конунгі Хальвдан Чорны і яго сын Харальд Цудоўнавалосы сталі заснавальнікамі роду [[Хорфагеры|Хорфагераў]], кіруючай дынастыі Нарвегіі. == Легендарныя Інглінгі == # [[Фрэйр]]-[[Інгві]] — паходзіў з племя [[Ваны|ванаў]], узяты ў закладнікі асамі і ўсыноўлены самім [[Одзін]]ам. # [[Ф'ёльнір]] (''Fjölner'') — патануў у чане з мядовым напоем. # [[Свейгдэр]] (''Svegder'') — падарожнічаў у краіну туркаў і [[Ванахейм]], адкуль прывёз сабе жонку. # [[Ванландзі]] (''Vanlandi'') # [[Вісбур]] (''Visbur'') # [[Домальдзі]] (''Domalde'') — забіты сваімі падданымі за неўраджаі і голад у краіне. # [[Домар]] (''Domar'') # [[Дзюгві]] (''Dyggve'') # [[Даг]] (''Dag'') — разумеў мову птушак, калі яго любімы верабей загінуў у [[Рэйдготаланд]]зе, то Даг разарыў гэту краіну, але загінуў ад рукі мясцовага жыхара. # [[Агні]] (''Agne'') — распачаў рабаўніцкі паход у Фінляндыю. # [[Альрэк]] і [[Эйрык]] (''Erik och Alrik'') — сыны Агні # [[Інгві]] і [[Альв]] (''Yngve och Alf'') — сыны Альрэка, закалолі адзін аднаго падчас сваркі. # [[Хуглейк]] (''Hugleik'') — сын Альва # [[Ёрунд]] (''Jorund'') — сын Інгві — разбіты халейгамі (жыхарамі [[Холугаланд]]а) у [[Лім-фіёрд]]зе і павешаны. # [[Аўн Стары|Аўн]] (''Aun''), або Ані — сын Ёрунда «Ваяваць ён не любіў, усё сядзеў дома» (Сага, XXV) # [[Онгентэаў|Эгіль]] (''Egil''), сын Аўна — пры ім лютавала банда Туні — важака збеглых рабоў. Толькі дапамога датчан дапамагла конунгу аднавіць кантроль над краінай. # [[Охтхерэ|Отар]] (''Ottar''), сын Эгіля # [[Эадгільс|Адыльс]] (''Adils''), сын Отара — пры ім Швецыя зведала марскі набег датчан з Хлейдра ([[Роскіле]]) # [[Эйстэйн]] (''Eystein''), сын Адыльса # [[Інгвар Высокі]], сын Эйстэйна — загінуў у Эстоніі. # [[Анунд Дарога]] (''Anund''), сын Інгвара — распачаў карны паход у Эстонію, помсцячы за гібель бацькі. Таксама рабіў прасекі ў лясах і спрыяў засяленню Швецыі. # [[Інг'яльд Каварны]] ([[VII стагоддзе]]) — «Пасля смерці Інг'яльда Каварнага Упсальская Дзяржава выйшла з рук Інглінгаў» (Сага, XLI) # [[Олаф Лесасек]] — каланізатар [[правінцыя Вермланд|Вермланда]] # [[Хальвдан Белая Косць]] — захапіў [[Хедмарк]], [[Тотэн]] і [[Вестфальд]] # [[Эйстэйн Гром]] ([[VIII стагоддзе]]) # [[Хальвдан Шчодры на Золата і Скупы на Ежу]] — яго рэзідэнцыя размяшчалася ў [[Вестфальд]]зе # [[Гудрэд Паляўнічы]] — заколаты рабом сваёй жонкі. # [[Олаф Гейрстад-Альв]] ([[IX стагоддзе]]) — захапіў [[Вінгулмарк]]. Дзяліў уладанні бацькі з братам [[Хальвдан Чорны|Хальвданам]] # [[Рогнвальд Славуты]] # [[Хальвдан Чорны]] # [[Харальд Цудоўнавалосы]] — першы кароль Нарвегіі, заснавальнік роду [[Хорфагеры|Хорфагераў]] == Гл. таксама == * [[Інгліізм]] * [[Ск’ёльдунгі]] == Літаратура == * Снорри Стурлусон Круг Земной = Heimskringla / Ответственный редактор: М. И. Стеблин-Каменский. — М.: Издательство «Наука», 1980. — 687 с. — (Литературные памятники). — 25 000 экз. == Спасылкі == * {{cite web | url = http://www.allmonarchs.net/norway.html | title = Сайт «Усе манархі свету»: Нарвегія | accessdate = 2009-01-20 | archiveurl = https://www.webcitation.org/66Azmw11C?url=http://www.allmonarchs.net/norway.html | archivedate = 15 сакавіка 2012 | url-status = live }} * {{cite web | url = http://norse.ulver.com/ | title = Сайт Norrœn Dýrð (Паўночная Слава) | accessdate = 2009-01-20 | archiveurl = https://www.webcitation.org/66AznZNWp?url=http://norse.ulver.com/ | archivedate = 15 сакавіка 2012 | url-status = live }} {{Конунгі Нарвегіі}} [[Катэгорыя:Інглінгі| ]] lfbila1616lbmw1ftd6ogxdxcufu0ym Сатан-Ху 0 209569 5170635 4408859 2026-07-24T22:46:46Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170635 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Сатан-Ху''' (''Sutton Hoo'') — [[курган]]ны [[некропаль]] на ўсход ад [[Вудбрыдж]]а ў англійскім графстве [[Сафалк]], дзе ў 1938—1939 гг. былі зроблены, магчыма, самыя значныя археалагічныя знаходкі ў гісторыі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], уключаючы некрануты [[пахавальны карабель]] [[англасаксы|англасаксонскага]] караля мяжы VI і VII стст.<ref>{{britannica-link|575834|Sutton Hoo (archaeological site, Suffolk, England, United Kingdom)}}</ref> == Выяўленне == Выяўленнем скарбаў Сатан-Ху навукоўцы абавязаны дапытлівасці і энергічнасці Эдзіт Мэры Прыці. Гэта асоба, якая шмат чула ад мясцовых старажылаў пра схаванае ў курганах золаце, захаплялася [[Спірытуалізм, рэлігія|спірытуалізмам]]. Калі ёй сталі здавацца таямнічыя фігуры на ўзгорках, місіс Прыці вырашыла супакоіць іх душы шляхам правядзення раскопак і звярнулася па дапамогу да супрацоўнікаў [[Іпсвіцкі музей|Іпсвіцкага краязнаўчага музея]]. Перад місіс Прыці стаяла пытанне з чаго пачаць раскопкі — з вялікага пахавальнага ўзгорка, на які раней відавочна замахваліся рабаўнікі, ці з трох малых. Першым быў раскапны малы ўзгорак, аднак выяўленае там расчаравала археолагаў-аматараў — відаць, пахавальную камеру даўно наведалі скарбашукальнікі. У маі 1939 годзе быў раскапаны вялікі ўзгорак — і вынікі раскопак пераўзышлі самыя смелыя чаканні. Унутры пахавальнай камеры былі выяўлены згнілыя рэшткі пахавальнай ладдзі — пра яе становішча можна судзіць па знаходках цвікоў. Прыбыўшыя на месца прадстаўнікі [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскага ўніверсітэта]] вызначылі, што бліжэйшыя адпаведнікі такіх пахаванняў вядомыя ў шведскіх магільніках [[вёска Вендэль|Вендэля]] і [[Старая Упсала|Старой Упсалы]]. Па англійскіх законах выяўленыя скарбы перайшлі ва ўладанне місіс Прыці, якая вялікадушна завяшчала іх англійскай нацыі.<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=wACDVMwqgokC&pg=PA10|title=Archaeology: The Basics - Clive Gamble - Google Books|accessdate=2013-03-19}}</ref> == Скарб == [[Файл:Sutton.Hoo.Shield.Minophis.jpg|thumb|Дэталі шчыта]] [[Файл:Sutton Hoo belt buckle.jpg|thumb|Залатая спражка]] Знаходкі, зробленыя ў вялікім кургане, шматлікія і па большай частцы не маюць аналагаў на [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравах]].<ref>''Gardner’s Art Through The Ages''. 12th edition. ISBN 780495004783. Page 303.</ref><ref>''The History of British Art, Volume 1: 600—1600''. Yale Center for British Art, 2008. Page 44.</ref> Сярод найбольш значных прадметаў варта адзначыць наступныя: * вялікі круглы [[шчыт]] і [[меч]] з залатой дзяржальняй, упрыгожаныя [[гранат]]амі; * залатая [[спражка]] ў [[звярыны стыль|звярыным стылі]] і падабенства [[скіпетр]]а ў форме аленя; * зламаная шасціструнная [[ліра]], загорнутая ў бабровую шкуру; * кашэль з [[меравінгі|меравінгскімі]] залатымі манетамі; * сярэбраны посуд візантыйскага і егіпецкага паходжання. Адсутнасць касцяка трупа навяло даследчыкаў на думку, што пахаванне з'яўлялася [[кенатаф]]ам. Аднак не выключана, што ўсе сляды чалавечых рэштак проста растварыліся ў сафалкскай глебе, якая адрозніваецца [[кіслотнасць глебы|кіслотнасцю]]. На гэта паказвае найноўшы аналіз мікраэлементаў на месцы знаходкі<ref>Tanya Knight Ruffin. ''Sutton Hoo: The Body in the Mound — A Thesis''. Louisiana State University, 2006.</ref>. Асоба, пахаваная ў Сатан-Ху, не ўсталявана. Хутчэй за ўсё, магіла належыць [[Усходняя Англія|усходне-англійскаму]] каралю [[Рэдвальд]]у (каля 599—624). == Значэнне == [[Выява:2008-05-17-SuttonHoo.jpg|thumb|злева|Рэканструкцыя ўзбраення пахаванага ў Сатан-Ху кіраўніка.]] Пасля смерці скарбашукальніцы ў 1942 г. скарбы вялікага кургана паступілі ў збор [[Брытанскі музей|Брытанскага музея]]. Меней значныя прадметы, выяўленыя пры паўторных раскопках курганоў і іх наваколляў, цяпер выстаўлены ў Іпсвіцкім музеі. У 2002 г. у Сатан-Ху быў адкрыты турыстычны цэнтр. На цырымоніі адкрыцця нобелеўскі лаўрэат [[Шэймас Хіні]] зачытаў урывак з выкананага ім перакладу «[[Беавульф|Бэўвульф]]а». Выбар англасаксонскай паэмы невыпадковы, як невыпадкова і тое, што шлем з Сатан-Ху часта выкарыстоўваюць для ілюстрацыі выданняў паэмы. Бо магільнік пад Вудбрыджам дазваляе нам зазірнуць у невядомы патуль свет англаў і саксаў VI—VII стагоддзяў — той самы свет, які знайшоў адлюстраванне ў англасаксонскім эпасе. Сувязь з паданнямі пра подзвігі гёцкага кіраўніка падмацоўваецца тым, што найбліжэйшыя археалагічныя аналагі знаходак з Сатан-Ху выяўлены менавіта ў Швецыі. Для тлумачэння гэтых адпаведнасцей выказваецца здагадка пра паходжанне кіруючай дынастыі Усходняй Англіі з зямлі [[гёты|гётаў]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Daisy Elisabeth Martin-Clarke. ''[http://books.google.com/books?id=NapdG31of9kC&dq=sutton+hoo&as_brr=3&source=gbs_summary_s&cad=0 Culture in Early Anglo-Saxon England]''. Ayer Publishing, 1979. * M. O. H. Carver. ''[http://books.google.com/books?id=58MNMG2-e4oC&dq=sutton+hoo&as_brr=3&source=gbs_summary_s&cad=0 The Age of Sutton Hoo: The Seventh Century in North-Western Europe]''. Boydell Press, 1992. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Англасаксонскае мастацтва]] [[Катэгорыя:Суфалк]] [[Катэгорыя:Брытанскі музей]] qb7akw0sqwg4vn6s1i9kmalkto4fons Кінешма 0 211691 5170751 4933495 2026-07-25T09:31:51Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Гарады, узнагароджаныя ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]; +[[Катэгорыя:Населеныя пункты на Волзе]]; +[[Катэгорыя:Кінешма]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5170751 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кі́нешма''' — [[горад]] (з 1777 года) у [[Іванаўская вобласць|Іванаўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Утварае аднайменную гарадскую акругу. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам Кінешамскага муніцыпальнага раёна Іванаўскай вобласці (у сам раён не ўваходзіць). Горад размешчаны на правым беразе [[Волга|Волгі]] ([[Горкаўскае вадасховішча]]), за 400 км на паўночны ўсход ад [[Масква|Масквы]], за 100 км ад абласнога цэнтра [[Іванава (Расія)|Іванава]], займае плошчу 48,9 км², цягнецца ўздоўж берага ракі на 11 км. Кінешма з’яўляецца другім горадам вобласці паводле колькасці насельніцтва. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Ігар Міхайлавіч Байцоў]] — Герой Савецкага Саюза * [[Марк Аляксандравіч Русін]] (1921—1977) — [[кампазітар]] і [[педагог]]<ref name="БЭ13">{{крыніцы/БелЭн|13|||457}}</ref>. {{зноскі}} {{Гарады Іванаўскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Іванаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Гарады, узнагароджаныя ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Волзе]] [[Катэгорыя:Кінешма]] 3y1sr50rz3rgp4xhllu43kityfd5jim Паўлегендарны кароль Швецыі 0 211988 5170608 4444220 2026-07-24T21:38:35Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170608 wikitext text/x-wiki '''Паўлегендарныя каралі Швецыі''' ({{lang-sv|Svenska sagokungar}}) — паслядоўнасць [[Швецыя|шведскіх]] каралёў да [[Эрык VI Пераможца|Эрыка Пераможца]], пра якіх вядома з такіх [[гістарычныя крыніцы|крыніц]], як [[ісландскія сагі]], «[[Беавульф|Бэўвульф]]», сачыненні [[Рымберт]]а, [[Адам Брэменскі|Адама Брэменскага]] і [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]]. Іх рэальнае існаванне ставіцца пад сумнеў, бо звесткі пра іх атрыманы з няпэўных крыніц. Па-шведску іх называюць ''sagokungar'', што можна перавесці як «казачныя каралі» ці «каралі з саг». Амаль усіх паўлегендарных каралёў крыніцы адносяць да дынастыі [[Інглінгі (дынастыя)|Інглінгаў/Скілфінгаў]] ці па прамой лініі, ці праз [[Рагнар Лодбрак|Рагнара Лодбрака]], і дынастыі [[Ск’ёльдунгі|Ск'ёльдунгаў]]. == Дынастыя Інглінгаў/Скілфінгаў == Каралі, якія належаць да старажытнай дынастыі, згаданай як у ісландскіх сагах, так і ў «Бэўвульфе». Манархі, якія былі іх папярэднікамі, носяць міфічны характар і прыведзены ў спісе [[Міфічныя каралі Швецыі|міфічных каралёў Швецыі]]. Апроч нахваных, каралі дынастыі згаданы і ў іншых, больш надзейных крыніцах<ref>Імёны паводле [http://pravitelimira.ru/land/landsh/sverige.php Каралі Швецыі]</ref>. * [[Онгентэаў|Эгіль]] (канец V ст. — каля 515) * [[Охтхерэ|Отар]] (каля 515—530) * [[Эадгільс|Адыльс]] (каля 530—575) * Эйстэйн (каля 575—600) * [[Сёльвэ]] (пачатак VI ст.) * [[Інгвар Высокі]] (канец VI ст.) * [[Анунд Дарога]] (пачатак VII ст., да 640) * [[Інг'яльд Каварны]] (каля 640—655) == Дынастыя Ск'ёльдунгаў == Дынастыя Ск'ёльдунгаў змяніла Інглінгаў у VII ст., хоць прадстаўнікі дынастыі час ад часу станавіліся каралямі Швецыі і ў папярэднія гады. Згадкі пра яе захаваліся ў легендах пра [[Харальд Баязуб|Харальда Баязуба]] і Рагнара Лодбрака. [[Б’ёрн Жалезнабокі]] лічыцца заснавальнікам наступнай дынастыі. Паводле сцвярджэння Саксона Граматыка, [[Сігурд Рынг]] належаў да Інглінгаў і быў сынам Інг'яльда Каварнага. Аднак у сагах яго бацькам паказаны [[Рандвер]], конунг [[Гардарыкі]], або [[Вальдар]], намеснік [[Данія|Даніі]], або [[Хрорык Кідальнік Кольцаў]], кароль Даніі і [[востраў Зеландыя|Зеландыі]]. * [[Алі Моцны]] (IV—V стст.) * [[Івар Шырокія Абдымкі]] (каля 655—695) * [[Харальд Баязуб]] (каля 705—750) * [[Сігурд Рынг]] (каля 750 — каля 770) * [[Рагнар Лодбрак]] (каля 770—785) * [[Ёстэн Жорсткі]] (каля 785) == Дынастыя Мунсё == {{Асноўны артыкул|Дынастыя Мунсё}} Паміж крыніцамі няма поўнай згоды, прычына якой — магчымасць адначасовага кіравання некалькіх каралёў, бо Швецыя ў той час была [[Выбарная манархія|выбарнай манархіяй]]. Найбольш лагічнае тлумачэнне складаецца ў тым, што каралі кіравалі сумесна, напрыклад, два браты маглі быць выбраны разам. Асабліва адзначаюцца выпадкі, калі вялася грамадзянская вайна ([[Б’ёрн з Хогі]], [[Анунд Упсальскі]]) або праблемы пераемнасці ([[Эрык VI Пераможца|Эрык Пераможны]], [[Олаф II Б’ёрнсан]], [[Сцюрб'ёрн Моцны]]). * [[Б’ёрн Жалезнабокі]] (каля 785—800) * [[Эрык Б’ёрнсан]] (канец VIII — пачатак IX стст.) * [[Эрык Рэфілсан]] (пачатак IX ст.) * [[Б’ёрн з Хогі]] і [[Анунд Упсальскі]] (каля 829—840) * [[Олаф I|Олаф]] (сярэдзіна XI ст.) * [[Эрык Анундсан]] (сярэдзіна IX ст., да 882) * [[Эрык Ветрагон]] (сярэдзіна IX ст.), магчыма, ён жа Эрык Анундсан * [[Рынг Эрыксан]], (каля 932—935) * [[Эрык Рынгсан]] (каля 940—950) * [[Эмунд Эрыксан]] (сярэдзіна X ст., да 970) * [[Б'ёрн Эрыксан]] (каля 920—970) * [[Олаф II Б’ёрнсан]] і [[Эрык VI Пераможца|Эрык Пераможны]] (каля 970—975) {{зноскі}} [[Катэгорыя:Каралі шведскія| ]] p5r95a2vfib8j4h06bo3hfevtw74la6 Рэгіёны Швецыі 0 215906 5170631 4497117 2026-07-24T22:39:46Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170631 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sverigekarta-Landsdelar, namn och landskap.svg|thumb|Рэгіёны Швецыі]] '''Рэгіёны Швецыі''' — тры традыцыйныя часткі, па сутнасці тры групы правінцый, Швецыі. Рэгіёны не маюць цяпер якога-небудзь адміністрацыйнага значэння, аднак захоўваюць культурную і гістарычную значнасць. Часцей за ўсё іх называюць «landsdelar», што проста азначае «частка краіны». == Рэгіёны == * '''[[Гёталанд]]''' — паўднёвы рэгіён, найбольш заселены рэгіён, які складаецца з 10 правінцый. * '''[[Свеаланд]]''' — цэнтральны рэгіён, названы ў гонар {{не перакладзена 2|Гістарычная Швецыя|гістарычнай Швецыі|en|Sweden proper}}. Самы маленькі рэгіён, складаецца з 6 правінцый. * '''[[Норланд]]''' — паўночны рэгіён, які займае 60 % тэрыторыі Швецыі. Складаецца з 9 правінцый. {| class="wikitable" ! Рэгіён !! Насельніцтва<br />(2005) !! Плошча<br />(км²) !! Колькасць правінцый !! Правінцыі |- | Гёталанд || align="right"|4&nbsp;351&nbsp;658 || align="right"|97&nbsp;841 || align="center"|10 || [[Сконэ]], [[правінцыя Блекінгэ|Блекінгэ]], [[правінцыя Халанд|Халанд]], [[Смоланд]], [[правінцыя Эланд|Эланд]], [[правінцыя Готланд|Готланд]], [[правінцыя Эстэргётланд|Эстэргётланд]], [[Вестэргётланд]], [[Дальсланд]] і [[Бохуслен]] |- | Свеаланд || align="right"|3&nbsp;539&nbsp;944 || align="right"|91&nbsp;098 || align="center"|6 || [[правінцыя Сёдэрманланд|Сёдэрманланд]], [[Упланд]], [[правінцыя Вестманланд|Вестманланд]], [[Нерке]], [[правінцыя Вермланд|Вермланд]] і [[правінцыя Даларна|Даларна]] |- | Норланд || align="right"|1&nbsp;156&nbsp;150 || align="right"|261&nbsp;292 || align="center"|9 || [[Естрыкланд]], [[Хельсінгланд]], [[Хер'едален]], [[Емтланд (правінцыя)|Емтланд]], [[Медэльпад]], [[Онгерманланд]], [[правінцыя Вестэрботэн|Вестэрботэн]], [[правінцыя Нарботэн|Нарботэн]] і [[Лапланд (правінцыя)|Лапланд]] |} == Гістарычныя рэгіёны == [[Выява:map swedish lands.png|thumb|180px|right|Гістарычныя рэгіёны Швецыі]] [[Швецыя]] гістарычна падзелена на 4 рэгіёны: [[Гёталанд]], [[Свеаланд]], [[Норланд]], [[Эстэрланд]]. * Эстэрланд — гэта старая назва паўднёвай [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. У дагістарычныя часы рэгіён быў заселены рознымі плямёнамі са сваімі царамі (такіх, як квены). Тэрмін стаў састарэлым ужо з 15-га стагоддзя і практычна невядомы ў Швецыі сёння. У большасці слоўнікаў «österlandet» азначае проста ўсход. * Норланд — гэта назва земляў на поўнач па абодва бакі ад [[Батнічны заліў|Батнічнага заліва]]. * У дагістарычныя часы Швецыя была ў значнай ступені абмежавана тэрыторыямі Свеаланда і паўднёвай часткай Норланда, у той час Гёталанд згадваецца ў легендах як дзяржава-супернік, з якой увесь час вяліся {{не перакладзена 2|Шведска-гёцкія войны|шведска-гёцкія войны|en|Swedish-Geatish wars}}, згаданыя ў англасаксонскай эпічнай сазе пра [[Беавульф|Бэўвульф]]а. Урэшце абедзве краіны былі аб’яднаны пад адной каронай на некаторы час паміж [[550]]—[[1200]] (дакладная дата з’яўляецца прадметам дыскусій). == Спасылкі == {{commons-inline|Category:Lands of Sweden}} * [http://www.domstol.se/templates/DV_InfoPage____2319.aspx Courts of Appeal: The Court Districts of Sweden] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160809032920/http://www.domstol.se/templates/DV_InfoPage____2319.aspx |date=9 жніўня 2016 }} — Official site of The National Courts Administration {{Вонкавыя спасылкі}} {{Правінцыі Швецыі}} [[Катэгорыя:Былыя адміністрацыйныя адзінкі]] [[Катэгорыя:Рэгіёны Швецыі| ]] 06v5l3zhanh4y199jovkf6pccj5huih Торын Дубашчыт 0 216166 5170622 4923721 2026-07-24T21:44:16Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170622 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''То́рын Дубашчы́т''', таксама '''То́рын Дубата́рч'''<ref>* [http://imbryk.by/katalioh/litaratura/tolkin-dzon-ronald-ruel-uladar-piarscionkau-zviaz-piarscionka.html Толкін Джон Рональд Руэл. Уладар Пярсьцёнкаў. Зьвяз пярсьцёнка.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923194408/http://www.imbryk.by/katalioh/litaratura/tolkin-dzon-ronald-ruel-uladar-piarscionkau-zviaz-piarscionka.html |date=23 верасня 2017 }} Пер. з анг. Дз. Магілеўцава і К. Курчанковай. — Менск, 2008. — 422 с.;<br />* Джон Рональд Руэл Толкін. Хобіт, або вандроўка туды і назад. — [http://knihi.com/Dzon_Ronald_Ruel_Tolkin/Chobit,_abo_vandrouka_tudy_i_nazad.html#1 Беларуская палічка].</ref> ({{lang-en|Thorin Oakenshield}}) — у [[Легендарыум Толкіна|легендарыуме]] [[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Р. Р. Толкіна]] [[Гномы (Серадзем’е)|гном]], адзін з галоўных персанажаў аповесці «[[Хобіт, або Туды і назад]]». Торын з’яўляецца спадчыннікам [[Эрэбор|Каралеўства Пад Гарой]], адкуль яго бацька і дзед былі выгнаны [[Драконы (Серадзем’е)|драконам]] [[Смаўг (Серадзем’е)|Смаўгам]]. Ён арганізоўвае паход з мэтай вярнуць скарбы сваіх продкаў, у якім таксама прынялі ўдзел дванаццаць гномаў і [[Хобіты (Серадзем’е)|хобіт]] [[Більба Торбінс]]. У вобразе Торына адлюстраваны ўласцівасці [[германа-скандынаўская міфалогія|скандынаўскага]] героя і [[Уільям Шэкспір|шэкспіраўскага]] персанажа. Ён станоўча апісваецца ў большай частцы аповесці, пакуль не паддаецца жаданню авалодаць золатам дракона, пасля чаго Торын прадстаўлены ў значна больш негатыўным святле, схільным да прагнасці (паўтаральная тэма ў творах Толкіна). Яго лёс нагадвае долю [[Борамір]]а ў рамане «[[Валадар Пярсцёнкаў]]». == Імя == Як і большасць імёнаў гномаў у «Хобіце», імя '''Торын''' ([[Старажытнаскандынаўская мова|стар.-сканд.]] ''Þorinn'' — «той, хто адважваецца, адважны», ад слова ''þora'' — «адважвацца») узята са спісу [[гном]]аў «''Dvergatal''» у [[Старэйшая Эда|эдычных]] песнях «{{нп5|Прароцтва вяшчунні||en|Völuspá}}» і «[[Бачанне Гюльві]]». Яго мянушка паходзіць з той жа крыніцы — іншы гном з «''Dvergatal''» названы '''Эйкінск’яльдзі''' ([[Старажытнаскандынаўская мова|стар.-сканд.]] ''Eikinskjaldi'' — «дубовы шчыт»), што Толкін пераклаў на [[англійская мова|англійскую мову]] як ''Oakenshield''{{sfn|Tolkien, Rateliff, The History of The Hobbit. Part Two: Return to Bag-End|2007|pp=399—404}}. == Характарыстыка == Як напісана ў «Хобіце», Торын быў апрануты ў нябесна-блакітны каптур з сярэбраным кутасам і насіў залаты ланцужок. Ён іграе на [[арфа|арфе]]{{sfn|Толкин, Хоббит, или Туда и обратно|1992|loc=Глава 1. Нежданные гости|с=13—22}}. Торын вядзе бой сякерай{{sfn|Толкин, Хоббит, или Туда и обратно|1992|loc=Глава 13. Пока хозяина не было дома|с=183}}{{sfn|Толкин, Хоббит, или Туда и обратно|1992|loc=Глава 18. Обратный путь|с=224}}, [[гондалін]]скім мячом [[Оркрыст]]ам, знойдзеным у пячоры [[Тролі (Серадзем’е)|троляў]], і лукам, які ён выкарыстоўвае на паляванні і пад час перамоў ля варот [[Эрэбор]]а{{sfn|Толкин, Хоббит, или Туда и обратно|1992|loc=Глава 15. Тучи собираются|с=205}}. Яго маральнае аблічча [[Амбівалентнасць|амбівалентнае]]. З аднаго боку, Торын — смелы і рашучы лідар, справядлівы і верны свайму слову<ref name="Rateliff, p. 236" />. Тым не менш, яму таксама ўласцівыя [[сквапнасць]], якая з’яўляецца распаўсюджанай рысай сярод гномаў, і гонар — два недахопы, якія паскорылі яго падзенне{{sfn|Chance, Tolkien's Art: a Mythology for England|2001|pp=61, 127}}. == Літаратурная біяграфія == Торын нарадзіўся ў 2746 годзе [[Трэцяя Эпоха Серадзем’я|Трэцяй эпохі]]. Прамы нашчадак [[Дурын (Серадзем’е)#Дурын Бессмяротны|Дурына]], ён з’яўляецца сынам [[Траін II|Траіна II]] і ўнукам [[Трор]]а, караля Пад Гарой. Ён носіць тое ж імя, што і яго продак [[Торын I]]. Брат Торына [[Фрэрын (Серадзем’е)|Фрэрын]] нарадзіўся ў 2751 годзе [[Т.Э.]], сястра [[Дыс (Серадзем’е)|Дыс]] — у 2760 годзе [[Т.Э.]] У 2770 годзе [[Т.Э.]] дракон Смаўг, прыцягнуты чуткамі пра багацце каралеўства гномаў, атакуе і захоплівае [[Эрэбор|Адзінокую Гару]]. Торыну разам з бацькам і дзедам удалося выратавацца. Пасля доўгіх тулянняў ён некаторы час жыў у [[Дунланд]]зе. У 2793 годзе [[Т.Э.]] забойства Трора [[Оркі (Серадзем’е)|оркам]] [[Азог]]ам выклікае [[Вайна гномаў і оркаў|Вайну гномаў і оркаў]] у [[Імглістыя горы|Імглістых горах]]. У апошняй бітве гэтай вайны, [[бітва пры Азанулбізары|бітве пры Азанулбізары]] (2799 г. [[Т.Э.]]), шчыт Торына раскалоўся, і ён ссек дубовую галіну, выкарыстоўваючы яе для абароны і нанясення ўдараў, за што атрымаў мянушку «Дубашчыт». У гэтым баі загінуў Фрэрын, малодшы брат Торына. Пасля вайны Траін II і яго народ пасяліліся ў [[Эрэд Луін|Сініх горах]] на захадзе [[Эрыядор]]а. Пасля знікнення бацькі ў 2841 годзе [[Т.Э.]] Торын быў абвешчаны каралём у выгнанні. У час яго кіравання гномы сталі жыць у адносным дабрабыце, але Торын не забываў пра абавязак помсты Смаўгу і строіў планы вяртання свайго каралеўства. 25 сакавіка 2941 года [[Т.Э.]] Торын сустрэў у [[Бры (Серадзем’е)|Бры]] [[істары|чараўніка]] [[Гандальф|Гандальфа Шэрага]] і распавёў яму пра свае планы. Гандальфа ў той час турбавала адраджэнне сілы Цёмнага Уладара [[Саўран]]а, які мог выкарыстаць Смаўга ў вайне на поўначы [[Серадзем’е|Серадзем’я]]. Ён пераканаў Торына адмовіцца ад вайны з драконам і арганізаваць тайны паход з дванаццаццю спадарожнікамі, у тым ліку з яго пляменнікамі [[Філі (Серадзем’е)|Філі]] і [[Кілі (Серадзем’е)|Кілі]], і параіў хобіта Більба Торбінса ў якасці ўзломшчыка{{sfn|Толкин, Властелин Колец. Книга III. Возвращение Короля|1999|loc=Приложение А. Летописи королей и властителей. III. Народ Дьюрина|name="Приложение А"}}{{sfn|Tolkien, Unfinished Tales|1980|loc=The Quest of Erebor|name="Erebor"}}. Кампанія на чале з Торынам пакінула [[Хобітан]] 27 красавіка<ref name="Erebor" />. Пад час пераходу праз [[Цемналессе (Серадзем’е)|Цемналессе]] Торына і яго спадарожнікаў узялі ў палон [[Эльфы (Серадзем’е)|эльфы]]. Ён адмовіўся растлумачыць каралю [[Трандуіл]]у мэту паходу і быў пасаджаны ў падземную камеру. Більба вызваліў гномаў, і яны прыбылі ў [[Эсгарот|Азёрны горад]]. Пасля таго, як гномы дайшлі да Адзінокай гары, Смаўг знішчыў Азёрны горад, але быў забіты лучнікам [[Бард Лучнік|Бардам]]. Торын завалодаў скарбамі Эрэбора і абвясціў аднаўленне каралеўства. Ён адмовіўся выплаціць кампенсацыю за разбураны драконам горад, і арміі [[Людзі (Серадзем’е)|людзей]] і [[Эльфы (Серадзем’е)|эльфаў]] узялі Гару ў аблогу. У надзеі вымусіць Торына весці перамовы Більба перадаў Барду, правадыру войска Азёрнага горада, і эльфійскаму каралю Трандуілу [[Аркенстан]] — легендарны камень, празваны Сэрцам Гары, які Торын больш за ўсё жадаў вярнуць са страчаных скарбаў. Торын выгнаў хобіта і паабяцаў Барду яго долю скарбаў наўзамен Аркенстана, але пасля прыбыцця арміі гномаў [[Жалезныя Узгоркі|Жалезных Узгоркаў]] на чале з [[Даін II Жалезнастоп|Даінам]] вырашыў захапіць камень сілай. Канфлікт быў спынены нападам [[Оркі (Серадзем’е)|гоблінаў]] і [[Варгі|варгаў]], і гномы аб’ядналіся супраць іх з войскамі эльфаў і людзей. Пад час бітвы Торын і яго паплечнікі выйшлі з варот Эрэбора і атакавалі гвардыю правадыра гоблінаў [[Больг]]а, але з-за недахопу воінаў гномы вымушаны былі перайсці да абароны. Торын быў смяротна паранены, а яго пляменнікі загінулі, абараняючы яго. Нечаканае з’яўленне [[Беарн (Серадзем’е)|Беарна]] прынесла саюзнікам перамогу ў [[Бітва Пяці Войскаў|Бітве Пяці Войскаў]]: ён забіў Больга, звярнуўшы ў бегства яго армію, і вынес гнома з бою. Перад смерцю Торын прымірыўся з Більба: {{пачатак цытаты}}Калі б наш брат пабольш цаніў смачную ежу, застолле і песні і паменш золата, то ў свеце было б куды весялей. Але які гэты свет ні ёсць — сумны ці вясёлы — а я яго пакідаю. Бывай!{{канец цытаты|крыніца=''[[Джон Рональд Руэл Толкін|Толкін Дж. Р. Р.]]'' Глава 18. Зваротны шлях // [[Хобіт, або Туды і назад]]}} Пасля смерці цела Торына было пахавана ў глыбінях Эрэбора разам з мячом Оркрыстам і Аркенстанам. Яго траюрадны брат Даін II Жалезнастоп стаў новым каралём Пад Гарой. == Стварэнне і развіццё == Напышлівы лідар гномаў з’яўляецца ў першым рукапісе «Хобіта», але тады ён носіць імя '''Гандальф''' ([[Старажытнаскандынаўская мова|стар.-сканд.]] ''Gandalf''), у той час як [[Гандальф|чараўніка]] завуць ''Бладартын'' ({{lang-sjn|Bladorthin}}){{sfn|Tolkien, Rateliff, The History of The Hobbit. Part One: Mr. Baggins|2007|p=11}}. Персанажы атрымліваюць свае канчатковыя імёны толькі на даволі позняй стадыі: Толкін адзначае неабходнасць змяніць імёны ў запісе, зробленым пасля напісання сёмай главы, ''[[Беарн (Серадзем’е)|Medwed]]'' («Небывалы прыстанак» у апублікаванай аповесці), але гэта адбываецца толькі ў дзясятай главе, «Азёрны горад» («Ветлівы прыём»), напісанай пасля перапынку ў некалькі месяцаў{{sfn|Tolkien, Rateliff, The History of The Hobbit. Part One: Mr. Baggins|2007|pp=301—455}}. Першапачаткова гномы не павінны былі паддацца «драконавай хваробе», а прагнасць да багаццяў праяўлялі эльфы і людзі, што стварала толькі знешнюю небяспеку для Більба{{sfn|Tolkien, Rateliff, The History of The Hobbit. Part Two: Return to Bag-End|2007|pp=128—129}}. Ідэя, што Торын павінен памерці ў фінальнай бітве, меркавана з’явілася ў Толкіна позна, пад час «трэцяй фазы» напісання «Хобіта»: як падкрэслівае Джон Рэйтліф, «нішто не прадвяшчае сцэну смерці Торына ў арыгінальным рукапісе да таго, як Гандальф уводзіць Більба ў палатку памірючага караля»{{sfn|Tolkien, Rateliff, The History of The Hobbit. Part Two: Return to Bag-End|2007|p=236|name="Rateliff, p. 236"}}. Першапачаткова Бітвы Пяці Войскаў не існавала, і Торын стаў каралём Пад Гарой пасля мірнага вырашэння сваркі з людзьмі і эльфамі{{sfn|Tolkien, Rateliff, The History of The Hobbit. Part Two: Return to Bag-End|2007|p=105}}. Толкін працягвае развіваць вобраз персанажа пасля публікацыі «Хобіта». Дадаткі да «[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадара Пярсцёнкаў]]», напісаныя ў [[1955 год у літаратуры|1955 годзе]], уключаюць гісторыю народа [[Дурын (Серадзем’е)|Дурына]], дзе Торын згадваецца некалькі разоў. Торын таксама прысутнічае ў некалькіх варыянтах тэксту, які прадстаўляе пункт гледжання Гандальфа на падзеі, якія прывялі да пачатку паходу да [[Эрэбор|Адзінокай Гары]]. Гэты тэкст быў апублікаваны ў «[[Няскончаныя паданні|Няскончаных паданнях]]» пад назвай «Паход да Эрэбора»{{sfn|Hammond, Scull, The J.R.R. Tolkien Companion and Guide: Reader's Guide|2006|pp=810—812}}. == Літаратурная крытыка == У вобразе Торына адлюстроўваецца ўплыў [[Германа-скандынаўская міфалогія|скандынаўскай міфалогіі]] на творчасць Толкіна. Апроч паходжання яго імя, характар Торына нагадвае «нецярпімую… і незалежную манеру, якая так характэрна для старажытнаскандынаўскіх герояў», а перамовы, якія ён вядзе з Бардам, поўныя архаічнай лексікі і «запазычаны непасрэдна з [[Сага|ісландскіх саг]]», у прыватнасці з «Сагі пра Храфнкела»{{sfn|Шиппи, Дорога в Средьземелье|2003|loc=Кольцо как «уравниватель»|p=}}. Ідэя праклятага скарбу, які выклікае прагнасць і ў выніку губіць тых, хто спрабуе ім завалодаць, з’яўляецца ў «[[Сільмарыліян]]е» і звязана з кара́лямі гномаў [[Наўгламір]]ам{{sfn|Hammond, Scull, The J.R.R. Tolkien Companion and Guide: Reader's Guide|2006|pp=776—778}}. Дуглас Андэрсан і [[Томас Алан Шыпі|Томас Шыпі]] праводзяць паралель з вершам Толкіна «Iumonna Gold Galdre Bewunden», у якім пракляты скарб прыводзіць да дэградацыі ўсіх сваіх уладальнікаў (перапрацаваная версія верша была апублікавана ў [[1962 год у літаратуры|1962 годзе]] пад назвай «Скарб» у зборніку «[[Прыгоды Тома Бамбадзіла]]»). Ідэя «драконавай хваробы», якой, акрамя Торына, паддаецца таксама бургамістр Азёрнага горада, паходзіць са [[старажытнаанглійская літаратура|старажытнаанглійскай]] паэмы «[[Беавульф|Бэўвульф]]»{{sfn|Anderson, The Annotated Hobbit|2012|pp=387—391}}{{sfn|Шиппи, Дорога в Средьземелье|2003|loc=Морок Смауга|p=}}. Джон Рэйтліф адзначае асаблівую сувязь паміж Торынам і яго траюрадным братам [[Даін II Жалезнастоп|Даінам]]: апошні з’яўляецца ў аповесці, «каб запоўніць ролю Торына, калі Торын сам больш не ў стане [яе выконваць], спачатку з-за драконавай хваробы, затым з прычыны сваёй смерці». Ён праводзіць паралель з братамі [[Борамір]]ам і [[Фарамір]]ам: старэйшы брат, які паддаўся спакусе, загладзіў яе і памёр, і малодшы, які праявіў мудрасць і ўтрымаўся ад такой жа спакусы{{sfn|Tolkien, Rateliff, The History of The Hobbit. Part Two: Return to Bag-End|2007|pp=235—237}}. Для Тома Шыпі адной з асноўных тэм «Хобіта» з’яўляецца кантраст паміж старажытным светам, прадстаўленым гномамі, і сучаснасцю ў асобе Більба. Гэта розніца бачная галоўным чынам у сферы мовы. Стыль маўлення Торына з’яўляецца сімвалам старажытнага свету і засяроджаны на практычных рэчах, у адрозненне ад некаторых пазбаўленых сэнсу сучасных фраз («добрая раніца», «прашу прабачэння»). Пра гэта сведчыць падрабязны кантракт па выкананні працы ўзломшчыка, які ён падае [[Більба Торбінс|хобіту]]{{sfn|Шиппи, Дорога в Средьземелье|2003|loc=Разрыв связи|p=}}. Тым не менш, Толкін не выстаяў перад магчымасцю дадаць рысу гумару, напаўняючы гэты кантракт сучаснай мовай: «прапанова прафесійнай дапамогі», «аплата пры ўручэнні», «чатырнаццатая частка агульнага даходу»{{sfn|Shippey, J. R. R. Tolkien: Author of the Century|2002|pp=41—42}}. Пасля ў аповесці супрацьстаяць абодва гэтыя стылі, часам бярэ верх старажытны (прыход Торына ў Азёрны горад), часам сучасны (апошняя гутарка Більба і Торына перад бітвай). У канцы аповесці гэтыя стылі прыміраюць апошнія словы Торына: яны адлюстроўваюць як старажытнасць («Я сыходжу ў палаты чакання да маіх прабацькоў»), так і сучаснасць («сын дружалюбнага Захаду»){{sfn|Shippey, J. R. R. Tolkien: Author of the Century|2002|pp=42—44}}. Паводле меркавання Эн Пеці, Торын — [[Уільям Шэкспір|шэкспіраўскі]] персанаж, развіццё якога ў аповесці нагадвае [[Макбет (п’еса)|Макбета]]: той з’яўляецца паважаным лідарам на пачатку сваёй гісторыі, але няздольны выстаяць перад жаданнем улады і становіцца падобным на [[Рычард III (п’еса)|Рычарда III]] тыранам. Падзенне Торына становіцца прадказальным з-за яго паводзін, але яго трагічная смерць у баі з’яўляецца крыніцай [[катарсіс]]у для чытача{{sfn|Petty, Shakespearean Catharsis in the Fiction of J.R.R. Tolkien|2007|pp=162—165}}. Смерць Торына з’яўляецца нечаканасцю для чытача: гаворка ідзе пра другога па значнасці персанажа кнігі (толькі ў Більба больш дыялогаў, чым у яго), і ў той час аўтар дзіцячых казак рэдка «забіваў» аднаго са сваіх галоўных герояў. Томас Шыпі лічыць, што смерць Торына спрыяе асаблівай эмацыйнай глыбіні аповесці, якая тлумачыць устойлівую папулярнасць твора{{sfn|Shippey, J. R. R. Tolkien: Author of the Century|2002|pp=48—49}}. Паводле меркавання Джона Рэйтліфа, смерць караля і яго пляменнікаў робіць станоўчы зыход прыгоды больш рэалістычным і аспрэчвае ўсе магчымыя абвінавачванні аповесці ў [[эскапізм]]е (у негатыўным сэнсе гэтага тэрміна){{sfn|Tolkien, Rateliff, The History of The Hobbit. Part Two: Return to Bag-End|2007|p=240}}. == Вобраз Торына ў адаптацыях == Вобраз Торына стварылі мастакі Алан Лі, Джон Хоу<ref>{{cite web|url=http://www.john-howe.com/portfolio/gallery/details.php?image_id=510|title=The King Under the Mountain|work=John Howe's official website|accessdate=2013-05-4|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150719104119/http://www.john-howe.com/portfolio/gallery/details.php?image_id=510|archivedate=19 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref>, [[Тэд Несміт]]<ref>{{cite web|url=http://tednasmith.mymiddleearth.com/2012/08/27/gandalf-and-thorin-at-bree-by-ted-nasmith-from-the-hobbit-by-j-r-r-tolkien/|title=Gandalf and Thorin at Bree|work=Ted Nasmith's official website|accessdate=2013-05-4|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130127220245/http://tednasmith.mymiddleearth.com/2012/08/27/gandalf-and-thorin-at-bree-by-ted-nasmith-from-the-hobbit-by-j-r-r-tolkien/|archivedate=27 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref> і Анке Эйсман<ref>{{cite web|url=http://anke.edoras-art.de/anke_tolkien_hob.html|title=J. R. R. Tolkien: The Hobbit|work=Anke Eißmann's official website|accessdate=2013-05-4|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130601103757/http://www.anke.edoras-art.de/anke_tolkien_hob.html|archivedate=1 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Ва [[уверцюра|ўверцюры]] «Хобіт» кампазітара Кэры Блайтана Торын прадстаўлены арфай — інструментам, на якім ён іграе ў кнізе<ref>{{кніга |аўтар =Bratman, D. |частка =Liquid Tolkien: Music, Tolkien, Middle-earth and More Music |загаловак =Middle-earth Minstrel: Essays on Music in Tolkien |адказны =Ed. B. L. Eden |месца =Jefferson; London |выдавецтва =McFarland & Company |год =2010 |pages =156 |allpages =207 |isbn =9780786448142 }}</ref>. У мультфільме «[[Хобіт, мультфільм|Хобіт]]» 1977 года Торына агучыў Ганс Конрыд. У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкім]] тэлеспектаклі «[[Казачнае падарожжа містара Більба Торбінса, Хобіта]]» ролю Торына сыграў [[Анатоль Юр'евіч Равіковіч|Анатоль Равіковіч]]. [[Файл:ArmitageBAFTAs2010.jpg|thumb|злева|200px|[[Рычард Армітыдж, акцёр|Рычард Армітыдж]] — акцёр, які сыграў ролю Торына ў кінатрылогіі «[[Хобіт (кінатрылогія)|Хобіт]]»]] Персанаж згадваецца ў пашыранай версіі фільма «[[Уладар пярсцёнкаў: Брацтва пярсцёнка]]», калі Гандальф распавядае пра [[міфрыл]]авую кальчугу, падораную Торынам Більба. У кінатрылогіі «[[Хобіт (кінатрылогія)|Хобіт]]» рэжысёра [[Пітэр Джэксан|Пітэра Джэксана]] ролю Торына выканаў [[Англія|англійскі]] акцёр [[Рычард Армітыдж, акцёр|Рычард Армітыдж]]. Паводле слоў акцёра, крыніцай натхнення для вобраза персанажа ў экранізацыі паслужылі п’есы [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]] «[[Генрых V (п’еса)|Генрых V]]», «[[Рычард III (п’еса)|Рычард III]]» і «[[Макбет (п’еса)|Макбет]]». Для працы над голасам ён выкарыстоўваў маналогі з гэтых твораў<ref>{{cite web|url=http://www.theonering.net/torwp/2012/12/05/66668-richard-armitage-talks-to-theonering-net/|title=Richard Armitage talks to TheOneRing.net|date=2012-12-05|work=TheOneRing.net|accessdate=2013-04-30|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130408024833/http://www.theonering.net/torwp/2012/12/05/66668-richard-armitage-talks-to-theonering-net/|archivedate=8 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref> і слухаў рускую [[Царкоўная музыка|царкоўную музыку]]<ref>{{cite web|author=Tynan, A|url=http://www.thevine.com.au/entertainment/interviews/richard-armitage-interview?page=0|title=Richard Armitage and The Hobbit: «It's mind blowing the things we did»|date=2013-04-30|work=The Vine|accessdate=2013-05-4|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130504001312/http://www.thevine.com.au/entertainment/interviews/richard-armitage-interview?page=0|archivedate=4 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. У фільме Торын значна маладзейшы, чым у аповесці, дзе ён быў старэйшым сярод гномаў<ref>{{кніга |аўтар =Sibley, B. |частка =Richard Armitage — Thorin |загаловак =The Hobbit: An Unexpected Journey Official Movie Guide |спасылка =http://books.google.com.ua/books?id=e5srNGZN70wC&pg=PT71&dq=Thorin+Oakenshield&hl=ru&sa=X&ei=q1qOUeioKqGO4ATdgIG4Bw&redir_esc=y |месца =Boston |выдавецтва =Houghton Mifflin |год =2012 |pages = |allpages =120 |isbn =9780547899305 }}</ref>. Рычард Армітыдж растлумачыў мэту гэтай змены: {{пачатак цытаты}} Вы павінны верыць, што ў ім дастаткова агню, каб ізноў быць Каралём. Торыну неабходна быць фізічна здольным дасягнуць гэтага і паказаць, што для гномаў яшчэ ёсць будучыня. У маім вобразе яго ўзрост праяўляецца больш у яго вопыце і аўтарытарнай асобе, чым у фактычных гадах. {{oq|en|You need to believe that he has enough fire in him to be King again. Thorin needs to be physically capable of achieving that and showing there is still a future for the Dwarves. In my portrayal, his age is more about his experience and his authoritarian personality than his actual years.}} {{канец цытаты|крыніца=''Sibley, B.'' Richard Armitage — Thorin // [http://books.google.com.ua/books?id=e5srNGZN70wC&pg=PT71&dq=Thorin+Oakenshield&hl=ru&sa=X&ei=q1qOUeioKqGO4ATdgIG4Bw&redir_esc=y The Hobbit: An Unexpected Journey Official Movie Guide]}} У экранізацыі выкарыстаны матэрыялы з Дадаткаў да «Валадара Пярсцёнкаў»: паказана, у тым ліку, бітва пры Азанулбізары, але, у адрозненне ад кнігі, з [[Азог]]ам б’ецца не Даін, а Торын. Азог не гіне і пераследуе атрад Торына пад час паходу на ўсход, стаўшы такім чынам галоўным [[антаганіст, літаратура|антаганістам]] фільма<ref name="Empire">{{cite web|url=http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?FID=9834|title=The Hobbit: An Unexpected Journey|author=Jolin, D|work=[[Empire (часопіс)|Empire]]|accessdate=2013-05-9|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130620021143/http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?FID=9834|archivedate=20 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Таксама павялічана роля [[Аркенстан]]а, які мае палітычнае значэнне ў якасці сімвала аб’яднання [[Гномы, Серадзем'е#Кланы гномаў|сямі кланаў гномаў]]<ref>{{cite web|date=2013|url=http://www.film.ru/special/hobbit/a-3.php|work=[[Film.ru]]|title=Даже если хуже некуда, будет еще хуже… Интервью с Ричардом Армитэйджем|accessdate=2014-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141029163745/http://www.film.ru/special/hobbit/a-3.php|archivedate=29 кастрычніка 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Алешичева, Т|date=2013-12-23|url=http://www.kommersant.ru/doc/2374962|work=[[Коммерсантъ]]|title=Геополитика гномов|accessdate=2014-10-29|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. У рэцэнзіях на «[[Хобіт: Нечаканае падарожжа]]» кінакрытыкі параўноўвалі Торына з [[Арагорн]]ам і [[Борамір]]ам з кінатрылогіі «[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Уладар пярсцёнкаў]]»<ref name="Empire" /><ref>{{cite web|url=http://variety.com/2012/film/reviews/the-hobbit-an-unexpected-journey-1117948867/|title=Review: «The Hobbit: An Unexpected Journey»|author=Debruge, P|date=2012-12-03|work=[[Variety]]|accessdate=2013-05-9|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130512221716/http://variety.com/2012/film/reviews/the-hobbit-an-unexpected-journey-1117948867/|archivedate=12 мая 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/lifestyle/news/7439021/ne_skoro_gnomy_budut_doma|title=«Хоббит: Нежданное путешествие": Нескоро гномы будут дома|author=Зинцов, О|date=2012-12-21|work=[[Ведомости]]|accessdate=2013-05-9|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141213025048/http://www.vedomosti.ru/lifestyle/news/7439021/ne_skoro_gnomy_budut_doma|archivedate=13 снежня 2014|url-status=dead}}</ref>. [[Рычард Корліс]] з часопіса ''[[Time]]'', у прыватнасці, назваў яго «больш злоснай і амбівалентнай версіяй Арагорна [[Віга Мортэнсен]]а»<ref>{{cite web|url=http://entertainment.time.com/2012/12/05/the-hobbit-why-go-there-and-back-again/|title=The Hobbit: Why Go There and Back Again?|author=Corliss, R|date=2012-12-05|work=[[Time]]|accessdate=2013-05-9|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521014545/http://entertainment.time.com/2012/12/05/the-hobbit-why-go-there-and-back-again/|archivedate=21 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Іншыя рэцэнзенты станоўча адклікаліся пра яго акцёрскую ігру<ref>{{cite web|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424127887324481204578177191746934894.html|title='Hobbit': A Middling Middle-earth|author=Morgenstern, J|date=2012-12-13|work=[[The Wall Street Journal]]|accessdate=2013-05-10|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130614181555/http://online.wsj.com/article/SB10001424127887324481204578177191746934894.html|archivedate=14 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com/entertainment/movies/2012/12/13/the_hobbit_review_an_unexpected_epic_with_footnotes.html|title=The Hobbit review: An unexpected epic, with footnotes|author=Howell, P|date=2012-12-13|work=[[Toronto Star]]|accessdate=2013-05-10|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140821133839/http://www.thestar.com/entertainment/movies/2012/12/13/the_hobbit_review_an_unexpected_epic_with_footnotes.html|archivedate=21 жніўня 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nypost.com/p/entertainment/movies/the_hobbit_is_worth_the_three_hour_p19rtSOGk2F86QvgEiaVKJ?utm_medium=rss&utm_content=Movies|title='The Hobbit' is worth the three-hour journey|author=Lumenick, L|date=2012-12-11|work=[[New York Post]]|accessdate=2013-05-10|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130217000136/http://www.nypost.com/p/entertainment/movies/the_hobbit_is_worth_the_three_hour_p19rtSOGk2F86QvgEiaVKJ?utm_medium=rss&utm_content=Movies|archivedate=17 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. У якасці [[негульнявы персанаж|негульнявога персанажа]] Торын з’яўляецца ў гульні ''[[The Hobbit (гульня, 2003)|The Hobbit]]''. У [[Масавая шматкарыстальніцкая ролевая анлайн-гульня|шматкарыстальніцкай ролевай]] гульні «[[Уладар Пярсцёнкаў Анлайн]]» яго можна ўбачыць у Сініх горах у пачатку гульні за гнома ці эльфа<ref>{{cite web|url=http://lorebook.lotro.com/wiki/Thorin_Oakenshield|work=LOTRO Lorebook|title=Thorin Oakenshield|accessdate=2013-05-4|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090907190058/http://lorebook.lotro.com/wiki/Thorin_Oakenshield|archivedate=7 верасня 2009|url-status=dead}}</ref>. Торын уваходзіць у лік герояў [[Dota|action RTS стратэгіі]] ''[[Guardians of Middle-earth]]''<ref>{{cite web|url=http://www.guardiansofmiddleearth.com/guardians/thorin-oakenshield|work=[[Guardians of Middle-earth]]|title=Thorin Oakenshield: Warrior|accessdate=2013-05-5|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130325235038/http://www.guardiansofmiddleearth.com/guardians/thorin-oakenshield|archivedate=25 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. Статуэткі Торына выпусцілі кампаніі ''Weta Workshop''<ref>{{cite web|url=http://www.wetanz.com/thorin-oakenshield/|title=The Hobbit: An Unexpected Journey: Thorin Oakenshield|work=Weta Workshop|accessdate=2013-05-4|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130515024849/http://www.wetanz.com/thorin-oakenshield|archivedate=15 мая 2013|url-status=dead}}</ref>, ''The Noble Collection''<ref>{{cite web|url=http://www.noblecollection.com/index.cfm?fa=products.product&id=NN1205&catid=91|title=Thorin Oakenshield Bronze Sculpt|work=The Noble Collection|accessdate=2013-05-4|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502172639/http://www.noblecollection.com/index.cfm?fa=products.product&id=NN1205&catid=91|archivedate=2 мая 2013|url-status=dead}}</ref> і ''Vivid Imaginations''<ref>{{cite web|url=http://www.vividtoysandgames.co.uk/index.php/toys/boys/the-hobbit/item/blind-bags-2?category_id=24|title=Blind Bags|work=Vivid Imaginations|accessdate=2013-05-4|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GVxjOAiN?url=http://www.vividtoysandgames.co.uk/index.php/toys/boys/the-hobbit/item/blind-bags-2?category_id=24|archivedate=10 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Фігурка персанажа ўключана ў набор [[LEGO]] ''The Hobbit''<ref>{{cite web|url=http://thehobbit.lego.com/en-us/characters/thorin|title=Thorin Oakenshield|work=[[LEGO]]|accessdate=2013-05-4|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GVxjxDx8?url=http://thehobbit.lego.com/en-us/characters/thorin|archivedate=10 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Пасля выхаду [[Хобіт: Нечаканае падарожжа|першага фільма]] трылогіі ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] былі выпушчаны маркі і калекцыйныя манеты з выявай Торына<ref>{{cite web|url=http://stamps.nzpost.co.nz/thehobbit/silver-coin-set|title=Silver Coin Set|work=New Zealand Post|accessdate=2013-05-4|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130606175216/http://stamps.nzpost.co.nz/thehobbit/silver-coin-set|archivedate=6 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stamps.nzpost.co.nz/thehobbit/premium-gold-coin-set|title=Premium Gold Coin Set|work=New Zealand Post|accessdate=2013-05-4|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130208072506/http://stamps.nzpost.co.nz/thehobbit/premium-gold-coin-set|archivedate=8 лютага 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stamps.nzpost.co.nz/thehobbit/brilliant-uncirculated-coin-set|title=Brilliant Uncirculated Coin Set|work=New Zealand Post|accessdate=2013-05-4|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130630100451/http://stamps.nzpost.co.nz/thehobbit/brilliant-uncirculated-coin-set|archivedate=30 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stamps.nzpost.co.nz/thehobbit/set-stamps|title=Set of Stamps|work=New Zealand Post|accessdate=2013-05-4|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130630131351/http://stamps.nzpost.co.nz/thehobbit/set-stamps|archivedate=30 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=[[Томас Алан Шыпі|Шиппи, Т.]]|частка=Эльфийская традиция|загаловак=Дорога в Средьземелье|арыгінал=The Road to Middle-Earth|адказны=Пер. с англ. М. Каменкович|месца={{comment|СПб|Санкт-Петербург}}.|выдавецтва=Лимбус Пресс|год=2003|старонкі=125|старонак=824|isbn=5-8370-0181-6|тыраж=2 000|ref=Шиппи, Дорога в Средьземелье}} * {{кніга |аўтар =Anderson, D. A. |загаловак =Le Hobbit annote |адказны =Trad. D. Lauzon |арыгінал =The Annotated Hobbit |месца =Paris |выдавецтва =Christian Bourgois |год =2012 |allpages =468 |isbn =978-2-267-02389-3 |ref =Anderson, The Annotated Hobbit }} * {{кніга |аўтар =Chance, J. |загаловак =Tolkien's Art: a Mythology for England |месца =Lexington |выдавецтва =University Press of Kentucky |год =2001 |allpages =262 |isbn =9780813190204 |ref =Chance, Tolkien's Art: a Mythology for England }} * {{кніга |аўтар =Hammond, W. G., Scull, C. |загаловак =The J.R.R. Tolkien Companion and Guide: Reader's Guide |месца =Boston |выдавецтва =Houghton Mifflin |год =2006 |allpages =1256 |isbn =978-0-618-39101-1 |ref =Hammond, Scull, The J.R.R. Tolkien Companion and Guide: Reader's Guide }} * {{кніга |аўтар =Petty, A. C. |частка =Shakespearean Catharsis in the Fiction of J.R.R. Tolkien |загаловак =Tolkien and Shakespeare: Essays on Shared Themes and Language |спасылка =http://books.google.by/books?id=-WGaDtnHUOYC&pg=PA162&dq=Thorin+Oakenshield&hl=ru&sa=X&ei=s22GUfH7JJLa4QS5uoCwCA&ved=0CE0Q6AEwBw#v=onepage&q=Thorin%20Oakenshield&f=false |адказны =Ed. J. B. Croft |месца =Jefferson, N.C. |выдавецтва =McFarland & Company |год =2007 |allpages =327 |isbn =0786428279 |ref =Petty, Shakespearean Catharsis in the Fiction of J.R.R. Tolkien }} * {{кніга |аўтар =[[Томас Алан Шыпі|Shippey, T.]] |загаловак =J. R. R. Tolkien: Author of the Century |месца =Boston |выдавецтва =Houghton Mifflin |год =2002 |allpages =347 |isbn =0618257594 |ref =Shippey, J. R. R. Tolkien: Author of the Century }} * {{кніга |аўтар =[[Джон Рональд Руэл Толкін|Толкин Дж. Р. Р.]] |загаловак =[[Хобіт, або Туды і назад|Хоббит, или Туда и обратно]] |арыгінал =The Hobbit, or There and Back Again |адказны =Пер. с англ. [[Наталля Леанідаўна Рахманава|Н. Рахмановой]] |месца =Минск |выдавецтва =[[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]] |год =1992 |тыраж =180000 |старонак =336 |isbn =5-339-00717-0 |ref =Толкин, Хоббит, или Туда и обратно }} * {{кніга |аўтар =[[Джон Рональд Руэл Толкін|Толкин Дж. Р. Р.]] |загаловак =[[Валадар Пярсцёнкаў|Властелин Колец]]. Книга III. [[Вяртанне караля|Возвращение Короля]] |арыгінал =The Lord of the Rings. The Return of the King |адказны =Пер. с англ. М. Каменкович, В. Каррика |месца ={{comment|СПб|Санкт-Пецярбург}} |выдавецтва =[[Азбука, выдавецтва|Азбука]] |год =1999 |тыраж =7000 |старонак =734 |isbn =5-7684-0749-9 |ref =Толкин, Властелин Колец. Книга III. Возвращение Короля }} * {{Кніга Няскончаныя паданні}} * {{кніга |аўтар =[[Джон Рональд Руэл Толкін|Tolkien J. R. R.]], Rateliff, J. D. |загаловак =[[Гісторыя «Хобіта»|The History of The Hobbit. Part One: Mr. Baggins]] |месца =London |выдавецтва =HarperCollins |год =2007 |allpages =467 |isbn =0007235550 |ref =Tolkien, Rateliff, The History of The Hobbit. Part One: Mr. Baggins }} * {{кніга |аўтар =[[Джон Рональд Руэл Толкін|Tolkien J. R. R.]], Rateliff, J. D. |загаловак =[[Гісторыя «Хобіта»|The History of The Hobbit. Part Two: Return to Bag-End]] |месца =London |выдавецтва =HarperCollins |год =2007 |allpages =438 |isbn =0007250665 |ref =Tolkien, Rateliff, The History of The Hobbit. Part Two: Return to Bag-End }} {{^}}{{Паслядоўнасць людзей | папярэднік=[[Траін II]] | спіс=[[Каралі народа Дурына|Кароль народа Дурына]] | пераемнік=[[Даін II Жалезнастоп]]|гады=2850—2941 [[Т.Э.]]}} {{Гномы Серадзем’я}} {{Хобіт}} {{Свет Серадзем’я}} {{Добры артыкул|Кінематограф|Літаратура}} [[Катэгорыя:Персанажы аповесці «Хобіт»]] [[Катэгорыя:Гномы Серадзем’я]] [[Катэгорыя:Каралі Серадзем’я]] [[Катэгорыя:Выдуманыя фехтавальшчыкі]] [[Катэгорыя:Персанажы рамана «Валадар Пярсцёнкаў»]] gv87u6p1vbijkmzdcgf2i5dxbp2sn2g Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь 0 217399 5170565 5169908 2026-07-24T19:40:38Z DobryBrat 5701 дапаўненне, спасылкі 5170565 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь |скарачэнне = Мінлясгас |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |тэкст_поля_краіна = |сцяг_па_гадам = |эмблема = Coat of arms Ministry of Forestry Belarus.png |шырыня эмблемы = 225 px |подпіс эмблемы = Геральдычны знак — эмблема Міністэрства лясной гаспадаркі |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падначаленне = [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] |штаб-кватэра = 220048, г. [[Мінск]], [[Вуліца Мяснікова (Мінск)|вул. Мяснікова]], 39 |region_code = BY |супрацоўнікаў = |бюджэт = 180 826 155,0 [[Беларускі рубель|рублёў]]<ref>{{Спасылка| url = http://www.minfin.gov.by/upload/bp/act/zakon_311217_86z.pdf| загаловак = Закон Рэспублікі Беларусь аб рэспубліканскім бюджэце на 2018 год| выдавецтва = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = [[31 снежня]] [[2017]]| мова = ru| access-date = 21 красавіка 2018| archive-date = 28 сакавіка 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20180328233008/http://www.minfin.gov.by/upload/bp/act/zakon_311217_86z.pdf| url-status = dead}}</ref> (2018) |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя главы1 = [[Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч]] |пасада главы1 = Міністр |імя главы2 = |пасада главы2 = Першы намеснік |імя главы3 = |пасада главы3 = Намеснікі |вышэйстаячае ведамства = [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |дакумент2 = |сайт = [http://www.mlh.by www.mlh.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Міністэ́рства лясной гаспада́ркі Рэспу́блікі Белару́сь''' (''Мінлясгас Беларусі'') — [[ведамства]] [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|ўраду Беларусі]], упаўнаважанае парадкаваць лесакарыстанне. Міністр лясной гаспадаркі прызначаецца і здымаецца з пасады [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь]]. == Структура == * Апарат — 5 аддзелаў, 3 упраўленні; * 6 абласных лесагаспадарчых аб’яднанняў; * Прадпрыемствы — «[[Белдзіпралес]]», «[[Белдзяржлес]]», «[[Белдзяржпаляванне]]», «[[Беллесекспарт]]»; * Установы — «[[Беллесаабарона]]», «[[Беллесрад]]» і лясны селекцыйна-насенневодчы цэнтр; * Вучылішча кадраў лясной гаспадаркі; * «Беларуская лясная газета» ({{lang-ru|«Белорусская лесная газета»}}), [[часопіс]] «Лясная і паляўнічая гаспадарка» ({{lang-ru|«Лесное и охотничье хозяйство»}}). == Задачы == Паводле Часткі 3 Уставы міністэрства мае наступныя задачы: * парадкаванне выкарыстання, аховы, абароны і аднаўлення лясоў і палявання; * парадкаванне дзейнасці лясных і паляўнічых гаспадарак і падпарадкаваных устаноў; * нагляд за выкарыстаннем, аховаю і аднаўленнем лясоў, [[паляванне]]м; * забеспячэнне акупнасці працы падпарадкаваных лясных гаспадарак; * забеспячэнне спажыўцоў [[драўніна]]й і лесаматэрыяламі; * лесаўладкаванне. == Паўнамоцтвы == Паводле часткі 5 Статуту МЛГ валодае паўнамоцтвамі на: * выданне ведамасных пастановаў; * запыт звестак ва ўстановах; * падачу позвы ў [[суд]] аб спагнанні за шкоду [[лес]]у, дзікім [[жывёла]]м і асяроддзю іх пражывання; * ухваленне пастановаў аб спыненні шкоднай лесу, дзікім жывёлам і асяроддзю іх пражывання дзейнасці<ref>{{Спасылка| год = 30 снежня 2010| url = http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=C20400298| загаловак = Пастанова Рады міністраў Рэспублікі Беларусь ад 16 сакавіка 2004 г. № 298| выдавецтва = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 19 красавіка 2011| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 23 снежня 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20160926000114/http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=C20400298| archive-date = 26 верасня 2016| url-status = dead}}</ref>. == Міністры == * [[Георгій Андрэевіч Маркоўскі]] (1990—1994) * [[Валянцін Паўлавіч Зорын]] (1994—2001) * [[Пётр Міхайлавіч Сямашка]] (2004—2009) * [[Міхаіл Міхайлавіч Амельяновіч]] (2010—2018) * [[Віталь Аляксандравіч Дрожжа]] (5 красавіка 2018—2022) * [[Аляксандр Антонавіч Кулік]] (1 жніўня 2022 — 23 ліпеня 2026<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600252 Указ Президента Республики Беларусь от 23 июля 2026 года № 252 «Об А. А. Кулике»]</ref>) * [[Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч]] (з 23 ліпеня 2026<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600253 Указ Президента Республики Беларусь от 23 июля 2026 года № 253 «О С. С. Ульдиновиче»]</ref>) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.mlh.by Міністэрства лясной гаспадаркі Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220305133345/http://www.mlh.by/ |date=5 сакавіка 2022 }}{{ref-ru}} {{Міністры лясной гаспадаркі Беларусі}} {{Выканаўчая ўлада Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Беларусі|Лясной гаспадаркі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Вуліца Мяснікова (Мінск)]] g5qiyud1f3qmkubiuf3y35m4230qf3t Тыямін 0 217665 5170748 5127981 2026-07-25T09:22:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170748 wikitext text/x-wiki {{Рэчыва | загаловак = Тыямін | карцінка = Thiamin.svg | карцінка3D = | карцінка малая = | найменне = 3-[(4-аміна-2-метыл-5-пірымідзіл) метыл]-5-(2-гідраксіэтыл)-4-метыл-тыязол | традыцыйныя назвы = | скарачэнні = | хім. формула = | эмпірычная формула = C<sub>12</sub>H<sub>17</sub>N<sub>4</sub>OS | адн. малек. маса = | малярная маса = 265,4 | тэмп. плаўлення = 248—250 | CAS = [59-43-8] | PubChem = | EINECS = | SMILES = | ЕС = | RTECS = | ЛД50 = | таксічнасць = }} '''Тыямі́н, вітамін B{{sub|1}}''' — водарастваральны [[вітамін]] з групы B, C{{sub|12}}H{{sub|17}}N{{sub|4}}OS. == Апісанне == Вылучаны ў [[1931]] годзе нямецкім [[хімік]]ам В. Віндаўсам, сінтэзаваны ў 1936 годзе амерыканскім хімікам Р. Уільямсам<ref name="bel">{{Крыніцы/БелЭн|16|||87}}</ref>. Існуе ў выглядзе [[Солі|солей]] (тыямінбрамід, тыямінхларыд і тыямінанітрат). Солі тыяміну добра раствараюцца ў [[Вада|вадзе]], дрэнна ў [[Спірты|спіртах]], не раствараюцца ў эфіры, [[хлараформ]]е, [[ацэтон]]е і [[бензол]]е. У кіслым асяроддзі тыямін устойлівы да награванню і ўздзеянню [[акісляльнік]]аў. == У прыродзе == Тыямін шырока распаўсюджаны ў жывой прыродзе, сінтэзуецца [[Расліны|раслінамі]] і некаторымі [[мікраарганізм]]амі. У арганізмах [[Жывёлы|жывёл]] і [[чалавек]]а тыямін не сінтэзуецца. Яны атрымліваюць тыямін разам з [[ежа]]й. Найбольш значнымі крыніцамі тыяміну з’яўляюцца [[бабовыя]] і зерневыя расліны, [[дрожджы]]. [[Малако]] і малочныя прадукты, а таксама [[гародніна]], бедныя на тыямін. == Выкарыстанне == Недахоп тыяміну ў арганізме вядзе да [[Паталогія|паталагічных]] змен у [[Нервовая сістэма|нервовай]], і [[Сардэчна-сасудзістая сістэма|сардэчна-сасудзістай]] сістэмах, да хваробы [[беры-беры]]<ref name="bel" />. У медыцыне выкарыстоўваюцца тыямін і яго фосфарныя эфіры і дысульфідныя вытворныя<ref name="bio">{{кніга|загаловак=Биологический энциклопедический словарь|адказны=Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др.|выданне=2-е изд., исправл.|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1989|старонкі=629|старонак=864|isbn=5-85270-002-9|тыраж=150&nbsp;600}}{{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|Тыямін||87}} * {{кніга|загаловак=Хімічны слоўнік навучэнца: Дапам. для вучняў|адказны=Б. Н. Качаргін, В. М. Макарэўскі, Л. Я. Гарнастаева, В. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=2003|старонкі=233|старонак=287|isbn=985-12-0621-8|тыраж=1000}} * {{кніга|загаловак=Биологический энциклопедический словарь|адказны=Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др.|выданне=2-е изд., исправл.|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1989|старонкі=629|старонак=864|isbn=5-85270-002-9|тыраж=150&nbsp;600}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2/4426.html Інфармацыя на сайце ХиМиК.ру] {{ref-ru}} * [http://krugosvet.ru/enc/meditsina/tiamin Тиамин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150427130516/http://krugosvet.ru/enc/meditsina/tiamin |date=27 красавіка 2015 }} {{ref-ru}} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{Commonscat|Thiamin}} {{вітаміны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каферменты]] [[Катэгорыя:Вітаміны групы B]] [[Катэгорыя:Вітаміны і вітамінападобныя сродкі]] [[Катэгорыя:Вітаміны]] kjvrbos09slwxbnvsuswy6t25qsga6f Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь 0 218420 5170570 5163102 2026-07-24T19:53:32Z DobryBrat 5701 абнаўленне звестак, вікіфікацыя 5170570 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва=Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь |арыгінальная назва= |арыгінальнае название1 = |арыгінальнае название2 = |скарачэнне=МНС |краіна=Беларусь |эмблема= Emblem of the Ministry of Emergency Situations of Belarus.svg |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы= |друк= |шырыня друку = |подпіс друку= |выява =МЧС РБ.jpg |шырыня малюнка = |подпіс выявы =Будынак МНС РБ |дата стварэння= |предшественник1= |предшественник2= |предшественник3 = |предшественник4= |предшественник5= |дата скасавання = |пераемнік = |падначаленне= |штаб-кватэра= 220030, г. [[Мінск]], [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|вул. Рэвалюцыйная]], д.5 |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min= |lat_sec= |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min =|lon_sec= |region_code=BY |супрацоўнікаў= |бюджэт = |імя главы1=[[Вадзім Іванавіч Сіняўскі|Вадзім Сіняўскі]] |пасада главы1=Міністр |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1= |документ1= |документ2= |сайт=http://mchs.gov.by |частка нататак = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь''' — рэспубліканскі орган дзяржаўнага кіравання [[Беларусь|Беларусі]]. == Прызначэнне == * Рэгуляванне і кіраванне ў сферы папярэджання і ліквідацыі надзвычайных сітуацый прыроднага і тэхнагеннага характару і грамадзянскай абароны; * Забеспячэнне пажарнай, прамысловай, ядзернай і радыяцыйнай бяспекі; * Ліквідацыя наступстваў катастрофы на Чарнобыльскай АЭС; * Стварэнне і забеспячэнне захаванасці дзяржаўнага і мабілізацыйнага матэрыяльных рэзерваў; * Рэгуляванне ў сферы бяспекі суднаходства маламерных судоў на ўнутраных водных шляхах Рэспублікі Беларусь<ref>[http://rescue01.gov.by/rus/main/ministry/objectives Прызначэнне МНС Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100912220504/http://rescue01.gov.by/rus/main/ministry/objectives/ |date=12 верасня 2010 }}</ref>. == Апарат == * Міністр — [[Вадзім Іванавіч Сіняўскі]] * Першы намеснік Міністра — ''вакансія'' * Намеснікі Міністра: ** Намеснік Міністра — генерал-маёр унутранай службы [[Анатоль Уладзіміравіч Далгалёвец]] ** Намеснік Міністра — генерал-маёр унутранай службы [[Сяргей Адамавіч Салановіч]] ** Намеснік Міністра — [[палкоўнік]] унутранай службы [[Дзмітрый Васільевіч Голубеў]] * Памочнік Міністра — прэс-сакратар * Галоўнае ўпраўленне дзяржаўнай сістэмы папярэджання і ліквідацыі надзвычайных сітуацый і грамадзянскай абароны * Упраўленне аварыйна-выратавальных службаў і ліквідацыі надзвычайных сітуацый * Упраўленне справаводства і кантролю выканання * Упраўленне кадраў * Упраўленне матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння * Упраўленне міжнароднага супрацоўніцтва * Упраўленне нагляду і прафілактыкі * Упраўленне прававога забеспячэння * Упраўленне фінансавай і эканамічнай працы * Аддзел навукі і інавацыйнага развіцця * Аддзел аператыўнага кіравання * Аддзел арганізацыі навучання насельніцтва і прафесійнай падрыхтоўкі * Аддзел рэжымна-сакрэтнай працы * Аддзел сувязі і абвесткі * Аддзел будаўніцтва * Сектар ідэалагічнай працы * Сектар мабілізацыйнага забеспячэння * Сектар уласнай бяспекі == Навучальныя, навуковыя і іншыя падраздзяленні == * Установа «[[НДІ ПБ і НС МНС Беларусі|Навукова-даследчы інстытут пажарнай бяспекі і праблем надзвычайных сітуацый]]» Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь * Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Камандна-інжынерны інстытут» Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь * Установа адукацыі «Гомельскі інжынерны інстытут» Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь * Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Інстытут перападрыхтоўкі і падвышэння кваліфікацыі» Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь * Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Ліцэй пры Гомельскім інжынерным інстытуце» Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь * Дзяржаўная авіяцыйная аварыйна-выратавальная ўстанова «Авіяцыя» Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь * Дзяржаўная пажарная аварыйна-выратавальная ўстанова «Рэспубліканскі атрад спецыяльнага прызначэння» Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь * Дзяржаўная ўстанова «Рэспубліканскі цэнтр упраўлення і рэагавання на надзвычайныя сітуацыі» Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь * Установа «Рэспубліканскі цэнтр сертыфікацыі і экспертызы якія ліцэнзуюцца выглядаў дзейнасці» Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь * Установа «Рэспубліканскі цэнтр тылавога забеспячэння» Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь * Рэспубліканская кантрольна-рэвізійная інспекцыя пры Міністэрстве па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь * Цэнтралізаваная бухгалтэрыя пры Міністэрстве па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь == Падпарадкаваныя дзяржаўныя арганізацыі == * Адміністрацыя зон адчужэння і адсялення * Навукова-вытворчае рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Бяспека надзвычайных сітуацый» * Навукова-вытворчае рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Белінвесткамплект» * Навукова-тэхнічнае рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Диэкос» * Рэспубліканскае навукова-даследчае ўнітарнае прадпрыемства «Інстытут радыялогіі» * Рэспубліканскае вытворчае ўнітарнае прадпрыемства «Униформ» * Рэспубліканскае спецыялізаванае ўнітарнае прадпрыемства «Палессе» * Рэспубліканскае спецыялізаванае ўнітарнае прадпрыемства «Радон» * Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства авіяцыйнай аховы лясоў «Беллесавиа» * Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства "Дзіцячы рэабілітацыйна-аздараўленчы цэнтр «Ждановічы» * Рэспубліканскае ўнітарнае будаўніча-мантажнае прадпрыемства «Госрезерв» * Дзяржаўная прыродаахоўная навукова-даследчая ўстанова «Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік» * Установа па захоўванні матэрыяльных каштоўнасцей «Беларускамбінат» * Установа па захоўванні матэрыяльных каштоўнасцей «Вясна» * Установа па захоўванні матэрыяльных каштоўнасцецй «Заходні» * Установа па захоўванні матэрыяльных каштоўнасцей «Сцяг» * Установа па захоўванні матэрыяльных каштоўнасцей «Космас» * Установа па захоўванні матэрыяльных каштоўнасцей «Маяк» * Установа па захоўванні матэрыяльных каштоўнасцей «Парэчча» == Гл. таксама == * [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] * [[РАСП «Зубр»]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.belarus.by/rel_image/1437 Адзіная дзяжурна-дыспетчарская служба Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141116180019/http://www.belarus.by/rel_image/1437 |date=16 лістапада 2014 }} * [http://arc.pravoby.info/documenta/part3/akta3431.htm Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 20 студзеня 2006 г. № 39 «Аб узнагароджанні работнікаў органаў і падраздзяленняў па надзвычайных сітуацыях медалем „За бездакорную службу“ II і III ступені»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171216091121/http://arc.pravoby.info/documenta/part3/akta3431.htm |date=16 снежня 2017 }} {{Міністры па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь}} {{Выканаўчая ўлада Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Беларусі|Надзвычайных сітуацыях]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:Пажарная_справа]] [[Катэгорыя:Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь| ]] i7oc38lfatycb0qdypbifk0ufy7sj0v Альшэўскі 0 219280 5170383 4634253 2026-07-24T13:47:47Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ +1 5170383 wikitext text/x-wiki '''Альшэ́ўскі''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст. * [[Анатоль Адамавіч Альшэўскі]] (1904—1937) — публіцыст, дзеяч рэвалюцыйнага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. * [[Вадзім Іванавіч Альшэўскі]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Віктар Уладзіміравіч Альшэўскі]] (нар. 1953) — беларускі [[мастак]], педагог, прафесар [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|БДАМ]]. * [[Караль Станіслаў Альшэўскі]] (1846—1915) — польскі [[фізік]] і [[хімік]]. * [[Кастусь Альшэўскі]] (1922—?) — удзельнік беларускага патрыятычнага падполля. * [[Мікалай Міхайлавіч Альшэўскі]] (1919—1944) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай айчыннай вайны]], танкіст, [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Сяргей Сяргеевіч Альшэўскі]] (нар. 1984) — беларускі [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень]], фінансавы дырэктар «[[Press Club Belarus]]». {{спіс цёзак2|беларускія|польскія}} tlnxvo188hh6czpeox3yf9axld8k5kv Томас Бекет 0 219859 5170617 4979817 2026-07-24T21:42:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170617 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бекет}} {{Іерарх |выява = tomwindo.png |подпіс = Томас Бекет на [[вітраж]]ы [[Кентэрберыйскі сабор|Кентэрберыйскага сабора]] |дзень памяці = 29 снежня |лік святасці = [[свяшчэннамучанік]] |кананізаваны = 21 лютага 1173 }} '''Томас Бекет''' ({{lang-en|Thomas Becket}}; {{ДН|21|12|1118}}, {{МН|Лондан||}} — {{ДС|29|12|1170}}, [[Кентэрберыйскі сабор]]) — адна з ключавых фігур у англійскай гісторыі XII стагоддзя, першапачаткова канцлер [[Генрых II Плантагенет|Генрыха II]], затым [[архібіскуп Кентэрберыйскі]] з 1162 па 1170 гады. Уступіў у канфлікт з Генрыхам II і быў забіты, магчыма, па загадзе караля на ступенях [[алтар]]а [[Кентэрберыйскі сабор|Кентэрберыйскага сабора]]. Кананізаваны [[Рымска-каталіцкая царква|Каталіцкай царквой]] у 1173 годзе, з XIX стагоддзя шануецца і [[Царква Англіі|Царквой Англіі]]. == Раннія гады == Томас Бекет нарадзіўся ў [[Чыпсайд]]зе, [[Лондан]], у сям’і купца Гілберта Бекета і яго жонкі Мацільды. Бацька Томаса быў сынам рыцара, у маладосці стаў купцом, набыў нерухомасць у Лондане і жыў тут на даходы ад арэнды. Вядомая легенда, што маці Томаса была [[іслам|мусульманскай]] [[прынцэса]]й, якая сустрэлася з Гілбертам падчас яго [[паломнік|паломніцтва]] ў [[Святая зямля|Святую зямлю]], прыплыла за ім у [[Англія|Англію]] і прыняла там [[хрышчэнне]]. Усталявана, што легенда не адпавядае рэчаіснасці і ўзнікла праз тры стагоддзі пасля гібелі архібіскупа. Пра ўплывовасць і багацці сям’і Бекетаў можна судзіць па тым, што Гілберт і Мацільда былі пахаваны ў [[сабор Святога Паўла|саборы Святога Паўла]]. Першапачатковае выхаванне ў рыцарскім духу Томас Бекет атрымаў пад кіраўніцтвам сябра свайго бацькі Рышара дэ л’Эгль, а пачатковую адукацыю — у лонданскім [[манастыр]]ы Мертан. Затым ён вывучаў грамадзянскае і кананічнае права ў [[Сарбона|Парыжскім]] і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонскім універсітэтах]]. Пасля вяртання ў Англію ў 1142 годзе Бекет паступіў на службу да [[Тэабальд, архібіскуп Кентэрберыйскі|архібіскупа Кентэрберыйскага Тэабальда]] і неўзабаве стаў адным з яго дзейных памочнікаў. У 1148 годзе Бекет суправаджаў Тэабальда на сабор у [[Рэймс]]е, у 1152 годзе ён быў прадстаўніком архібіскупа ў [[Рым]]е і дамогся ад Папы паслання, які забараняў [[каранацыя|каранацыю]] [[Яўстахій IV|сына]] [[Стэфан (кароль Англіі)|Стэфана Блуаскага]]. У 1154 годзе Бекет стаў [[архідыякан]]ам Кентэрберы, а затым па рэкамендацыі Тэабальда новы англійскі кароль [[Генрых II Плантагенет|Генрых II]] прызначыў Бекета [[канцлер]]ам. == Канцлер Генрыха II. Абранне архібіскупам == [[Файл:Jindra2 beckett.jpg|200 px|thumb|Генрых II і Томас Бекет — мініяцюра з англійскай хронікі XIV стагоддзя]] Томас Бекет быў [[канцлер]]ам на працягу сямі гадоў (1155—1162 гады), за гэты час ён дамогся значнага палітычнага ўплыву і падтрымліваў з [[Генрых II Плантагенет|Генрыхам II]] сяброўскія адносіны. Бекет быў выхавальнікам спадчынніка прастола [[Генрых Малады|Генрыха Маладога]]; храністы зафіксавалі словы прынца, што канцлер выказваў яму больш бацькоўскай любові за адзін дзень, чым родны бацька за ўсё жыццё. У 1158 годзе Бекет узначальваў пасольства ў [[Парыж]] і паспяхова правёў перамовы наконт шлюбу свайго выхаванца з дачкой [[Людовік VII Малады|Людовіка VII]]. У 1159 годзе Бекет фактычна кіраваў ваенным паходам на [[Тулуза|Тулузу]], а затым камандаваў і іншымі ваеннымі аперацыямі. У канфліктах паміж Генрыхам II і [[Тэабальд, архібіскуп Кентэрберыйскі|Тэабальдам]] Бекет нязменна прымаў бок караля. Так Бекет дамогся збірання зямельнага падатку з маёмасці, якая належала Царкве. Сярод духавенства Бекет адназначна лічыўся «чалавекам караля», таму толькі пад ціскам Генрыха II [[капітул]] [[Кентэрберы]] пасля смерці Тэабальда абраў Томаса Бекета новым [[архібіскуп Кентэрберыйскі|архібіскупам Кентэрберыйскім]]. Да моманту свайго абрання ў архібіскупы Бекет не быў пасвечаны нават у сан святара. == Канфлікт з каралём і выгнанне == Прызначыўшы свайго сябра і саветніка на кентэрберыйскую кафедру, [[Генрых II Плантагенет|Генрых II]] спадзяваўся падпарадкаваць сабе англійскую Царкву і пазбавіць яе шэрагу прывілеяў. Тым не менш, адразу ж пасля сваёй [[хіратонія|хіратоніі]] Томас Бекет адмовіўся ад пасады [[канцлер]]а і стаў праводзіць палітыку, цалкам процілеглую чаканням караля. Архібіскуп пачаў шэраг судовых працэсаў супраць асоб, якія незаконна захапілі царкоўную ўласнасць у перыяд [[Грамадзянская вайна ў Англіі 1135—1154 гадоў|грамадзянскай вайны]]. У кастрычніку 1163 года кароль на сходзе духавенства ў [[Вэстмінстэр]]ы абвясціў пра намер увесці новы падатак з царкоўных земляў і перадаць расследаванні крымінальных злачынстваў [[клір]]ыкаў з ведама царкоўных судоў свецкім судам; Бекет рэзка выступіў супраць каралеўскіх ініцыятыў. Акрамя таго, Бекет пасля свайго прызначэння архібіскупам змяніў лад жыцця — калі раней ён вёў звычайнае жыццё прыдворнага, то пасля прыняцця сану стаў аддавацца аскетычным практыкам, шмат маліцца, займацца дабрачыннасцю. 30 студзеня 1164 года на сходзе знаці і духавенства ў [[Кларэнданскі палац|Кларэнданскім палацы]] Генрых II прад’явіў прысутным для падпісання так званыя [[Кларэнданскія канстытуцыі]] — 16 артыкулаў, якія істотна абмяжоўвалі прывілеі Царквы. Так, 3-і артыкул абавязваў [[клір]]ыкаў, абвінавачаных у крымінальных злачынствах, паўстаць і перад свецкім, і перад духоўным судамі. 4-ы артыкул забараняў [[біскуп]]ам і клірыкам пакідаць [[Англія|Англію]] без дазволу караля, а ў выпадку атрымання такога дазволу абавязвала іх пісьмова гарантаваць манарху, што падчас знаходжання за мяжой яны не будуць наносіць шкоду кароне. 7-ы артыкул забараняў аддаваць [[анафема|анафеме]] ці [[інтэрдыкт]]у каралеўскіх [[васал]]аў і [[чыноўнік]]аў без дазволу манарха. Артыкулам 11-й на біскупаў, [[абат]]аў і клірыкаў, якія трымаюць [[ф’еф]]ы ад кароны, накладаліся ўсе абавязкі васала; 12-ы артыкул перадаваў каралю даходы ад вакантных [[дыяцэзія|дыяцэзій]] і [[абацтва]]ў, ім жа вызначалася, што замяшчэнне вакантных царкоўных пасад можа адбывацца толькі па згодзе караля, а кандыдаты абавязваліся прыносіць клятву вернасці манарху<ref name="да">{{Cite web |url=http://www.fordham.edu/halsall/source/cclarendon.html |title=Кларэнданскія канстытуцыі |access-date=15 студзеня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091005140851/http://www.fordham.edu/halsall/source/cclarendon.html |archivedate=5 кастрычніка 2009 |url-status=dead }}</ref>. Прадстаўнікі духавенства, якія прысутнічалі ў Кларэндане, ухвалілі канстытуцыі, але Бекет, хоць і заявіў пра сваю згоду з іх зместам, адклаў падпісанне. Папа [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандр III]] адмовіўся прызнаць канстытуцыі, бо яны супярэчылі кананічнаму праву (у прыватнасці, за адно і тое ж злачынства клірыкі павінны былі быць асуджаны двойчы — свецкім і духоўным судамі); услед за Папам Томас Бекет таксама абвясціў пра адмову ад падпісання Кларэнданскіх канстытуцый. У адказ [[8 кастрычніка]] 1164 года Генрых II на савеце ў [[Нартгемптан]]е абвінаваціў архібіскупа ў [[растрата]]х казны ў перыяд яго канцлерства. Томас Бекет абвясціў пра сваю непадсуднасць каралеўскаму савету і бег у [[Францыя|Францыю]]. == Вяртанне ў Англію і мучаніцкая смерць == [[Файл:Thomas Becket Murder.JPG|thumb|left|156px|Забойства Томаса Бекета ([[манускрыпт]] XIII стагоддзя, найбольш ранняя з вядомых выяў)]] Насуперак патрабаванням [[Генрых II Плантагенет|Генрыха II]] французскі кароль [[Людовік VII Малады|Людовік VII]] з гонарам прыняў выгнанага архібіскупа Кентэрберыйскага. Большую частку свайго выгнання (1164—1170) Бекет правёў у [[цыстэрцыянцы|цыстэрцыянскім]] абацтве [[Панціньі]], але затым пагрозы Генрыха II у адрас англійскіх цыстэрцыянцаў вымусілі Бекета пераехаць у [[Санс]]. Увесь гэты час Бекет знаходзіўся ў цэнтры сусветнай палітыкі, перапісваючыся з Людовікам VII, [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандрам III]] і з [[Сіцылійскае каралеўства|сіцылійскай каралевай]] [[Маргарыта Наварская, каралева Сіцыліі|Маргарытай Наварскай]]. Бекет пераконваў Папу дамагчыся адмены [[Кларэнданскія канстытуцыі|Кларэнданскіх канстытуцый]] шляхам ужывання крайніх мер — [[анафема|анафемы]] і [[інтэрдыкт]]а — супраць Генрыха II. Але Аляксандр III, сам вымушаны бегчы з [[Італія|Італіі]], дзе яму супрацьстаяў імператар [[Фрыдрых Барбароса]] і яго стаўленікі — [[антыпапа|антыпапы]], не жадаў сварыцца з магчымым саюзнікам Генрыхам II. Сітуацыя змянілася толькі ў чэрвені 1170 года, калі па ўказанні Генрыха II яго сын і спадчыннік [[Генрых Малады]] быў [[каранацыя|каранаваны]] ў [[Ёрк (горад)|Ёрку]]. Цырымонію правялі [[Правінцыя Ёрка|архібіскуп ёркскі]] і [[біскуп]]ы [[Лондан]]а і [[Солсберы, Англія|Солсберы]], хоць традыцыйна англійскіх каралёў каранавалі архібіскупы Кентэрберы. Пратэст Бекета быў гэтым разам падтрыманы Аляксандрам III, які пагражаў Генрыху II інтэрдыктам. 22 ліпеня 1170 года Генрых II, які знаходзіўся ў гэты момант у [[Нармандыя|Нармандыі]], прымірыўся з Бекетам. У якасці знака каралеўскага раскаяння Томас Бекет запатрабаваў ад караля апублікаваць у Англіі папскія пасланні, якія асуджалі [[Кларэнданскія канстытуцыі]], і зняць трох біскупаў, якія правялі ёркскую каранацыю. Нягледзячы на аднаўленне канфлікту, Генрых II дазволіў Томасу Бекету вярнуцца ў Англію. [[Файл:Meister Francke 011.jpg|250 px|right|thumb|«Смерць Томаса Бекета» ([[Майстар Франку]] (1424), [[Гамбург]])]] У снежні 1170 года Томас Бекет вярнуўся з выгнання з трыумфам: яго і лодку, у якой ён высадзіўся на бераг, захопленыя вернікі неслі на руках да [[Кентэрберы]]. Падбадзёраны такой сустрэчай Томас Бекет неадкладна адлучыў ад Царквы трох вінаватых біскупаў. Даведаўшыся пра гэта, Генрых II, які знаходзіўся ў Нармандыі, паводле распаўсюджанай легенды, гнеўна выклікнуў: «''Няўжо ніхто не збавіць мяне ад гэтага мяцежнага папа?''» У хроніцы Эдварда Грыма, сучасніка Бекета, зафіксаваны іншы варыянт: «''Якіх жа нікчэмных баязліўцаў і здраднікаў я карміў і даў ім прытулак у маім доме, што яны дазваляюць подламу Папу абражаць іх гаспадара?''» Чацвёра рыцараў (Рэджынальд Фітц-Урс, Х’юг дэ Марэвіль, Уільям дэ Трасі і Рычард ле Брэтон) успрынялі словы караля ў якасці загаду і неадкладна адбылі ў Кентэрберы. Па сведчаннях кентэрберыйскага манаха Гервасія і летапісца Эдварда Грыму, рыцары накінулі плашчы на свае даспехі і пакінулі зброю пад [[сікамор]]ам каля ўваходу ў [[Кентэрберыйскі сабор]]. Сустрэўшы архібіскупа, яны паведамілі яму, што кароль выклікае яго для суда ў [[Уінчэстэр|Вінчэстэр]], але Бекет адпрэчыў гэта патрабаванне. Рыцары вярнуліся за зброяй і, ужо ўзброеныя, уварваліся ў сабор, дзе архібіскуп павінен быў узначальваць [[вячэрня|вячэрню]]. Забойцы нагналі Бекета на ступенях, якія вядуць да [[алтар]]а, на якім павінна была праходзіць вячэрня, і нанеслі яму чатыры ўдары [[меч|мячом]] па галаве. Толькі на трэцім удары архібіскуп паваліўся са словамі: «''Я прымаю смерць у імя Бога і аддаю сваю душу на суд Божай Царквы''». Чацвёрты ўдар мячом раздрабніў яму галаву. Пасля гэтага забойцы беглі з сабора (29 снежня 1170 года). == Кананізацыя == [[Файл:Canterbury cathedral - the place where Thomas Becket was murdered 1170.jpg|250 px|thumb|Месца забойства Томаса Бекета ў Кентэрберыйскім саборы]] Забойства архібіскупа ля алтара ў яго ўласным [[Сабор (храм)|кафедральным саборы]] патрэсла сярэдневяковую [[Еўропа|Еўропу]]. Ужо 21 лютага 1173 года Папа Аляксандр III прылічыў [[свяшчэннамучанік]]а да ліку святых. Культ святога хутка распаўсюдзіўся па Еўропе: ужо ў XII стагоддзі яго абразы з’яўляюцца на [[Сіцылія|Сіцыліі]] ([[мазаіка|мазаікі]] апсіды [[сабор Манрэале|сабора Манрэале]]) і [[Кастылія|Кастыліі]] (царква Святога Мікалая ў [[Сорыа]]<ref name="і">http://www.infox.ru/science/past/2009/05/21/thomas_becket.phtml)</ref>. У Англіі грабніца Томаса Бекета стала месцам масавага [[паломніцтва]]. Традыцыйны маршрут паломнікаў пачынаўся ў [[Саутуарк]]у (тут 23 снежня 1170 года апошні раз прапаведаваў архібіскуп перад адпраўленнем у Кентэрберы) і працягваўся да [[Кентэрберы]]. Маштаб паломніцтва быў такім, што быў адмыслова ўзведзены[[Лонданскі мост]] (па ім паломнікі праходзілі ў пачатку падарожжы і пры яго завяршэнні), пабудаваны спачатку ў дрэве, а затым у камені. Менавіта ў паломніцтва да грабніцы Томаса Бекета накіроўваліся героі «[[Кентэрберыйскія апавяданні|Кентэрберыйскіх апавяданняў]]» [[Джэфры Чосер]]а — першага літаратурнага твора на [[англійская мова|англійскай мове]]. 12 ліпеня 1174 года да грабніцы Томаса Бекета прыходзіў з пакаяннем босы [[Генрых II Плантагенет]]. 7 ліпеня 1220 года [[мошчы]] святога, якія захоўваліся ў [[крыпта|крыпце]] сабора, былі перанесены ў раскошную [[рака|раку]] ў [[капліца|капэле]] Святой Тройцы Кентэрберыйскага сабора. Паведамленні пра цуды, якія адбываліся ля мошчаў Томаса Бекета, з’явіліся адразу пасля яго мучаніцкай смерці. Апроч гэтых цудаў, Бекет вядомы сваім унутраным перараджэннем: з разгульнага веселуна — каралеўскага прыяцеля і сабутэльніка ён пасля [[Святарства|пасвячэння]] ператварыўся ў строгага [[Аскеза|аскета]]. Пасля яго смерці на яго целе была знойдзена [[валасяніца]], якую ён насіў употай. [[Жыціе Святога Томаса Бекета]] было ўключана ў [[Залатая легенда|Залатую легенду]]. [[Калекта]] свята Святога Томаса Бекета 29 снежня: {{цытата|Божа, ты дараваў Святому мучаніку Фаме Томасу такая веліч душы, што ён аддаў жыццё сваю за праўду; дапамажы і нам пад яго заступніцтвам аддваць на зямлі жыццё наша за Хрыста, каб здабыць яго на нябёсах. Просім Цябе праз Бога нашага Ісуса Хрыста, Твайго Сына, які з Табою жыве і валадарыць у адзінстве Святога Духу, Бог, па векі вечныя}} == Генрых VIII і Томас Бекет == Падчас [[Рэфармацыя ў Англіі|англійскай Рэфармацыі]] ў 1538 годзе па загадзе [[Генрых VIII|Генрыха VIII]] грабніца Томаса Бекета была адчынена; каштоўнасці, якія былі прынесены ў дар святому і ўпрыгожвалі грабніцу былі канфіскаваны; адзін з [[дыямент]]аў быў змешчаны ў каралеўскі [[скіпетр]]. У тым жа годзе была выдадзена афіцыйная забарона называць Бекета святым, з цэркваў былі прыбраны яго абразы, а з набажэнскіх кніг — усе згадкі пра яго. Сцвярджаецца таксама, што Томаса Бекета па загадзе Генрыха VIII судзілі пасмяротна па абвінавачванні ў [[дзяржаўная здрада|дзяржаўнай здрадзе]] і падманным прысваенні сабе тытула святога. Нягледзячы на афіцыйнае праследаванне Генрыхам VIII, шанаванне святога захавалася ў народзе, былі захаваны многія яго абразы і рукапісы. Лічыцца, што [[мошчы]] святога былі спалены, а прах развеяны па ветры, але афіцыйнага пацверджання гэтаму няма. Таму часам сцвярджаецца, што мошчы былі тайна перапахаваны. У 1888 годзе ў [[крыпта|крыпце]] [[Кентэрберыйскі сабор|Кентэрберыйскага сабора]] недалёка ад першапачатковага месца пахавання Томаса Бекета былі знойдзены рэшткі, якія, магчыма, з’яўляюцца выратаванымі мошчамі святога. == У культуры == [[Файл:Sculpture Of Becket-St Pauls Cathedral-London.JPG|thumb|200px|left|Помнік Томасу Бекету ў Лондане]] * Томас Бекет з’яўляецца галоўным героем драмы «Бекет, або Гонар Божы», напісанай [[Жан Ануй|Жанам Ануем]] у 1959 годзе. Сюжэт пабудаваны на трагічным сутыкненні двух былых сяброў, Генрыха II і Томаса Бекета, якія цяжка перажываюць немагчымасць аднаўлення ранейшага сяброўства. * Па матывах вышэйзгаданай п’есы Жана Ануя ў 1964 годзе Пітэрам Гленвілам быў зняты фільм «[[Бекет, фільм|Бекет]]». Галоўныя ролі ў фільме выканалі [[Рычард Бёртан (акцёр)|Рычард Бёртан]] (''Томас Бекет'') і [[Пітэр О’Тул]] (''Генрых II''). Фільм намінаваўся на 12 [[Оскар|прэмій «Оскар»]] і выйграў адну з намінацый ([[Прэмія «Оскар» за найлепшы адаптаваны сцэнарый|Найлепшы адаптаваны сцэнарый]]), а таксама быў ганараваны [[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма|прэміі «Залаты глобус» за найлепшы фільм у жанры драмы]]. <!-- трэба б дапоўніць гэты раздзел з [[:en:Thomas Becket]]--> * Забойства Томаса Кентэрберыйскага з’яўляецца адным з ключавых эпізодаў рамана Кена Фолета «Слупы Зямлі» ({{lang-en|[[:en:The Pillars of the Earth|The Pillars of the Earth]]}}, 1989). * Гісторыя ўзаемаадносін Томаса Бекета і караля Генрыха II разглядаецца ў навеле Конрада Фердынанда Меера «Святы» (1879). Першапачаткова навела называлася «Святы, якім Ганс-арбалетчык яго ведаў». У назве выкарыстоўвалася імя героя-апавядальніка, пабочнага назіральніка, немца Ганса, з яго суб’ектыўным поглядам на тое, што адбылося. * Забойству Томаса Бекета прысвечана драматычная паэма Томаса Эліята «Забойства ў саборы», па якой італьянскім кампазітарам Ільдэбранда Піцэці створана аднайменная опера. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Бекет, Фома}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Праваслаўная энцыклапедыя|77848|Бекет|4|463-465|[[Цімафей Валянцінавіч Гіман|Гимон Т.В.]]}} * Thurston, Herbert. [http://www.newadvent.org/cathen/14676a.htm «St. Thomas Becket.»] // [[The Catholic Encyclopedia]]. Vol. 14. New York: Robert Appleton Company, 1912. * [http://www.fordham.edu/halsall/source/cclarendon.html Кларэнданскія канстытуцыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091005140851/http://www.fordham.edu/halsall/source/cclarendon.html |date=5 кастрычніка 2009 }} * [http://www.fordham.edu/halsall/source/grim-becket.html Урывак з хронікі Эварда Грыма, у якім апавядаецца пра смерць Бекета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140814182609/http://www.fordham.edu/halsall/source/grim-becket.html |date=14 жніўня 2014 }} * [http://robotron.ru/meyer/svyatoi.html Навела «Святы» Конрада Фердынанда Меера, якая апавядае пра Томаса Бекета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120619091008/http://robotron.ru/meyer/svyatoi.html |date=19 чэрвеня 2012 }} * [http://inoekino.ru/prod.php?id=6330 Фільм пра апошнія дні жыцця і мучаніцкаму скону Томаса Бекета] * [http://www.theatre-studio.ru/library/anui/anui_beket.html Жан Ануй «Томас Бекет»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090304153622/http://www.theatre-studio.ru/library/anui/anui_beket.html |date=4 сакавіка 2009 }} * [http://www.fordham.edu/halsall/basis/goldenlegend/GL-vol2-thomasbecket.html St. Thomas Becket ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100914211052/http://www.fordham.edu/halsall/basis/goldenlegend/GL-vol2-thomasbecket.html |date=14 верасня 2010 }} // [[Залатая легенда|The Golden Legend or Lives of the Saints]]. Compiled by Jacobus de Voragine, Archbishop of Genoa, 1275. First Edition Published 1470. Englished by William Caxton, First Edition 1483, Edited by F.S. Ellis, Temple Classics, 1900 (Reprinted 1922, 1931.) {{Архібіскупы Кентэрберыйскія}} {{продкі}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Англіі]] [[Катэгорыя:Архібіскупы Кентэрберыйскія]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святыя]] [[Катэгорыя:Англіканскія святыя]] [[Катэгорыя:Святыя Англіі]] [[Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кентэрберы]] 3o25xdsvxd7rrresrqe7d28btluaki8 Трэці сектар (грамадскае аб’яднанне) 0 220659 5170679 5097970 2026-07-25T04:44:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170679 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Грамадскае аб’яднанне «Цэнтр інфармацыйнай падтрымкі грамадскіх ініцыятыў „Трэці сектар“» |лагатып = [[File:Logo 3s jpg.jpg|250px|Лагатып грамадскага аб’яднання «Цэнтр „Трэці сектар“»]] |выява = [[File:Трэці-сектар.gif|250px|ГА "Цэнтр "Трэці сектар"]] |місія = Развіццё грамадскай актыўнасці сярод розных колаў насельніцтва Гродзеншчыны праз інфармацыйную і адукацыйна-асветніцкую падтрымку дэмакратычных грамадскіх ініцыятыў |дата заснавання = 1997 |дата роспуску = 2021 |тып = NGO, грамадскае аб’яднанне |назва пасады кіраўніка = Старшыня праўлення |кіраўнік = [[Вітаўт Руднік]] |афіцыйны сайт = [http://www.3sektar.by www.3sektar.by] }} '''Грамадскае аб’яднанне «Цэнтр інфармацыйнай падтрымкі грамадскіх ініцыятыў „Трэці сектар“»''' ('''Цэнтр «Трэці сектар»''') — грамадскае аб’яднанне, створанае ў [[Гродна|Гродне]] ў 1997 г. групай грамадскіх актывістаў і журналістаў. Адна з найстарэйшых грамадскіх арганізацый Беларусі. Ліквідаванае паводле рашэння Гродзенскага абласнога суда ад 3 верасня 2021 г.<ref>{{Cite web|url=https://egr.gov.by/egrmobile/information?pan=500520654|title=Сведения из Единого государственного регистра юридических лиц и индивидуальных предпринимателей о юридическом лице|access-date=26 студзеня 2024|archive-date=26 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126164331/https://egr.gov.by/egrmobile/information?pan=500520654|url-status=dead}}</ref> == Асноўныя напрамкі дзейнасці == === Грамадзянская адукацыя ў галіне журналістыкі === Адзін з галоўных накірункаў дзейнасці арганізацыі. З 1997 г. на яе базе працавала «Школа маладога журналіста», якая з 2015 года дзейнічала як «Школа сучаснай журналістыкі». За гады існавання навучанне ў ёй прайшло больш за 500 чалавек. Многія выпускнікі дагэтуль працуюць у беларускіх і замежных медыя і недзяржаўшых арганізацыях. Больш за 30 выпускнікоў станавіліся ў розныя часы лаўрэатамі прэстыжных нацыянальных і міжнародных прэмій у галіне журналістыкі<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/shkola-zhurnalistyki.html|title=«Школа сучаснай журналістыкі» запрашае да ўдзелу ў конкурсе журналісцкіх матэрыялаў}}</ref>. У 2007, 2010, 2012, 2014 гг. на базе арганізацыі праводзіліся «Фестывалі моладзевай журналістыкі „Твой стыль“». У 2007 г. быў створаны сайт [[Твой стыль|«Твой стыль»]]<ref>[http://www.t-styl.info Твой стыль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151210171811/http://www.t-styl.info/ |date=10 снежня 2015 }}</ref>. Яго мэтай было даць маладым журналістаў магчымасць практыкавацца ва ўмовах ліквідацыі мясцовай прэсы (у 2001 была закрытая газет [[Пагоня (газета, 1992)|«Пагоня»]], у 2004 спыніла выхад «Биржа информации»), а таксама палепшыць інфармаванасць насельніцтва пра тое, што адбываецца ў горадзе і краіне<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://j4t.info/2019/03/14/hutka-i-bez-movyi-varozhastsi-shkola-suchasnay-zhurnalistyiki-u-grodna-vyipustsila-pautyisyachyi-zhurnalistau/|title=Хутка і без мовы варожасці. Школа сучаснай журналістыкі ў Гродна выпусціла паўтысячы журналістаў|website=j4t|date=2019-03-14|access-date=2024-01-26|archive-date=26 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126164330/https://j4t.info/2019/03/14/hutka-i-bez-movyi-varozhastsi-shkola-suchasnay-zhurnalistyiki-u-grodna-vyipustsila-pautyisyachyi-zhurnalistau/|url-status=dead}}</ref>. У 2016 годзе сайт трансфармаваўся ў самастойнае беларускамоўнае гарадское выданне [[Hrodna.life]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/vitaut-rudnik/|title=Вітаўт Руднік: Ісці ў незалежную журналістыку не кожны захоча і не кожнага мама пусціць|website=Hrodna.life|date=2024-01-26|access-date=2024-01-26}}</ref>. === Інфармацыйная падтрымка грамадскіх ініцыятыў === На сайце арганізацыі публікавалася інфармацыя пра дзейнасць грамадскіх ініцыятыў Гродзеншчыны. З красавіка 1999 г. выдавалася электронная рассылка «Кроніка грамадскага жыцця Гарадзеншчыны». З 1997 да 2006 г. выдаваўся бюлетэнь (пазней часопіс) «Трэці сектар». === Культура і спадчына === Праграма накіраваная на захаванне і папулярызацыю беларускай культурнай спадчыны. У межах праграмы выдаваліся кнігі «Песня пра зубра», «Традыцыйная кухня Беласточчыны і Гарадзеншчыны», «Легенды і міфы: ад Нёмана да Буга», «Гісторыя ХХ-га стагоддзя ва ўспамінах гарадзенцаў», відэапраект «Постаці»<ref>[http://3sektar.tumblr.com/ Постаці]</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://styl.hrodna.life/archive/13413|title=Выйшаў дыск “Постаці 2”. Прэзентацыя ў Гродне – 26 лістапада – Твой стыль|date=2014-11-19|access-date=2024-01-26|archive-date=26 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126164332/https://styl.hrodna.life/archive/13413|url-status=dead}}</ref>. === Паляпшэнне якасці жыцця сталых людзей === «[[Універсітэт Залатога Веку]]»<ref>[http://uzv.by/ Універсітэт Залатога Веку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141218091504/http://uzv.by/ |date=18 снежня 2014 }}</ref> для сталых людзей працуе ў Гродне з 2010 г. Яго мэтай з’яўляецца павышэнне якасці жыцця сталых людзей праз іх інтэлектуальную, фізічную і сацыяльную актывізацыю. Універсітэт Залатога Веку прызнаны «Найлепшай адукацыйнай падзеяй года»<ref>{{Cite web |url=http://adukatar.net/v-padzeya-goda/ |title=Найлепшая адукацыйная падзея года |access-date=24 студзеня 2015 |archive-date=3 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603021950/https://adukatar.net/v-padzeya-goda/ |url-status=dead }}</ref> ў Беларусі ў 2014 г. === Транспамежнае супрацоўніцтва === Арганізацыя ладзіла трансгранічныя праекты ў галіне культуры, адукацыі, моладзі. Міжнародныя летнікі «ПоЛіБелКа»<ref>[http://polibelka.blogspot.com/ «ПоЛіБелКа»]</ref> ладзіліся ў 2003, 2006, 2010 г. для прадстаўнікоў арганізацый з Беларусі, Літвы, Польшчы і Калінінградскай вобласці Расіі. Форум грамадскіх арганізацый Еўрарэгіёна «Нёман» быў праведзены ў Гродне ў 2002 г. === Развіццё мясцовых супольнасцей === «Адкрытая школа мясцовых супольнасцей» ладзілася арганізацыяй у 2003—2011 гг. == Фестываль моладзевай журналістыкі «Твой стыль» == [[File:Festyval.jpg|thumb|Фестываль журналістыкі, Гродна. Узнагароджанне пераможцаў]] Фестываль заснаваны грамадскім аб’яднаннем «Цэнтр „Трэці Сектар“» у супрацоўніцтве з «[[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]]» у 2007 годзе і быў задуманы як дадатковая пляцоўка для павышэння прафесійнага ўзроўню маладых журналістаў. Упершыню Фестываль моладзевай журналістыкі «Твой Стыль» адбыўся 18-20 мая 2007 года. Другі Фестываль адбыўся 21 мая 2009 г. і атрымаў званне [[Чэмпіёны грамадзянскай супольнасці]] Асамблеяй дэмакратычных няўрадавых арганізацый Беларусі<ref>[http://www.t-styl.info/by/104/news/5140] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210602212321/http://www.t-styl.info/by/104/news/5140|date=2 чэрвеня 2021}}</ref>. У трэцім фестывалі<ref>[http://3sektar.by/fest Трэці фестываль моладзевай журналістыкі «Твой стыль»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140320154726/http://3sektar.by/fest |date=20 сакавіка 2014 }}</ref>, які адбыўся 25-27 мая 2012 г. прынялі ўдзел больш за 150 чалавек. Чацвёрты Фестываль<ref>[http://www.3sektar.by/fest2014 Чацвёрты фестываль моладзевай журналістыкі «Твой стыль»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160126110534/http://3sektar.by/fest2014 |date=26 студзеня 2016 }}</ref> прайшоў 16-18 мая 2014 года і сабраў больш за 100 чалавек. У межах Фестываляў праводзяцца нацыянальны конкурс для журналістаў-пачаткоўцаў, майстар-класы ад журналістаў-прафесіяналаў, а таксама Фотабатл для фатографаў-аматараў з розных гарадоў краіны. == Ліквідацыя арганізацыі == У межах [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|масавага пераследу грамадскіх арганізацый]], які пачаўся ў Беларусі ў ліпені 2021 года, Упраўленне юстыцыі [[Гродзенскі абласны выканаўчы камітэт|Гродзенскага аблвыканкама]] распачало пазапланавую праверку арганізацыі. Ад арганізацыі запатрабавалі вялікую колькасць дакументаў за некалькі гадоў дзейнасці. У атрыманым папярэджанні былі таксама прэтэнзіі да асветніцкіх праграм, якія ўпраўленне юстыцыі палічыла нестатутнай дзейнасцю<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2021/07/07/upra-lenne-justycyi-pachalo-pravjarac-grodzenskuju-gramadskuju-arganizacyju-trjeci-sektar/|title=Упраўленне юстыцыі пачало правяраць гродзенскую грамадскую арганізацыю “Цэнтр “Трэці сектар”|last=|website=Hrodna.life|date=2021-07-07|access-date=2024-01-26}}</ref>. 14 ліпеня 2021 г. офіс «Трэцяг сектара» ўскрылі без прысутнасці сябраў арганізацыі. Там адбыўся вобшук<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2021/07/14/treci-sektar/|title=У гродзенскую грамадскую арганізацыю "Цэнтр "Трэці сектар" прыйшлі з ператрусам (абноўлена)|last=|website=Hrodna.life|date=2021-07-14|access-date=2024-01-26}}</ref>. У канцы жніўня 2021 г. стала вядома, што справа аб ліквідацыі арганізацыі перададзена ў Гродзенскі абласны суд<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2021/08/23/likvidujc-treci-sektar/|title=Улады ліквідуюць гродзенскі “Трэці сектар” - адну з найстарэйшых грамадскіх арганізацый Беларусі|last=|website=Hrodna.life|date=2021-08-23|access-date=2024-01-26}}</ref>. Рашэнне аб ліквідацыі прынятае 3 верасня 2021 г. Арганізацыя выключаная з Адзінага дзяржаўнага рэестру індывідуальных прадпрымальнікаў і юрыдычных асобаў 28 лістапада 2022 г.{{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.ngo.by/database/ngo/view/970/ ngo.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160312072206/http://www.ngo.by/database/ngo/view/970/ |date=12 сакавіка 2016 }} * [http://vgr.by/home/society/16038-u-grodne-khochuts-stvaryts-fitnes-kluby-dlya-pensiyanera-i-navuchats-ikh-va-niversite Вечерний Гродно] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304131709/http://vgr.by/home/society/16038-u-grodne-khochuts-stvaryts-fitnes-kluby-dlya-pensiyanera-i-navuchats-ikh-va-niversite |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://news.tut.by/society/417846.html tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141105192227/http://news.tut.by/society/417846.html |date=5 лістапада 2014 }} * [http://nn.by/?c=ar&i=128431 Наша Ніва] * [http://news.tut.by/society/417846.html tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141105192227/http://news.tut.by/society/417846.html |date=5 лістапада 2014 }} * [http://nn.by/?c=ar&i=128431 Наша Ніва] * [http://www.intex-press.by/ru/news/culture/16174/ Інтекс-Пресс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140518102049/http://www.intex-press.by/ru/news/culture/16174 |date=18 мая 2014 }} * [http://www.kp.by/online/news/1859183/ Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.racyja.com/index.php?id=105&zoom=18348/ Радыё Рацыя] * [http://www.gazeta.grodno.by/240/n23.html/ Биржа информации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191023004755/http://gazeta.grodno.by/240/n23.html |date=23 кастрычніка 2019 }} * [http://novychas.info/kultura/hrodna_bitva_paetau_transliava/ Новы час] * [http://www.3sektar.by/fest www.3sektar.by/fest Фестываль моладзевай журналістыкі “Твой Стыль”] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140320154726/http://3sektar.by/fest |date=20 сакавіка 2014 }} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] heicul2h7snfns43pllj4z7wbarnr1f Кведлінбургскія аналы 0 222874 5170630 4760220 2026-07-24T22:39:36Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170630 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}}{{вікіфікацыя}} '''Кведлінбургскія аналы''' ([[лацінская мова|лац.]] Annales Quedlinburgenses) — хроніка ад стварэння свету да [[1025]] года, якая апісвае, у асноўным, гісторыю тэрыторый, якія ўваходзілі ў [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэнную Рымскую імперыю]] ([[Германія]]), і бліжэйшых зямель. Аналы складзеныя ў першай палове [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]] ў жаночым Кведлінбургскім абацтве (каля горада [[Кведлінбург]]), ад якога яны і атрымалі сваю назву. Арыгінал рукапісу Кведлінбургскіх аналаў не захаваўся да нашага часу. Найбольш старая з існуючых копій, якая стала асновай для ўсіх наступных выданняў аналаў, была зроблена ў [[1556]] годзе ў [[Дрэздэн]]е. Аднак, у аснову гэтай копіі быў пакладзены ўжо дэфектны варыянт пратографа. Праз гэта ў аналах не захаваліся запісы цэлага шэрагу гадоў (напрыклад, адсутнічаюць перыяды [[874]]—[[909]] і [[964]]—[[983]]), а таксама цалкам згублены канчатак рукапісу <ref>У аналах, магчыма, была інфармацыя да 1030 года</ref>. Кведлінбургскія аналы, разам з Гільдэсгаймскімі і Вайсэнбургскімі аналамі, а таксама з аналамі Ламберта Херсфельдскага і хронікай Саксонскага аналіста, уваходзяць у Херсфельдскую групу аналаў. Сваю назву група атрымала ад Херсфельдскіх аналаў — адной з асноўных крыніц для ранніх частак усіх гэтых аналаў <ref>Древняя Русь в свете зарубежных источников. — М.: Логос, 2000. — С. 269—270. — 608 с. — ISBN 5-88439-088-2.</ref>. [[Файл:Quedlinburg asv2018-10 img48 Castle.jpg|міні|Кведлінгбургскае абацтва]] Мяркуецца, што аўтарам аналаў была жанчына, адна з манашак Кведлінбургскага манастыра. Блізкасць абацтва да аднаго з галоўных гарадоў Свяшчэннай Рымскай імперыі [[X стагоддзе|X стагоддзя]] і заступніцтва, якое аказвалі прадстаўнікам кіруючай Саксонскай дынастыі <ref>Некалькі абатыс Кведлінбургскага кляштара Х-ХІ стагоддзяў былі дачкамі германскіх імператараў</ref>, дазволілі аўтару аналаў уключыць у іх шмат дакладных і падрабязных звестак, якія носяць унікальны характар <ref name="ReferenceA">Люблинская А. Д. Источниковедение истории Средних веков. — Ленинград: Издательство Ленинградского университета, 1955. — С. 191. — 374 с.</ref>. [[Файл:Lietuvos vardas. The first name of Lithuania in writing 1009.jpg|міні|Фрагмент рукапісу Кведлінбургскіх аналаў з першай згадкай пра Літву]] Кведлінбургскія аналы ў сваёй ранняй частцы заснаваныя на працах Гераніма, Ісідара Севільскага і Беды Вялебнага. Аднак, тут жа прысутнічаюць запісы, у аснове якіх ляжаць звесткі з германскага народнага эпасу (апавяданні аб Атыле, Тэадарыху Бернскім, Адаакры і Бэўвульфе). Гэта найбольш раннія ў гісторыі запісы фрагментаў гэтых паданняў <ref>Збольшага германскі эпас быў запісаны ў ХІІІ стагоддзі</ref> і адзіныя, якія змяшчаюцца ў раннесярэдневяковых аналах <ref>Die Annales Queblinburgenses (англ.). Felice Lifshitz. The Medieval Rewiew. Проверено 20 марта 2010. Архивировано из первоисточника 20 апреля 2012</ref>. Пачатковая частка Кведлінбургскіх аналаў амаль не датавана, аднак з 702 года пачынаюцца гадавыя запісы, заснаваныя, у асноўным, на Херсфельдскіх аналах. У гэтай частцы амаль няма запазычаныхных сведчанняў (першы арыгінальны запіс датаваны [[852]] годам). З [[984]] года колькасць штогадовых запісаў узрастае, а з [[993]] года запісы адпавядаюць падзеям, якія адбываліся. Яшчэ большае павелічэнне звестак, якія ўтрымліваюцца ў аналах, адносіцца да перыяду пасля [[1008]], што, верагодна, сведчыць пра пачатак працы ў гэты час асноўнага аўтара Кведлінбургскіх аналаў, які працягваў з невялікімі перапынкамі сваю працу, па меншай меры, да 1025. У гэтай частцы змяшчаецца мноства ўнікальных звестак па гісторыі ўзаемаадносін Свяшчэннай Рымскай імперыі з яе славянскімі суседзямі (у асноўным, з Польшчай). Да ліку такіх сведчанняў ставіцца запіс [[1009]], у якім упершыню ў гістарычных крыніцах зафіксаваны тапонім Літва. Кведлінбургскія аналы абрываюцца, верагодна праз дэфект пратографа, на сярэдзіне запісаў аб падзеях 1025 <ref>Die Annales Queblinburgenses (англ.). Felice Lifshitz. The Medieval Rewiew.</ref>. У XI—XII стагоддзях звесткі з Кведлінбургскіх аналаў былі выкарыстаны ў некалькіх гістарычных творах: хроніках Цітмара Мерзебургскага і Саксонскага аналіста, Магдэбургскіх аналах, Вюрцбургскай хроніцы і Хроніцы біскупаў Гальберштату. Кведлінбургскія аналы — каштоўная гістарычная крыніца па гісторыі Свяшчэннай Рымскай імперыі канца X-першай трэці XI стагоддзяў, асабліва па адносінах імперыі з яе славянскімі суседзямі ў гэты час <ref name="ReferenceA"/>. {{Зноскі}} == Літаратура == * Кведлинбургские анналы // Немецкие анналы и хроники X—XI столетий / Перев. [[Дьяконов, Игорь Михайлович|И. М. Дьяконова]] и В. В. Рыбакова. — М.: Русский Фонд Содействия Образованию и Науке, 2012. — С. 15—89. == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Ann_Quedlinb/pred.phtml?id=8038|title=Кведлинбургские и Хильдесхаймские анналы. Введение|publisher=Восточная литература|access-date=10.1.2011|description=предисловие к изданию в MGH 1839 года|archive-url=https://www.webcitation.org/673f6AMlw?url=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Ann_Quedlinb/pred.phtml?id=8038|archive-date=20 красавіка 2012|url-status=live}} * {{кніга|загаловак=Annales Quedlinburgenses|спасылка=http://www.dmgh.de/de/fs1/object/goToPage/bsb00000870.html?pageNo=22|выдавецтва=[[Monumenta Germaniae Historica]] SS|месца=Hannover|год=1839|том=III|pages=22—90}} * {{кніга|загаловак=Die Annales Quedlinburgenses|спасылка=http://www.dmgh.de/de/fs1/object/goToPage/bsb00000719.html?pageNo=2|месца=Hannover|выдавецтва=Hahnsche Buchhandlung|год=2004|том=LXXII|allpages=680}} * {{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Ann_Quedlinb/frametext1.htm|title=Кведлинбургские анналы (до 909 года)|publisher=[[Восточная литература (сайт)|Восточная литература]]|access-date=20 марта 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/61CksLbVi?url=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Ann_Quedlinb/frametext1.htm|archive-date=25 жніўня 2011|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Ann_Quedlinb/frametext2.htm|title=Кведлинбургские анналы (910—1025 годы)|publisher=Восточная литература|access-date=20 марта 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/674Q6ngdf?url=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Ann_Quedlinb/frametext2.htm|archive-date=20 красавіка 2012|url-status=live}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Германскія хронікі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя сачыненні XI стагоддзя]] 73n4u3x8zbrohfpfu6p79gh4q2avmwi Трон: Спадчына 0 226320 5170660 5169653 2026-07-25T01:40:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170660 wikitext text/x-wiki {{пра|фільм 2010 года|фільм 1982 года|Трон (фільм)}} {{Значэнні|Трон}} {{Фільм |Беларуская назва = Трон: Спадчына |Арыгінальная назва = {{lang-en|Tron: Legacy}} |Выява = Tron Legacy poster.jpg |Памер = 260px |Жанр = |Рэжысёр = {{нп3|Джозеф Касінскі|Джозеф Касінскі|ru|Косински, Джозеф}} |Прадзюсар = Шон Бейлі<br/>Джэфры Сільвер<br/>Стывен Лісбергер |Сцэнарыст = {{нп3|Эдвард Кіціс|Эдвард Кіціс|ru|Китсис, Эдвард}}<br/>{{нп3|Адам Хоравіц|Адам Хоравіц|en|Adam Horowitz}}<br/>Браян Клугман<br/>Лі Стэрнхал |Акцёры = [[Гарэт Хедлунд]]<br/>[[Джэф Брыджэс]]<br/>[[Алівія Уайлд]]<br/>{{нп3|Брус Бакслейтнер|Брус Бакслейтнер|ru|Бокслейтнер, Брюс}}<br/>{{нп3|Майкл Шын|Майкл Шын|en|Michael Sheen}} |Аператар = {{нп3|Клаўдыа Міранда|Клаўдыа Міранда|en|Claudio Miranda}} |Кампазітар = [[Daft Punk]] |Кампанія = [[Walt Disney Pictures]]<br/>Sean Bailey Productions |Бюджэт = $170 мільёнаў<ref name="http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2010/12/box-office-tron-good-but-not-great-how-do-you-know-flops-yogi-bear-soft.html">{{cite news | url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2010/12/box-office-tron-good-but-not-great-how-do-you-know-flops-yogi-bear-soft.html | title='How Do You Know' flops; 'Tron' doesn't; and like the bear himself, 'Yogi' is soft | publisher=Tribune Company | work=[[Los Angeles Times]] | access-date=December 19, 2010 | author=Fritz, Ben}}</ref><ref name="BoxOfficeMojo"/> |Зборы = $400.1 мільёнаў<ref name="BoxOfficeMojo" /><ref name="the-numbers">{{cite web |url=http://www.the-numbers.com/movies/2010/TRON2.php |title=Tron: Legacy - Box Office Data, Movie News, Cast Information |publisher=Nash Information Services |work=The Numbers |access-date=April 8, 2011 |archive-date=22 жніўня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130822222349/http://www.the-numbers.com/movies/2010/TRON2.php |url-status=dead }}</ref> |Краіна = {{USA}} |Мова = англійская |Час = 127 хвілін<ref name=metro>{{cite web | url=http://metro.co.uk/2010/12/16/tron-legacy-jeff-bridges-film-review-613714/ | title=Tron: Legacy - The grid game that unfortunately lacks spark | work=Metro | access-date=May 6, 2012 | last=Ivan-Zadeh |first= Larushka}}</ref> |Год = 2010 |Папярэдні фільм = [[Трон (фільм)|Трон]] |Наступны фільм = <br /> |imdb_id = 1104001 }} «'''Трон: Спа́дчына'''» ({{lang-en|'''Tron: Légacy'''}}, таксама вядомы як '''«TR2N»''' і '''«Tron 2»''') — амерыканскі [[Кінафантастыка|навукова-фантастычны фільм]] [[2010]] года, выпушчаны студыяй «[[Walt Disney Pictures]]». Фільм з’яўляецца сіквелам фільма «[[Трон (фільм)|Трон]]» 1982 года. Рэжысёрам з’яўляецца [[Джозеф Касінскі]], адным з прадзюсараў — рэжысёр арыгінальнага фільма Стывен Лісбергер, аўтарамі сцэнарыя — Адам Хоравіц і Эдвард Кіціс. Сцэнарый заснаваны на апавяданні Хоравіца, Кіціса, Браяна Клугмана і Лі Стэрнхала. У фільме ігралі акцёры з арыгінальнага фільма «Трон» [[Джэф Брыджэс]] і [[Брус Бакслейтнер]], якія выконвалі ролі Кевіна Фліна і Алана Брэдлі, а таксама [[Гарэт Хедлунд]], [[Алівія Уайлд]], Бо Гарэт, [[Майкл Шын]] і Джэймс Фрэйн. Фільм распавядае пра сына Фліна Сэма (Хедлунд), які адказвае на паведамленне свайго даўно страчанага бацькі (Брыджэс) і патрапляе ў віртуальную рэальнасць пад назвай «Grid», дзе Сэм, яго бацька і [[алгарытм]] Квора (Уайлд) спыняюць злосную праграму «CLU» (Брыджэс) ад уварвання ў чалавечы свет. Цікавасць да стварэння сіквела «Трона» з’явілася пасля таго, як ён стаў культавым. Пасля доўгіх разважанняў праца над «Тронам: Спадчына» пачалася ў [[2005]] годзе, калі вытворцы нанялі Клугмана і Стэрнхала як аўтараў сцэнарыя. Касінскі быў прыцягнуты ў якасці рэжысёра праз два гады. Паколькі ён не быў аптымістычна настроены да аля-«[[Матрыца (фільм)|Матрыца]]» падыходу, ён патраціў шмат часу для развіцця прататыпа і асэнсавання сусвету «Трона: Спадчына». Асноўныя здымкі праходзілі ў [[Ванкувер]]ы на працягу 67 дзён вакол цэнтральнага бізнесавага раёна горада. Большасць сцэн былі знятыя ў {{нп3|Стэрэакінематограф|3D|ru|Стереокинематограф}}, дзесяць кампаній працавалі над візуальнымі эфектамі. Выкарыстоўваліся {{нп3|Хромакей|хромакей|en|Chroma key}} і іншыя метады, каб пры стварэнні эфектаў было больш свабоды. Музыка да фільма была напісана французскім дуэтам «[[Daft Punk]]», які ўключыў аркестравыя гукі ў [[Электронная музыка|электронную музыку]]. Кампанія «Disney» агрэсіўна рэкламіравала «Трон: Спадчына». Ён атрымаў змешаныя водгукі ад кінакрытыкаў, якія ў цэлым высока ацанілі эфекты і [[Tron: Legacy (саўндтрэк)|саўндтрэк]], але былі абыякавымі да развіцця персанажаў і акцёрскай ігры. Фільм сабраў больш за $ 400 млн у працягу свайго сусветнага паказу ў кінатэатрах, што робіць яго паспяховым. Ён заняў 11 месца ў рэйтынгу самых касавых фільмаў года. == Сюжэт == У 1989 годзе {{comment|Кевін Флін|Kevin Flynn}}, інжынер праграмнага забеспячэння і [[CEO|генеральны дырэктар]] ''Encom International'', знікае. Праходзіць дваццаць гадоў. Яго сын {{comment|Сэм|Sam}}, асноўны акцыянер ''Encom'', мала цікавіцца справамі кампаніі. Падчас штогадовага сходу савета дырэктараў ён крадзе аперацыйную сістэму. {{comment|Алан Брэдлі|Alan Bradley}}, выканаўчы дырэктар ''Encom'' і сябар бацькі Сэма, прыходзіць да яго, каб параіцца наконт дзіўнага паведамлення, якое прыйшло на [[пэйджар]] Алана з гульнявых аўтаматаў Фліна. Сэм выяўляе вялікі камп'ютар ў схаваным склепе, які раптам тэлепартуе яго да «''Grid''», [[Віртуальная рэальнасць|віртуальнай рэальнасці]], створанай яго бацькам, якая існуе ў камп'ютары ''Encom''<ref>{{cite journal|last1=Hinant|first1=Cindy|title=Grids Next Door|journal=Gnome|date=2012|volume=1 Winter|issue=1|pages=48–50|quote=Tron is an alternate, digital reality that exists within the company Encom’s computer mainframe. In this alternate universe, people (a.k.a. “Programs”) appear in the likeness of the “Users” that created them in the real world.}}</ref>. Ён хутка схоплены і адпраўлены на «''Гульні''», дзе ён вымушаны змагацца з праграмай у масцы пад назвай {{comment|Рынзлер|Rinzler}}. Калі Сэм атрымаў траўму і пачынае сыходзіць крывёй, Рынзлер разумее, што Сэм чалавек («''карыстальнік''») і прыводзіць яго да {{comment|CLU|Codified Likeness Utility}}, які нагадвае маладога Кевіна Фліна. CLU ледзь не забівае Сэма ў матчы светлацыклаў, але Сэма ратуе {{comment|Квора|Quorra}}, «''вучань''» Фліна, якая вязе яго да хованкі бацькі за межамі тэрыторыі, падкантрольнай CLU. Флін паказвае Сэму, што ён працаваў, каб стварыць «''ідэальную''» камп'ютарную сістэму і прызначыў CLU і {{comment|Трона|Tron}} (праграму забеспячэння бяспекі, створаную Аланам) яе творцамі. Падчас гэтага будаўніцтва, трыа выявіла «''ізаморфныя алгарытмы''», якія мелі патэнцыял для вырашэння розных загадак у галіне навукі, рэлігіі і медыцыны. CLU, лічачы іх небяспечнымі, здавалася, забіў Трона, і [[Генацыд|знішчыў]] ізаморфаў. Між тым, «''I/O партал''» які дазваляў перамяшчацца паміж двума светамі, зачыніўся, пакінуўшы Фліна ў пастцы ў сістэме. Цяпер, калі CLU атрымаў поўны кантроль, ён паслаў паведамленне для Алана, каб Сэм патрапіў у «''Grid''» і зноў адкрыў партал на некаторы час. «''Дыск асобы''» Фліна з'яўляецца галоўным ключом да «''Grid''» і адзіным спосабам перасекчы партал. CLU чакае Сэма, каб ён прывёў Фліна да партала, там ён зможа забраць дыск Фліна, прайсці праз партал і навязаць сваю ідэю дасканаласці чалавечаму свету. Супраць волі бацькі Сэм вяртаецца на тэрыторыю CLU па наводцы Кворы, каб знайсці {{comment|Зюса|Zuse}}{{efn|Алюзія з {{нп3|Конрад Цузе|Конрадам Цузе|en|Konrad Zuse}}, нямецкім стваральнікам камп’ютараў.}}, праграму, якая можа даць бяспечны праход да партала I/O. У клубе «''End of Line''» яго ўладальнік {{comment|Кастор|Castor}} спачатку кажа, што ён Зюс, але потым здраджвае Сэма. З'яўляюцца ахоўнікі CLU. У выніку бою Флін ратуе свайго сына, але Квора атрымала траўму і Зюс атрымлівае дыск Фліна. Зюс спрабуе гандлявацца з CLU за дыск, але CLU проста забірае дыск і знішчае клуб разам з Зюсам. Флін і Сэм хаваюцца на борце транспартнай праграмы «''Сонечны паруснік''», дзе Флін аднаўляе Квору і распавядае Сэму, што яна апошні пакінуты ў жывых ізаморф. Транспарт перахоплены караблём CLU; Квору захапляе Рынзлер, якога Флін прызнае як Трона, перапраграмаванага CLU. Сэм аднаўляе дыск Флін і ратуе Квору, а Флін бярэ пад кантроль светлавы знішчальнік на палётнай палубе. CLU, Рынзлер і некалькі ахоўнікаў пераследваюць трыа ў светлавых рэактыўных самалётах. Бачачы Фліна, Рынзлер успамінае сваё мінулае і свядома сутыкаецца з CLU, але CLU уцякае, а Трон падае ў мора сімуляцый уніз. CLU супрацьстаіць трыа ля парталу I/O, дзе Флін рэінтэгрыруецца з яго лічбавай копіяй, знішчаючы CLU разам з сабой. Квора, якая перад гэтым абмянялася дыскамі з Флінам, дае дыск Фліна Сэму, і яны разам збягаюць у рэальны свет. У зале гульнявых аўтаматаў Фліна Сэм робіць рэзервовае капіраванне і адключае сістэму. Затым ён знаходзіць Алана, які чакаў яго, і кажа яму, што ён плануе вярнуць кантроль над ''Encom'', прызначаючы Алана старшынёй праўлення. Сэм едзе на сваім матацыкле з Кворай, і яна бачыць яе першы сапраўдны ўзыход [[сонца]]. == Акцёры == [[Файл:Garrett Hedlund by Gage Skidmore.jpg|thumb|150px|Гарэт Хедлунд.]] [[Файл:Jeff Bridges by Gage Skidmore.jpg|thumb|150px|Джэф Брыджэс.]] [[Файл:OliviaWildeRestSDCCJuly10.jpg|thumb|150px|Алівія Уайлд.]] * [[Гарэт Хедлунд]] у ролі Сэмюэла «''Сэма''» Фліна, асноўнага акцыянера ''Encom International''. У ходзе расследавання знікнення бацькі, Сэм пераносіцца ў «''Grid''»<ref name="reuters">{{cite news |last=Kit |first=Borys |title=Little known actor lands lead in 'Tron' sequel |url=http://www.reuters.com/article/2009/01/07/us-tron-idUSTRE5061SZ20090107 |date=January 7, 2009 |work=Reuters/Hollywood Reporter |access-date=December 24, 2010 |publisher=Reuters |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525071946/http://www.reuters.com/article/2009/01/07/us-tron-idUSTRE5061SZ20090107 |archive-date=25 мая 2011 |url-status=dead }}</ref>. Хедлунд выйграў «''Дарвінаўскі працэс кастынгу''», падчас якога былі выпрабаваныя сотні акцёраў. Яго выбралі за тое, што ён меў «''унікальнае спалучэнне інтэлекту, розуму, гумару, погляду і цялеснасці''», што вытворцы і шукалі ў сыне Фліна. Акцёр ўпарта трэніраваўся, каб рабіць свае трукі самому<ref name=cast>{{cite video|title=Installing the Cast|location=''Tron: Legacy'' Blu-Ray|publisher=Walt Disney Home Video|year=2011}}</ref>. ** Оўэн Бест іграе сямігадовага Сэма Фліна. * [[Джэф Брыджэс]] у ролі Кевіна Фліна/CLU, экс-[[CEO|генеральнага дырэктара]] ''Encom International'' і стваральніка папулярнай аркаднай гульні «''Tron''» на аснове ўласнага досведу ў віртуальнай рэальнасці ''Encom''. Флін знік у 1989 годзе пры распрацоўцы «''лічбавай мяжы, што зменіць стан чалавека''». Брыджэс таксама іграе CLU (Codified Likeness Utility) з дапамогай лічбавага макіяжу і голасу за кадрам, у той час як Джон Рырдан іграе CLU фізічна. CLU з'яўляецца больш прасунутым увасабленнем арыгінальнай камп'ютарнай праграмы ўзлому Фліна, ён выкананы ў выглядзе «''дакладнай копіі яго самога''» ў «''Grid''»<ref>{{cite web|url=http://www.hitfix.com/articles/tron-legacy-director-talks-daft-punk-and-explicitly-not-making-another-matrix|title='Tron Legacy' director talks Daft Punk and explicitly not making another 'Matrix'|first=Gregory|last=Ellwood|publisher=HitFix|access-date=24 сакавіка 2015|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053056/http://www.hitfix.com/articles/tron-legacy-director-talks-daft-punk-and-explicitly-not-making-another-matrix|url-status=dead}}</ref>. * [[Алівія Уайлд]] у ролі Кворы, «''ізаморфнага алгарытма''», воіна і даверанай Кевіна Фліна ў «''Grid''». Флін ставіцца да яе, як яго «''вучня''» і надае ён шмат інфармацыі пра знешні свет, у які яна прагне патрапіць. Яна любіць чалавечую літаратуру, у прыватнасці, працы [[Жуль Верн|Жуля Верна]], і гуляе ў [[го]] з Флінам<ref name="usgo">{{cite web|url=http://www.usgo.org/news/2010/12/tron-captured/ |title=Tron, Captured « American Go E-Journal |publisher=Usgo.org |date=December 23, 2010 |access-date=April 29, 2011}}</ref>. Яна адзначае, што яе «''агрэсіўны стыль''» гульні звычайна спыняецца цярпеннем Фліна. Уайлд апісвае Квору падобнай [[Жанна д’Арк|Жанне д'Арк]]<ref name="http://blogs.wsj.com/speakeasy/2010/12/17/olivia-wilde-on-inspiration-and-empowerment-in-‘tron-legacy’/">{{cite news | url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2010/12/17/olivia-wilde-on-inspiration-and-empowerment-in-‘tron-legacy’/ | title=Olivia Wilde on Inspiration and Empowerment in ‘Tron: Legacy’ | work=Wall Street Journal | date=December 17, 2010 | author=Gilchrist, Todd | quote=In other interviews you talked about Joan of Arc being the inspiration for Quorra.}}</ref><ref name="ottawacitizen">{{cite web | url=http://www2.canada.com/ottawacitizen/news/artslife/story.html?id=3dfeaea0-c48c-4bf4-99ad-007114ffd41c | title=TRON actress juggles TV, movie roles | publisher=Ottawa Citizen | date=December 15, 2010 | author=Thompson, Bob | quote=There was Joan of Arc, because we wanted her to have an androgynous feel. But also Karen O of [the pop group] Yeah Yeah Yeahs, who, at the time, had this really funky, asymmetric bob. | access-date=24 сакавіка 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130224032418/http://www2.canada.com/ottawacitizen/news/artslife/story.html?id=3dfeaea0-c48c-4bf4-99ad-007114ffd41c | archive-date=24 лютага 2013 | url-status=dead }}</ref><ref name="complex" />. Яе прычоска зроблена пад уплывам спявачкі {{нп3|Карэн О|Карэн О|en|Karen O}}<ref name="ottawacitizen" />. Уайлд дадала, што, хоць «''[Квора] магла бы проста яшчэ адной спакуснай жанчынай у абцяжку''», для яе было важным звярнуцца да мужчын і жанчын<ref name="ottawacitizen" /><ref name="complex">{{cite web | url=http://www.complex.com/pop-culture/2010/12/tron-legacy-star-olivia-wilde-talks-nerd-laughs-appealing-to-both-sexes | title="TRON: Legacy" Star Olivia Wilde Talks Nerd Laughs & Appealing To Both Sexes | publisher=Complex.com | date=December 14, 2010 | author=Barone, Matt}}</ref><ref name="slashfilm-olivia">{{cite web | title = Interview: Olivia Wilde Talks 'Tron: Legacy' | first = Peter | last = Sciretta | url = http://www.slashfilm.com/interview-olivia-wilde-talks-tron-legacy/ | work = /Film | date = December 10, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101213145305/http://www.slashfilm.com/interview-olivia-wilde-talks-tron-legacy/ | archive-date = 13 снежня 2010 | url-status = dead }}</ref>, а персанаж стараўся пазбягаць тыповай жаночай ролі, лічачы наіўнасць і дзіцячую нявіннасць адэкватнай для такога «''арганізма, які развіваецца і вучыцца''». Роля Кворы змусіла Уайлд трэніравацца ў баявых мастацтвах<ref name=cast/>. * [[Брус Бакслейтнер]] у ролі Алана Брэдлі/Трона/Рынзлера, выканаўчага кансультанта ''Encom International''<ref>{{cite web |url=http://www.encominternational.com/people.htm |title=Encom International |publisher=Encom International |access-date=December 26, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710191722/http://www.encominternational.com/people.htm |archive-date=10 ліпеня 2011 |url-status=dead }}</ref> і блізкага сябра Кевіна Фліна. Пасля атрымання загадкавага паведамлення заклікае Сэма даследаваць яго паходжанне. Бакслейтнер таксама іграе Трона, праграму бяспекі, якую першапачаткова распрацаваў Брэдлі для кантролю праграмы кіравання майстар-Encom, а пазней перапраграмаваную Флінам, каб абараняць «''Grid''». Брэдлі так суадносіцца з Тронам, як Флін з CLU. * Майкл Шын у ролі Кастора/Зюса, яркай праграмы, якая мае клуб ''End of Line'' у верхняй частцы вежы ў сістэме<ref name="http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=57590">{{cite web | url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=57590 | title=Michael Sheen Confirmed for Tron Legacy | publisher=ComingSoon.net | work=Walt Disney Pictures | date=July 29, 2009 | access-date=August 4, 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009104004/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=57590 | archive-date=9 кастрычніка 2012 | url-status=dead }}</ref>. Шын апісвае сваю ролю як такую, што змяшчае элементы такіх выканаўцаў, як [[Дэвід Боўі]], {{нп3|Джоэл Грэй|Джоэл Грэй|ru|Грей, Джоэл}} з Кабарэ і трохі Франк-Н-Фёртэр з The Rocky Horror Show<ref>{{cite news | title = Michael Sheen interview for Tron: Legacy | url = http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/8176489/Michael-Sheen-interview-for-Tron-Legacy.html | work = [[The Daily Telegraph]] | publisher = Telegraph Media Group | quote = there’s Ziggy [Stardust] in there, there’s a bit of Joel Grey from Cabaret and a bit of Frank-N-Furter from the Rocky Horror Show. I like the idea of being a popular-culture jukebox of all of these things. | location=London | first=Chrissey | last=Iley | date=December 6, 2010}}</ref><ref name="http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/8176489/Michael-Sheen-interview-for-Tron-Legacy.html">{{cite web | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/8176489/Michael-Sheen-interview-for-Tron-Legacy.html | title=Michael Sheen interview for Tron: Legacy | publisher=The Telegraph | work=Daily Telegraph | date=December 6, 2010 | access-date=May 4, 2012 | author=Iley, Chrissey}}</ref>. * Джэймс Фрэйн у ролі Ярвіса, праграмы-правай рукі CLU і галоўнага афіцэра разведкі. Фрэйну прыйшлося пагаліць галаву, адбяліць бровы і насіць макіяж. Праламленне на шлеме Ярвіса змусіла Фрэйна зістацца пры хадзьбе. Фрэйн апісаў Ярвіса «''вясёлым, камічным персанажам''», лічачы яго «''больш чалавекам, у тым сэнсе, што ён памыляецца і робіць недарэчныя рэчы''» ў параўнанні з Касторам<ref>{{cite web | url=http://collider.com/tron-legacy-interview-james-frain/51305/ | title=James Frain Exclusive Interview TRON: LEGACY | publisher=Collider | date=December 27, 2010 | access-date=January 7, 2013 | author=Radish, Christina}}</ref>. * Бо Гарэт у ролі Гем, адной з чатырох праграм, вядомых як Сірэны. Сірэны даюць байцам арсенал, неабходны для ўдзелу ў гульнях, але ў той жа час дакладаюць пра ўсё Кастору<ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/photos/images-from-the-new-tron-legacy-trailer/1633471/4673026/photo.jhtml |title=Images From The New 'Tron Legacy' Trailer; MTV Movie News |publisher=[[Viacom]] |work=MTV.com |date=March 9, 2010 |access-date=March 9, 2010 |archive-date=14 сакавіка 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100314172509/http://www.mtv.com/photos/images-from-the-new-tron-legacy-trailer/1633471/4673026/photo.jhtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|last=Cutler |first=Rodney |url=http://www.esquire.com/women/women-we-love/beau-garrett-hot-1210 |title=Beau Garrett Hot - Video and Pics of Tron's Beau Garrett |publisher=Esquire |date=November 16, 2010 |access-date=April 29, 2011}}</ref>. * [[Daft Punk]] у ролі праграм-дыск-жакеяў у клубе Кастора ''End of Line''. * Стывен Лісбергер у ролі Шадыкса, бармэна ў клубе Кастора ''End of Line''<ref name="easter-eggs" /><ref name="aintitcool">{{cite web | date = March 16, 2010 | author = Eric "Quint" Vespe | title = Quint visits the set of TRON: LEGACY! | url = http://www.aintitcool.com/node/44298 | quote = This club featured cameos by Daft Punk (as DJs, naturally) and original director Steven Lisberger. }}</ref>. * Аніс Шэрфа — акцёр, які агучыў воіна ў масцы Рынзлера<ref name="easter-eggs">{{cite web |url=http://io9.com/5715324/15-easter-eggs-to-watch-out-for-in-tron-legacy |title=15 Easter eggs to watch out for in Tron Legacy |publisher=Gawker Media |work=io9 |date=December 20, 2010 |access-date=December 26, 2010 |archive-date=23 снежня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101223081841/http://io9.com/5715324/15-easter-eggs-to-watch-out-for-in-tron-legacy |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.popeater.com/2010/12/21/anis-cheurfa-tron-stunts/ |title='Tron: Legacy' Star Anis Cheurfa Talks 'Tricking' Stunts |publisher=PopEater.com |date=December 21, 2010 |access-date=April 29, 2011}}</ref>. Рынзлер названы ў гонар аўтара і адказнага рэдактара {{нп3|Lucasfilm|Lucasfilm|de|Lucasfilm}} Дж. В. Рынзлера<ref name="http://starwarsblog.starwars.com/index.php/2010/12/17/tron%E2%80%99s-%E2%80%9Crinzler%E2%80%9D-has-lucasfilm-connection/">{{cite web | url=http://starwarsblog.starwars.com/index.php/2010/12/17/tron%E2%80%99s-%E2%80%9Crinzler%E2%80%9D-has-lucasfilm-connection/ | title=Tron's Rinzler Has Lucasfilm connection | publisher=The Official Star Wars Blog | date=December 17, 2010 | access-date=December 18, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101220024418/http://starwarsblog.starwars.com/index.php/2010/12/17/tron%E2%80%99s-%E2%80%9Crinzler%E2%80%9D-has-lucasfilm-connection/ | archive-date=20 снежня 2010 | url-status=dead }}</ref>. Рынзлер, як паказана, з'яўляецца перапраграмаваным Тронам. Брус Бакслейтнер агучыў Рынзлера ў некалькіх радках дыялогу. * Джэфры Нордлінг у ролі Рычарда Макі, старшыні праўлення ''Encom''. * [[Кіліян Мёрфі]] ў ролі Эдварда Дылінджэра-малодшага, начальнік каманды канструктарскага праграмнага забеспячэння ''Encom'' і сына былога старэйшага выканаўчага дырэктара ''Encom'' Эда Дылінджэра (малюецца {{нп3|Дэвід Уорнер|Дэвід Уорнер|ru|Уорнер, Дэвид}} у «''[[Трон (фільм)|арыгінальным фільме]]''»)<ref name="http://blogs.indiewire.com/theplaylist/which_actor_makes_a_surprise_cameo_in_tron_legacy_and_is_maybe_set_up_as_a_">{{cite web | url=http://blogs.indiewire.com/theplaylist/which_actor_makes_a_surprise_cameo_in_tron_legacy_and_is_maybe_set_up_as_a_ | title=Which Actor Makes A Surprise Cameo In 'Tron: Legacy' (And Is Maybe Set Up As A Future Villain)? | publisher=Indiewire | work=The Playlist | date=December 7, 2010 | access-date=May 6, 2012 | author=Jagernauth, Kevin | archive-url=https://web.archive.org/web/20130224032034/http://blogs.indiewire.com/theplaylist/which_actor_makes_a_surprise_cameo_in_tron_legacy_and_is_maybe_set_up_as_a_ | archive-date=24 лютага 2013 | url-status=dead }}</ref>. * Серында Свон і Яя ДаКоста з'яўляюцца ў ролі сірэн<ref>{{cite web|title=ANTM Alum Yaya DaCosta Lands Role in Tron: Legacy|url=http://www.wetpaint.com/americas-next-top-model/articles/antm-alum-yaya-dacosta-lands-role-in-tron-legacy|access-date=December 17, 2010}}</ref>. == Тэмы == [[File:Ingres coronation charles vii.jpg|thumb|left|132px|upright|Персанаж Кворы змадэляваны з [[Жанна д’Арк|Жанны д'Арк]].]] У фільме ёсць некалькі спасылак на рэлігійныя тэмы, якія тычацца [[хрысціянства]] і [[будызм]]у. Персанаж ​​Алівіі Уайлд, Квора, падобны да гістарычнай [[Каталіцтва|каталіцкай]] фігуры [[Жанна д’Арк|Жанны д'Арк]]<ref name="io9" />. Уайлд шукала натхненне з шасці месяцаў да пачатку вытворчасці фільма. Яна разам з Касінскі супрацоўнічала з пісьменнікамі наконт напісання персанажаў, каб Квора мела характарыстыкі Жанны д'Арк<ref name="io9" />. Уайлд ацэньвала асаблівасці свайго персанажа: «''Яна гэта наўрад ці вельмі моцны воін, але яна цалкам самаадданая. Акрамя таго, яна лічыць, што яна ў сувязі з нейкімі вышэйшымі сіламі і мае адну нагу ў іншым свеце. Усё гэта элементы Кворы''»<ref name="io9" />. Так як яна ўвасабляе канцэпцыю {{нп3|андрагінія|андрагініі|ru|Андрогиния}}, вытворцы задумалі Квору менавіта з такога пункту гледжання, у прыватнасці, даючы ёй кароткую стрыжку<ref name="io9" />. Таксама ёсць думка, што персанаж Кворы падобны да [[Персефона|Персефоны]]<ref>{{cite web| url= http://www.academia.edu/5035251/Resurrecting_the_Maiden_From_Hades_to_the_Grid | title= Resurrecting the Maiden: From Hades to the Grid | first=Lloyd| last=Graham| access-date=2013-11-10}}</ref>. Брыджэс выказаў меркаванне, што «''Трон: Спадчына''» — сучасны міф, дадаўшы, што ідэі, намякаючыя на ​​тэхнічны прагрэс, былі шырока распаўсюджаныя на працягу ўсяго фільма. Для Сірыяка Ламара з {{нп3|io9|io9|uk|io9}} падыход фільма да тэхналогіі нагадваў {{нп3|Коан|коан|ru|Коан}}<ref name="io9" />. «''Адной з рэчаў, якія прывялі мяне да гэтага фільма''», пацвердзіў Брыджэс, «''была ідэя дапамогі ў стварэнні сучаснага міфу, які дапаможа нам арыентавацца ў гэтых тэхналагічных водах[…]. Але гэта адбываецца так хутка, што, калі вы прымаеце рашэнне, вы можаце пайсці далёка па няправільнаму шляху. Падумайце аб аднаразовых пластыкавых бутэльках з вадой. Адкуль гэта ўзялося? Хто гэта вырашыў? Вы можаце зрабіць некалькі глыткоў вады[…], а бутэлькі не распадаюцца цалкам. Мікраскапічныя жывёлы ядуць пластык, а рыбы ядуць мікраспапічных жывёл, і мы ўсе звязаныя. Гэта канчатковае становішча тут''»<ref name="io9">{{cite web|url=http://io9.com/5713435/jeff-bridges-and-olivia-wilde-tell-us-about-the-zen-of-tron-legacy|title=Jeff Bridges and Olivia Wilde say Tron Legacy is all about religion|first=Cyriaque|last=Lamar|publisher=io9|date=December 14, 2010|access-date=April 23, 2012|archive-date=4 красавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404103816/http://io9.com/5713435/jeff-bridges-and-olivia-wilde-tell-us-about-the-zen-of-tron-legacy|url-status=dead}}</ref>. Паводле слоў сцэнарыста Адама Хоравіца, Касінскі заявіў, што ўніверсальнай тэмай фільма было «''знаходжанне чалавечай сувязі ў лічбавым свеце''». Яны следавалі «''падыходу да свету з пункту гледжання персанажа, выкарыстоўваючы Кевіна Фліна ў якасці арганізацыйнага прынцыпу, і засяроджванні на эмацыянальных адносінах з бацькам і сынам і іх прымірэнні, якое прыносіць глыбокія павароты ў іх жыцці''»<ref name="ewwrit" />. == Папярэдняя вытворчасць == === Пачатак === Стывен Лісбергер пераехаў у [[Бостан]], [[Масачусетс|штат Масачусетс]] з [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], [[Пенсільванія|штат Пенсільванія]], у 1970-х гадах, каб працягнуць кар’еру ў {{нп3|Камп'ютарная анімацыя|камп'ютарнай анімацыі|ru|Компьютерная анимация}}<ref name=latimes22/>. Вытворчасць камп’ютарнай анімацыі была засяроджаная ў асноўным у [[Лос-Анджэлес]]е, таму ў Лісбергера было вельмі мала канкурэнцыі: «''Ніхто тады не рабіў галівудскія рэчы, так што не было ніякай канкурэнцыі, і ніхто не казаў нам, што мы не маглі гэта рабіць''»<ref name=latimes22/>. Пазней ён выпусціў амерыканскі навукова-фантастычны фільм «''[[Трон (фільм)|Трон]]''» для ''[[The Walt Disney Company|Walt Disney Productions]]'', першы камп’ютарна-анімацыйны поўнаметражны фільм<ref name=latimes22/>. Хоць фільм атрымаў крытычную ацэнку<ref>{{cite news | last = Ebert | first = Roger | title = ''Tron'' | work = Chicago Sun-Times | date = January 1, 1982 | url = http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19820101/REVIEWS/201010350/1023 | access-date = 2008-07-09 | archive-url = https://archive.today/20120915/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19820101/REVIEWS/201010350/1023 | archive-date = 15 верасня 2012 | url-status = dead }}</ref><ref>{{rotten-tomatoes|id=tron|Tron}}</ref> і сабраў невялікія кошты (сукупныя зборы па Паўночнай Амерыцы былі ўсяго 33 мільёны долараў), прадзюсару Шону Бейлі, які глядзеў фільм са сваім бацькам і Лісбергерам, вельмі спадабаўся гатовы матэрыял<ref name=latimes22>{{cite web|url=http://herocomplex.latimes.com/2010/12/21/tron-legacy-is-a-heritage-moment-for-steven-lisberger/|title='Tron: Legacy' is a heritage moment for Steven Lisberger|first=Geoff|last=Boucher|work=[[Los Angeles Times]]|publisher=Tribune Company|date=December 12, 2012|access-date=April 22, 2012}}</ref>. Нягледзячы на тое, што «''[[Трон (фільм)|Трон]]''» прадаваўся ніжэй чаканняў студыі Дыснея<ref name=latimes22/>, пазней яна распрацавала [[Культавы фільм|культ]], які падсілкаваўся спекуляцыямі пра меркаваную цікавасць [[Pixar]] у стварэнні сіквела ў [[1999]] годзе<ref>{{cite web|url=http://www.zdnet.com/news/pixar-studios-to-remake-disneys-tron/102870|title=Pixar Studios to remake Disney's Tron?|first=Richard|last=Berry|publisher=ZDNet|date=July 24, 1999|access-date=April 22, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20010418103554/http://www.zdnet.com/zdnn/stories/news/0,4586,2301037,00.html|archive-date=18 красавіка 2001|url-status=live}}</ref>. Чуткі пра сіквел фільма «''Трон''» дадаткова запальваюцца пасля выпуску {{нп3|Шутэр ад першай асобы|шутэра|en|First-person shooter}} «''{{нп3|Tron 2.0|Tron 2.0|en|Tron 2.0}}''» у 2003 годзе. Лісбергер намякнуў, што трэці аповяд можа быць зроблены ў залежнасці ад камерцыйнага поспеху гульні<ref name=boston22>{{cite web|url=http://www.boston.com/ae/movies/articles/2003/09/17/tron_20_video_game_is_sequel_to_cult_sci_fi_movie/|title='Tron 2.0' video game is sequel to cult sci-fi movie|first=Anthony|last=Breznican|work=[[The Boston Globe]]|publisher=The New York Times Company|date=September 17, 2003|access-date=April 22, 2012}}</ref>. === Канцэпцыя === [[File:Joe Kosinski by Gage Skidmore.jpg|thumb|upright|Касінскі, які імкнуўся пазбегнуць формулы, якая выкарыстоўваецца ў [[Матрыца (фільм)|Матрыцы]], распрацаваў прататып сусвету «''Трона: Спадчына''» на ранніх стадыях вытворчасці.]] Планы па стварэнні «''Трона: Спадчына''» пачалі матэрыялізавацца ў [[2005]] годзе, калі ''Walt Disney Pictures'' наняла сцэнарыстаў Браяна Клугмана і Лі Стэрнхала як аўтараў сцэнарыя для фільма. Яны нядаўна скончылі пісаць сцэнарый для фільма «''Воін''»<ref name=variety23/>. Згодна з аглядальнікам ''Variety'' Майклам Флемінгам, Клугман і Стэрнхал адчувалі, што «''свет дагнаў арыгінальную канцэпцыю Лісбергера''»<ref name=variety23/>. Клугман сказаў: «''Ён запомніўся не толькі за сцэнарый, але і за візуальны стыль, які ніхто ніколі не выкарыстоўваў. Мы сумясцілі іх, прымаючы ідэі, якія прымяняюцца у цяперашні час, і мы адчуваем, што фільм мае шанец спадабацца маладой аўдыторыі''»<ref name=variety23>{{cite web|url=http://www.variety.com/article/VR1117916245|title=Mouse uploads 'Tron' redo|first=Michael|last=Fleming|work=Variety|publisher=Reed Business Information|date=January 12, 2005|access-date=April 22, 2012}}</ref>. У [[2007]] годзе кіраўнікі ''Walt Disney Studios'' пачалі весці перамовы з Джозефам Касінскі, каб ён стаў прадзюсарам «''Трона: Спадчына''». Касінскі прызнаў, што ў той час ён не быў зацікаўлены ў ідэі, але з цягам часу зацікавіўся<ref name=coll22>{{cite web|url=http://collider.com/joseph-kosinski-interview-tron-legacy-reshoots-black-hole-oblivion/51128/|title=Director Joseph Kosinski Exclusive Interview TRON: LEGACY; Reveals the Extent of the Re-shoots|first=Christina|last=Radish|publisher=Collider|date=September 26, 2010|access-date=April 22, 2012}}</ref>. Касінскі сустрэўся з Бейлі, прэзідэнтам вытворчасці на ''Walt Disney Pictures''. «''Disney валодае маёмасцю „Трона“''», заявіў Бейлі. «''Вы ведаеце гэта? Вы зацікаўлены? Што будзе, як Вы думаеце? У свеце пост-„Матрыцы“ як вы вярнецеся ў свет „Трона“?''»<ref name=coll22/>. Касінскі хацеў зразумець агульную атмасферу фільма і не хацеў выкарыстоўваць [[інтэрнэт]] або формулу фільмаў серыі Матрыца ў якасці мадэлі. Касінскі папрасіў Бейлі пазычыць яму грошы для таго, каб стварыць прататып сусвету «''Трона: Спадчына''», які быў у канчатковым рахунку прадстаўлены ў 2009 годзе ў Сан-Дыега Comic-Con International. «''Такім чынам, мы пайшлі ў Disney''», ён успамінаў, «''і я сказаў ім: 'Мы можам гаварыць пра гэта ўвесь дзень, але для таго, каб сапраўды атрымаць тое ж самае, што мне трэба, каб паказаць вам, як гэты свет выглядае і адчувае сябе, дайце мне трохі грошай і дазвольце мне зрабіць невялікі тэст, які дасць вам падказку на працягу некалькіх хвілін пасля яго'''»<ref name=coll22/>. Паколькі Касінскі — выпускнік архітэктурнай школы [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскага ўніверсітэта]], гэта адыграла вырашальную ролю ў канцэптуалізацыі сусвету «''Трона: Спадчына''»<ref name=coll22/>. Яго падыход да прататыпаў адрозніваецца ад іншых [[рэжысёр]]аў, таму што, у адпаведнасці з Касінскі, ён працаваў «''з пункту гледжання дызайну''»<ref name=coll22/>; «''Некаторыя з маіх любімых рэжысёраў прышлі з-за меж кінабізнесу, таму мой падыход адрозніваецца ад іншых рэжысёраў, але дызайн мае вялікае значэнне для гэтага фільма, таму што ўвесь свет мае быць зроблены з нуля''». Лісбергер пазней заявіць, што ён пакінуў працяг у іншую каманду вытворчасці, таму што «''пасля трыццаці гадоў я не хацеў канкурыраваць з самім сабой''», і, каб пагледзець, як наступнае пакаленне справіцца з тым, што змяшчаецца ў «''Троне''» — «''Калі б я прынёс сваю „Grid“, гэта было б як у тых фільмах [[Клінт Іствуд|Клінта Іствуда]], дзе старыя хлопцы ідуць у космас''». У адрозненне ад Касінскі яго ўзрост быў перашкаджаючым фактарам: «''Я не магу працаваць па шаснаццаць гадзін у дзень і глядзець на дваццаць пяць манітораў большую частку гэтага часу''»<ref name=lis/>. === Напісанне === {{Урэзка | Выраўноўванне = right | Шырыня = 20% | Змест = «''Мы дзеці „Трона“. Мы выраслі на ім. Ён сапраўды дапамог сфарміраваць нас і даць нам захапленне магчымасцямі тэхналогіі і кіно і ўсяго такога. Гэта адна з прычын, чаму мы робім тое, што мы робім''»<ref name=horkit/>{{oq|en|For us, it was if we’re going to revisit this movie and try to take it forward, we’re the children of ''Tron''. We grew up on it. It informed us. It really helped shape us and get us excited about the possibilities of technology and film and all that stuff. It’s one of the reasons we’re doing what we’re doing – so in that way its like how can we approach this movie in a way that as writers we have an emotional entry point ourselves}}. }} Неўзабаве пасля найму Касінскі Бейлі знайшоў сцэнарыстаў Адама Хоравіца і Эдварда Кіціса, якія апісвалі сябе як «''апантаныя „Тронам“''». Хоравіц пазней сцвярджаў, што задача складалася ў тым, каб «''успомніць першы фільм, працягнуць гісторыю, пашырыць яе, перанесці яе ў іншае месца і адкрыць прастору для новых прыхільнікаў''». Кіціс сцвярджаў, што фільм будзе пачынаць цалкам новую міфалогію, у якой мы «''толькі драпіны на паверхні''»<ref name=launch>{{cite video|title=Launching the Legacy|location=''Tron: Legacy'' Blu-Ray|publisher=Walt Disney Home Video|year=2011}}</ref>. Хоравіц і Кіціс стварылі працяг гісторыі, дапрацоўвалі сюжэт з Бейлі і Касінскі на працягу двух дзён у Ла Кінце. Аўтары таксама мелі кансультацыі з Лісбергерам, каб ведаць погляд стваральніка на новую гісторыю<ref name=collzs/>. Каманда Pixar дапамагла ў дадатковых здымках пасля паказу чарнавых работ у сакавіку 2010 года<ref>{{cite web|url=http://insidemovies.ew.com/2010/07/13/tron-legacy-michael-arndt-brad-bird/|title='Tron: Legacy' exclusive: Disney looks to Pixar for help; hires screenwriters Michael Arndt and Brad Bird to beef up script|first=Nicole|last=Sperling|work=[[Entertainment Weekly]]|date=2010-07-21|access-date=2013-01-03|archive-date=5 кастрычніка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121005125743/http://insidemovies.ew.com/2010/07/13/tron-legacy-michael-arndt-brad-bird/|url-status=dead}}</ref>, якія дапамаглі, у прыватнасці, развіць сюжэтную лінію Сэма<ref>{{cite web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20441364,00.html|title='TRON: Legacy': Disney's Big Gamble|first=Adam B.|last=Vary|work=[[Entertainment Weekly]]|date=2010-11-20|access-date=2013-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530032610/http://www.ew.com/ew/article/0,,20441364,00.html|archive-date=30 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Сцэнарысты прывялі «''{{нп3|Чараўніка з краіны Оз (фільм, 1939)|Чараўніка з краіны Оз|ru|The Wizard of Oz (1939 film)}}''» у якасці крыніцы тэматычнага ўздзеяння на «''Трон: Спадчына''» ў напісанні сцэнарыя. «''Яны абодва маюць вельмі падобныя ДНК. Ты апынуўся ў гэтым свеце, і ты хочаш вярнуцца дадому і што такое дом? Ён шмат у чым чынам натхніў нас''» — сказаў Кіціс. Ён таксама дадаў, што яны павінны былі ўключаць у сябе «''эмацыйны стрыжань, каб узяць нас у сюжэт, або ж ён проста становіцца кучай хадоў з прыколамі і іншым''», у рэшце рэшт вырашана было дадаць таямнічы лёс Фліна і даць яму легендарную аўру — «''Кевін Флін быў Стывам Джобсам, Білам Гейтсам і Джонам Ленанам у адным''»<ref name=horkit>{{cite web|url=http://collider.com/edward-kitsis-adam-horowitz-interview-tron-legacy/57278/|title=Screenwriters Edward Kitsis and Adam Horowitz Interview TRON: LEGACY|first=Tommy|last=Cook|publisher=Collider|date=October 30, 2010|access-date=April 23, 2012}}</ref>. Аўтары вырашылі стварыць характар ​​CLU як злога варыянта «''як вы паглядзіце на маладога сябе, (…), гэта хлопец, [які] думаў, што ён усё ведаў, але ён сапраўды нічога не ведаў''». Брыджэсу спадабалася ідэя двайной перспектывы, ён дапамагаў пісьменнікам у характэрызацыі Фліна як сангвінічнага майстра [[дзэн]], прапаноўваючы ім атрымаць натхненне з розных будыйскіх тэкстаў<ref name=ewwrit>{{cite web|url=http://insidemovies.ew.com/2010/12/23/tron-lost-adam-horowitz-eddie-kitsis-interview-tv/|title='TRON: Legacy' and 'Lost' writers discuss rebooting the sci-fi landmark and their new TV projects|first=Jeff|last=Jensen|work=[[Entertainment Weekly]]|date=2010-12-03|access-date=2013-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530044833/http://insidemovies.ew.com/2010/12/23/tron-lost-adam-horowitz-eddie-kitsis-interview-tv/|archive-date=30 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Частка канцэпцый выйшла пасля супрацоўніцтва прадзюсара з навукоўцамі Каліфарнійскага тэхналагічнага інстытута і Лабараторыі рэактыўнага руху, напрыклад, ізаморфныя алгарытмы і лічбаванне арганічнага рэчыва<ref name=launch/>. Хоравіц паказаў, што фільм будзе ўтрымліваць шмат бітваў святлацыклаў, і сцвярджаў, што сцэнарый для сцэн быў «''неверагодна падрабязным''»<ref name=collzs>{{cite web|url=http://collider.com/edward-kitsis-adam-horowitz-interview-tron-legacy-screenwriters/63460/|title=Exclusive Interview with TRON: LEGACY Screenwriters Edward Kitsis and Adam Horowitz|first=Stev|last=Weintraub|date=December 4, 2010|publisher=Collider|access-date=April 23, 2012}}</ref>. Для дыскавай гульні Хоравіц і Кіціс напісалі чарнавы варыянт сцэны і паслалі сцэнарый Касінскі<ref name=collzs/>. «''Ён апісаў асноўныя платформы''», сказаў Хоравіц «''якія потым зліваюцца, а затым, калі вы ідзеце ад раўнда да раўнда, яны накшталт збіраюцца разам, як вы бачыце ў фільме''»<ref name=collzs/>. Касінскі накіраваў розныя эскізы сцэны для пісьменнікаў і часта перагледжваў сцэнарый. Кіціс думаў, што ілюстраванне гісторыі персанажа было найбольш складанай задачай у сцэнарыі ''Трона: Спадчына''<ref name=collzs/>. Аўтары супрацоўнічалі з творчым працэсам на ўсіх этапах вытворчасці, што было карысна, асабліва ўлічваючы цяжкасці апісання лічбавага свету, што «''па самой сваёй прыродзе не з'яўляецца асноўнай працай сцэнарыста''»<ref name=ewwrit/>. == Вытворчасць == === Распрацоўка === [[File:Tron2.jpg|thumb|left|Пачатковы лагатып сіквела з тэставых здымак у Comic-Con 2008.]] У [[San Diego Comic-Con International]] 2008 быў паказаны папярэдні трэйлер (маркіраваны як '''TR2N''', рэжысёрам быў Джозеф Касінскі). Гэта быў сюрпрыз для гасцей фестывалю. У трэйлеры жоўта праграма змагаецца з сіняй праграмы, і відаць Джэфа Брыджэса ў ролі маладога Кевіна Фліна. У канцы трэйлера жоўтая праграма паказала свой твар, які з'явіўся ідэнтычны праграме Фліна CLU (падобны на маладога Фліна ў «''[[Трон (фільм)|Троне]]''»). У той час як трэйлер не пацвярдзіў, што працяг «''Трона''» быў у вытворчасці, ён паказаў, што ''Disney'' сур'ёзна думае аб сіквеле. У інтэрв'ю ''Sci-Fi Wire'' Брыджэс сказаў, што тэставыя кадры наўрад ці з'явяцца ў гатовым фільме<ref>{{cite web |last=Topel |first=Fred |url=http://blastr.com/2009/12/jeff-bridges-reveals-the.php |title=Jeff Bridges reveals the secret of his two Tron Legacy roles |publisher=Sci Fi Wire |access-date=March 9, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101065243/http://blastr.com/2009/12/jeff-bridges-reveals-the.php |archive-date=1 лістапада 2010 |url-status=dead }}</ref>. [[23 ліпеня]] [[2009]] года ''Disney'' паказаў назву фільма ў іх групе на Comic-Con. Брыджэс патлумачыў, што назва — спасылка на тэму аповяду: «''Гэта ў асноўным гісторыя аб пошуку сынам свайго бацькі''». Яны таксама паказалі трэйлер падобны таму, што паказана на Comic-Con 2009, але з абноўленымі візуальнымі эфектамі. У той час, у фільма толькі што завяршылася вытворчасць і быў яшчэ год пост-прадакшну. Паколькі нічога са знятага матэрыялу знутры камп'ютарнага свету не была скончаная, яны паказалі канцэпт-малюнкі з вытворчасці. Яны ўключалі распазнавач, які быў абноўлены з арыгінальнага фільма. Таксама былі паказаны дыскавыя баі, якія былі ўзятыя з арыгінальнага фільма. Арэна настроена так, што поле гульні арганічна мяняецца, і ўсе 16 гульняў адбываюцца ў той жа час. Таксама палі аб'ядноўваюцца ў рэальным часе, пакуль апошнія два дыскавыя ваяры не сустрэнуцца<ref>{{cite web|url=http://www.slashfilm.com/comic-con-tron-2-retitled-tron-legacy-imax-3d-concept-art-and-new-scene-revealed/|title=Comic-Con: Tron 2 Retitled TRON Legacy; IMAX 3D; Concept Art and New Scene Revealed|date=July 23, 2009|first=Peter|last=Sciretta|publisher=/Film|access-date=January 7, 2013}}</ref>. У фільме таксама з'явіліся светлацыклы<ref name="plotgettinghot">{{cite web |last=Anders |first=Charlie Jane |title=More Details About Tron 2's Shakespearean Tragedy – With Lightcycles! |url=http://io9.com/5162949/more-details-about-tron-2s-shakespearean-tragedy---with-lightcycles |publisher=Gawker Media |work=Io9 |date=March 2, 2009 |access-date=April 25, 2009 |archive-date=31 кастрычніка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141031183918/http://io9.com/5162949/more-details-about-tron-2s-shakespearean-tragedy---with-lightcycles |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |first=Meredith |last=Woerner |title=Tron 2's Budget Falls Short Of 300&nbsp;Million, Dashing Our Dreams Of Building Actual Light Cycle |url=http://io9.com/5210979/tron-2s-budget-falls-short-of-300-million-dashing-our-dreams-of-building-actual-light-cycle |publisher=Gawker Media |work=io9 |date=April 14, 2009 |access-date=April 25, 2009 |archive-date=31 кастрычніка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141031183832/http://io9.com/5210979/tron-2s-budget-falls-short-of-300-million-dashing-our-dreams-of-building-actual-light-cycle |url-status=dead }}</ref> з новым дызайнам Даніэля Саймана<ref name="lightcycle">{{cite web |first=Annalee |last=Newitz |title=The Space Car Artist Who Will Make the Tron 2 Lightcycles Throb |url=http://io9.com/5156323/the-space-car-artist-who-will-make-the-tron-2-lightcycles-throb |publisher=Gawker Media |work=io9 |date=February 19, 2009 |access-date=April 25, 2009 |archive-date=5 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905150030/http://io9.com/5156323/the-space-car-artist-who-will-make-the-tron-2-lightcycles-throb |url-status=dead }}</ref>. Згодна з прэс-канферэнцыяй у Comic-Con 2008, новы аўтамабіль з'явіцца пад назвай «''Light Runner''», гэта двухмесная версія светлацыкла. Ён вельмі хуткі і мае унікальную здольнасць ісці па «''Grid''» сваім ходам. Будзе і ўласны светлацыкл Кевіна Фліна, «''Светлацыкл другога пакалення''», зроблены ў 1989 годзе Флінам і па-ранейшаму самы хуткі ў «''Grid''». Ён ўключае ў сябе некаторыя погляды з абодвух фільмаў<ref>{{cite web | url=http://www.slashfilm.com/comic-con-tron-2-retitled-tron-legacy-imax-3d-concept-art-and-new-scene-revealed/ | title=Comic-Con: Tron 2 Retitled TRON Legacy; IMAX 3D; Concept Art and New Scene Revealed | publisher=Slashfilm.com | work=Disney | date=August 25, 2008 | access-date=July 25, 2009 | author=Sciretta, Peter}}</ref>. Мадэль светлацыкла ў натуральную велічыню выставілі на ўсеагульны агляд на стэндзе ў Fan Expo 2009 у [[Таронта]] 28-30 жніўня 2009 года разам з адмысловай прэзентацыяй матэрыялу з вытворчасці. Быў паказаны кусок з фільма, дзе сын Фліна, які ўваходзіць у закрыты аркадны зал, гуляе ў аркадную гульню «''Трон''», заўважвае праход у сцяне ззаду гульні і ўваходзіць туды, а праход зачыняецца. Сын Фліна робіць візіт да зала пасля таго, як Алан Брэдлі атрымлівае паведамленне з адключанага нумара тэлефона аркады. Зняты матэрыял выкарыстоўваецца затым у якасці часткі трэйлера, апублікаванага [[5 сакавіка]] [[2010]] года. Персанаж Ёры і яе карыстальніка, доктара Лоры Бейнс, не з'яўляюцца ў далейшым, хоць фільм мяркуе, што Алан Брэдлі жанаты з Лорай. Заўзятары прасілі актрысу Сіндзі Морган зняцца ў фільме актыўнымі кампаніямі ў Інтэрнэце, такіх як «''Yori Lives''» на [[Facebook]], якаія не залежалі ад самой Морган. «''Усё, што я ведаю, гэта тое, што я бачу ў Інтэрнэце''», сказала Морган. «''Я вельмі ўсхваляваная і кранутая рэакцыяй заўзятараў і людзей, якія будуць размаўляць аб першым і як ён будзе адносіцца з другім. Я не магу сказаць вам, якую цеплату я атрымліваю ад гэтага. Гэта так шмат азначае''». Ніхто ад «''Трона: Спадчына''» не звязаўся з Морган, і яна прама не гаварыла з кім-небудзь з акцёраў і здымачнай групы сіквела<ref>{{cite web | url=http://www.blastr.com/2010/02/trons_cindy_morgan_talks.php | title=Tron's Cindy Morgan talks: Why she's not in Legacy | publisher=Sci Fi Wire | date=February 18, 2010 | author=Topel, Fred | access-date=29 сакавіка 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140528033336/http://www.blastr.com/2010/02/trons_cindy_morgan_talks.php | archive-date=28 мая 2014 | url-status=dead }}</ref>. У ролі доктара Лоры Бейнс Сіндзі Морган выступіла з Брусам Бакслейтнерам (Алан Брэдлі) у прэс-канферэнцыі ''Encom'' у [[Сан-Францыска]] [[2 красавіка]] 2010 года. === Здымкі === [[File:Mahakaya 1 (1).jpg|thumb|Частка Ванкувера, якая была знятая ў «''Троне: Спадчына''».]] [[Файл:Garrett Hedlund and Jeff Bridges by Gage Skidmore.jpg|right|thumb|Хедлунд і Брыджэс на [[Comic-Con]] 2010.]] Асноўныя здымкі праходзілі ў [[Ванкувер]]ы, [[Брытанская Калумбія]], у красавіку 2009 года<ref name="http://www.firstshowing.net/2009/disneys-tron-2-also-going-to-cost-300-million-to-make/">{{cite web | url=http://www.firstshowing.net/2009/disneys-tron-2-also-going-to-cost-300-million-to-make/ | title=Disney's Tron 2 Also Going to Cost $300 Million to Make?! | publisher=FirstShowing.com | date=April 9, 2009 | access-date=May 4, 2012 | author=Billington, Alex}}</ref>, і працягваліся прыкладна 67 дзён<ref name=cgaarch>{{cite web |title = Interview with Joe Kosinski (Director of TRON Legacy) |first = Jeff |last = Mottle |url =http://www.cgarchitect.com/2011/02/interview-with-joe-kosinski-director-of-tron-legacy |publisher = CGarchitect |year = 2010 |access-date =June 14, 2012}}</ref>. Многія мясціны здымкі былі ўсталяваныя ў цэнтры Ванкувера і яго ваколіц. Студыйныя здымкі фільма адбываліся на канадскай студыі Motion Picture Park у {{нп3|Горад Бэрнабі|Бэрнабі|be-x-old|Бэрнабі}}, у суседнім прыгарадзе горада<ref name=cgaarch/>. Касінскі распрацаваў і пабудаваў ад дванаццаці да пятнаццаці пабудоў для фільма, уключаючы бяспечны дом Кевіна Фліна. «''Я хацеў бы пабудаваць як мага больш. Для мяне важна, каб гэты свет адчуваў сябе рэальным, і ў любы час я мог бы пабудаваць штосьці. Так што я наняў хлопцаў, для чаго я пайшоў у школу архітэктуры, і спадзяюся, што людзі, якія глядзяць фільм, адчуваюць, што ёсць пэўная цялеснасць ў гэтым свеце, што яны цэняць тое, што рэальныя архітэктары пабудавалі цэлы свет''»<ref name=cgaarch/>. Фільм быў зняты двайной камерай 3D з дапамогай установак Pace Fusion. Аналагічна здымаўся «''[[Аватар (фільм, 2009)|Аватар]]''» [[Джэймс Кэмеран|Джэймса Кэмерана]], але ў адрозненне ад камер Sony F950 у «''Аватары''», вытворшчыкі «''Трона''» выкарыстоўвалі F35s. «''Перавагай [у F35s]''», паводле слоў рэжысёра Касінскі, «''з'яўляецца тое, што ён мае поўны датчык 35 мм, што дае вам пачуццё глыбіні''»<ref>Restuccio, Daniel (December 2010). «Tron: Legacy». ''Post Magazine''. pp. 14, 15, & 47. ISSN 0891-5628.</ref>. Пачатковыя часткі фільма былі зняты ў 2D<ref>{{cite web |author=Cybergosh |title='Tron 2' 3D in 2010 |url=http://www.ugo.com/movies/tron-2-3d-in-2010 |work=UGO.com |publisher=Hearst Corporation |date=October 7, 2008 |access-date=April 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100219081459/http://www.ugo.com/movies/tron-2-3d-in-2010 |archive-date=19 лютага 2010 |url-status=dead }}</ref>, а сорак хвілін фільма былі павялічаныя для IMAX<ref name="autogenerated1">{{cite web|title=Tron Legacy: An IMAX 3D experience|url=http://www.imax.com/movies/m/tron-an-imax-3d-experience/|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629140309/http://www.imax.com/movies/m/tron-an-imax-3d-experience/|publisher=IMAX Corporation|archive-date=29 чэрвеня 2011|access-date=2012-07-23|url-status=live}}</ref>. Digital Domain заключылі кантракт на працу над візуальнымі эфектамі<ref>{{cite news | date = August 4, 2009 | author = David S. Cohen |url= http://www.variety.com/article/VR1118006882|title=Disney unveils 'Tron' effects studio – Entertainment News, Technology News, Media |publisher=Variety |access-date=August 14, 2009}}</ref>, а такія кампаніі, як Prime Focus Group, DD Ванкувер і Mr. X, былі выведзеныя на супрацоўніцтва з прадзюсарам па пост-прадакшну<ref name=cgaarch/>. Пост-прадакшн пачаўся [[25 лістапада]] 2010 года<ref name=kcrw>{{cite web|url=http://www.kcrw.com/music/programs/mb/mb101129tron_legacy_soundtra|title=Tron: Legacy Soundtrack Preview|date=2010-11-29|publisher=KCRW|first=Jason|last=Bentley|access-date=2013-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014104604/http://www.kcrw.com/music/programs/mb/mb101129tron_legacy_soundtra/|archive-date=14 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Кадры з «''Grid''» былі цалкам знятыя ў 3D, выкарыстоўваючы камеры, спецыяльна прызначаныя для яго, і з дапамогай методыкі 3D, якая камбінавала метады спецэфектаў<ref name=3d2/>. Рэальны сусвет быў зняты ў 2D<ref name="neontommy">{{cite web |url=http://www.neontommy.com/news/2010/12/tron-legacy-blows-audiences-away |author=Ryan Nunez |title="Tron:Legacy" Sets A New Standard For 3D |date=December 15, 2010 |publisher=Neon Tommy |access-date=January 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604045807/http://www.neontommy.com/news/2010/12/tron-legacy-blows-audiences-away |archive-date=4 чэрвеня 2011 |url-status=dead }}</ref>, і ў канчатковым выніку змяненыя з дапамогай 3D. Бейлі заявіў, што гэта было праблемай здымкі «''Трона: Спадчына''» ў 3D, таму што камеры былі больш і цяжэй, і варыяцыі павінны былі быць прыняты пад увагу<ref name=3d2/>. Нягледзячы на ​​гэтыя праблемы, ён выказаў меркаванне, што гэта была «''выдатная нагода, каб перайсці да фільмаў, таму што гэта вопыт, які вы проста не можаце ўзнавіць на iPhone або ноўтбуцы''»<ref name=3d2/>. У некаторых кадрах малюнак паказвае тонкую структуру «''Grid''» з некаторай размытасцю. Гэта не з'яўляецца ўмяшальніцтвам або няспраўнасцю вытворчасці, але паказвае, што гэтыя кадры з'яўляюцца успамінамі і імітуюць старую форму прадстаўлення відэатэхнікі. Трукі фільма былі распрацаваныя і каардынаваліся ''87Eleven'', якія таксама спраектавалі трукі для ''{{нп3|300 спартанцаў (фільм, 2007)|300 спартанцаў|en|300 (film)}}'' і ''{{нп3|Захавальнікі, фільм|Захавальнікаў|ru|Хранители (фильм)}}''<ref name="ottawacitizen" />. Алівія Уайлд сцвярджала, што яна ганарылася трэніроўкамі з імі<ref name="slashfilm-olivia" />. === Дызайн === Пры вызначэнні яго метада для стварэння «''Трона: Спадчына''» Касінскі заявіў, што яго галоўнай мэтай было «''зрабіць так, каб чалавек адчуваў сусвет рэальным''», дадаўшы, што ён хацеў, каб аўдыторыя адчула, быццам здымкі на самай справе адбываліся ў выдуманым сусвеце<ref name=3d2/>. Для гэтага былі пабудаваныя многія фізічныя дэкарацыі, паколькі Касінскі «''хацеў, каб матэрыялы былі рэальнымі: шкло, бетон, сталь''»<ref name=design>{{cite video|title=Visualizing Tron|location=''Tron: Legacy'' Blu-Ray|publisher=Walt Disney Home Video|year=2011}}</ref>. Касінскі супрацоўнічаў з людзьмі, якія спецыялізуюцца ў абласцях за межамі кінаіндустрыі, напрыклад, [[архітэктура|архітэктуры]] і аўтамабільным дызайне<ref name=3d2/>. «''Grid''» як больш прасунутую версію кіберпрасторы, якую наведаў Флін ў «''Троне''», Лісбергер апісаў як «''віртуальныя [[Галапагоскія астравы]]''». Як сказаў Бейлі, «''Grid''» не будзе мець ніякага ўплыву з [[Інтэрнэт]]ам, як яна не звязана з рэальным светам з 1980-х і «''вырасла на ўласным [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|серверы]] ў нешта магутнае і ўнікальнае''». Касінскі дадаў, што мадэляванне стала больш рэалістычным, можна было б паспрабаваць стаць бліжэй да рэальнага свету наконт уздзеянняў навакольнага асяроддзя, такіх як [[дождж]] і [[вецер]]. Мастак-пастаноўшчык Дарэн Гілфард заявіў, што было б супастаўленне паміж рознымі фактурамі і колерамі рэальнага свету ў адрозненне ад «''чыстых паверхняў і ліній''» «''Grid''». Лісбергер таксама заявіў, што ў той час як арыгінальны «''Трон''» «''адлюстраваў шлях кіберпрасторы''», сіквел «''будзе як сучасны дзень, як сучасны плюс з пункту гледжання таго, колькі разрознення, тэкстуравання, пачуццяў, стылю''»<ref name=lis>{{cite web|url=http://collider.com/steven-lisberger-on-set-interview-tron-legacy-read-or-listen-here/19387/|title=Steven Lisberger On Set Interview TRON LEGACY – Read or Listen Here|work=Collider.com|first=Steve|last=Weintraub|date=March 15, 2010|access-date=September 26, 2012}}</ref>. Шчыльна прылеглыя касцюмы, якія насілі акцёры, нагадвалі тыя, якія насілі акцёры ў арыгінальным фільме<ref>{{cite web |author=Peter Sciretta |title=First Costumed Tron 2 Actor Revealed |url=http://www.slashfilm.com/first-costumed-tron-2-actor-revealed/ |publisher=Show Hype |date=April 10, 2009 |access-date=March 12, 2010}}</ref>. Касінскі верыў, што касцюмы могуць быць зроблены з-за камп'ютарнай прыроды фільма, але фізічнае асвятленне кожнага касцюма будзе дарагім для бюджэту. Крысцін Біселін Кларк працавала з Майклам Уілкінсанам пры праектаванні запаленых касцюмаў, якія выкарыстоўвалі электралюмінесцэнтныя лямпы, атрыманыя з гнуткай палімернай плёнкі і асаблівых шасцівугольных патэрнаў<ref name=3d2/><ref name=lights2>{{cite web |title = Tron Legacy: Light Suit Costume |first = Chris |last = Laverty |url = http://clothesonfilm.com/tron-legacy-light-suit-costume/15850/ |publisher = Clothes on Film |date = November 9, 2010 |access-date =June 14, 2012}}</ref>. Агні прайшлі праз касцюмы з дапамогай ''Light Tape''. Рэчыва складаецца з ламінавання ад {{нп3|Honeywell|Honeywell|en|Honeywell}} і люмінафораў Sylvania. Празрыстую вінілавую плёнку наносілі на люмінафор перад ламінаваннем<ref name=lights2/>. У той час як большасць касцюмаў была зроблена з латэкснай пены, іншыя са спандэкса, які распыляецца з каўчуку і, у канчатковым рахунку, дае ілюзію збедненай формы. Акцёры павінны былі быць сціснутыя для электронікі<ref name=3d2/>. Акрамя таго, Кларк і Уілкінсан аформілі больш за 140 фонавых касцюмаў. Яны імкнуліся ад уплыву розных модных і абутковых дызайнераў у стварэнні касцюмаў<ref name=3d2/>. На задняй панэлі касцюма падсветлены дыск, які складаўся з 134 святлодыёдных агнёў. Ён прымацаваны да касцюма з дапамогай магніта і радыёкіраваны<ref name=3d2/>. Усе касцюмы былі пашыты такім чынам, што швы не ўзнікаюць, так як каманда распрацоўшчыкаў вырашыла, што ў віртуальным асяроддзі адзенне будзе матэрыялізавацца без неабходнасці гузікаў, маланак ці карпусоў<ref name=design/>. У адпаведнасці з Нэвілам Пэйджам, вядучым дызайнерам шлемаў «''Мастацкія аддзелы вельмі добра камунікавалі адзін з адным, каб зразумець, […] бачанне Джо. Мы хацелі б глядзець на плечы адзін аднаго, каб знайсці натхненне адзін ад аднаго. Развіццё касцюмаў прыйшло ад спроб распрацаваць формы мовы, якая зыходзіла з фільма''»<ref name=lights2/>. Большасць касцюмаў былі распрацаваны з выкарыстаннем {{нп3|ZBrush|ZBrush|ru|ZBrush}}<ref name=lights2/>. Кларк сказаў: «''[…] Касцюм зроблены з шасціграннай сеткі, якую мы таксама друкавалі і зрабілі з яе тканіну. Мы паклалі іх разам і затым прымянілі пену ў негатыўнай прасторы. Праводка ўбудаваная ў прэс-форму, і вы атрымаеце торс. Затым мы пафарбавалі яго, і гэта ваш гатовы касцюм''»<ref name=lights2/>. === Гукавыя і візуальныя эфекты === [[File:CluTronLegacy.jpg|thumb|left|35-гадовы Брыджэс узяты хутчэй з фільма ''{{нп3|Нягледзячы ні на што|Нягледзячы ні на што|en|Against All Odds (film)}}'', чым з арыгінальнага «''[[Трон (фільм)|Трона]]''»<ref name="http://www.popularmechanics.com/technology/digital/visual-effects/are-tron-legacys-3d-fx-ahead-of-their-time-2">{{cite web | url=http://www.popularmechanics.com/technology/digital/visual-effects/are-tron-legacys-3d-fx-ahead-of-their-time-2 | title=What Will Tron: Legacy’s 3D VFX Look Like in 30 Years? | access-date=April 22, 2012}}</ref>.]] Эфекты натоўпу для гульнявой арэны былі запісаны ў 2010 годзе ў [[San Diego Comic-Con International]]. Натоўпу была дадзена інструкцыя праз вялікі відэаэкран ў той час, як тэхнікі са ''Skywalker Sound'' запісалі працэс. Аўдыторыя выконвала песні і тупала падобна таму, як гэта адбываеца на сучасных спартыўных арэнах<ref name="UGO-sound">{{cite web |last=Hoffman |first=Jordan |title=Did You Know That I (and Possibly You) Are in Tron Legacy? |url=http://www.ugo.com/movies/tron-comic-con-audio-mix |work=UGO.com |publisher=Hearst |access-date=December 16, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101218154018/http://www.ugo.com/movies/tron-comic-con-audio-mix |archive-date=18 снежня 2010 |url-status=dead }}</ref>. Спатрэбілася два гады і дзесяць кампаній, каб стварыць 1565 кадраў з візуальнымі эфектамі для «''Трона: Спадчына''». Большасць эфектаў былі зробленыя ''Digital Domain'', які стварыў 882 кадры пад кіраўніцтвам Эрыка Барба<ref>{{cite web|url=http://www.awn.com/articles/3d/creating-new-legacy-tron|title=Creating a New Legacy for Tron|publisher=Animation World Network|date=December 20, 2010|first=Bill|last=Desowitz|access-date=July 29, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cinefex.com/upcomingfilms/upcoming.php?id=51|title=Tron Legacy|publisher=Cinefex|access-date=July 29, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20100318013725/http://www.cinefex.com/upcomingfilms/upcoming.php?id=51|archive-date=18 сакавіка 2010|url-status=dead}}</ref>. Здымачная група змяшала некалькі спецыяльных метадаў эфектаў, такіх як хромакей, каб пры стварэнні эфектаў было больш свабоды. Гэты падыход разглядаецца як такі, што рассоўвае межы сучасных тэхналогій<ref name=3d2/>. «''Я апіраўся больш на інстынкт, а не досвед''», заўважыў Касінскі<ref name=3d2/>. Хоць ён раней выкарыстоўваў тэхналогію ў вытворчасці рэкламы, гэта было першым разам буйнамаштабнага выкарыстання<ref name=3d2>{{cite web|url=http://www.artooz.com/featured-posts/the-making-of-tron-legacy-2010-movie/|title=MAKING OF TRON: LEGACY (2010) Movie|publisher=Artooz|access-date=April 25, 2012}}</ref>. Дарэн Гілфард падышоў як мастак-пастаноўшчык, а Давід Леві быў наняты ў якасці канцэпт-мастака. Леві пераклаў ідэі Касінскі ў чарцяжы і іншых візуальныя канструкцыі. «''Бачанне Джо развіло выгляд першага фільма''», сказаў ён. «''Ён хацеў, каб „Grid“ адчувала сябе як рэальнасць, але з разыначкай''»<ref name=3d2/>. Паводле ацэнак, ад дваццаці да дваццаці пяці мастакоў з мастацкага аддзела развілі ўяўленні пра сусвет «''Трона: Спадчына''», якая вар'іравала ад рэальных месцаў да цалкам лічбавых. Гілфард прапанаваў, што было паміж шасцідзесяці да сямідзесяці настроек у фільме, якія прымяняліся на пятнаццаць цалкам пабудаваных мностваў з розным узроўнем камп'ютарна створаных ландшафтаў<ref name=3d2/>. === Музыка === {{main|Tron: Legacy, саўндтрэк}} [[File:Daftpunklapremiere2010.jpg|thumb|Daft Punk адышлі ад выключна электронных гукаў і дадалі аркестравыя элементы.]] [[Францыя|Французскі]] [[электронная музыка|электронны]] гурт [[Daft Punk]] стварыў альбом музыкі для «''Трона: Спадчына''»<ref name="filmscore">{{cite web | url=http://www.billboard.com/articles/news/269288/daft-punk-scores-tr2n-soundtrack | title=Daft Punk Scores TR2N Soundtrack | publisher=Billboard | date=March 4, 2009 | access-date=April 27, 2009 | author=Prince, David J.}}</ref>, які ўключаў больш за 30 трэкаў<ref name="ComicCon">{{cite web |title=SDCC: Comic-Con: Disney 3D Hits Hall H! |url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=57418 |date=June 23, 2009 |access-date=June 23, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141025234433/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=57418 |archive-date=25 кастрычніка 2014 |url-status=dead }}</ref>. Альбом быў зміксаваны Ёзафам Трапанезе<ref>{{cite web | url=http://culturemob.com/soundtrack-review-daft-punks-classical-meets-cyberpunk-approach-to-tron-legacy | title=Daft Punk’s Classical Meets Cyberpunk Approach to "Tron: Legacy" | publisher=Culture Mob | date=November 23, 2012 | access-date=April 25, 2012 | author=Tharp, Debbie | archive-url=https://web.archive.org/web/20130614080158/http://culturemob.com/soundtrack-review-daft-punks-classical-meets-cyberpunk-approach-to-tron-legacy | archive-date=14 чэрвеня 2013 | url-status=dead }}</ref>. Джэйсан Бентлі служыў у якасці музычнага кіраўніка фільма<ref name="http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/11/kcrw-to-host-preview-of-daft-punks-tron-legacy-score-on-saturday-.html">{{cite web | url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/11/kcrw-to-host-preview-of-daft-punks-tron-legacy-score-on-saturday-.html | title=KCRW and Disney to host preview of Daft Punk's 'Tron: Legacy' score on Saturday [Updated] | publisher=[[Los Angeles Times]] | date=November 15, 2010 | access-date=May 6, 2012 | author=Roberts, Randall}}</ref>. Касінскі, фанат электроннай музыкі, заявіў, што замест таго, каб паўтараць інавацыйную музыку з «''Трона''» Вендзі Карласа, «''і следаваць традыцыям, я хацеў паспрабаваць нешта новае і незвычайнае''», дадаўшы, што «''было шмат цікавасці з боку розных электронных гуртаў, за якімі я сачыў''», але ў рэшце рэшт ён узяў [[Daft Punk]]<ref name=mtv>{{cite web |last=Horowitz |first=Josh |url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1630055/story.jhtml |title='Tron Legacy' Director Joseph Kosinski Raves About 3-D And Daft Punk – Movie News Story &#124; MTV Movie News |publisher=Viacom |work=MTV.com |date=January 20, 2010 |access-date=March 9, 2010 |archive-date=4 сакавіка 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304154439/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1630055/story.jhtml |url-status=dead }}</ref>. Касінскі дадаў, што ён ведаў, што гурт быў «''большым, чым проста танцуючыя музычныя хлопцы''» для сайд-праектаў накшталт іх фільма Electroma<ref name=kcrw/>. Вытворцы ўпершыню звязаліся з дуэтам у 2007 годзе, калі «''Трон: Спадчына''» быў яшчэ ў ранніх стадыях вытворчасці<ref name=holly/>. Так як музыканты былі ў туры ў той час, вытворцы не змаглі звязацца з гуртам. Толькі праз год яны пагадзіліся ўзяць удзел у фільме<ref name=holly>{{cite web|url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/tv-film/1196389/daft-punk-pull-back-the-curtain-on-tron-legacy-soundtrack|title=Daft Punk Pull Back the Curtain on 'Tron: Legacy' Soundtrack|first=Drew|last=Tewksbury|work=Billboard|publisher=Prometheus Global Media|date=December 16, 2010|access-date=April 30, 2012}}</ref>. Касінскі дадаў, што Daft Punk велізарныя фаны «''[[Трон (фільм)|Трона]]''», і што яго сустрэча з імі «''была амаль такой, быццам яны бралі ў мяне інтэрв'ю, каб пераканацца, што я збіраўся правесці іх да „Трона: Спадчына“''»<ref name=mtv/>. Саўндтрэк пачаў складацца нават да пачатку вытворчасці фільма<ref name=mtv/>, ён адрозніваецца ад папярэдніх прац групы, паколькі [[Daft Punk]] надалі больш увагі аркестравым элементам, а не гралі выключна на [[сінтэзатар]]ах<ref name=nme/>. «''Сінтэзатары маюць вельмі нізкі ўзровень штучнага інтэлекту''», растлумачыў член гурту {{нп3|Гі-Мануэль дэ Амем Крысто|Гі-Мануэль дэ Амем Крысто|ru|Омем-Кристо, Ги-Мануэль де}}, «''у той час як у вас ёсць Страдывары, які будзе жыць на працягу тысяч гадоў. Мы з самага пачатку ведалі, што не было ніякага спосабу, якім мы збіраліся зрабіць гэты саўндтрэк з двума сінтэзатарамі і драм-машынай''»<ref name=nme>{{cite web |title=Daft Punk: 'Why we dropped synths for strings for 'TRON' soundtrack'|url=http://www.nme.com/news/daft-punk/53910 |publisher=IPC Media |work=[[NME]] |date=October 6, 2009 |access-date=October 6, 2009}}</ref>. «''Derezzed''» быў узяты з альбома і выпушчаны ў якасці асобнага сінгла<ref name="DerezzedDaftPunk">{{cite web | url=http://www.filmissimo.it/blog/la-colonna-sonora-di-tron-legacy-trailer-con-derezzed-dei-daft-punk.html | title=Teaser trailer with "Derezzed" by Daft Punk | date=October 26, 2010 | access-date=October 26, 2010 | author=Maryon | archive-url=https://web.archive.org/web/20101031214219/http://www.filmissimo.it/blog/la-colonna-sonora-di-tron-legacy-trailer-con-derezzed-dei-daft-punk.html | archive-date=31 кастрычніка 2010 | url-status=dead }}</ref>. Альбом быў выпушчаны [[3 снежня]] [[2010]] года, было прададзена {{nobr|71 000 копій}} у першы тыдзень у ЗША<ref name="Billboard">{{cite web| first= Keith| last= Caulfield| title= Boyle's 'Gift' Keeps Giving on Billboard 200, 'Tron' Hits Top 10|url=http://www.billboard.com/articles/news/949240/boyles-gift-keeps-giving-on-billboard-200-tron-hits-top-10|work=Billboard | access-date=January 5, 2011}}</ref>. Альбом займаў шостае месца на {{нп3|Billboard 200|Billboard 200|ru|Billboard 200}}<ref name="Billboard"/>. У канчатковым выніку ён набыў залатую сертыфікацыю Асацыяцыі гуказапісвальнай індустрыі Амерыкі і тыраж {{nobr|500 000 асобнікаў}}<ref>[http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database RIAA Gold and Platinum Search for Tron: Legacy] Recording Industry Association of America Retrieved December 22, 2011.</ref>. Альбом рэміксаў для саўндтрэка пад назвай ''[[Tron: Legacy Reconfigured]]'' стаў даступны [[5 красавіка]] [[2011]] года<ref>{{cite web|url=http://multivu.prnewswire.com/mnr/disney/48611/|title=Disney TRON: LEGACY Hits The Grid - Tuesday, April 5|access-date=October 5, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128164328/http://multivu.prnewswire.com/mnr/disney/48611/|archive-date=28 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref>, каб супасці з выпускам фільма для хатняга медыя<ref name="TL_BD">{{cite web|date=February 4, 2011|first=Justin|last=Sluss|title=The original "TRON" and "TRON Legacy" on Blu-ray in April| url= http://www.highdefdiscnews.com/?p=58720 | work= High Def Disc News| access-date= February 5, 2011}}</ref>. == Маркетынг == 21 ліпеня 2009 года некалькі вэб-сайтаў, звязаных з фільмамі, атрымалі па пошце пару жэтонаў «''Аркада Фліна''» разам з флэш-назапашвальнікамі. Іх ўтрыманнем было аніміраваныя GIF, які паказалі лініі CSS кода. Чатыры з іх былі пастаўленыя разам і частка кода была зламана, адкрываючы [[URL]] у Flynnlives.com<ref>{{cite web |url=http://www.flynnlives.com/whoisthe.htm |title=Who Is The Most Amazing? |work=FlynnLives.com |access-date=August 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522022212/http://www.flynnlives.com/whoisthe.htm |archive-date=22 мая 2013 |url-status=dead }}</ref>, фіктыўны сайт актывістаў, якія лічаць, што Кевін Флін жывы, хоць ён прапаў без вестак у 1989 годзе. Націск на малюсенькага павука ў ніжняй частцы галоўнай старонкі прывёў да зваротнага адліку да 23 ліпеня 2009 года, 9:30 вечара {{нп3|PDT|PDT|be-x-old|PST}}. У Правілах выкарыстання секцыі адрас быў знойдзены. Ён размешчаны ў [[Сан-Дыега]], [[Каліфорнія]], каля гарадскога канферэнц-цэнтра, дзе адбыўся Comic-Con 2009 года і некаторыя кадры і інфармацыя аб далейшым сталі вядомыя. Аркады Фліна былі зноў адкрытыя ў гэтым месцы, яны мелі некалькі гульнявых аўтаматаў «''Касмічных Параноікаў''» і разнастайныя гульні 80-х. На дысплеі быў светлацыкл з новага фільма ў поўны памер светлавой цыкл ад новага фільма быў<ref name="http://io9.com/5319771/first-tron-2-viral-flynn-lives">{{cite web | url=http://io9.com/5319771/first-tron-2-viral-flynn-lives | title=First Tron 2 Viral: Flynn Lives – Tron 2 | publisher=Gawker Media | work=io9 | date=July 21, 2009 | access-date=May 6, 2012 | author=Woerner, Meredith | archive-date=8 красавіка 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120408163912/http://io9.com/5319771/first-tron-2-viral-flynn-lives | url-status=dead }}</ref>. Быў знойдзены дзявяты вірусны сайт homeoftron.com. Ён адлюстроўвае частку з гісторыі аркады Фліна<ref>{{cite web |url=http://homeoftron.com/ |title=Home of Tron |publisher=Home of Tron |access-date=August 14, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517095957/http://homeoftron.com/ |archive-date=17 мая 2014 |url-status=dead }}</ref>. [[19 снежня]] 2009 года было выяўлена новы постар<ref name="http://www.quietearth.us/articles/2009/12/09/Poster-and-first-still-for-TRON-LEGACY">{{cite web | url=http://www.quietearth.us/articles/2009/12/09/Poster-and-first-still-for-TRON-LEGACY | title=Poster and first still for TRON: LEGACY | publisher=Quietearth.us | date=December 9, 2009 | access-date=March 9, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091214065721/http://www.quietearth.us/articles/2009/12/09/Poster-and-first-still-for-TRON-LEGACY | archive-date=14 снежня 2009 | url-status=dead }}</ref>. Фільм у 2010 годзе з'явіўся на Comic-Con у трэці раз, што было рэкордам<ref>{{cite web | url=http://collider.com/tron-legacy-2010-san-diego-comic-con-advertising-banners/34669/| title=TRON: LEGACY Advertising Already Hitting the Streets of San Diego Before 2010 Comic-Con | publisher=Collider.com | date=June 29, 2010 | access-date=July 4, 2010 | author=Goldberg, Matt}}</ref>. ''Disney'' таксама супрацоўнічаў з {{нп3|Coca-Cola Zero|Coke Zero|en|Coca-Cola Zero}} і Norelco<ref>{{cite web | url=http://www.ajc.com/news/business/coke-zero-to-market-itself-around-tron-legacy/nQkHy/ | title=Coke Zero to market itself around "Tron: Legacy" | publisher=ajc.com | work=Atlanta Business News | date=September 16, 2010 | access-date=January 26, 2011 | author=McWilliams, Jeremiah}}</ref><ref>{{cite web | url=http://chiefmarketer.com/networks/tron-legacy-facebook-promo-puts-fans-movie | title="Tron: Legacy" Facebook Promo Puts Fans in the Movie | work=Promo Magazine | date=December 14, 2010 | access-date=January 26, 2011 | author=Quinton, Brian | archive-url=https://archive.today/20130119144427/http://chiefmarketer.com/networks/tron-legacy-facebook-promo-puts-fans-movie | archive-date=19 студзеня 2013 | url-status=dead }}</ref>. Даччыная кампанія Дыснея [[Marvel Comics]] выпусціла спецыяльныя вокладкі сваіх коміксаў, дзе супергероі маюць вопратку, падобную «''Трону''»<ref>{{cite web | url=http://marvel.com/news/story/14404/marvel_unveils_tron_variant_covers|title=Marvel Unveils TRON Variant Covers Iron Man, Spider-Man, Wolverine and more get the TRON treatment | work=Marvel Comics | date=October 18, 2010 | access-date=January 26, 2011 }}</ref>. [[Nokia]] прадусталёўваў трэйлер да фільма на тэлефоны Nokia N8<ref>{{cite web|url=http://conversations.nokia.com/2010/11/26/exclusive-win-tickets-to-the-tron-legacy-premiere-in-hollywood-and-london/|title=Exclusive – Win tickets to the TRON: Legacy premiere in Hollywood and London|first=Adam|last=Fraser|date=November 26, 2010|publisher=Nokia|access-date=January 26, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101207174518/http://conversations.nokia.com/2010/11/26/exclusive-win-tickets-to-the-tron-legacy-premiere-in-hollywood-and-london/|archive-date=7 снежня 2010|url-status=dead}}</ref>. У той час, як Сэм падымае банку Coors ў фільме, гэта не было {{нп3|продакт-плейсмент|продакт-плейсментам|en|Product placement}}, Касінскі «''проста спадабаўся колер і ён падумаў, што гэта будзе добра выглядаць на экране''»<ref>{{cite web|url=http://mediadecoder.blogs.nytimes.com/2010/11/28/coors-cameo-in-a-futurist-film/?partner=rss&emc=rss|date=November 28, 2010|work=The New York Times|title=Coors Cameo in a Futurist Film|first=Brooks|last=Barnes| access-date=January 26, 2011}}</ref>. === Тэматычныя паркі і славутасці === [[File:DisneyworldTronMonorail.jpg|right|thumb|Манарэльс «''Трон''», які праходзіць праз {{нп3|Epcot (горад)|Epcot|en|Epcot}} у ''Walt Disney World''.]] У ''Walt Disney World Resort'' у [[Фларыда (штат)|Фларыдзе]] адзін {{нп3|Манарэльсавая сістэма Walt Disney World|манарэльсавы|en|Walt Disney World Monorail System}} цягнік быў упрыгожаны спецыяльнай выявай, якая паказвае светлацыклы з заднім прамянём святла разам з лагатыпам фільма. Гэты манарэльс (раней названы «''Coral''»), быў перайменаваны ў «Tronorail». Ён быў адкрыты ў сакавіку 2010 года<ref>{{cite web |url=http://disneyparks.disney.go.com/blog/2010/03/disney-monorail-trains-to-feature-tron-legacy-art |title=Disney Monorail Trains to Feature ‘TRON: LEGACY’ Art |first=Thomas |last=Smith |work=Disney Parks Blog |date=March 10, 2010 |access-date=September 1, 2010 |archive-date=6 кастрычніка 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101006181220/http://disneyparks.disney.go.com/blog/2010/03/disney-monorail-trains-to-feature-tron-legacy-art/ |url-status=dead }}</ref>. У Дыснейлендзе ў Каліфорніі 8 кастрычніка 2010 года была адкрыта начная танцавальная вечарынка пад назвай «''{{нп3|ElecTRONica|ElecTRONica|en|ElecTRONica}}''». Яна была закрыта ў маі 2011 года, але яна быў працягнутая да красавіка 2012 года ў сувязі з станоўчымі водгукамі гасцей у Галівудзе ў ''Disney California Adventure Park''<ref>{{cite web |url=http://disneyparks.disney.go.com/blog/2010/09/first-look-at-electronica |title=First Look at ElecTRONica |author=Heather Hust Rivera |work=Disney Parks Blog |date=September 1, 2010 |access-date=September 1, 2010 |archive-date=2 верасня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100902044859/http://disneyparks.disney.go.com/blog/2010/09/first-look-at-electronica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://disneyparks.disney.go.com/blog/2011/02/electronica-at-disney-california-adventure-park-extended-through-labor-day/ |title=ElecTRONica at Disney California Adventure Park Extended Through Labor Day |author=Michele Himmelberg |work=Disney Parks Blog |date=February 14, 2011 |access-date=July 25, 2011 |archive-date=17 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110817150529/http://disneyparks.disney.go.com/blog/2011/02/electronica-at-disney-california-adventure-park-extended-through-labor-day/ |url-status=dead }}</ref>. Пераможцы шоу ''{{нп3|Каралі танцпляца|Каралі танцпляца|en|America's Best Dance Crew}}'' ''Poreotics'' выступалі на ''ElecTRONica''. [[29 кастрычніка]] 2010 года начное шоу {{нп3|World of Color|World of Color|en|World of Color}} пры ''Disney California Adventure Park'' пачаў софт-опенінгі пасля яго другога шоу «''Трон: Спадчына''», выкарыстоўваючы музычны твор ''Daft Punk'' пад назвай «''The Game Has Changed''» з саўндтрэка да фільма, з дапамогаю новых эфектаў на славутасці Paradise Pier. Яны афіцыйна пачаліся 1 лістапада 2010 года<ref>{{cite web | url=http://disneyparks.disney.go.com/blog/2010/11/video-world-of-color-tron-legacy-encore/ | title=Video: ‘World of Color TRON: Legacy Encore’ | author=Heather Hust Rivera | work=Disney Parks Blog | date=November 1, 2010 | access-date=November 22, 2010 | archive-date=8 лістапада 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101108052438/http://disneyparks.disney.go.com/blog/2010/11/video-world-of-color-tron-legacy-encore/ | url-status=dead }}</ref>. [[12 снежня]] 2010 года шоу {{нп3|Extreme Makeover: Home Edition|Extreme Makeover: Home Edition|en|Extreme Makeover: Home Edition}} пабудавала спальню ў стылі «''Трона: Спадчына''». Пакой быў не толькі пафабраваны ў чорны колер, што рабіла яго падобным на горад «''Трона''», але таксама меў блакітныя лініі на сценах, падлозе і мэблі, пісьмовы стол з чырвонымі распазнавачамі для ног і крэсла ў форме крэсла са светлацыкла і г. д.<ref name="Flans">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2010/11/19/launch-of-disney-tronlega_n_785807.html|title=Disney's TRON: Legacy Pop-Up Shop At The Royal/T Cafe|date=November 19, 2010|access-date=January 26, 2011|work=Huffington Post|first=Lindsay|last=Flans}}</ref>. ''Disney'' у Ледзяным гатэлі {{нп3|Горад Юкас'ярві|Юкас'ярві|ru|Юккасъярви}}, [[Швецыя]] праз супрацоўніцтва з дызайнерамі Янам Дуглас-Джонсам на I-N-D-J і Бенам Русо стварыў «''Спадчыну ракі''». Люкс выкарыстоўвае электралюмінесцэнтны дрот, каб захапіць мастацкі стыль фільма. Ён мае плошчу больш чым 60 квадратных метраў таўшчынёй 100 мм лёду і масу каля шасці тон. 160 пагонных метраў электралюмінесцэнтных дротаў былі парэзаныя, заціснутая, а затым склееныя з парашкападобным снегам і вадой, каб стварыць складаныя геаметрычныя формы. Ледзяны гатэль як чакаецца, атрымае {{nobr|60 000}} наведвальнікаў за сезон, які доўжыўся са снежня 2010 года па красавік 2011<ref>{{cite web | url=http://www.wired.com/underwire/2010/12/tron-legacy-icehotel/ | title=Tron: Legacy Inspires Sci-Fi Suite in Swedish Ice Hotel | publisher=Wired.com | work=Wired.com | date=December 8, 2010 | access-date=January 26, 2011 | author=Hart, Hugh}}</ref>. [[19 лістапада]] 2010 года, крама ''Tron: Legacy'' Pop Up адкрылася ў Royal-T Cafe і Art Space ў Калвер-Сіці, Каліфорнія. Крама ўтрымлівае многія з сумесных прадуктаў, створаных злучальнымі модулямі з плёнкі з брэндаў, такіх як Oakley, Hurley і Adidas. Прастора была аформлена ў тэме фільма, а суседняе кафэ мела стравы, натхнёныя «''Тронам''». Крама заставалася адкрытай да 23 снежня 2010 года<ref name="Flans"/>. === Мерчандайзінг === Лініі электронікі і цацак, натхнёныя фільмам, з'явіліся восенню 2010 года<ref>{{cite web |url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=67213 |title=Disney Reveals Tron Legacy Electronics and Toys |publisher=Coming Soon Dot Net |date=June 22, 2010 |access-date=January 18, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011160002/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=67213 |archive-date=11 кастрычніка 2012 |url-status=dead }}</ref>. Была таксама выпушчана лінія ювелірных вырабаў, абутку і адзення<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20101013005451/en/Disney-Unveils-High-TRON-Inspired-Couture-Collection-Jewelry |title=Disney Unveils High End TRON-Inspired Couture Collection of Jewelry, Shoes and Accessories for Women|publisher=Disney Consumer Products|date=October 13, 2010 |access-date=January 18, 2011}}</ref> і ''Disney'' нават стварылі спецыяльную краму, каб прадаць іх у {{нп3|Горад Калвер-Сіці|Калвер-Сіці|en|Culver City, California}}<ref>{{cite press release|title=Disney Launches Official TRON Pop-Up Shop At Royal/T In Los Angeles|date=November 3, 2010|url=https://www.disneyconsumerproducts.com/Home/display.jsp?contentId=dcp_home_pressroom_pressreleases_dcp_home_pr_us_tron_pop_up_shop_110310&forPrint=false&language=en&preview=false&imageShow=0&pressRoom=US&translationOf=nul&region=0&ccPK=dcp_home_pressroom_press_room_all_US|publisher=Disney Consumer Products|access-date=January 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304191654/https://www.disneyconsumerproducts.com/Home/display.jsp?contentId=dcp_home_pressroom_pressreleases_dcp_home_pr_us_tron_pop_up_shop_110310&forPrint=false&language=en&preview=false&imageShow=0&pressRoom=US&translationOf=nul&region=0&ccPK=dcp_home_pressroom_press_room_all_US|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Фірменныя гульнявыя кантролеры былі выпушчаныя для [[Xbox 360]], [[PlayStation 3]] і [[Wii]]<ref>{{cite web | url=http://www.ign.com/articles/2010/12/14/tron-controllers-review | title=Tron Controllers Review. Are these Xbox 360, PlayStation 3, and Wii controllers ready for The Grid? | publisher=[[News Corporation]] | work=[[IGN]] | date=December 13, 2010 | access-date=May 6, 2012 | author=Lowe, Scott}}</ref>. Відэагульня пад назвай [[Tron: Evolution]] была выпушчана [[25 лістапада]] 2010 года<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/tron-evolution/|title=TRON: Evolution|publisher=GameSpot|access-date=September 3, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106162335/http://www.gamespot.com/tron-evolution/|archive-date=6 студзеня 2015|url-status=dead}}</ref>, гісторыя знаходзіцца паміж «''[[Трон (фільм)|арыгінальным фільмам Трон]]''» і «''Трон: Спадчына''». Трэйлер быў выпушчаны ў лістападзе 2009 года, у той час як большы трэйлер быў паказаны падчас {{нп3|Spike Video Game Awards|Spike Video Game Awards|en|Spike Video Game Awards}} 12 снежня 2009 года. Былі таксама дзве гульні, выпушчаныя для прылад [[iOS]] ([[iPhone]], {{нп3|iPod|iPod|en|iPod}} і [[IPad]]), як урэзкі ў фільмы «''Трон''» і «''Трон: Спадчына''»<ref>{{cite web | url=http://www.spike.com/video-clips/ahla7a/tron-video-game-to-premiere-at-video-game-awards-2009| title=TRON Video Game to Premiere at Video Game Awards 2009! | publisher=Spike TV | work=Spike.com | date=November 24, 2009 | access-date=May 6, 2012}}</ref>. ''Disney'' увёў N-Space, каб распрацаваць шэраг шматкарыстальніцкіх гульняў для кансолі Wii, заснаваных на «''Троне: Спадчына''»<ref name="ign-wii">{{cite web | url=http://www.ign.com/articles/2010/10/08/tron-evolution-battle-grids-hands-on | title=Tron Evolution: Battle Grids | publisher=[[News Corporation]] | work=[[IGN]] | date=November 8, 2010 | access-date=May 6, 2012 | author=IGN Staff}}</ref>. IGN разгледзеў версію гульні для PlayStation 3, але даў ён ацэнку толькі «''нядрэнна''», 6 з 10<ref>{{cite web | url=http://www.ign.com/articles/2010/12/16/tron-evolution-review | title=TRON: Evolution Review. TRON-wreck. | publisher=[[News Corporation]] | work=[[IGN]] | date=December 6, 2010 | access-date=May 6, 2012 | author=DeVries, Jack}}</ref>. 128-старонкавы графічны раман «''{{comment|Трон: Здрада|Tron: Betrayal}}''» быў выпушчаны ''Disney Press'' 16 лістапада 2010 года<ref name="Tron:Betrayal">Jai Nitz (w), Salvador Larroca, Andie Tong (a). Tron:Betrayal 1 (October 6, 2010), Marvel Comics, ISBN 978-1-4231-3463-3, retrieved on December 18, 2010</ref>. Ён ўключае ў сябе 11-старонкавы пераказ арыгінальнай гісторыі «''Трона''» ў дадатак да гісторыі сувязі паміж арыгінальным фільмам і «''Тронам: Спадчына''». «''[[IGN]]''» разгледзеў комікс і даў яму ацэнку 6,5 з 10<ref>{{cite web| first= Jesse | last= Schedeen |url=http://www.ign.com/articles/2010/10/07/tron-betrayal-1-review |title=Tron: Betrayal #1 Review - Comics Review | work= IGN |date=October 6, 2010 |access-date=December 26, 2010}}</ref>. == Рэліз == [[28 кастрычніка]] 2010 года 23-хвілінны прагляд фільма быў паказаны ў многіх тэатрах {{нп3|IMAX|IMAX|be-x-old|IMAX}} па ўсім свеце (прадстаўлены [[Asus|ASUS]]). Квіткі на гэтае мерапрыемства былі распрададзеныя на працягу гадзіны 8 кастрычніка. Квіткі на стаячыя месцы былі таксама прададзеныя незадоўга да пачатку прэзентацыі<ref>{{cite web|url=http://tickets.tronnight2010.com/northamerica.aspx|title=TRON: Legacy Exclusive 23 minute Screening|access-date=October 28, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101015025718/http://tickets.tronnight2010.com/northamerica.aspx|archive-date=15 кастрычніка 2010|url-status=dead}}</ref>. Абвешчаная праз афіцыйную старонку «''Трона''» ў [[Facebook]] чырвоная дывановая дарожка прэм’еры фільма транслявалася ў прамым эфіры ў Інтэрнэце<ref name="http://www.execdigital.com/entertainment/celebrities/watch-tron-legacy-premiere-streaming-live-londons-leicester-square">{{cite web | url=http://www.execdigital.com/entertainment/celebrities/watch-tron-legacy-premiere-streaming-live-londons-leicester-square | title=Watch TRON: Legacy Premiere Streaming Live From London's Leicester Square | publisher=Exec Digital | date=December 5, 2010 | access-date=May 6, 2012 | last=Baratti | first=L. | archive-url=https://web.archive.org/web/20130130220102/http://www.execdigital.com/entertainment/celebrities/watch-tron-legacy-premiere-streaming-live-londons-leicester-square | archive-date=30 студзеня 2013 | url-status=dead }}</ref>. «''Трон: Спадчына''» быў выпушчаны ў тэатрах [[17 снежня]] 2010 года ў Злучаных Штатах і [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучаным Каралеўстве]]. Спачатку было ўсталявана, што фільм будзе выпушчаны ў Вялікабрытаніі [[26 снежня]] 2010 года, але прэм’ера была перанесена з-за высокага попыту. Фільм быў прадстаўлены ў IMAX 3D і Disney Digital 3D. Фільм быў таксама выпушчаны з кодамі руху D-BOX у некаторых тэатрах і ў 50 кінатэатрах Iosono, якія стваралі «''3D гук''»<ref>{{Cite journal |last = Nathan |first = Ian |title = Tron: Legacy |journal = Empire magazine, Australia |volume = 117 |page = 54 |quote = As well as its IMAX run, the film was released in 50 Iosono-equipped theatres. Developed by the Fraunhofer Institute - who invented the MP3 - this is a wave synthesis sound system that effectively creates an audio hologram. 'You can place a particular sound anywhere in the theatre,' exults [Joseph] Kosinski as we crunch into Digital Domain's car park. 'It is ''3D sound''. |date = December 2010 }}</ref>. 10 снежня 2010 года ў [[Таронта]] ([[Канада]]) {{нп3|Джордж Страмбалопалас|Джорджам Страмбалопаласам|uk|Джордж Стромболополос}} была арганізавана спецыяльныя прэм’ера праз [[Twitter]], адкрытая для першых 100 чалавек, якія прыйшлі на [[Сі-Эн Таўэр|Сі-Эн Тауэр]]. Пасля фільма вежа была асветлена сінім, каб адлюстраваць «''Grid''»<ref>{{cite web | url=http://www.citynews.ca/2010/12/17/talking-with-bruce-boxleitner-about-tron-legacy-2/ | title=Talking With Bruce Boxleitner About 'TRON: Legacy' | publisher=City News | date=December 17, 2010 | access-date=January 26, 2011 | last=McKechnie | first=Brian | archive-date=4 сакавіка 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110814/http://www.citynews.ca/2010/12/17/talking-with-bruce-boxleitner-about-tron-legacy-2/ | url-status=dead }}</ref>. 13 снежня 2010 года у некаторых гарадах па ўсёй тэрыторыі Злучаных Штатаў адбыўся бясплатны паказ усяго фільма ў 3D для фізічных асоб у рэжыме «''першы прыйшоў, першы абслужыўся''». Удзельнікам былі раздадзеныя кантакты «''{{comment|Флін жыве|Flynn Lives}}''». Аб’ява аб свабодных паказах была зроблена на афіцыйнай старонцы «''Flynn Lives''» у [[Facebook]] старонку<ref>{{cite web | url=http://www.slashfilm.com/tron-legacy-free-tonight-monday-december-13/ | title=See ‘TRON: Legacy’ For Free TONIGHT, Monday December 13 | publisher=Slashfilm | date=December 13, 2010 | access-date=January 26, 2011 | author=Lussier, Germain}}</ref>. [[21 студзеня]] [[2011]] года нямецкі дызайнер {{нп3|Міхаэль Міхальскі|Міхаэль Міхальскі|en|Michael Michalsky}} арганізаваў нямецкую прэм’еру фільма ў яго культурным мерапрыемстве StyleNite падчас Берлінскага тыдня моды<ref name="http://www.wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/michalsky-to-screen-tron-film-after-fashion-show-3392825">{{cite web | url=http://www.wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/michalsky-to-screen-tron-film-after-fashion-show-3392825 | title=Michalsky to Screen 'Tron' Film After Fashion Show | publisher=Women's Wear Daily | work=WWD Fashion | date=November 30, 2010 | access-date=May 6, 2012 | author=Drier, Melissa}}</ref>. === Рэліз для хатняга медыя === «''Трон: Спадчына''» быў выпушчаны ''{{нп3|Walt Disney Studios Home Entertainment|Walt Disney Studios Home Entertainment|en|Walt Disney Studios Home Entertainment}}'' на [[Blu-ray]], [[DVD]], а таксама для лічбавых запамповак у Паўночнай Амерыцы 5 красавіка 2011 года<ref name="TL_BD" /><ref name="Collider">{{cite web|last=Weintraub|first=Steve|title=TRON and TRON: LEGACY DVD/Blu-ray Details|url=http://collider.com/tron-tron-legacy-blu-ray-details/75818/|access-date=March 23, 2011}}</ref>. ''Спадчына'' быў даступны у выглядзе як адзіны дыск DVD, двухдыскавы DVD, Blu-Ray комба пакет і чатырох-дыскавы бокс-сэт з даданнем Blu-Ray 3D. Быў выпушчаны бокс-сэт з пяці дыскаў, у які ўваходзіў таксама фільм «''[[Трон (фільм)|Трон]]''». Адзін з дыскаў меў калекцыйную ўпакоўку, якая нагадвае дыск асобы<ref name="Blu-ray.com">{{cite web|last=Calonge|first=Juan|title=TRON: Legacy 3D Blu-ray and TRON Blu-ray Announced|url=http://www.blu-ray.com/news/?id=5876|access-date=March 23, 2011}}</ref>. Лічбавая запампоўка «''Трона: Спадчына''» была даступная як у фармаце высокай выразнасці або стандартнага разрознення, уключаючы версіі з або без дапаўненняў<ref name="Collider" />. Папярэдні прагляд 10-серыйнага мультсерыяла «''[[Трон: Паўстанне]]''» ўваходзіць у склад усіх версій хатніх рэлізаў. «''Трон: Спадчына''» стаў другім рэлізам ''Walt Disney Studios Home Entertainment'', які уключаў другі экран ''Disney'': функцыю, даступную праз камп’ютар або iPad. Яна забяспечвае дадатковы кантэнт падчас таго, як карыстальнік праглядае фільм<ref>{{cite web | url=http://usatoday30.usatoday.com/tech/products/2011-02-24-bambi24_ST_N.htm| title=Second Screen creates a 'Bambi' for multitaskers | last= Snider | first= Mike | work= USA Today | date=February 24, 2011 | access-date=May 6, 2012 }}</ref>. Сорак хвілін фільма былі знятыя ў 2.35:1, а затым вертыкальна павялічаны для IMAX<ref name="autogenerated1" />. Гэтыя сцэны прадстаўленыя ў 1,78:1 аналагічным чынам у Blu-Ray рэлізе {{нп3|Цёмны рыцар, фільм|''Цёмнага рыцара''|en|The Dark Knight (film)}}<ref>{{cite web | title= Tron - 2D / Tron Legacy - 3D (Blu-ray) review | url= http://bluray.highdefdigest.com/4684/tron_tronlegacy3d.html | work= High Def Digest | first= Steve | last= Seebacher | date= 31 March 2011 | access-date= 21 July 2012 | archive-date= 8 мая 2012 | archive-url= https://web.archive.org/web/20120508180414/http://bluray.highdefdigest.com/4684/tron_tronlegacy3d.html | url-status= dead }}</ref>. == Успрыманне аўдыторыяй і крытыкамі == === Крытычныя водгукі === {{Quote box |quoted=true |salign=center |width=25em |source=[[Роджэр Эберт]]<ref name=suntimes/> |«''Трон: Спадчына''» — сіквел, створаны 28 гадоў пасля арыгінала, але з тым жа акцёрам. Наконт першага фільма: ён таксама не можа быць зразуметы, але выглядае выдатна. Абодва фільмы, зробленыя шмат гадоў адзін ад аднаго, могуць прэтэндаваць на тое, каб лічыцца сучаснымі.{{oq|en|'''Tron: Legacy''', a sequel made 28 years after the original but with the same actor, is true to the first film: It also can't be understood, but looks great. Both films, made so many years apart, can fairly lay claim to being state of the art.}}}} Ацэнкі крытыкаў былі змешанымі. Сайт «''[[Rotten Tomatoes]]''» паведаміў, што 51 % каментатараў даў фільму станоўчы водгук, заснаваны на 226 аглядах. Дасягнуўшы сярэдняга бала 5,9/10, кансэнсус сайта заявіў: «''„Трон: Спадчына“ мае цудоўныя візуальныя эфекты, але яго чалавечыя характары і сюжэт заблудзіліся сярод яго сучаснага дызайну''»<ref>{{cite web | url=http://www.rottentomatoes.com/m/10011582-TRON_legacy/ | title=Tron Legacy Movie Reviews | publisher=Flixster | work=[[Rotten Tomatoes]] | access-date=April 23, 2012}}</ref>. У «''[[Metacritic]]''», які прызначае нармаваны рэйтынг з 100, заснаваны на аналізе ад асноўных крытыкаў, «''Трон: Спадчына''» атрымаў сярэдні рэйтынг 49 на аснове 40 аглядаў<ref name="http://www.metacritic.com/movie/tron-legacy">{{cite web | url=http://www.metacritic.com/movie/tron-legacy | title=TRON: Legacy reviews | publisher=CBS Interactive | work=Metacritic | access-date=December 18, 2010}}</ref>. Візуальныя эфекты былі названыя ў якасці найлепшай часткі фільма. У сваім трохзоркавым аглядзе [[Роджэр Эберт]] з «''{{нп3|Chicago Sun-Times|Chicago Sun-Times|en|Chicago Sun-Times}}''» адчуваў, што асяроддзе было эстэтычным, і дадаў, што яго ацэнка адлюстроўвае «''электронныя сілы''», якія дапаўняюць візуальныя<ref name=suntimes>{{cite web|date=December 15, 2010|title=Tron: The Legacy|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20101215/REVIEWS/101219986|work=Chicago Sun-Times|first=Roger|last=Ebert|publisher=Sun-Times Media Group|access-date=April 29, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130224033923/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20101215%2FREVIEWS%2F101219986|archive-date=24 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Аглядальнік «''[[Rolling Stone]]''» Пітэр Трэверс паўтарыў гэтыя тэзісы<ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/movies/reviews/tron-legacy-20101216|title=Tron: Legacy|first=Peter|last=Travers|work=[[Rolling Stone]]|publisher=Jann Wenner|date=December 16, 2010|access-date=April 29, 2012}}</ref>. Дж. Хоберман з «''{{нп3|The Village Voice|The Village Voice|en|The Village Voice}}''» адзначыў, што ў той час як прагрэс ідзе, «''Трон: Спадчына''» захаваў спрошчаныя візуальныя эфекты, якія былі заўважаныя ў яго папярэдніка<ref name=villz>{{cite web|url=http://www.villagevoice.com/2010-12-15/film/tron-legacy-and-the-joys-of-the-3-d-cgi-head-trip/|title=Tron: Legacy and the Joys of the 3-D CGI Head Trip|first=J.|last=Hoberman|work=Village Voice|publisher=Village Voice Media|date=December 15, 2010|access-date=April 29, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150527073417/http://www.villagevoice.com/2010-12-15/film/tron-legacy-and-the-joys-of-the-3-d-cgi-head-trip/|archive-date=27 мая 2015|url-status=dead}}</ref>. Нік дэ Сямлен з «''[[Empire (часопіс)|Empire]]''» пісаў, што «''гэта фільм дзіўна высокага класа бляску, …саўндтрэк Daft Punk гучыць падыходна пад падзеі, …населены гладкімі сірэнамі, …маючы электралюмінесцэнтныя пейзажы, ён прымушуе Blu-Ray-плэеры плакаць''»<ref name=emp>{{cite web|url=http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?FID=136093|title=Tron Legacy|first=Nick|last=de Semlyen|work=[[Empire (часопіс)|Empire]]|publisher=Bauer Consumer Media|access-date=April 29, 2012}}</ref>. Некаторыя крытыкі былі не гэтак ўражаныя спецэфектамі фільма. Манолі Даргіс з «''[[The New York Times]]''» сказаў, што, нягледзячы на вядомасць, «''вібрацыйныя калейдаскапічныя колеры, якія праславілі першы фільм, былі заменены аднастайнай палітрай шклопадобных чорна-сініх і завіток аранжавага і жоўтага''»<ref name=nytimes22>{{cite web | url=http://movies.nytimes.com/2010/12/17/movies/17tron.html?ref=movies | title=Tron: Legacy (2010)|publisher=The New York Times Company|work=[[The New York Times]]|first=Manohla|last=Dargis|date=December 17, 2010|access-date=April 29, 2012}}</ref>. Хоць заявіўшы, што «''Трон: Спадчына''» быў «''страшэнны''», Эмі Біянколі з «''{{нп3|San Francisco Chronicle|San Francisco Chronicle|en|San Francisco Chronicle}}''» сцвярджаў, што спецыяльныя эфекты былі «''захапляльнымі''»-амаль сырнымі<ref name=sfg>{{cite web | url=http://www.sfgate.com/movies/article/Tron-Legacy-review-Gridlock-2522206.php | title='Tron: Legacy' review: Gridlock | work=San Francisco Chronicle| publisher=Hearst Corporation| date=December 17, 2010 | access-date=April 23, 2012|first=Amy|last=Biancolli}}</ref>. Аглядальнік «''{{нп3|The Wall Street Journal|The Wall Street Journal|en|The Wall Street Journal}}''» Джо Моргенштэрн асудзіў акцэнт прадзюсараў на тэхналагічныя дасягненні, якія, ён адчуваў, маглі б быць выкарыстаны для іншых жанраў, такіх як [[Драма (жанр)|драмы]]<ref name="http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703395204576023403064697820.html">{{cite web | url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703395204576023403064697820.html | title=Computer Epic 'TRON' Lacks Heart Drive | publisher=Wall Street Journal | work=Wall Street Journal | access-date=April 25, 2012 | author=Morgenstern, Joe}}</ref>. Для Кайла Сміта з «''[[New York Post]]''» было шмат момантаў, калі ён «''страціў [яго] звычайную флегматычную раўнавагу і […] падумаў: Гэй, гэта вельмі цікава''»<ref name="http://www.nypost.com/p/entertainment/movies/new_tron_is_visual_feast_but_tale_dksLPfqH3xArYK2WybjrHK">{{cite news | url=http://www.nypost.com/p/entertainment/movies/new_tron_is_visual_feast_but_tale_dksLPfqH3xArYK2WybjrHK | title='Tron: Legacy' is a mind-bending matrix, but script is a blight | work=[[New York Post]] | date=December 16, 2010 | access-date=May 6, 2012 | author=Smith, Kyle}}</ref>. [[Файл:Michael Sheen by Gage Skidmore.jpg|170px|міні|справа|Майкл Шын.]] [[Файл:David Bowie (1987).jpg|170px|міні|злева|Дэвід Боўі.]] Ігра розных акцёраў часта згадваецца ў крытычным ключы. Выгляд Майкла Шына ў ролі Кастора быў асабліва ацэнены каментатарамі, якія, з-за яго пышнасці правялі паралелі з ангілійскім спеваком і кампазітарам [[Дэвід Боўі|Дэвідам Боўі]]<ref name=variety/><ref name=usa29/><ref name=Philly/><ref name=bost/>, а таксама выдуманымі персанажамі, такіх як галоўны герой {{нп3|Завадны апельсін, фільм|фільма «''Завадны апельсін''»|en|A Clockwork Orange (film)}} Алекс<ref name=startrib/>. Даргіс, ДэБруж, Пуч і Керы Рыкі з «''{{нп3|The Philadelphia Inquirer|Philadelphia Inquirer|en|The Philadelphia Inquirer}}''» былі сярод журналістаў, якія пахвалілі яго ігру<ref name=variety>{{cite web|url=http://www.variety.com/review/VE1117944151?refcatid=31|title=Tron: Legacy|first=Peter|last=DeBarge|work=Variety|publisher=Reed Business Information|date=December 3, 2010|access-date=April 29, 2012}}</ref><ref name=usa29/><ref name=Philly>{{cite web|url=http://www.philly.com/philly/entertainment/movies/20101217_Great_graphics_of__TRON__Legacy__lack_luster_on_silver_screen.html|title=Great graphics of 'TRON: Legacy' lack luster on silver screen|first=Carrie|last=Fisher|work=The Philadelphia Inquirer|date=December 16, 2010|access-date=April 30, 2012}}</ref>. Даргісу падабаецца выключная прадукцыйнасць Шына для, здавалася б, «''нецікавай''» ролі<ref name=nytimes22/>. Для кінакрытыка Гары Томпсана з «''{{нп3|Philadelphia Daily News|Philadelphia Daily News|en|Philadelphia Daily News}}''», фільм стаў гумарыстычны са сцэнамі з удзелам Кастора<ref name=philnews>{{cite web|url=http://www.philly.com/philly/entertainment/movies/20101216_Tron__3-D_effects__1-D_everything_else.html|title=‘Tron’: 3-D effects, 1-D everything else|first=Gary|last=Thompson|work=Philadelphia Daily News|date=December 16, 2010|access-date=April 30, 2012}}</ref>. Крытык Колін Коверт з «''{{нп3|Star Tribune|Star Tribune|en|Star Tribune}}''» лічыць, што манерныя выхадкі Шына былі «''занадта кароткай''» разыначкай «''Трона: Спадчына''»<ref name=startrib>{{cite web|url=http://www.startribune.com/entertainment/movies/112018474.html?elr=KArksD:aDyaEP:kD:aUnc5PDiUiD3aPc:_Yyc:aULPQL7PQLanchO7DiUr|title=Copping some Z's in Tronland|first=Colin|last=Covert|work=Star Tribune|publisher=The Star Tribune Company|date=December 17, 2010|access-date=June 22, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20101222054321/http://www.startribune.com/entertainment/movies/112018474.html?elr=KArksD:aDyaEP:kD:aUnc5PDiUiD3aPc:_Yyc:aULPQL7PQLanchO7DiUr|archive-date=22 снежня 2010|url-status=dead}}</ref>. Наконт іншых ролей, асабліва Гарэта Хедлунда, Алівіі Уайлд і Джэфа Брыджэса крытыкі маюць розныя погляды. Фільм атрымаў «''невялікае павышэнне''» ад Уайлд, у адпаведнасці з Рыкі<ref name=Philly/>. Уэслі Морыс з «''[[The Boston Globe]]''» назваў Хедлунда «''безнадзейнай шпількай''»<ref name=bost/>. «''Ён нічым не ўражвае… Гэта пачуццё ўзаемнае. На меркаваны кошт $200 млн гэта нейкі здзек. Калі ён не можа быць у захапленні, чаму мы павінны быць?''»<ref name=bost>{{cite web|url=http://www.boston.com/ae/movies/articles/2010/12/17/tron_sequel_doesnt_live_up_to_the_legacy_of_the_1982_original/?camp=pm|title=Tron: Legacy|first=Wesley|last=Morris|work=The Boston Globe|publisher=The New York Times Company|date=December 16, 2010|access-date=April 30, 2012}}</ref>. Каментатар Эндру О'Хехір з сайта «''Salon''»: «''нават Брыджэс — індывідуальны, ён разглядаецца як адзін з самых любімых і адметных амерыканскіх акцёраў — быў „дзіўным і складаным“ замест таго, каб быць „сентыментальным і павабным“, як у арыгінальным „Троне“''»<ref name=salon>{{cite web|url=http://www.salon.com/2010/12/16/tron_legacy/|title='TRON: Legacy:' A $170 million insult| first= Andrew| last= O'Hehir| publisher=Salon|date=December 16, 2010|access-date=June 22, 2012}}</ref>. Крытыкі раздзяліліся ў ацэнках развіцця персанажаў і сюжэтных ліній у «''Троне: Спадчына''». Брус Джонс, які пісаў для «''{{нп3|The New Yorker|The New Yorker|en|The New Yorker}}''», адзначыў, што гледачы так і не звязваюцца з персанажамі, так як ім не хапае эмоцый і зместу. «''Disney, магчыма, шукае мерчандайзінгавае залатое дно з гэтым доўгім працягам наватарскага фільма 1982 года''», адзначыў Джонс, « але хтосьці ў офісах забыўся дадаць хоць якую чалавечую цікавасць да сцэнарыя»<ref>{{cite web|url=http://www.newyorker.com/arts/reviews/film/tron_legacy_kosinski#ixzz1tSfCuy4J|title=Tron: Legacy|first=Bruce|last=Jones|work=The New Yorker|publisher=Condé Nast Publications|access-date=April 29, 2012}}</ref>. Акрамя таго, журналіст Клаўдыя Пуч з «''{{нп3|USA Today|USA Today|en|USA Today}}''» параўнала «''Трон: Спадчына''» з «''бессэнсоўным''» і «''пазбаўленым уяўлення, нават заблытаным''» дыялогам, і «''большая частка гісторыі проста не паказаная''»<ref name=usa29>{{cite web|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/movies/reviews/2010-12-17-tron17_online_ST_N.htm|title=Slick sequel 'TRON: Legacy' gets some wires crossed|first=Claudia|last=Puig|work=USA Today|publisher=Gannett Company|date=December 17, 2010|access-date=April 29, 2012}}</ref>. Дана Стывенс з «''{{нп3|Slate, часопіс|Slate|ru|Slate (magazine)}}''» падсумавала: «''„Трон: Спадчына“ выглядае як сенсарна-атакуючы блокбастар, які імкнецца змусіць мяне заснуць, як немаўля. Прызнаюся, я, магчыма, праспала толькі адну ці дзве кульмінацыйныя бітвы і прачыналася ад неонавых фрысбі''»<ref name=slate>{{cite web|url=http://www.slate.com/articles/arts/movies/2010/12/tron_legacy.html|title=Tron: Legacy|first=Dana|last=Stevens|work=Slate|publisher=The Washington Post Company|date=December 16, 2010|access-date=April 29, 2012}}</ref>. У адрозненне ад адмоўных адказаў, Мішэлю Аляксандру з «''Eclipse''» спадабаўся сюжэт «''Трона: Спадчына''»<ref>{{cite web| first= Michelle | last= Alexandria|url=http://eclipsemagazine.com/Movies/21719/ |title=Tron: Legacy on iMax 3D Doesn’t Disappoint! Michelle’s Review | work = Eclipse |date=December 19, 2010 |access-date=December 26, 2010}}</ref>. Падобная рэакцыя была ў Росітэра Дрэйка з «''7x7''», які напісаў, што гэтая гісторыя «''часам заблытаная, але перад ёй цяжка выстаяць''». Ларушка Іван-Задэ з «''Metro''» скардзілася на недастаткова развіты сюжэт, кажучы: «''У 2010 годзе, пытанні, звязаныя з захапляльным характарам гульняў і усёпаглынальнай моцай сучаснай тэхналогіі, больш дарэчныя, чым калі-небудзь, так гэта раздражняльна, што сцэнарый нічога не робіць з імі''». Тым не менш, яна прызнала, што «''гэта найлепшы 3D фільм з часоў „''Аватара''“ і супер-завадны саўндтрэк Daft Punk, тым не менш, робіць прагляд цудоўным''»<ref name=metro/>. === Зборы === Напярэдадні рэлізу розныя камерцыйныя аналітыкі прагназавалі, што «''Трон: Спадчына''» заробіць $40 — $50 млн у пракаце ў першы ўік-энд<ref name=hollzzzz/>, аглядальнік Бен Фрыц з «''[[Los Angeles Times]]''» апісаў гэты лік як «''цвёрды, але не ўражлівы''»<ref name=latimes22s>{{cite news|last=Fritz|first=Ben|url= http://articles.latimes.com/2010/dec/17/business/la-fi-ct-projector-20101217|title=Box office projector: 'Tron' to beat 'Yogi Bear' and 'How Do You Know'|publisher=Tribune Company| work=[[Los Angeles Times]]|date=December 17, 2010|access-date=December 28, 2010}}</ref>. Хоць студыя спадзявалася прыцягнуць шырокую аўдыторыю, фільм перш за ўсё звяртаўся да мужчын: «''Жанчыны больш вагаюцца наконт навукова-фантастычнага працягу''», піша Фрыц<ref name=latimes22s/>. Джэй Фернандэс з «''[[The Hollywood Reporter]]''» адчуваў, што непрапарцыянальнасць аўдыторыі будзе праблематычнай для доўгатэрміновых касавых перспектыў<ref name=hollzzzz>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/blogs/risky-business/bullseye-dec-17-tron-yogi-60313|title=BULLSEYE, Dec. 17: 'Tron,' 'Yogi,' 'Gulliver,' 'Grit,' More| first= Jay| last= Hernandez|work=The Hollywood Reporter|publisher=Prometheus Global Media|date= December 16, 2010|access-date=June 15, 2012}}</ref>. Пішучы для «''[[Box Office Mojo]]''», Брэндан Грэй апісаў шуміху перад прэм’ерай як «''неабгрунтаваныя чаканні ад фанатаў''», улічваючы, што арыгінальны «''Трон''» праваліўся ў пракаце<ref>{{cite news|last=Gray|first=Brandon|url=http://boxofficemojo.com/news/?id=3042&p=.htm|title='True Grit,' 'Inception' Impress Most in Tepid 2010|publisher= Amazon |work= Box Office Mojo |date=January 18, 2011|access-date=April 8, 2011}}</ref>. У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] фільм зарабіў {{nobr|$43.6 млн}} у пракаце ў яго першы ўік-энд<ref name="THR Soft BO" />. У дзень адкрыцця, ён сабраў млн {{nobr|$17,6 млн}}, у тым ліку {{nobr|$3,6 млн}} у працягу паўночы паказчыкаў ад 2000 тэатраў, 29 % з якіх былі IMAX<ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/tron-earns-36-million-midnight-61297|title=Tron Earns $3.6 Million in Midnight Showing|first=Pamela|last=McClintock|work=The Hollywood Reporter|publisher=Prometheus Global Media|date= December 17, 2010| access-date= June 15, 2012}}</ref>, і працягваў займаць першае месца за ўік-энд, апярэдзіўшы «''{{нп3|Мядзведзь Ёгі, фільм|Мядзведзя Ёгі|en|Yogi Bear (film)}}''» і «''{{нп3|Як вы ведаеце|Як вы ведаеце|en|How Do You Know}}''»<ref name="THR Soft BO">{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/tron-legacy-easily-tops-box-61562|title='Tron: Legacy' Wins Soft Box Office; James L. Brooks' 'How Do You Know' Disappoints|first=Pamela|last=McClintock|work=The Hollywood Reporter|publisher=Prometheus Global Media|date= December 19, 2010|access-date=June 15, 2012}}</ref>, «''Трон: Спадчына''» сабраў прыкладна {{nobr|$68 млн}} за першы тыдзень<ref>{{cite web | url = http://boxofficemojo.com/news/?id=3027&p=.htm | title = Seven-Day Summary: 'Tron' Dominates, 'Fockers' Dwindle| publisher = Amazon | work = Box Office Mojo | date =December 24, 2010| last= Gray |first= Brandon| access-date =December 24, 2010 }}</ref>, і перавысіў {{nobr|$100 млн}} на яго 12-ы дзень пасля прэм’еры<ref name=imazss>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/blogs/heat-vision/tron-legacy-crosses-100-million-66587|title='Tron Legacy' Crosses $100 Million Mark, Earns a Quarter of it from IMAX|first=Borys|last=Kit|work=The Hollywood Reporter|publisher=Prometheus Global Media|date= December 29, 2010|access-date=June 15, 2012}}</ref>. На міжнародных рынках «''Трон: Спадчына''» сабраў {{nobr|$23 млн}} за першы ўік-энд, у сярэднім {{nobr|$ 6 тыс.}} за тэатр<ref name= hollytrgross/>. Паводле ''Disney'', 65 % замежнага пракату было ў пяці ключавых рынках: [[Японія]], [[Аўстралія]], [[Бразілія]], [[Вялікабрытанія]] і [[Іспанія]]<ref name=hollytrgross>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/tron-legacy-draws-23-mil-61565|title='Tron: Legacy' Draws $23 Mil Overseas, Hits No. 1 in Europe, Latin America and Australia|first=Frank|last=Segers|work=The Hollywood Reporter| publisher=Prometheus Global Media|date= December 19, 2010|access-date=June 15, 2012}}</ref>. Фільм паказаў найлепшыя вынікі ў Японіі, дзе ён узяў {{nobr|$4.7 млн}} з 350 тэатраў<ref name=hollytrgross/>, Аўстраліі ($ 3.4 млн), Злучаным Каралеўстве (3.2 млн), Бразіліі ($ 1.9 млн) і Іспаніі ($ 1.9 мле)<ref name=hollytrgross/>. На наступным тыдні «''Трон: Спадчына''» атрымаў {{nobr|$ 65.5 млн}} ад замежных рынкаў<ref name=56serdf>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/fockers-wins-box-office-gullivers-65779?page=2|title='Little Fockers' Wins Box Office; 'Gulliver's Travels' Disappoints|first=Pamela|last=McClintock|work=The Hollywood Reporter|publisher=Prometheus Global Media| date= December 26, 2010|access-date=June 15, 2012}}</ref>, у выніку чаго агульны пракаце вырас да $ 153.8 млн<ref name=56serdf/>. У канцы яго пракату «''Трон: Спадчына''» ўжо сабраў {{nobr|$ 400 062 763}}: {{nobr|$ 172 062 763}} ў Паўночнай Амерыцы і {{nobr|$ 228 000 000}} у іншых краінах<ref name="BoxOfficeMojo">{{cite web | url = http://boxofficemojo.com/movies/?id=tron2.htm | title = Tron: Legacy (2010)| publisher = Amazon | work = Box Office Mojo | access-date =December 24, 2010 }}</ref>. === Узнагароды і намінацыі === «''Трон: Спадчына''» атрымаў узнагароду за «''Найлепшы арыгінальны саўндтрэк''» ад Асацыяцыі крытыкаў Austin Film<ref name="Austin Critics 2010">{{cite web | url=http://austinfilmcritics.org/awards/2010-awards/ | title=2010 Austin Film Critics Association Awards | publisher=Austin Film Critics Association | date=December 22, 2010 | access-date=May 6, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203211741/http://austinfilmcritics.org/awards/2010-awards/ | archive-date=3 снежня 2013 | url-status=dead }}</ref>. Фільм таксама быў намінаваны на «''Выдатны дызайн для фантастычнага фільма''» Гільдыяй<ref name=nom10>{{cite web | url=http://www.adg.org/?art=nominee_10 | title=2010 Art Directors Guild Awards | publisher=Art Directors Guild | access-date=May 6, 2012}}</ref> і на «''Мікс гуку''» Акадэміяй кінематаграфічных мастацтваў і навук<ref name="Oscar nominees">{{cite web | url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/83/nominees.html | title=2010 Academy Awards | publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences | date=January 25, 2011 | access-date=May 6, 2012}}</ref>. Фільм патрапіў у шорт-ліст на прэмію Оскар за найлепшыя візуальныя эфекты<ref>{{cite web|url=http://collider.com/oscar-visual-effects-shortlist/68367/|title=Oscar Visual Effects Shortlist Includes INCEPTION, SCOTT PILGRIM, TRON: LEGACY and Four More|date=January 5, 2011 | first=Brendan |last=Bettinger |publisher=Collider|access-date=June 16, 2012}}</ref>, хоць ён не атрымаў намінацыю<ref>{{cite web|url=http://www.cgchannel.com/2011/01/tron-legacy-loses-out-to-hereafter-in-oscar-shortlist/|title=Hereafter boots TRON: Legacy off Oscar shortlist|date=January 27, 2011 |access-date=June 16, 2012}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |- ! Узнагарода ! Дата ! Атрымальнік ! Катэгорыя ! Вынік |- | 83-е ўзнагароджванне прэміяй «''Оскар''»<ref name="Oscar nominees" /> | 27 лютага 2011 | Гвідалін Етс Уітл and Эдысан Тыг | Лепшая музыка | {{Намінацыя}} |- | Гільдыя рэжысёраў<ref name=nom10 /> | 5 лютага 2011 | Дарэн Гілфард | Выдатны дызайн для фантастычнага фільма | {{Намінацыя}} |- | Асацыяцыя крытыкаў Austin Film<ref name="Austin Critics 2010" /> | style=white-space:nowrap| 22 снежня 2010 | Daft Punk | Найлепшы арыгінальны саўндтрэк | {{Узнагарода}} |- | Гільдыя дызайнераў касцюмаў<ref name="cdg2010">{{cite web|url=http://insidemovies.ew.com/2011/01/20/black-swan-true-grit-tron-legacy-land-costume-design-guild-award-nominations/|title='Black Swan,' 'True Grit,' 'TRON: Legacy' land Costume Design Guild award nominations|first=Adam|last=B. Vary|work=[[Entertainment Weekly]]|date=January 20, 2011|access-date=January 25, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110123014033/http://insidemovies.ew.com/2011/01/20/black-swan-true-grit-tron-legacy-land-costume-design-guild-award-nominations/|archive-date=23 студзеня 2011|url-status=dead}}</ref> | 22 лютага 2011 | Майкл Уілкінсан і Крысцін Біселін Кларк | Дасканаласць у фантастычным фільме | {{Намінацыя}} |- | rowspan=2 |Лас-Вегаскі клуб кінакрытыкаў<ref name="http://www.indiewire.com/article/social_network_express_hits_las_vegas_dallas_critics">{{cite web | url=http://www.indiewire.com/article/social_network_express_hits_las_vegas_dallas_critics | title="Social Network" Express Hits Las Vegas, Dallas Critics | access-date=April 25, 2012 | author=Knegt, Peter}}</ref> | rowspan=2 |16 снежня 2010 | Daft Punk | Найлепшы арыгінальны саўндтрэк | {{Намінацыя}} |- | | Найлепшыя візуальныя эфекты | {{Намінацыя}} |- | [[MTV Movie & TV Awards|MTV Movie Awards]]<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/ontv/movieawards/2011/best-breakout-star/|title=Best Breakout Star|publisher=MTV|access-date=June 5, 2011|archive-date=23 снежня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111223235951/http://www.mtv.com/ontv/movieawards/2011/best-breakout-star/|url-status=dead}}</ref> | 5 чэрвеня 2011 | [[Алівія Уайлд]] | Лепшае адкрыццё | {{Намінацыя}} |- | rowspan=7 |[[Сатурн (кінапрэмія)|«Сатурн»]]<ref>{{cite web|url=http://collider.com/saturn-awards-2011-winners/98513/|title=''Inception'' Wins Big at the 2011 Saturn Awards|work=Collider|author=Chitwood, Adam|access-date=June 24, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111231070344/http://collider.com/saturn-awards-2011-winners/98513/|archive-date=31 снежня 2011|url-status=dead}}</ref> | rowspan=7 |23 чэрвеня 2011 | | Найлепшы навукова-фантастычны фільм | {{Намінацыя}} |- | [[Джэф Брыджэс]] | Найлепшы акцёр | {{Узнагарода}} |- | [[Гарэт Хедлунд]] | Найлепшы акцёр другога плана | {{Намінацыя}} |- | Daft Punk | Лепшая музыка | {{Намінацыя}} |- | Майкл Уілкінсан | Найлепшыя касцюмы | {{nom}} |- | Дарэн Гілфард | Найлепшы дызайн | {{Узнагарода}} |- | Эрык Барба, Стыў Прыг, Карл Дэнхам, Нікас Калаіцідзіс | Найлепшыя спецэфекты | {{Намінацыя}} |- | [[Teen Choice Awards]]<ref>{{cite web|url=http://www.teen.com/2011/07/19/entertainment/teen-choice-award-nominees-2011-second-wave-pretty-little-liars-darren-criss/|title=Teen Choice Awards Noms, Part 2! Find Out Who Else Snagged a Chance at a Surfboard!|work=Teen|author=Cubria, Kaitlin|access-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130707210521/http://www.teen.com/2011/07/19/entertainment/teen-choice-award-nominees-2011-second-wave-pretty-little-liars-darren-criss/|archive-date=7 ліпеня 2013|url-status=dead}}</ref> | 5 чэрвеня 2011 | Алівія Уайлд | Жаночае адкрыццё | {{Намінацыя}} |- | rowspan=3|[[Таварыства спецыялістаў па візуальным эфектам|Visual Effects Society Awards 2010]]<ref>{{cite web| url=http://www.visualeffectssociety.com/ves-awards/previous/9th-annual| title=9th Annual VES Awards| publisher=Visual Effects Society| access-date=May 6, 2012| archive-date=2 лютага 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20120202224234/http://www.visualeffectssociety.com/ves-awards/previous/9th-annual| url-status=dead}}</ref> | rowspan=3|19 лютага 2011 | Эрык Барба, Ліза Беруд, Стыў Гаўб, Стыў Прыг | Выдатныя візуальныя эфекты | {{Намінацыя}} |- | Джонатан Літ, Хуан С. Гомес, Кевін Сірс, Соня Бурхард за даскавую гульню |Outstanding Created Environment in a Live Action Feature Motion Picture | {{Намінацыя}} |- | Пол Ламберт, Соня Бурхард, Кім Ольсен, Сарах'яне Авела Чэйс |Outstanding Compositing in a Feature Motion Picture | {{Намінацыя}} |} == Працяг і спін-офы == === Сіквелы === Яшчэ да выхаду фільма на экраны, [[28 кастрычніка]] [[2010]] года, Стывен Лісбергер заявіў, што сіквел планаваўся. Адам Хоравіц і Эдвард Кіціс, сцэнарысты «''Трона: Спадчына''», знаходзяцца на ранніх стадыях вытворчасці сцэнарыя для новага фільма<ref>{{cite news |last=Cornet | first=Roth |url=http://screenrant.com/tron-legacy-steven-lisberger-rothc-85139/ |title=Steven Lisberger Talks 'Tron: 3' & the Global 'Tron' Phenomena |publisher=Screen Rant, LLC |work=Screen Rant |date=October 29, 2010 |access-date=December 29, 2010}}</ref><ref>{{cite news |last=Sciretta | first=Peter |url=http://www.slashfilm.com/screenwriters-return-for-tron-legacy-sequel/ |title=Screenwriters Return for Tron Legacy Sequel |publisher=SLASH FILM |work=SLASH FILM |date=April 6, 2010 |access-date=December 29, 2010}}</ref>. Перы Неміраф з Cinema Blend выказаў дапушчэнне, што «''Трон 3''» можа быць першым фільмам у новай трылогіі<ref>{{cite news |last=Nemiroff |first=Perry |url=http://www.cinemablend.com/new/Tron-Legacy-Sequel-Already-Planned-A-Trilogy-Could-Be-Next-17959.html |title=Tron: Legacy Sequel Already Planned, A Trilogy Could Be Next |publisher=Cinema Blend, LCC |work=CINEMA BLEND |date=April 6, 2010 |access-date=December 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402144142/http://www.cinemablend.com/new/Tron-Legacy-Sequel-Already-Planned-A-Trilogy-Could-Be-Next-17959.html |archive-date=2 красавіка 2015 |url-status=dead }}</ref>. [[13 студзеня]] [[2011]] года «''Ain't It Cool News''» паведаміў, што фільм быў блізкі да абвяшчэння сіквела. Гэты ход быў часткай плана ''Disney'' для будучыні ''Трона''<ref>{{cite web |date=January 13, 2010 | last= Knowles |first= Harry |title=The Grapevine says, Disney is about to Green Light a TRON LEGACY sequel... |url=http://www.aintitcool.com/node/48054 |work=Ain't it Cool News |access-date=January 16, 2011}}</ref>. [[21 студзеня]] 2011 года ''Tron-Sector'' паведаміў аб чутцы, што працягу «''Трона: Спадчына''» было дадзена зялёнае святло і трэйлер будзе паказаны на DVD і Blu-ray рэлізах «''Трона''» і «''Трона: Спадчына''»<ref>{{cite web |date=January 21, 2011 |title=TRON 3 Green Lit: Teaser Trailer on DVD & Blu-Ray |url=http://www.tron-sector.com/articles/view.aspx?id=813 |access-date=January 21, 2011}}</ref>. Гары Ноўлз паведаміў аб тызеры, назваўшы яго «''DVD Extra''» і адзначыўшы, што ён быў зняты перад [[Дзень падзякі|Днём падзякі]] (г. зн. да лістапада 2010 года)<ref>{{cite web |first= Harry | last= Knowles |date=January 22, 2011 |title=TRON 3 teaser details... tis true! |url=http://www.aintitcool.com/node/48194 |access-date=January 23, 2011}}</ref>. [[8 красавіка]] 2011 года рэжысёр [[Джозеф Касінскі]] распавёў аб сіквеле: «''Мы працуем над гэтай гісторыяй зараз. Як толькі мы атрымаем сцэнарый, якім мы ўсе будзем вельмі задаволеныя, мы возьмем яго і паглядзім, калі мы зможам вярнуцца да „Grid“. Я думаю, фільм пачнецца з таго, чым скончыўся „Трон: Спадчына“: Сэм і Квора апынуліся ў рэальным свеце. Далей будуць адносіны паміж гэтай парай, гэта наступны крок''»<ref>{{cite web | url=http://www.heavyeggs.com/article/view/tron-3-details | title=TRON 3 details | publisher=Heavy Eggs | date=April 8, 2011 | access-date=April 8, 2011 | author=Ronin | archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112110/http://www.heavyeggs.com/article/view/tron-3-details | archive-date=2 красавіка 2015 | url-status=dead }}</ref>. 31 сакавіка Касінскі заявіў, што сцэнарый фільма, як чакаецца, будзе завершаны на працягу двух тыдняў, і яго рабочая назва ''Tr3n''<ref>{{cite web|url=http://collider.com/tron-3-sequel-details-joseph-kosinski/|title=Director Joseph Kosinski Talks TRON 3; Two Weeks Away from Draft With "Much Broader Appeal," Still Working on Title|work=Collider|access-date=October 5, 2014}}</ref>. [[7 чэрвеня]] 2011 года было паведамлена, што сцэнарыст Дэвід Дыгыліа быў наняты, каб падрыхтаваць сцэнарый для сіквела «''Трона: Спадчына''». Сцэнарысты Адам Хоравіц і Эдвард Кіціс спачатку хацелі вярнуцца, але былі вымушаныя кінуць працу з-за іх бягучай работы па распрацоўцы тэлесерыяла «''[[Аднойчы ў казцы]]''» канала ''ABC''. Зараз не вызначана, будзе ці не рэжысёр Джозеф Касінскі вяртацца да прамога працягу<ref>{{cite news |date=June 7, 2011 |author=Borys Kit |title='Tron: Legacy' Sequel in Motion with New Writer (Exclusive) |url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/tron-legacy-sequel-motion-new-195714 |work=The Hollywood Reporter |access-date=June 9, 2011}}</ref>. [[8 сакавіка]] [[2012]] года Брус Бакслейтнер выказаў дапушчэнне, што здымкі працягу «''Трона: Спадчына''» могуць пачацца ўжо ў [[2014]] годзе пасля таго, як Касінскі скончыць свой фільм «[[Забыццё (фільм)|''Свет забыцця'']]»<ref>{{cite web | url=http://www.iamrogue.com/news/movie-news/item/5999-iar-exclusive-bruce-boxleitner-gives-and-update-tron-sequel-and-animated-series.html | title=IAR Exclusive: Bruce Boxleitner Gives an Update on 'TRON' Sequel and Animated Series | publisher=I Am Rogue | work=March 8, 2012 | date=May 4, 2012 | access-date=May 4, 2012 | author=DeSaulnier, Jordan | archive-url=https://web.archive.org/web/20120412161451/http://www.iamrogue.com/news/movie-news/item/5999-iar-exclusive-bruce-boxleitner-gives-and-update-tron-sequel-and-animated-series.html | archive-date=12 красавіка 2012 | url-status=dead }}</ref>. [[4 чэрвеня]] 2012 года Хоравіц і Кіціс пацвердзілі, што яны распрацоўвалі сіквел, персанаж Кворы будзе павернуты да фільма, як і ў «''Троне: Паўстанне''»<ref>{{cite web | url=http://tv.yahoo.com/news/kecks-exclusives-first-look-tron-reboots-olivia-wildes-111000463.html | title=Keck's Exclusives First Look: Tron Reboots Olivia Wilde's Quorra | publisher=Yahoo | work=TV Guide | access-date=June 19, 2012 | author=Keck, William}}</ref>. 5 снежня 2012 года Джэсі Уігутау быў наняты, каб перапісаць сцэнарый для фільма<ref>{{cite web | url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/tron-sequel-back-grid-at-398592 | title='Tron' Sequel Back on the Grid at Disney (Exclusive) | publisher=The Hollywood Reporter | access-date=December 5, 2012 | author=Kit, Borys}}</ref>. Потым было пацвярджэнне таго, што Брус Бакслейтнер і Гарэт Хедлунд вернуцца для трэцяга фільма<ref>{{cite web|last=Wickman|first=Kase|title=Confirmed: Garrett Hedlund Will Star in 'Tron 3'|url=http://www.nextmovie.com/blog/garrett-hedlund-tron-3-star-confirmed-exclusive/|work=MTV Networks|publisher=Next Movie|access-date=17 December 2012|date=13 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221171803/http://www.nextmovie.com/blog/garrett-hedlund-tron-3-star-confirmed-exclusive/|archive-date=21 снежня 2012|url-status=dead}}</ref>. У верасні [[2013]] года Касінскі сказаў: «''Працяг „Трона“ яшчэ знаходзіцца на ранніх стадыях, ён усё яшчэ ў стадыі сцэнарыя. Таму я не магу сказаць, калі ён пойдзе ў вытворчасць, але асноўная ідэя фільма мяне вельмі ўсхвалявала. Ён грунтуецца на ідэях, якія выказаныя ў „Спадчыне“, асабліва ў апошнія пяць хвілін, так што праца яшчэ ідзе''»<ref>{{cite web|title=TRON 3 "DELIVERS ON TRON: LEGACY" SAYS JOSEPH KOSINSKI|url=http://www.scifinow.co.uk/news/49053/tron-3-delivers-on-tron-legacy/|work=SciFiNow|access-date=15 December 2013|date=3 September 2013}}</ref>. [[15 студзеня]] 2014 года Брус Бакслейтнер заявіў у інтэрв'ю: «''Яны хочуць зрабіць гэта, я б сказаў, магчыма, у канцы гэтага года, магчыма, у [[2015]] годзе''». Фільм можа таксама мець месца больш у рэальным свеце. «''Гэта тое, што я сказаў, але вы мяне не чулі''», пажартаваў Бокслейтнер. "Я думаю, што ў фільме будзе шмат аб вяртанні кампаніі назад, таму што, калі вы памятаеце, Сэм Флін кажа Алану, перш чым ён едзе на матацыкле ў досвітку з Кворай: «''Мы збіраемся ўзяць кампанію назад. Гэта не канец фільма. Гэта пачатак наступнага. Гэта прадвесце. І Кiлiян Мёрфі не будзе рабіць непадрыхтаваныя камеа''» і «''я думаў, што Эдвард Дылінджэр-малодшы будзе такім дрэнным, як быў яго бацька''». У сакавіку [[2015]] года, было выяўлена, што ''Disney'' даў зялёнае святло трэцяму фільму з Хедлундам у ролі Сэма. Здымкі планіруецца пачаць у кастрычніку 2015 года ў [[Ванкувер]]ы<ref>{{cite web|url=http://vancitybuzz.com/2015/03/tron-3-filmed-vancouver-fall/|title=Tron 3 to be film in Vancouver this fall|publisher=Vancity Buzz|last=Chan|first=Kenneth|date=March 10, 2015|access-date=30 сакавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110174404/http://www.vancitybuzz.com/2015/03/tron-3-filmed-vancouver-fall/|archive-date=10 лістапада 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hollywoodreporter.com/news/joseph-kosinski-direct-disneys-tron-780790|title=Joseph Kosinski to Disney's 'Tron 3'|publisher=The Hollywood Reporter|last=Vlessing|first=Etan|date=March 11, 2015}}</ref>. === Мультфільмы === {{main|Трон: Паўстанне}} «''[[Трон: Паўстанне]]''», мультсерыял спін-оф, быў прадстаўлены [[7 чэрвеня]] [[2012]] года ў сетцы ''Disney XD'' па ўсёй тэрыторыі Злучаных Штатаў<ref>{{cite news | url=http://screenrant.com/disney-avengers-cartoon-tron-cartoon-kofi-47301/ | title=Disney Announces ‘Avengers’ & ‘Tron’ Animated Series | work=Screen Rant | date=March 4, 2010 | access-date=November 9, 2010 | author=Outlaw, Kofi}}</ref><ref name="Variety0410">{{cite news | url=http://www.variety.com/article/VR1118026910 | title=Disney XD orders 'Tron: Legacy' toon | date=November 4, 2010 | access-date=November 9, 2010 | author=Schneider, Michael | newspaper=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref><ref name="boxfice-mag">{{cite web |last=Gilchrist |first=Todd |title=TRON: Legacy' Screenwriters Discuss Stars, Story of the Upcoming TV Series |url=http://www.boxoffice.com/articles/2010-12-tron-legacy-screenwriters-on-stars-story-of-the-upcoming-tv-series |work=Boxoffice Magazine |access-date=December 24, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130224033326/http://www.boxoffice.com/articles/2010-12-tron-legacy-screenwriters-on-stars-story-of-the-upcoming-tv-series |archive-date=24 лютага 2013 |url-status=dead }}</ref>. Аўтары сцэнарыя да «''Трона: Спадчына''» Адам Хоравіц і Эдзі Кіціс сказалі, што серыял распавядае пра тое, што адбылося ў «''Grid''» паміж фільмамі. Персанажаў мультфільма агучвалі [[Брус Бакслейтнер]] (Трон), [[Элайджа Вуд]], {{нп3|Лэнс Хенрыксен|Лэнс Хенрыксен|en|Lance Henriksen}}, {{нп3|Мэндзі Мур|Мэндзі Мур|en|Mandy Moore}}, Эмануэль Шрыкі, {{нп3|Пол Рубенс|Пол Рубенс|en|Paul Reubens}}, Нейт Кодры і [[Алівія Уайлд]], якая зноў іграла Квору<ref name="Variety0410" /><ref>{{cite web | url=http://skymovies.sky.com/tron-legacy/animated-tron-tv-series-confirmed | title=Tron: Uprising- Horowitz Reveals A-List Line-Up | publisher=[[News Corporation]] | work=Sky Movies | access-date=January 16, 2011 | author=Risley, Matt | quote="Bruce Boxleitner is in it, Elijah Wood, Linda Moore, Paul Reubens, Lance Henriksen. I mean, we've got a really cool group of actors and actress", Horowitz raved.}}</ref>. === Манга === [[Манга (мастацтва)|Манга]] версія «''Трона: Спадчына''» была выпушчана Earth Star Entertainment у Японіі 30 чэрвеня 2011 года<ref>{{cite web|title=コミック版　トロン：レガシー|url=http://www.earthstar.jp/detail.php?media=book|script-title=ja:コミック版　トロン：レガシー|publisher=Earth Star Entertainment|language=ja|access-date=December 5, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420180741/http://www.webcitation.org/63ilW9zoU|archive-date=20 красавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. == Кіналяпы == # Калі Сэм едзе на матацыкле праз тунэль, можна заўважыць 2 «''Х''», якія міргаюць (0:06:02). Яны паведамляюць пра тое, што любыя перамяшчэнні ў той бок забароненыя. # У пачатку фільма у Сэма Ducati Sport 1000 Monoposto — аднамесны (0:07:15), калі ён вяртаецца з Кворай, ужо ў канцы фільма, ён раптам ператварыўся ў Ducati Sport 1000 Biposto — двухмесны (01:56:58). # Падчас пагоні з будынка ''Encom'' за Флінам з левага і правага завулкаў выязджаюць 2 паліцэйскія машыны (0:14:15). Сэм абарочваецца назад і зноў глядзіць наперад, і з завулкаў зноў выязджаюць тыя ж самыя 2 паліцэйскія машыны (0:14:19). # Калі Сэм дэактывуе экранную застаўку, на камп'ютары ў зале гульнявых аўтаматаў мы бачым прыкмету таго, што машына працуе з sun4m (0:23:02). Першыя sun4m былі абвешчаныя прыкладна ў 1992 годзе, а паводле сюжэту Кевін Флін знік яшчэ ў 1989 годзе. # Пры выхадзе Сэма на арэну з круглага ліфта можна ўбачыць, што да яго нагі прымацавана дубінка (0:29:48). Хоць ні пры абмундзіраванні (0:29:19), ні пры першым баі гэтай дубінкі ў яго няма (0:32:32) # Калі Сэма ўпершыню прыводзяць да CLU, яго дыск не гарыць, хоць павінен свяціцца пастаянна (0:36:24). Але ў момант адкрыцця асобы CLU, можна заўважыць, што дыск Сэма ўжо загарэўся. # Бой у бары Кастора. У той момант, калі Квора з'яўляецца ў зале, нам паказваюць здзіўленага Кастора і Гем, якая стаіць непадалёк ад яго (01:16:27). У наступнай сцэне Кастор ўжо адзін (01:16:31), затым Гем зноў стаіць справа ад Кастора (01:16:58), і зноў побач з ім (01:17:04), і зноў адыходзіць ад яго (1:17:26). # Калі Квору захопліваюць служыцелі CLU і адводзяць яе (01:33:52), відаць, што гэты кадр люстраны. Прычоска і адзенне дзяўчыны «''перакінутыя''» на другі бок<ref>[http://kinolyapy.su/film/11/Tron_Nasledie_Tron_Legacy.html КиноЛяпы. SU — киноляпы Трон: Наследие 2011 TRON: Legacy]</ref>. # [[Uptime]] сістэмы з залу гульнявых аўтаматаў усяго 8 дзён, але, мяркуючы па сюжэце, ён павінен быць больш 20 гадоў. == Дадатковыя факты == * [[Джэф Брыджэс]] — першы акцёр у гісторыі кіно, які з'яўляецца на экране з камп'ютарна-амалоджаным прататыпам<ref name="dis">[http://www.disney.ru/DisneyCMS/Content/Movies/Articles/00001tron3.jsp Спецэффекты и технологии]</ref>. * Віртуальная рэальнасць, у якой адбываюцца падзеі фільма, працуе пад кіраваннем UNIX-падобнай АС SolarOS (намёк на {{нп3|Solaris|Solaris|en|Solaris (operating system)}})<ref name="SolarOS">[http://www.c0t0d0s0.org/archives/6408-SolarOS.html SolarOS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180311191301/http://www.c0t0d0s0.org/archives/6408-SolarOS.html |date=11 сакавіка 2018 }}</ref>; відаць, як галоўны герой запускае на ёй [[UNIX]]-каманды whoami, [[uname]], [[ls]] і тд.<ref name="bdr"/>. * Калі Сэм набірае каманды ў тэкставай кансолі, на фоне злева зверху бачная праграма top, у ёй — запушчаны графічны сервер Xorg (разам з дэманам hald). Першая версія Xorg афіцыйна з'явілася 6 красавіка 2004 года, гэта значыць праз 15 гадоў пасля таго, як камп'ютар быў у апошні раз выкарыстаны<ref name="SolarOS" />. * Калі галоўны герой скрадае і выкладвае ў Інтэрнэт ''EncomOS'' 12, Эд Дылінджэр адкрывае кансоль з надпісам «''Encom [[Linux|LINUX]] CONSOLE''»<ref>[http://blog.poginux.com/big-my-secret-tron-legacy-console-commands TRON Legacy console commands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130525155816/http://blog.poginux.com/big-my-secret-tron-legacy-console-commands |date=25 мая 2013 }}</ref>. * Галоўны герой спрабуе атрымаць рут-доступ у сістэму бацькі, увайшоўшы пад уліковым запісам «''backdoor''»<ref name="bdr">[http://www.isimon.co.za/jbox/2011/03/15/tron-legacy-backdoor-2/ Tron Legacy: ‘backdoor’] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111202120610/http://www.isimon.co.za/jbox/2011/03/15/tron-legacy-backdoor-2/ |date=2 снежня 2011 }}</ref>. * Правобразам Кастора стаў шэраг выдатных фігур шоў-бізнэсу, у тым ліку {{нп3|Зігі Стардаст|Зігі Стардаст|ru|Зигги Стардаст}}<ref name="aif.ru">http://www.aif.ru/culture/article/39798 «Трон: Наследие» — справочник по самому главному фильму года.</ref>. * [[Алівія Уайлд]] праявіла такія здольнасці да баявых мастацтваў, што здзівіла нават каскадзёраў. Яны раілі ёй працягнуць трэніроўкі пасля заканчэння здымак<ref name="dis2">[http://www.disney.ru/DisneyCMS/Content/Movies/Articles/00001tron9.jsp Персонажи фильма «Трон: Наследие»]</ref>. * З актрысамі, якія ігралі сірэн, займаўся харэограф, імкнучыся скаардынаваць іх рухі, каб яны рухаліся сінхронна<ref name="dis2" />. == Гл. таксама == * [[Трон (фільм)]] * [[Трон (франшыза)]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Tron: Legacy}} * [[wikia:tron|Tron Wiki, знешняя wiki]] * {{IMDb title|1104001}} * {{rotten-tomatoes|10011582-TRON_legacy}} * {{metacritic film|id=tron-legacy}} * {{mojo title|tron2}} * {{Facebook|Tron}} * {{Twitter|TronLegacy}} * [http://www.xakep.ru/post/54185/ Трон: Наследие: внутренняя империя] {{ref-ru}} * [http://crossflow.ru/cinema/vosxozhdenie-na-tron-2010 Статья о «Троне» (предыстория, история, видеоигры и т. д.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110309043831/http://crossflow.ru/cinema/vosxozhdenie-na-tron-2010 |date=9 сакавіка 2011 }} в журнале «[[Страна Игр]]» {{ref-ru}} * [http://cinefex.ru/articles/detail.php?ID=3615 Производственные записи]{{Недаступная спасылка}} в журнале Cinefex {{ref-ru}} {{Нарматыўны кантроль}} {{Фільмы Джозефа Касінскі}} {{Трон}} {{Выдатны артыкул|Кінематограф}} [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2010 года]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы 2010 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі 2010 года]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] rio0ki1d99zk173p6ba1hztk4nfqb18 Трон (гульня) 0 227116 5170440 4762951 2026-07-24T15:17:04Z Emilia Noah 155537 5170440 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Трон}} {{Картка гульні}} '''Tron''' — аркадная камп'ютарная гульня, распрацаваная ў [[1982 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1982]] годзе, якая вырабляецца і распаўсюджваецца Bally Midway. Яна заснавана на фільме [[The Walt Disney Company|Walt Disney]] Productions [[Трон (фільм)|Трон]], які быў выпушчаны ў тым жа годзе. Гульня складаецца з чатырох падгульняў, натхнёных падзеямі навукова-фантастычнага фільма. У ёй прысутнічаюць некаторыя персанажы і абсталяванне з фільма, напрыклад, светлавыя матацыклы, баявыя танкі і Вежа ўводу-вываду. Даход ад гульні перавысіў першапачатковы даход ад фільма<ref name="imdb trivia">{{cite web|title=Trivia for TRON|publisher=[http://www.imdb.com www.imdb.com]|url=http://www.imdb.com/title/tt0084827/trivia|format=Web|accessdate=2007-09-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229201247/http://www.imdb.com/title/tt0084827/trivia|archivedate=29 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. У 1983 годзе Midway выпусціла працяг [[Discs of Tron]], які быў натхнёнае баямі з фільма, у якіх адбывалася кіданне дыска. Іншым працягам стала камп'ютарная гульня 2003 [[Tron 2.0]]. 10 студзеня 2008 годзе гульня была выпушчаная для [[Xbox Live]] Arcade пад брэндам Disney Interactive. У фільме 2010 года [[Трон: Спадчына]] гульнявы аўтамат з гэтай гульнёй з'яўляецца ў адным з эпізодаў. Ён апісваецца як вырабляны кампаніяй ENCOM International, а не Bally Midway. Ён таксама прысутнічае на прома-сайце «ENCOM International»<ref>{{cite web|url=http://www.encominternational.com/catalogue.htm|title=Encom International|accessdate=2013-01-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DzUtDhdN?url=http://www.encominternational.com/catalogue.htm|archivedate=27 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Апісанне == === Гульнявы аўтамат === Гульня пастаўлялася ў трох відах гульнявых аўтаматаў: звычайны вертыкальны, міні вертыкальны і гарызантальны. Дызайн вертыкальнага аўтамата звязаны з фільмам. Яго асаблівасцю з'яўляюцца дзве крыніцы падсвятлення і намаляваныя на ім флюарэсцэнтнай фарбай лініі, якія нагадваюць блакітныя і чырвоныя ланцугі мікрасхем з фільма «Трон». У цёмным пакоі гульнявых аўтаматаў лініі свяціліся. Ва ўсіх аўтаматах прысутнічае джойсцік з 8 напрамкамі для руху, адной кнопкай для стральбы або кіравання хуткасцю і дыск для кіравання кірункам агню (такі ж набор элементаў кіравання выкарыстоўваўся ў Kozmik Krooz'r, іншай гульні Midway. === Гульнявы працэс === Гулец прымае ролю аднаго з персанажаў фільма «Трон» і павінен прайсці чатыры падгульні, у кожнай з якіх ёсць 12 узроўняў з нарастаючай складанасцю. Узроўні названыя ў гонар моў праграмавання, у прыватнасці «BASIC», «RPG», «COBOL», «FORTRAN», «SNOBOL», «PL1», «PASCAL», «ALGOL», «ASSEMBLY», «OS», «JCL» і «User»(пасля гэтага яшчэ раз паўтараецца «User»). Перш чым прайсці на новы ўзровень, неабходна скончыць усе падгульні на бягучым узроўні. == Успрыманне == Гульні Tron часопісам Electronic Games была прысвоена ўзнагарода «Coin-Operated Game of the Year»<ref name="alphaWorks">{{cite web|title=About the technology author(s)|work=IBM Multimodal Annotation Tool|publisher=[http://www.alphaworks.ibm.com www.alphaworks.ibm.com]|date=2002-08-09|url=http://www.alphaworks.ibm.com/tech/multimodalannotation|format=Web|accessdate=2007-09-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121224444/https://www.ibm.com/developerworks/community/groups/service/html/communityview?communityUuid=18d10b14-e2c8-4780-bace-9af1fc463cc0|archivedate=21 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.csh.rit.edu/~jerry/arcade/tron/ ''Tron'' — сайт з апісаннем гульні] * [http://trongames.go.com/classic-tron-game.html Версія гульні з выкарыстаннем тэхналогіі Flash на сайце ''Tron Legacy''] {{Трон}} {{Бібліяінфармацыя}} 5zgkjrtdpr5yy3jr6yrxhjtp4q45fi5 Трыдэнцкая Імша 0 228111 5170667 4754646 2026-07-25T03:10:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170667 wikitext text/x-wiki [[Файл:unchurch.jpg|thumb|right|Рымска-каталіцкі алтар перыяду да 1969 года]] '''Трыдэнцкая імша''' — адно з найбольш распаўсюджаных найменняў літургіі рымскага абраду — імшы, цэлебраванай да выдання імшала 1969 года. Таксама ў дачыненні да Трыдэнцкай імшы ўжываюць тэрміны '''Трыдэнцкі абрад''', '''Трыдэнцкая лацінская імша''', '''класічная лацінская імша''', '''традыцыйная лацінская імша''', '''даўняя лацінская імша'''. У сучаснай каталіцкай тэрміналогіі Трыдэнцкая імша завецца ''экстраардынарным абрадам''. Упершыню гэты тэрмін з’явіўся ў [[motu proprio]] Папы Бенедыкта XVI [[Summorum Pontificum]], выдадзеным 7 ліпеня 2007 года, паводле якога трыдэнцкі абрад у рэдакцыі 1962 года з’яўляецца экстраардынарным варыянтам здзяйснення літургіі ў рымскім абрадзе, тады як ардынарным застаецца [[Novus Ordo]]. == Апісанне == Літургію рымскага абраду ў яе істотных частках упершыню кадыфікавалі ў VI стагоддзі рымскія папы — св. Леў I, св. Геласій I, св. Грыгорый I Вялікі. Сучасны выгляд яна набыла праз выкананне рашэнняў Трыдэнцкага сабору пры Папу св. Пію V у 1570 годзе. Большасць каталікоў-традыцыяналістаў ужываюць рэдакцыю імшала 1962 года, які быў зацверджаны Папам Янам XXIII<ref name="trident-mass">{{cite web |url = http://www.crusader.org.ru/holymass.html |title = Чин Святой Мессы (Божественной литургии) традиционного латинского (Тридентского) обряда |publisher = Альманах русских католиков «Crusader» |accessdate = 2009-08-04 |archiveurl = https://www.webcitation.org/66gkGAeTW?url=http://www.crusader.org.ru/holymass.html |archivedate = 5 красавіка 2012 |url-status = live }}</ref>. === Гісторыя тэрміну === Тэксты традыцыйнага імшала рымскага (лацінскага) абраду бяруць пачатак з глыбокай даўніны, аднак яны шматразова змяняліся на працягу стагоддзяў і былі ўпарадкаваныя і прадпісаныя практычна для ўсёй Царквы лацінскага абраду ў 1570 годзе. Да 1962 года выходзілі перавыданні імшала, якія ўтрымлівалі новыя святы на чэсць новых святых, а таксама некаторыя змены ў богаслужэбных рубрыках. У дадзены перыяд такая форма цэлебрацыі набажэнства была найбольш распаўсюджанай у каталіцкім свеце. Трыдэнцкі абрад быў замацаваны Папам Піем V па просьбе Трыдэнцкага Сабору і абвешчаны 5 снежня 1570 году.<ref name="stikler-crusader">{{cite web |author = [[кардинал]] [[Штиклер, Альфонс Мария|Альфонс Мария Штиклер]] |url = http://crusader.org.ru/stikler.html |title = «Привлекательность Тридентской Мессы» |publisher = Альманах русских католиков «Crusader» |accessdate = 2009-08-04 |lang = ru |archiveurl = https://www.webcitation.org/66gkH2NhB?url=http://crusader.org.ru/stikler.html |archivedate = 5 красавіка 2012 |url-status = live }}</ref>. Трыдэнцкі Сабор яўна выразіў каталіцкі погляд на імшу, падкрэсліўшы, між іншым, ахвярны характар Эўхарыстычнага набажэнства, які адмаўлялі пратэстанты<ref>[http://history.hanover.edu/texts/trent/ct25.html Council of Trent, session of [[4 December]] [[1563]]] {{ref-en}}</ref>. Для выканання пастанаўленняў сабору Папа Рымскі Пій V абнародаваў в 1570 годзе імшал, які выкарыстоўваўся ў рымскай курыі і абвясціў яго ў якасці уніфікаванага стандарту для ўсёй Царквы. Законы і дыяцэзіі, якія былі здольныя пацвердзіць працяглую гісторыю сваёй богаслужэбнай традыцыі (больш за 200 год), пры жаданні маглі захаваць яе. Самыя вядомыя з такіх абрадаў — амбразіянскі і масарабскі. === Адрозненні паміж Трыдэнцкай і «новай» імшой === Каталікі-традыцыяналісты не выкарыстоўваюць ані рэфармаваны рымскі абрад Novus Ordo, уведзены Папам Паўлам VI у 1969 годзе як выкананне рашэнняў Другога Ватыканскага Сабору, ані нормы для трыдэнцкана імшала, уведзеныя ў 1965 годзе<ref name="trident-mass" />. Стары і новы абрады розняцца не толькі мовай цэлебрацыі і пазіцыяй святара адносна алтара, але таксама тэкстамі малітваў і цэлым шэрагам цырымоній. На Трыдэнцкай імшы моцна адрозніваюцца набажэнства з удзелам хору і без яго ўдзелу<ref name="trident-mass" />. Аднак заўсёды так званая ціхая імша з'яўдяецца адлюстраваннем ўрачыстай спяванай літургіі. Усе тэксты, якія спявае хор ці схола на спяванай імшы, святар прамаўляе і на ціхай імшы. Частка цырымоній ціхай імшы з'яўляюцца праекцыямі цырымоній урачыстай імшы і могуць быць зразуметыя толькі ў сувязі з ёй. Таму імша ў кафедральным саборы і ў маленькай капліцы не адрознівалася да рэформы па змесце тэкстаў і цырымоній. Як і ў «новай» імшы, у Трыдэнцкім абрадзе гучаць нацыянальныя мовы, напрыклад, у чытаннях, казанні, спеве народу — у ціхай імшы. На ўрачыстай імшы ўжыванне нацыянальнай мовы абмежавана да чытанняў і казання. Пры цэлебрацыі Трыдэнцкай імшы святар стаіць тварам да алтара, ''versus Deum'', ''ad orientem'' — тварам да Бога, на ўсход, у тым жа кірунку, што і ўвесь народ. Тварам да народу ён звяртаецца толькі ў некаторыя моманты службы, калі гэта прадпісвае парадак імшы, напрыклад, пры словах ''Dominus vobiscum'' (''Пан з вамі'') і ''Orate fratres'' (''Маліцеся, браты''). Як канстатаваў Папа Бенедыкт XVI, трыдэнцкі імшал ніколі не быў забаронены, а таму не быў адменены ані Другім Ватыканскім Саборам, ані Паўлам VI пры публікацыі новага імшала ў 1969 годзе. Спецыяльная камісія кардыналаў у 1988 годзе разгледзела пытанне пра межы ўлады Рымскага першасвятара і пра намеры Паўла VI і прыйшла да высновы, што Трыдэнцкі імшал не мог быць скасаваны ўвядзеннем новага і што, адпаведна, ён ніколі не мог быць забаронены. Рашэнне камісіі ніколі не было апублікавана, аднак у сваім motu proprio «Ecclesia Dei» Папа Ян Павел II заклікаў біскупаў да выканання дырэктываў, выкладзеных у адным з першых індультаў «Quattuor abhinc annos»<ref>{{cite web |datepublished = [[2 июля]] [[1988]] г. |url = http://www.fssp.org/ru/eccldei.htm |title = ''Motu Proprio «Ecclesia Dei»''. Папа Ян Павел II |publisher = Fraternitas Sacerdotalis Sancti Petri |accessdate = 2009-08-04 |lang = ru |archiveurl = https://www.webcitation.org/66gorq3uW?url=http://www.fssp.org/ru/eccldei.htm |archivedate = 5 красавіка 2012 |url-status = live }}</ref>. У 2007 годзе ''[[Summorum Pontificum]]'' Папы Бенедыкта XVI акрэсліла рэдакцыю Трыдэнцкай імшы 1962 года як экстраардынарную форму рымска-каталіцкага абраду<ref>[http://www.sanctamissa.org/en/resources/summorum-pontificum.html ''Summorum Pontificum'', арт. 1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121010043928/http://www.sanctamissa.org/en/resources/summorum-pontificum.html |date=10 кастрычніка 2012 }}</ref>, і гэты тэрмін пачаў выкарыстоўвацца як назва гэтай формы імшы. Іншыя назвы, у тым ліку, «традыцыйная імша» і «лацінская імша» таксама часам выкарыстоўваюцца ў гэтым жа сэнсе<ref>[http://www.intratext.com/IXT/ENG0017/_P39.HTM Code of Canon Law, canon 928]</ref><ref>[http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/ccdds/documents/rc_con_ccdds_doc_20040423_redemptionis-sacramentum_en.html Instruction ''Redemptionis Sacramentum'', 112]</ref>. У імшах без народу рымска-каталіцкія святары вольныя выбіраць паміж літургічнай версіяй 1962 года і ардынарнай формай набажэнства. Паводле ''Summorum Pontificum'', такі выбар можна рабіць у любы дзень за выключэннем Святога Пасхальнага Трыдууму. Для цэлебрацыі такога набажэнства па «новаму» ці «старому» імшалу святару не трэба браць дазволу ані Апостальскага Пасаду, ані свайго ардынарыя. Да ўдзелу ў такой святой імшы могуць быць дапушчаныя таксама і верныя, якія просяць аб гэтым па ўласным жаданні (пры захаванні нормаў права)<ref>[http://www.sanctamissa.org/en/resources/summorum-pontificum.html ''Summorum Pontificum'',] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121010043928/http://www.sanctamissa.org/en/resources/summorum-pontificum.html |date=10 кастрычніка 2012 }} articles 2 and 4</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170419044339/http://papst.pro/ru/1350/ MOTU PROPRIO DATA SUMMORUM PONTIFICUM], арт. 2 або 4</ref>. Дазвол на выкарыстанне Трыдэнцкага абраду пры служэнні з народам можа даць пробашч парафіі, які таксама павінен дбаць аб тым, каб дабро гэтых верных згаджалася з агульнай пастырскай апекай у парафіі, пазбягаючы непаразуменняў і клапоцячыся пра захаванне адзінства ўсёй Царквы<ref>[http://www.sanctamissa.org/en/resources/summorum-pontificum.html ''Summorum Pontificum'',] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121010043928/http://www.sanctamissa.org/en/resources/summorum-pontificum.html |date=10 кастрычніка 2012 }} article 5</ref><ref>[http://www.benediktxvi.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=678&Itemid=50] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120604040702/http://www.benediktxvi.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=678&Itemid=50 |date=4 чэрвеня 2012 }}, статья 5</ref>. == Літургія Трыдэнцкай імшы == Сама імша падзяляецца на дзве часткі: літургію катэхумэнаў і літургію верных. У старажытнасці катэхумэны былі аддзеленыя ад часткі набажэнства, бо вызнанне веры было важнай умовай удзелу ў сумесным эўхарыстычным служэнні. == Гл. таксама == * [[Імша]]; * [[Лацінскі абрад]]; * [[Novus Ordo]]; * [[Датрыдэнцкая імша]]. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == * [http://albaruthenia.unavoce.ru/ordomissae.html Парадак Святой імшы ў Трыдэнцкім абрадзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150921141727/http://albaruthenia.unavoce.ru/ordomissae.html |date=21 верасня 2015 }} * Google Video: [http://video.google.com/videoplay?docid=1872714663680800365 Tridentine Missa Cantata (Sung Latin Mass) for the Last Sunday after Pentecost] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090131222920/http://video.google.com/videoplay?docid=1872714663680800365 |date=31 студзеня 2009 }} ''(длительность 1:13:28, дата загрузки 02.12.2006)'' * YouTube.com: [http://www.youtube.com/watch?v=R6AOvStZS64 Традыцыйная каталіцкая імша, Велікодная нядзеля, 1941 г.], Царква Our Lady of Sorrow, [[Чыкага]], [[ЗША]]. * [https://web.archive.org/web/20170727031826/http://papst.pro/ru/p/18/ Кардынал Ратцынгер цэлебруе Трыдэнцкую імшу] — фотагалерэя на Papst Press {{Заходнія літургічныя абрады}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцкі традыцыяналізм]] [[Катэгорыя:Заходнія літургічныя абрады]] ifj4wojzd5wpfzji9tdxiohmendzqf7 Тулава (Віцебскі раён) 0 229411 5170692 5142550 2026-07-25T05:37:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170692 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Тулава |арыгінальная назва = |краіна =Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir=N |lat_deg= 55|lat_min= 12|lat_sec= 5 |lon_dir=E |lon_deg= 30|lon_min= 17|lon_sec= 35 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Тулаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 1792 |год перапісу =2011 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} {{значэнні|Тулава}} '''Ту́лава'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Віцебскай вобласці / Рэд. П. П. Шуба. — Мн.: Навука і тэхніка, 1977. — 504 с.</ref> ({{Lang-ru|Тулово}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039809&q_id=5855145&goToSnippet=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 30 января 2009 года № 159 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»}}</ref> (да 2009 — вёска) у [[Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Тулаўскім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Беларусь|Беларусі]]. За 7 км на ўсход ад [[Віцебск]]а. Цэнтр [[Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|сельсавета]]. Па паўночнай ускраіне паселішча цячэ рака [[Віцьба]]. За 1 км на паўночны ўсход размешчана [[вадасховішча Тулава|вадасховішчы Тулава]]. У Тулаве знаходзіцца Камунальнае ўнітарнае вытворчае сельскагаспадарчае прадпрыемства «Эксперыментальная база „Тулава“» (адкрыта ў 1956 годзе як Віцебская сельскагаспадарчая доследная станцыя). На ўсходняй ўскраіне размешчана траса для правядзення спаборніцтваў па мота- і аўтакросе. == Гісторыя == Вядома з 1503 года як цэнтр воласці [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]] [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]], належала князёўне [[ГАнна Жылінская|Г. Жылінскай]]<ref>Любавский, М. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского Статута: исторические очерки / Соч. Матвей Любавский. — М.: Университетская типография, 1892. — [2], VI, VIII. — С. 249.</ref>. У пачатку XVII ст. уласнасць князя Я. Агінскага, з 1628 — яго жонкі, пасля І. Бялыніцкага-Бірулі. 3 1634 года вядома Дабравешчанская царква. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзела Рэчы Паспалітай]] ў 1772 годзе, у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскім павеце]]. У 1-й палове XIX ст. — [[маёнтак]], уласнасць Цеханавецкіх. У сярэдзіне XIX ст. меліся вадзяны млын, вінакурня, 4 карчмы. У 1878 г. у Бабінавіцкай воласці Віцебскага павета. У пачатку XX ст. [[фальварак]] Тулава належаў А. Гяцэвічу і ўключаў ў сябе 3 двары і 27 жыхароў, [[засценак]] Тулава (15 жыхароў і 1 двор) — Яцкевічу. 3 [[20 жніўня]] [[1924]] г. Тулава ў [[Ялагінскі сельсавет|Ялагінскім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]]. У 1941 г. у вёсцы 103 двары. У верасні—снежні 1941 г. каля вёскі ў Ілаўскім (Тулаўскім) яры нямецкія акупанты расстралялі яўрэйскае насельніцтва горада (да 20 тыс. чал.). У лютым 1944 г. нямецкія акупацыйныя ўлады спалілі 102 двары, загубілі 13 жыхароў, 13 чалавек вывезлі ў [[Трэці Рэйх|Германію]]. 3 [[16 верасня]] [[1954]] г. Тулава ў Бабініцкім сельсавеце. Цэнтр эксперыментальнай базы «Тулава». 3 [[26 красавіка]] [[1991]] г. — цэнтр асобнага сельсавета. У 2011 г. частка аграгарадка (Тулава-2) увайшла ў склад [[Віцебск]]а<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614212659/https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|archive-date=14 чэрвеня 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == * 518 рэвізскіх душ (1834) * 408 жыхароў (1941) * 1840 жыхароў (2000) * 1792 жыхара (2011) == Інфраструктура == У аграгарадку дзейнічае Віцебскі раённы цэнтр культуры і творчасці, бібліятэка, дашкольная ўстанова, фельчэрска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі «Белпошта». == Памятныя мясціны == * Памятны знак на месцы расстрэлаў яўрэяў Віцебска. == Вядомыя асобы == * [[Геранім Францавіч Марцінкевіч]] (1816—1864) — паэт, празаік і драматург. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Віталёва, В.'' Тулава / Валянціна Віталёва // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 538. — ISBN 985-11-0214-8. {{Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Тулава (Віцебскі раён)| ]] oy1jq24bmooh52osfujfczrtkmschh0 Туркі ў Балгарыі 0 231764 5170706 4760575 2026-07-25T06:48:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170706 wikitext text/x-wiki [[Файл:TurksInBGPercent2011.svg|thumb|300px|Турэцкае насельніцтва па абласцях Балгарыі]] '''Туркі ў Балгарыі''' (таксама балгарскія туркі; {{lang-bg|Българи мусулмани}}; {{lang-tr|Bulgaristan'daki Türkler}}) — другая па колькасці этнічная, моўная і рэлігійная група ў складзе насельніцтва сучаснай Рэспублікі [[Балгарыя]] пасля ўласна [[балгары|балгараў]]. Паводле [[Перапіс 2001 года ў Балгарыі|апошняга перапісу]] насельніцтва [[2011]] года [[туркі]] складалі 8,5 % насельніцтва краіны ці 588 тыс. чалавек. Паводле веравызнання пераважна — [[мусульмане]]-[[суніты]], маюцца таксама [[шыіты]] — каля 50,000 чалавек, і невялікая колькасць хрысціян (праваслаўныя, пратэстанты і каталікі). Пражываюць кампактна на паўднёвым усходзе краіны ([[Фракія]]); у горадзе [[Кырджалі]] складаюць 62 % насельніцтва, у Кырджалійскай вобласці — 66,2 %. Шмат туркаў пражывае таксама ў такіх гарадах як [[Разград]], [[Шумен]], [[Сілістра]] і ў сельскай мясцовасці на паўночным усходзе краіны ([[Паўднёвая Дабруджа]]), у Разградскай вобласці — 50,0 %. Родная мова — [[Турэцкая мова|турэцкая]], многія валодаюць таксама балгарскай, рускай, нямецкай і інш. мовамі. Балгарскія туркі паўднёвага ўсходу краіны — нашчадкі турэцкіх перасяленцаў ([[юрукі]]); на паўночным усходзе краіны — нашчадкі асіміляваных балгараў і прадстаўнікоў качавых цюркскіх плямёнаў самага разнастайнага паходжання ([[куманы]], [[печанегі]], [[полаўцы]], [[туркі]], [[урумы]], рознага роду [[мухаджыры]] і інш. == Гісторыя == Доўгі час займаючы прывілеяванае становішча ў грамадстве асманскай Балгарыі, мусульмане наогул і туркі ў прыватнасці вымушаны былі змірыцца са стратай палітычнай улады пасля незалежнасці Балгарыі ў [[1878]] годзе і паступовым правядзеннем палітыкі [[балгарызацыя|балгарызацыі]] ў краіне. Асаблівую вядомасць атрымала кампанія ўрада [[Тодар Хрыстаў Жыўкаў|Жыўкава]], вядомая як [[Балгарызацыя|Адраджэнскі працэс]], падчас якой турак прымушалі змяняць імёны на балгарскія. Многія з іх вырашылі пераехаць у [[Турцыя|Турцыю]], дзе ў наш час пражывае 326 тыс. турэцкіх выхадцаў Балгарыі. == Сучаснасць == На працягу апошніх некалькіх гадоў туркі Балгарыі беспаспяхова дамагаюцца дазволу ўлад на арганізацыю штодзённай 10-хвіліннай турэцкамоўнай перадачы навін на дзяржаўным тэлеканале. Гэтаму пярэчыць [[Атака, партыя|Нацыянальны саюз «Атака»]] і яго лідар [[Волен Сідэраў]], тады як кіраўнік кіруючай партыі [[Грамадзяне за еўрапейскае развіццё Балгарыі]] [[Бойка Барысаў]] лічыць, што для вырашэння гэтага пытання неабходна правесці ўсенародны [[рэферэндум]].<ref>{{cite web|url=http://www.aygazete.com/Anasayfa.php?57143|title=Türkçe haber için referandum hazırlığı|date=15 снежня 2009|publisher=Aygazete.com|lang=tr|accessdate=2010-12-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/668gVQRak?url=http://www.aygazete.com/Anasayfa.php?57143|archivedate=13 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.turan.tc/kalem/bilimsel/bul-mak.htm Bulgaristan Türklerinin tarihi ve Türkiye’nin politikası] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061116043810/http://www.turan.tc/kalem/bilimsel/bul-mak.htm |date=16 лістапада 2006 }} {{ref-tr}} * [http://www.bulturk.org.tr BULTÜRK Derneği] {{ref-tr}} [[Катэгорыя:Народы Балгарыі]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя меншасці]] [[Катэгорыя:Туркі|Балгарыі]] b3cb20yp606i8jkmrafni074vdz4r7m Шаблон:Міністры архітэктуры і будаўніцтва Беларусі 10 232262 5170558 5169920 2026-07-24T19:32:31Z DobryBrat 5701 удакладненне 5170558 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Міністры архітэктуры і будаўніцтва Беларусі |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |загаловак = [[Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь|Міністры архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь]] |выява = |стыль_асноўнага_загалоўка = |стыль_загалоўкаў = |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = Старшыні Дзяржаўнага камітэта па архітэктуры і будаўніцтву (1991—1994) |спіс1 = * [[Юрый Аляксандравіч Пуплікаў|Юрый Пуплікаў]] <small>(1991—1993)</small> * [[Рыгор Васілевіч Цішкевіч|Рыгор Цішкевіч]] <small>(1993—1994)</small> |загаловак2 = Міністры архітэктуры і будаўніцтва (з 1994) |спіс2 = * [[Генадзь Васілевіч Навіцкі|Генадзь Навіцкі]] <small>(1994—1997)</small> * [[Віктар Мікалаевіч Вятроў|Віктар Вятроў]] <small>(1997—1999)</small> * [[Генадзь Піліпавіч Курачкін|Генадзь Курачкін]] <small>(1999—2006)</small> * [[Аляксандр Ільіч Селязнёў|Аляксандр Селязнёў]] <small>(2006—2010)</small> * [[Анатоль Іванавіч Нічкасаў|Анатоль Нічкасаў]] <small>(2010—2013)</small> * [[Анатоль Барысавіч Чорны|Анатоль Чорны]] <small>(2013—2018)</small> * [[Дзмітрый Міхайлавіч Мікулёнак|Дзмітрый Мікулёнак]] <small>(2018—2020)</small> * [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч|Руслан Пархамовіч]] <small>(2020—2025)</small> * [[Аляксандр Віктаравіч Студнеў|Аляксандр Студнеў]] <small>(2025—2026)</small> * [[Вадзім Іванавіч Альшэўскі|Вадзім Альшэўскі]] <small>(з 2026)</small> }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Спісы міністраў Беларусі|Архітэктуры і будаўніцтва]] </noinclude> lpjx4sl492tu7dvka3p94hkanff94or ZX Spectrum 0 236054 5170441 5107048 2026-07-24T15:17:48Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5170441 wikitext text/x-wiki [[Файл:Zxspectrum.jpg|thumb|арыгінальны ZX Spectrum 48K]] '''ZX Spectrum''' — 8-разрадны [[хатні камп’ютар]], створаны [[Вялікабрытанія|англійскай]] кампаніяй [[Sinclair Research]] на аснове [[мікрапрацэсар]]а [[Z80]] фірмы «[[Zilog]]». У працэсе распрацоўкі камп’ютар называўся «ZX81 Colour» і «ZX82»<ref>[http://www.flickr.com/photos/9574086@N02/697783938/in/set-72157600607571866/ specLOGO02] і [http://www.flickr.com/photos/9574086@N02/696932215/in/set-72157600607571866/ specModel01] у фотаархіве Рыка Дыкінсана</ref>, назва «ZX Spectrum» мусіла падкрэсліць адно з галоўных адрозненняў ад яго папярэдніка [[ZX81]] — каляровую выяву. Прыхільнікі гэтага камп’ютара часта называюць яго «Спэкі» ({{lang-en|Speccy}}). На пачатку [[1980-я|1980-х]] «ZX Spectrum» быў адным з найпапулярнейшых камп’ютараў у [[Еўропа|Еўропе]] (яго шматлікія [[Клоны ZX Spectrum|клоны]] на пачатку [[1990-я|1990-х]] займелі шырокае распаўсюджанне на тэрыторыі былога [[СССР]]/[[СНД]]). Дзякуючы невысокаму кошту за першыя 17 месяцаў было прададзена больш за мільён гэтых машын. Нізкі кошт быў абумоўлены шэрагам фактараў: выкарыстаннем тэхналогіі [[Uncommitted logic array|ULA]] (Uncommitted Logic Array), з дапамогай якой большая частка схемы змяшчалася ў адным чыпе; нізкімі тэхнічнымі і карыстальніцкімі характарыстыкамі ў параўнанні з даражэйшымі камп’ютарамі; выкарыстаннем бытавога [[тэлевізар]]а як [[манітор]]а і касетнага [[магнітафон]]а як знешняга накапляльніка<ref>{{кніга|аўтар = Vickers, Steven and Bradbeer, Robin.|частка = [http://www.worldofspectrum.org/ZXSpectrumIntroduction/chapter_six.html 6. Using the cassette recorder]|загаловак = Sinclair ZX Spectrum: Introduction|спасылка = http://www.worldofspectrum.org/ZXSpectrumIntroduction/contents.html|выдавецтва = [[Sinclair Research Ltd]]|год = 1982|старонак = 21}}</ref>. У 1980-х асноўным канкурэнтам ZX Spectrum на еўрапейскім рынку быў [[Commodore 64]]. Іншымі значнымі супернікамі былі [[Atari 400/800|8-бітныя Atari]], [[BBC Micro]], [[Amstrad CPC]] і ў некаторых краінах [[MSX]]. == Тэхнічныя характарыстыкі == «Sinclair ZX Spectrum» быў прэзентаваны ў [[красавік]]у [[1982]] у двух варыянтах — з 16 і 48 [[Кілабайт|КБ]] [[Аператыўная памяць|аператыўнай памяці]]<ref name="spec1648">{{cite web|author = Chris Owen.|last = Owen|first = Chris|url = http://www.nvg.ntnu.no/sinclair/computers/zxspectrum/spec1648.htm|title = ZX Spectrum 16K/48K|work = Planet Sinclair|date = 2009-03-23|language = en|archive-url = https://web.archive.org/web/20110805145911/http://www.nvg.ntnu.no/sinclair/computers/zxspectrum/spec1648.htm|archive-date = 5 жніўня 2011|access-date = 22 чэрвеня 2015|url-status = dead}}</ref>. [[Файл:ZXspectrum mb.jpg|300px|thumb|Плата ZX Spectrum 48]] «ZX Spectrum 48» меў 16 КБ [[Пастаянная запамінальная прылада|ПЗП]], куды быў прашыты дыялект [[Мова праграмавання|мовы праграмавання]] [[BASIC]], гэтак званы [[Sinclair BASIC]]<ref name="a_owen-basic_history">{{cite web|author = Andrew Owen.|url = http://scratchpad.wikia.com/index.php?title=Sinclair_BASIC_History&oldid=333809|title = Sinclair BASIC History|language = en|archive-url = https://web.archive.org/web/20150419102613/http://scratchpad.wikia.com/index.php?title=Sinclair_BASIC_History&oldid=333809|archive-date = 19 красавіка 2015|access-date = 22 чэрвеня 2015|url-status = dead}}</ref>. Гэтая ж праграма ПЗП забяспечвала базавы ўвод-вывад і [[Інтэрфейс карыстальніка|карыстальніцкі інтэрфейс]]. Сістэмнымі працэдурамі (напрыклад, друкам на экран) можна было скарыстацца з [[Машынны код|машыннага кода]], выклікаўшы іх па абсалютных адрасах<ref>{{артыкул|загаловак = Machine Code|спасылка = http://www.sincuser.f9.co.uk/047/mcode.htm|выданне = Sinclair User|год = 1986|нумар = 47|archive-url = https://web.archive.org/web/20090606133344/http://www.sincuser.f9.co.uk/047/mcode.htm|archive-date = 6 чэрвеня 2009}}</ref>. Архітэктары камп’ютара прынялі палітыку не змяняць праграму ПЗП, нягледзячы на наяўнасць у ёй памылак<ref name="adamson-spectrum">{{кніга|аўтар = Ian Adamson, Richard Kennedy.|частка = The Spectrum of Success|загаловак = Sinclair and the "Sunrise" Technology: The Deconstruction of a Myth|спасылка = http://www.nvg.ntnu.no/sinclair/computers/zxspectrum/spec_sst.htm|выдавецтва = Penguin Books Ltd|год = 1986|isbn = 0140087745|archive-date = 26 чэрвеня 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20120626173831/http://www.nvg.ntnu.no/sinclair/computers/zxspectrum/spec_sst.htm}}</ref>{{efn|Шэраг памылак прыведзены ў тэксце [ftp://ftp.worldofspectrum.org/pub/sinclair/books/CompleteSpectrumROMDisassemblyThe.pdf The Complete Spectrum ROM Disassembly]{{Недаступная спасылка}}; у апісанні [http://www.shadowmagic.org.uk/spectrum/roms/48-plus4.txt Spectrum +4 ROM] паведамляецца пра выпраўленне 14-ці памылак.}}. Размяшчэнне такой «аперацыйнай сістэмы» і мовы праграмавання ў пастаяннай памяці забяспечвала перазагрузку камп’ютара за некалькі секунд, уключна з тэсціраваннем [[Памяць з адвольным доступам|ПАД]] і, што істотна, змяншала памер [[праграма|праграм]] ([[праграміст]] мог выкарыстоўваць «стандартныя» працэдуры ПЗП, не выдаткоўваючы даступную аператыўную памяць і не губляючы пры гэтым сумяшчальнасць)<ref>{{кніга|аўтар = Ian Logan, Frank O’Hara.|частка = The executive routines|загаловак = The Complete Spectrum ROM Disassembly|спасылка = ftp://ftp.worldofspectrum.org/pub/sinclair/books/CompleteSpectrumROMDisassemblyThe.pdf|старонкі = 59}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першая мадэль «ZX Spectrum» мела недарагую ў вырабе [[Клавіятура|клавіятуру]] на 40 гумовых клавіш<ref name="spec1648" />. Яе характэрнай адметнасцю была шматфункцыянальнасць: алфавітна-лічбавыя клавішы мелі да сямі значэнняў у розных рэжымах. Пры гэтым рэжым уводу адлюстроўваўся з дапамогай [[курсор]]а. Такімі рэжымамі былі: '''L''' — для ўводу малых літар, '''C''' — для ўводу вялікіх; '''K''' — для ўводу асноўных ключавых словаў [[BASIC]], '''E''' — для ўводу дадатковых ключавых слоў і аператараў; '''G''' — для ўводу псеўдаграфічных, кіруючых сімвалаў і сімвалаў, вызначаных карыстальнікам. Рэжым пераключаўся як аўтаматычна, так і з дапамогай кіраўнічых клавіш {{Клавіша|Caps Shift}} і {{Клавіша|Symbol Shift}}. Напрыклад, у пачатку набору BASIC чакае нумар радка або каманду, таму курсар знаходзіцца ў рэжыме '''K'''. Аднаразовае націсканне клавішы {{Клавіша|G}} у гэтым рэжыме пацягне аўтаматычны ўвод аператара <code>GO TO</code>. Пасля гэтага курсар пераходзіць у рэжым '''L''' і дазваляе набіраць лік, імя пераменнай альбо матэматычны выраз (у тым ліку з дапамогай рэжыму '''Е''')<ref name="vickers_ref">{{кніга|аўтар = Steven Vickers.|частка = [http://www.worldofspectrum.org/ZXBasicManual/zxmanappc.html A description of the ZX Spectrum for reference]|загаловак = Sinclair ZX Spectrum BASIC Programming|спасылка = http://www.worldofspectrum.org/ZXBasicManual/|выдавецтва = [[Sinclair Research Ltd]]|год = 1982}}</ref>. Пазнейшыя мадэлі (пачынаючы ад ZX Spectrum 128) дазвалялі ў якасці альтэрнатывы набіраць каманды мовы па літарах<ref>{{артыкул|загаловак = Launch of the Spectrum 128 in Spain|спасылка = http://www.sincuser.f9.co.uk/044/news.htm|выданне = Sinclair User|год = 1985|нумар = 44}}</ref>. [[Файл:Zx-colors.png|thumb|[[Здымак экрану]], які паказвае ўсе 15 магчымых колераў: 8 розных колераў з двума ўзроўнямі яркасці, чорны колер аднолькавы пры абодвух узроўнях.]] Не менш характэрным быў адзіны графічны рэжым камп’ютара пры адсутнасці тэкставага. Колеры (8 колераў і два ўзроўні яркасці плюс атрыбут мігцення) і ўласна графіка захоўваліся ў розных месцах памяці<ref>{{кніга|аўтар = Steven Vickers.|частка = [http://www.worldofspectrum.org/ZXBasicManual/zxmanchap24.html The memory]|загаловак = Sinclair ZX Spectrum BASIC Programming|спасылка = http://www.worldofspectrum.org/ZXBasicManual/|выдавецтва = [[Sinclair Research Ltd]]|год = 1982}}</ref>. Пры гэтым, хоць графічнае разрозненне складала 256×192 пунктаў, колерныя атрыбуты задаваліся па знакамесцах. Кожнае знакамесца памерам 8×8 [[піксель|пікселяў]] магло мець толькі два прыпісаныя яму колеры (гэтак званыя колеры «чарніла» (ink) і «паперы» (paper) у Sinclair BASIC) і па адным атрыбуце яркасці і мігцення<ref name="vickers-colours">{{кніга|аўтар = Steven Vickers.|частка = [http://www.worldofspectrum.org/ZXBasicManual/zxmanchap16.html Colours]|загаловак = Sinclair ZX Spectrum BASIC Programming|спасылка = http://www.worldofspectrum.org/ZXBasicManual/|выдавецтва = [[Sinclair Research Ltd]]|год = 1982}}</ref>. Такім чынам, вобласць 8×8 пікселяў кадавалася 9 байтамі ПАД (8 байтаў — пабітавы малюнак, 1 байт — атрыбуты колеру: 3 біты — колер знаку, 3 біты — колер фону, 1 біт яркасці і 1 біт мігцення знакамесца). Такая арганізацыя выклікала пэўныя [[Канфлікт атрыбутаў|праблемы]] пры стварэнні камп’ютарнае графікі<ref name="james-expert_guide">{{кніга|аўтар = Mike James.|загаловак = An Expert Guide to the Spectrum|спасылка = ftp://ftp.worldofspectrum.org/pub/sinclair/books/ExpertGuideToTheSpectrumAn.pdf|выдавецтва = Granada Publishing|год = 1984|старонкі = 74—76|isbn = 0-246-12278-1}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. З іншага боку, малы аб’ём экраннай памяці (каля 7 КБ) дазваляў хутчэй перамалёўваць экран і павялічыць долю ПАД для выкарыстання «ўласна праграмай»<ref name="james-expert_guide" />, што было важным для [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. Акрамя таго, асаблівая арганізацыя графічнага рэжыму дазваляла значна аптымізаваць вывад тэксту пры адсутнасці тэкставага рэжыму<ref>{{cite web|author = Иван Рощин.|url = http://ivr.webzone.ru/articles/text_out/index.htm|title = Секреты текстового вывода|publisher = zxdn.narod.ru|date = 2009-11-01|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20131113094741/http://ivr.webzone.ru/articles/text_out/index.htm|archive-date = 13 лістапада 2013|access-date = 22 чэрвеня 2015|url-status = dead}}</ref>. Першыя мадэлі ZX Spectrum мелі аднабітны выхад [[гук]]у праз убудаваны [[дынамік]]<ref>{{кніга|аўтар = Steven Vickers.|частка = [http://www.worldofspectrum.org/ZXBasicManual/zxmanchap19.html BEEP]|загаловак = Sinclair ZX Spectrum BASIC Programming|спасылка = http://www.worldofspectrum.org/ZXBasicManual/|выдавецтва = [[Sinclair Research Ltd]]|год = 1982}}</ref>. Прайграванне музыкі, асабліва шматгалоснай, патрабавала выкарыстання амаль усяго рэсурсу [[працэсар]]а, бо ўвесь гук генераваўся праграмна<ref>{{кніга|аўтар = Евдокимов А., Капульцевич А., Капульцевич И.|частка = Глава 10|загаловак = Как написать игру на ассемблере для ZX Spectrum|спасылка = http://www.piter.com/lib/978571900038/zxspectr.phtml?fil=wgasm10|год = 1995|archive-url = https://web.archive.org/web/20130317120037/http://www.piter.com/lib/978571900038/zxspectr.phtml?fil=wgasm10|archive-date = 17 сакавіка 2013}}</ref>. У мадэлі ZX Spectrum 128 была дададзена [[мікрасхема гукагенератара]] [[AY-3-8912]], што дазваляла прайграваць трохканальны гук без вялікіх выдаткаў працэсарнага часу<ref name="sincuser-47-spec128">{{артыкул|загаловак = Hands on the 128|спасылка = http://www.sincuser.f9.co.uk/047/spec128.htm|выданне = Sinclair User|год = 1986|нумар = 47|archive-url = https://web.archive.org/web/20090514155544/http://www.sincuser.f9.co.uk/047/spec128.htm|archive-date = 14 мая 2009}}</ref><ref name="sincuser-49-helplne">{{артыкул|загаловак = Inside the 128|спасылка = http://www.sincuser.f9.co.uk/049/helplne.htm|выданне = Sinclair User|год = 1986|нумар = 49|archive-url = https://web.archive.org/web/20090606134314/http://www.sincuser.f9.co.uk/049/helplne.htm|archive-date = 6 чэрвеня 2009}}</ref>. Падключэнне гэтай мікрасхемы было магчымым і для мадэляў з аб’ёмам памяці 48 КБ<ref>{{артыкул|аўтар = Ю. Дудник.|загаловак = ZX Spectrum 128K — что это такое?|спасылка = http://www.emuverse.ru/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_1991-11/ZX_SPECTRUM_128%D0%9A_%E2%80%94_%D1%87%D1%82%D0%BE_%D1%8D%D1%82%D0%BE_%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B5%3F|выданне = Радиолюбитель|месца = Мінск|выдавецтва = Белорусский Дом печати|год = 1991|нумар = 11|старонкі = 8—9}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар = Ю. Дудник.|загаловак = ZX Spectrum 128K — что это такое? Ответы на вопросы|спасылка = http://www.emuverse.ru/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_1991-11/ZX_SPECTRUM_128%D0%9A_%E2%80%94_%D1%87%D1%82%D0%BE_%D1%8D%D1%82%D0%BE_%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B5%3F|выданне = Радиолюбитель|месца = Мінск|выдавецтва = Белорусский Дом печати|год = 1992|нумар = 5|старонкі = 8}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар = Г. Шепелев.|загаловак = Особенности подключения AY-3-8910 к «Спектруму»|выданне = Радиолюбитель|месца = Минск|выдавецтва = Белорусский Дом печати|год = 1994|нумар = 3|старонкі = 13}}</ref>. == Мадэлі == [[Файл:ZX Spectrum+.jpg|thumb|ZX Spectrum+ (1984)]] [[Файл:ZX Spectrum128K.jpg|thumb|ZX Spectrum 128K (1986)]] === Sinclair Research === Арыгінальныя мадэлі «ZX Spectrum», выпушчаныя «Sinclair Research»: * ZX Spectrum 16K/48K ([[1982]]) * ZX Spectrum+ ([[1984]]) * ZX Spectrum 128 ([[1986]]) Апаратную частку '''ZX Spectrum 16K/48K''' распрацаваў Рычард Альтвасер з «[[Sinclair Research]]», корпус машыны быў створаны прамысловым дызайнерам Рыкам Дыкінсанам<ref name="adamson-spectrum" />. [[Праграмнае забеспячэнне]] для новага камп’ютара распрацаваў Стыў Вікерс па кантракце з кампаніяй «Nine Tiles Ltd», у якой быў створаны «[[Sinclair BASIC]]»<ref name="a_owen-basic_history" />. Мадэль мела гумовыя клавішы, мініяцюрны корпус і характэрны лагатып — відарыс каляровага спектра<ref name="spec1648" />. Камп’ютар быў выпушчаны на рынак у [[1982]] годзе коштам 125 [[фунт стэрлінгаў|фунтаў]] за мадэль з 16 КБ [[Памяць з адвольным доступам|ПАД]] і 175 фунтаў — за мадэль з 48 КБ; гэтыя кошты пазней былі зніжаны да £99,95 і £129,95<ref name="adamson-spectrum" />. Уласнікі мадэлі з 16 КБ памяці маглі набыць абнаўленне на 32 КБ; для абнаўлення карыстальнікі маглі выслаць свой «Spectrum» у «Sinclair Research» поштай<ref name="spec1648" /><ref>{{артыкул|загаловак = News|спасылка = http://www.sincuser.f9.co.uk/014/news.htm|выданне = Sinclair User|год = 1983|нумар = 14|archive-url = https://web.archive.org/web/20081229043507/http://www.sincuser.f9.co.uk/014/news.htm|archive-date = 29 снежня 2008}}</ref>. Староннія фірмы таксама прапаноўвалі ПАД-модуль на 32 КБ, які падключаўся ў порт пашырэння<ref>{{артыкул|загаловак = Hewson's Helpline|спасылка = http://www.sincuser.f9.co.uk/050/helplne.htm|выданне = Sinclair User|год = 1986|нумар = 50|archive-url = https://web.archive.org/web/20090608014433/http://www.sincuser.f9.co.uk/050/helplne.htm|archive-date = 8 чэрвеня 2009}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак = Hardware World|спасылка = http://www.sincuser.f9.co.uk/016/hardwre.htm|выданне = Sinclair User|год = 1983|нумар = 16|archive-url = https://web.archive.org/web/20081225074912/http://www.sincuser.f9.co.uk/016/hardwre.htm|archive-date = 25 снежня 2008}}</ref>. З чэрвеня [[1984]] года распрацоўшчыкі рыхтавалі '''ZX Spectrum+''', які выйшаў у кастрычніку таго ж года<ref name="adamson-spectrum" />. Гэта быў «Spectrum» з 48 КБ ПАД, абноўленым корпусам і клавіятурай; на корпусе з’явілася кнопка перазагрузкі<ref>{{артыкул|загаловак = Spectrum+|спасылка = http://www.sincuser.f9.co.uk/033/spcplus.htm|выданне = Sinclair User|год = 1984|нумар = 33|archive-url = https://web.archive.org/web/20081011183112/http://www.sincuser.f9.co.uk/033/spcplus.htm|archive-date = 11 кастрычніка 2008}}</ref>. Даволі скора новая мадэль стала прадавацца ўдвая лепей за папярэднюю<ref>{{артыкул|аўтар = Sue Denham.|загаловак = The Secret That Was Spectrum+|спасылка = http://www.users.globalnet.co.uk/~jg27paw4/yr10/yr10_a4.htm|выданне = Your Spectrum|год = 1984|нумар = 10}}</ref>; тым не менш, некаторыя прадаўцы паведамлялі пра высокі працэнт паломак<ref>{{cite web|author = Chris Owen|last = Owen|first = Chris|url = http://www.nvg.ntnu.no/sinclair/computers/zxspectrum/specplus.htm|title = ZX Spectrum+|work = Planet Sinclair|date = 2009-05-09|language = en|archive-url = https://web.archive.org/web/20110903053833/http://www.nvg.ntnu.no/sinclair/computers/zxspectrum/specplus.htm|archive-date = 3 верасня 2011|access-date = 22 чэрвеня 2015|url-status = dead}}</ref>. «Sinclair Research» распрацоўвала '''ZX Spectrum 128''' сумесна са сваім іспанскім дыстрыб’ютарам «[[Investrónica]]»<ref name="ys-21-128k">{{артыкул|загаловак = Your New Spectrum|спасылка = http://www.users.globalnet.co.uk/~jg27paw4/yr21/yr21_03.htm#Spectrum128|выданне = Your Spectrum|год = 1985|нумар = 21}}</ref>. «Investrónica» дапамогла адаптаваць «ZX Spectrum+» да іспанскага рынку пасля таго, як іспанскі ўрад абклаў асобным падаткам усе камп’ютары з памяццю 64 КБ і меней, якія не падтрымліваюць іспанскую мову<ref>{{артыкул|аўтар = David Crookes.|загаловак = Why QWERTY?|спасылка = http://www.micromart.co.uk/features/article/default.aspx?id=22913|выданне = Micro Mart|archive-url = https://web.archive.org/web/20081221213607/http://www.micromart.co.uk/features/article/default.aspx?id=22913|archive-date = 21 снежня 2008}}</ref>. Новая мадель змяшчала 128 КБ ПАД, трохканальны гук праз [[AY-3-8912]], сумяшчальнасць з [[MIDI]], порт [[RS-232]], [[RGB]]-вывад на манітор, а таксама 32 КБ [[Пастаянная запамінальная прылада|ПЧД]] з палепшаным Бэйсік-рэдактарам<ref name="sincuser-47-spec128" />. Машына была ўпершыню прэзентавана і выпушчана ў продаж у верасні [[1985]] года ў Іспаніі<ref name="ys-21-128k" />. У Вялікабрытаніі пачатак продажу быў адкладзены да лютага [[1986]] з-за вялікай колькасці нераспраданых «Spectrum+»; пачатковы кошт «ZX Spectrum 128» быў вызначаны ў £179,95<ref name="adamson-spectrum" />. Працэсар Z80 мае 16-разрадную шыну адраса, таму можа адрасаваць прама толькі 64 КБ памяці. Дзеля доступу да дадатковых 80 КБ ПАД выкарыстоўвалася тэхніка пераключэння банкаў памяці, такім чынам аператыўная памяць была даступная ў выглядзе васьмі старонак, падключаных у верхнюю частку адраснай прасторы. Падобным чынам выконвалася пераключэнне між новымі 16 КБ ПЗП і арыгінальнымі 16 КБ ПЗП у ніжняй частцы адраснай прасторы<ref name="sincuser-49-helplne" />. Дзеля выкарыстання новых гукавых магчымасцей у «Sinclair BASIC» з’явілася інструкцыя <code>PLAY</code>, дзеля пераключэння ў рэжым «Spectrum 48K» — <code>SPECTRUM</code><ref name="sincuser-47-spec128" />. Новыя інструкцыі занялі месца двух існуючых «сімвалаў, вызначаных карыстальнікам»<ref>{{кніга|частка = [http://www.worldofspectrum.org/ZXSpectrum128+3Manual/chapter8pt28.html Spectrum character set]|загаловак = ZX Spectrum+3 Manual|спасылка = http://www.worldofspectrum.org/ZXSpectrum128+3Manual/|выдавецтва = Amstrad Plc.|год = 1987}}</ref>, што выклікала праблемы сумяшчальнасці з некаторымі старымі BASIC-праграмамі. === Amstrad === [[Файл:ZX Spectrum Plus2.jpeg|thumb|ZX Spectrum +2 (1986)]] [[Файл:ZX Spectrum Plus3.jpeg|thumb|ZX Spectrum +3 (1987)]] [[Файл:Spectrum 128-2 (retouched).jpg|thumb|ZX Spectrum +2A]] Мадэлі «ZX Spectrum», выпушчаныя кампаніяй «[[Amstrad]]» пасля перадачы правоў на ўсю лінейку машын: * ZX Spectrum +2 ([[1986]]) * ZX Spectrum +3 ([[1987]]) * ZX Spectrum +2A / +2B ([[1987]]) У [[1986]] годзе, неўзабаве пасля набыцця брэнду «Sinclair» і правоў на ўсю лінейку «Spectrum»<ref>{{cite web|url = http://www.sinclair-research.co.uk/about-srl.php|title = Sir Clive Sinclair & Sinclair Research Ltd|publisher = Sinclair Research Limited|date = 2009-05-20|language = en|access-date = 22 чэрвеня 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20060812075741/http://www.sinclair-research.co.uk/about-srl.php|archive-date = 12 жніўня 2006|url-status = dead}}</ref>, кампанія «Amstrad» выпусціла '''ZX Spectrum +2'''. Машына мела шэры корпус са спружыннай клавіятурай, двума партамі джойстыкаў, а таксама ўбудаваным касетным магнітафонам, названым «Datacorder» (як у «[[Amstrad CPC 464]]»), а ўсё астатняе было як у «ZX Spectrum 128». Цана вытворчасці была зніжана, у выніку чаго раздробныя цэны знізіліся да £139-£149. Новая клавіятура не мела надпісаў з ключавымі словамі BASIC, за выняткам <code>LOAD</code>, <code>CODE</code> і <code>RUN</code>, якія былі трэба для запуску праграм. Аднак гэта не было вялікай праблемай, бо «+2» меў сістэму меню, падобнага да «ZX Spectrum 128», дзе можна было пераключацца між старым BASIC 48K і BASIC 128K з наборам ключавых слоў палітарна<ref>{{артыкул|аўтар = Max Phillips.|загаловак = ZX Spectrum +2|спасылка = http://www.ysrnry.co.uk/articles/spectrumplustworeview.htm|выданне = [[Your Sinclair]]|год = 1986|нумар = 11|archive-url = https://web.archive.org/web/20060924094618/http://www.ysrnry.co.uk/articles/spectrumplustworeview.htm|archive-date = 24 верасня 2006}}</ref>. === Не выйшлі на рынак === У 1983 годзе Марцін Брэнен распрацоўваў у [[Sinclair Research]] гульнявую прыстаўку '''LC3''' (Low Cost Colour Computer), рэалізаваную ўсяго на дзвюх мікрасхемах, з гульнямі на картрыджах. Стыў Бэры распрацоўваў для LC3 шматзадачную аперацыйную сістэму з ваконным графічным інтэрфейсам. Пасля перанакіравання высілкаў на [[Sinclair QL]] праект быў спынены ў лістападзе 1983<ref>{{Cite web |url=http://www.nvg.ntnu.no/sinclair/computers/ql/ql_sst.htm |title=The Quantum Leap — to where? |access-date=22 чэрвеня 2015 |archive-date=29 верасня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929061415/http://www.nvg.ntnu.no/sinclair/computers/ql/ql_sst.htm |url-status=dead }}</ref>. У сярэдзіне 1980-х Sinclair Research распрацоўвала праект '''Loki'''<ref>[http://www.sincuser.f9.co.uk/051/loki.htm SuperSpectrum! Amstrad has Sinclair’s secret weapon — the £200 SuperSpectrum. It’s everything the Amiga should have been] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070707111238/http://www.sincuser.f9.co.uk/051/loki.htm |date=7 ліпеня 2007 }}</ref>, нашмат таннейшы (каля £200) канкурэнта камп’ютара [[Amiga]]. Планавалася, што Loki будзе працаваць на [[Z80H]] з частатой 7 МГц і мець не менш за 128 КБ ПАД. Для гуку і відэа выкарыстоўваліся дзве спецыялізаваныя мікрасхемы. Праект быў закрыты ў 1986 годзе пасля ўгоды з [[Amstrad]]. == Вытворныя і клоны == {{Асноўны артыкул|Клоны ZX Spectrum}} [[Файл:Timex Sinclair 2068 Manipulated.jpg|thumb|Timex Sinclair 2068]] [[Файл:SAM Coupé (white bg and shadow).jpg|thumb|SAM Coupé]] «Sinclair» ліцэнзавала «Spectrum» амерыканскай кампаніі «[[Timex]]». Яе мадэлі, вытворныя ад «Spectrum»: * [[Timex Sinclair 2068]] (TS2068) — значна больш складаная машына: даданы порт картрыджа, гукавы чып AY-3-8912, а таксама палепшаная ULA з некалькімі графічнымі рэжымамі. Мадэль прадавалася збольшага ў ЗША, хоць амаль ідэнтычныя версіі распаўсюджваліся ў Партугаліі і Польшчы пад назвамі «Timex Computer 2068» (TC2068) і «Unipolbrit Komputer 2086» (UK2086). * [[Timex Computer 2048]] — з палепшанай ULA, якая дазваляла пераключацца ў іншыя графічныя рэжымы; прадавалася толькі ў Партугаліі. * [[Timex Sinclair 2048]] — версія TS2068 з 16 КБ ПАД; не выйшла на рынак. Пад канец [[1989]] у Вялікабрытаніі кампанія «[[Miles Gordon Technology]]» (вытворца перыферыі) выпусціла камп’ютар «[[SAM Coupé]]», патэнцыйны спадчыннік «Spectrum», сумяшчальны з ім. Аднак на той час ужо выйшлі на рынак «[[Commodore Amiga]]» і «[[Atari ST]]». Дзякуючы таннасці і прастаце канструкцыі шырокае распаўсюджанне займелі «неафіцыйныя» клоны «Spectrum» на тэрыторыі былога [[СССР]] адразу пасля падзення «[[Жалезная заслона|жалезнай заслоны]]». Дзясяткі варыянтаў камп’ютара выпускаліся на заводах і збіраліся радыёаматарамі. Неліцэнзійныя клоны выпускаліся таксама ў [[Польшча|Польшчы]], [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|Усходняй Германіі]], [[Румынія|Румыніі]], [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], [[Аргенціна|Аргенціне]], [[Бразілія|Бразіліі]] і іншых краінах. == Цікавосткі == * За ўнёсак у развіццё брытанскай прамысловасці заснавальнік фірмы [[Sinclair Research Ltd]] [[Клайв Сінклэр]] па хадайніцтву [[Маргарэт Тэтчэр]] быў узнагароджаны званнем «[[Каралеўскі Віктарыянскі ордэн|Рыцар каралеўскага Ордэна]]» з наданнем звання «сэр». * У [[1983]] [[прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]] Маргарэт Тэтчэр прэзентавала «ZX Spectrum» японскаму прэм’ер-міністру [[Ясухіро Накасонэ]] як сімвал брытанскага тэхналагічнага прагрэсу<ref name="Sir">{{Cite web |url=http://www.nvg.ntnu.no/sinclair/computers/zxspectrum/zxspectrum.htm |title=Planet Sinclair |access-date=22 чэрвеня 2015 |archive-date=11 верасня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911234929/http://www.nvg.ntnu.no/sinclair/computers/zxspectrum/zxspectrum.htm |url-status=dead }}</ref>. * Ёсць некалькі «неафіцыйных» версій ПЗП для Spectrum 48K, у прыватнасці, '''ZX Spectrum +4''', распрацаваная Эндру Оўэнам у 2000 годзе<ref>[http://www.shadowmagic.org.uk/spectrum/roms/48-plus4.txt ZX Spectrum +4 Unofficial ROM]</ref>. == Гл. таксама == * [[Байт (камп’ютар)]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Sinclair ZX Spectrum}} * [http://www.worldofspectrum.org/ World of Spectrum]{{ref-en}} — фанацкі сайт, афіцыйна ўхвалены кампаніяй Amstrad * [http://www.nvg.ntnu.no/sinclair/computers/zxspectrum/zxspectrum.htm Старонка Spectrum на Planet Sinclair] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080911234929/http://www.nvg.ntnu.no/sinclair/computers/zxspectrum/zxspectrum.htm |date=11 верасня 2008 }} {{ref-en}} * [http://vtrdos.ru/ архіў праграм для ZX Spectrum з дыскавай сістэмай TR-DOS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130129084232/http://vtrdos.ru/ |date=29 студзеня 2013 }} {{ref-ru}} * [http://speccy.info/ Энцыклапедыя на вікі-рухавіку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081105155049/http://speccy.info/ |date=5 лістапада 2008 }} {{ref-ru}} * [http://zxplanet.emuunlim.com/ ZX Planet — Spectrum Heaven] {{ref-en}} * [http://www.old-computers.com/museum/computer.asp?st=1&c=223 Старонка пра ZX Spectrum на old-computers.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050319084648/http://www.old-computers.com/museum/computer.asp?st=1&c=223 |date=19 сакавіка 2005 }} {{ref-en}} * [http://www.myspeccy.com MySpeccy.com — браўзерныя гульні для ZX Spectrum] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210120233411/http://myspeccy.com/ |date=20 студзеня 2021 }} {{ref-ru}} * [http://zxnext.narod.ru/ Невядомыя Sinclair] {{ref-ru}} * [http://zxpress.ru Online бібліятэка электронных газет і часопісаў] {{ref-ru}} * [http://spectrum4ever.org/ Версіі гульняў і праграм, знойдзеныя на касетах] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Камп’ютары Sinclair і іх клоны}} [[Катэгорыя:ZX Spectrum| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя камп’ютарнай тэхнікі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1982 годзе]] 8u48dwpjmqwi7y5ebig58s5t420xdfs Перамонт 0 236753 5170456 4896407 2026-07-24T15:46:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Памятныя мясціны */ 5170456 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Перамонт |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 56|lat_sec = 24 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 39|lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Лёзненскі |сельсавет = Дабрамыслінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243042881 }} '''Перамо́нт'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pieramont}}, {{lang-ru|Перемонт}}) — [[вёска]] ў [[Лёзненскі раён|Лёзненскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Дабрамыслінскі сельсавет|Дабрамыслінскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 14 км у напрамку на паўднёвы захад ад гарадскога пасёлка [[Лёзна]], 54 км ад [[Віцебск]]а, каля правага берага ракі [[Чарніца (рака)|Чарніца]]<ref name="b12">{{Крыніцы/БелЭн|12к}}</ref> і [[Дабрамысленскае вадасховішча|Дабрамысленскага вадасховішча]]. == Насельніцтва == * [[2000]] год — 312 жыхароў у 75 дварах<ref name="b12" />. == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан<ref name="b12" />. == Вядомыя асобы == * [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] (нар. 1981) — беларускі гісторык. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12}} — С. 283. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=33|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дабрамыслінскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дабрамыслінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лёзненскага раёна]] jkajhw7eqlrfipeaz5fefp2gel41zng Больцінікі 0 250239 5170414 5122295 2026-07-24T14:18:27Z Monarchist1636 103323 /* Славутасці */ дадаў спасылку на старонку пра сядзібу Путкамераў 5170414 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Больцінікі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = 01208 Bolteniki 05 05.JPG |подпіс = Сядзіба, [[Бальценіцкі парк]] |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 14|lat_sec = 21.27 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 18|lon_sec = 2.06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Воранаўскі |сельсавет = Беняконскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 302 |год перапісу = 2014 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Boĺciniki |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 242988978 }} '''Бо́льцінікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Boĺciniki}}, {{lang-ru|Больтиники}}) — [[вёска]] ў [[Воранаўскі раён|Воранаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Беняконскі сельсавет|Беняконскага сельсавета]]. За 15 км на паўночны ўсход ад Воранава, 4 км ад чыгуначнай станцыі Беняконі, каля р. [[Жыжма]], на аўтадарозе Беняконі—Паляцкішкі. 302 жыхары (2014). == Назва == Ёсць заходнелітоўскі тапонім ''[[:lt:Baltininkai|Baltininkai]]''. Згодна з географам В. Жучкевічам, назва ад прозвішча Больціс<ref>{{крыніцы/Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии|}}</ref>. == Гісторыя == Вядомы з XVI ст. Каля 1514 г. згадваецца як Больцінішскія людзі, уласнасць земскага харужага Д. Скіландзевіча. Да 1549 маёнтак належаў Л. Кандратовічу, потым Міхнавічам, слонімскаму харужаму М. Сакалоўскаму. У 1567 маёнтак Луцкага кашталяна М. Казінскага, які выстаўляў у войска 2 кані. У 1690 два аднайменныя маёнткі ў Беняконскай парафіі Лідскага павета ВКЛ, належалі С. Храптовічу. У 1738 згадваецца як цэнтр парафіі Радунскага каталіцкага дэканата. Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у складзе Расійскай імперыі, у Віленскай, з 1797 — Літоўскай, з 1801 — Гродзенскай, з 1842 — Віленскай губернях. У 1-й пал. ХІХ ст. ўладанне Путкамераў, дзе часта бываў польскі паэт [[А. Міцкевіч]]. У 2-й пал. ХІХ ст. цэнтр сельскай грамады Беняконскай воласці, у 1870 г. 250 сялян-уласнікаў, 93 дзяржаўных сялян, 3 аднадворцы. Паводле перапісу ў 1897 годзе ў вёсцы 48 жыхароў, у 1905 — у маёнтку 3 жыхары. 3 1921 г. ў складзе Польшчы, фальварак у Беняконскай гміне Лідскага павета Навагрудскага ваяв., 7 двароў, 96 жыхароў. 3 лістапада 1939 г. ў БССР. 3 15.1.1940 г. ў Воранаўскім раёне Баранавіцкай вобл., з 12.10.1940 г. ў Беняконскім сельсавеце, 7 двароў, у 1940 г. 89 жыхароў. 3 1940 г. ў калгасе імя Варашылава. З канца чэрвеня 1941 да сярэдзіны ліпеня 1944 акупіравана нацыстамі. 3 20.9.1944 г. ў Гродзенскай вобл. У 1970 цэнтр калгаса імя Ю. А. Гагарына, пачатковая школа, клуб, бібліятэка, магазін. == Насельніцтва == * 1960 — 118 жыхароў * 1970 — 46 двароў, 147 жыхароў * 2004 — 86 гаспадарак, 269 жыхароў * 2014 — 94 гаспадаркі, 302 жыхары == Інфраструктура == Фельчарска-акушэрскі пункт, сельскі Дом культуры, дзіцячы сад, бібліятэка, аддзяленне сувязі, магазін (2014). == Славутасці == [[Файл:01215_Bolteniki_05_05.JPG|thumb|left|Бальценіцкі парк]] * [[Сядзіба Путкамераў|Сядзібны дом Путкамераў]] (пачатак [[ХХ стагоддзе|ХХ стагоддзя]]), вул. Азёрная, 1 — {{ГККРБ 4|413Г000689}} * [[Бальценіцкі парк|Фрагменты парку «Бальценікі»]] ([[ХІХ стагоддзе]]) — {{ГККРБ 4|412Г000126}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Boĺciniki}} {{Беняконскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Беняконскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Воранаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Больцінікі| ]] 6dyznmd8rfob9llywp4l7ga08cjlk71 Гміна Гонядзь 0 269701 5170656 3026133 2026-07-25T01:01:28Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ганёндз (гміна)]] 5170656 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ганёндз (гміна)]] ckw252hd61u1iilpim8a4mjwffaf2c6 Мікалай Фрэдэрык Северын Грунтвіг 0 271510 5170613 4604443 2026-07-24T21:41:37Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170613 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Мікалай Фрэдэрык Северын Грунтвіг |Арыгінал імя = {{lang-da|Nikolaj Frederik Severin Grundtvig}} |Выява = N-f-s-grundtvig-portræt.jpg |Навуковая сфера = [[філасофія]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = {{паэт|Даніі|XIX стагоддзя}}, {{перакладчык|Даніі|XIX стагоддзя|паэзіі на дацкую мову}} |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = }} {{цёзкі2|Грунтвіг}} '''Мікалай Фрэдэрык Северын Грунтвіг''' ({{lang-da|Nikolaj Frederik Severin Grundtvig}}; [[8 верасня]] [[1783]] — [[2 верасня]] [[1872]]) — [[Данія|дацкі]] святар, пісьменнік і філосаф, адна з ключавых постацей у гісторыі Даніі. == Біяграфія == Мікалай Фрэдэрык Северын Грунтвіг нарадзіўся 8 верасня 1783 года ў сям’і пастара. Скончыў [[Капенгагенскі ўніверсітэт]], дзе спецыялізаваўся на вывучэнні [[Ісландская мова|ісландскай мовы]]. Апублікаваў некалькі тамоў арыгінальных вершаў, пераклад на дацкую мову англасаксонскага эпасу «[[Беавульф|Бэўвульф]]» ([[1820]], першы з перакладаў «Бэўвульфа» на сучасную мову), шэраг кніг па сусветнай гісторыі, філалагічныя даследаванні старажытнаскандынаўскай літаратуры, вострыя артыкулы па рэлігійных і царкоўных пытаннях. Быў святаром, а з 1861 года епіскапам (фактычным главой [[лютэранства|лютэран]] Даніі). У [[1850]]—[[1858]] гг. быў членам дацкага парламента, а ў [[1866]] г. у становішчы вострага крызісу ў грамадстве пасля паражэння Даніі ў вайне з Прусіяй вярнуўся ў парламент і ўзначаліў у ім левую апазіцыю. Працы і пропаведзі Грунтвіга, пачынаючы з 1840-х гг., заклалі асновы сучаснай дацкай нацыянальнай самасвядомасці: у іх, у прыватнасці, разглядаецца праблема нацыянальнага [[гонар]]у малога народа, заможнасць і паспяховасць дзяржавы ставіцца ў прамую залежнасць ад шчасця і дабрабыту яго грамадзян. Грунтвіг быў ініцыятарам стварэння так званых «народных універсітэтаў» — школ для дарослых, дзе можна было атрымаць адукацыю па многіх галінах ведаў. Гэта спрыяла далейшаму павышэнню ўзроўню культуры ўсяго насельніцтва краіны. У вобласці адукацыі для дарослых Данія стала ўзорам, які потым пераймалі іншыя еўрапейскія дзяржавы<ref>[http://www.istorijamira.ru/index/skandinaviya_volshebnyi_krai_sag_i_fiordov_6.html Скандинавия — волшебный край саг и фиордов]{{Недаступная спасылка|колькасць=21|месяц=05|год=2013}}</ref>. У шэрагу чатырох найбольш знакамітых дацкіх аўтараў духоўных песень ([[Томас Хансен Кінга]], [[Ганс Адольф Брорсан]], Мікалай Фрэдэрык Северын Грунтвіг і [[Бернхард Северын Інгеман]]) ён займае вельмі ганаровае месца<ref name="Викитека ЭСБЕ ГАБ">{{ВТ-ЭСБЕ|Брорзон, Ганс-Адольф}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Грунтвігіянства]] * [[Царква Грунтвіга]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Грундтвиг, Николай-Фредерик-Северин|[[Пётр Готфрыдавіч Ганзен|Ганзен П. Г.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грунтвіг Мікалай Фрэдэрык Северын}} [[Катэгорыя:Лютэранскія тэолагі]] [[Катэгорыя:Англіканскія святыя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Даніі]] [[Катэгорыя:Дацкамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Філосафы Даніі]] [[Катэгорыя:Філолагі Даніі]] [[Катэгорыя:Багасловы Даніі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Даніі]] [[Катэгорыя:Епіскапы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Епіскапы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Епіскапы Даніі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Капенгагенскага ўніверсітэта]] 6t9jw4fhsbt044mbxli4x1grglvtqz0 Бальценіцкі парк 0 277542 5170418 5128368 2026-07-24T14:21:24Z Monarchist1636 103323 5170418 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Бальценіцкі парк |Выява = 01215 Bolteniki 05 05.JPG |Подпіс = |Тып =[[Пейзажны парк|Пейзажны]] |Заснаваны = |Архітэктар = |Месцазнаходжанне = в. [[Больцінікі]], [[Воранаўскі раён]] |Праезд = |Плошча = |Наведвальнікі = |Пазіцыйная карта = Беларусь Гродзенская вобласць |на карце google = |Сайт = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бальценіцкі парк''' — помнік садова-паркавага мастацтва на [[Беларусь|Беларусі]]. Размяшчаецца на паўднёвай ускраіне вёскі [[Больцінікі]] ([[Воранаўскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). Закладзены ў 2-й палове XVIII — пачатку XIX ст. Плошча каля 10 га. Займае амаль квадратны ў плане ўзгорысты ўчастак, які абмежаваны з поўначы полем, з захаду і ўсходу пасадкамі дрэў, з поўдня старой ліпавай алеяй. У паўночна-ўсходняй частцы парку на самым высокім месцы стаіць [[Сядзіба Путкамераў|сядзібны дом Путкамераў]], пабудаваны ў пачатку XX ст. з цэглы ў стылі неаготыкі. Адсюль адкрываецца маляўнічы краявід. [[Файл:01208 Bolteniki 05 05.JPG|thumb|left|Сядзібны дом]] Парк пейзажнага тыпу. Яго кампазіцыю фарміруюць асобныя групы дрэў і кустоў, адкрытая прастора паляны, суцэльныя пасадкі. Заходні схіл ад дома да паляны, выцягнутай уздоўж даліны, аформлены дзвюма штучнымі тэрасамі. Вялікае значэнне ў фарміраванні ландшафту курцін маюць экзоты, якіх у парку больш за 60 відаў і форм. Сярод іх унікальныя на Беларусі {{bt-bellat|клён вастралісты{{!}}клён вастралісты далоненадрэзаны|Acer platanoides}}, {{bt-bellat|вольха шэрая{{!}}вольха шэрая лопасцевая|Alnus incana}}, {{bt-bellat|Амурскае коркавае дрэва{{!}}аксаміт амурскі|Phellodendron amurense}}, {{bt-bellat|явар|Acer pseudoplatanus}} і яго пурпуровалістая форма, клёны {{bt-bellat|Клён палявы{{!}}палявы|Acer campestre}}, {{bt-bellat|Клён прырэчны{{!}}прырэчны|Acer ginnala}}, {{bt-bellat|Чарнаклён{{!}}татарскі|Acer tataricum}}, {{bt-bellat|Клён серабрысты{{!}}серабрысты|Acer saccharinum}}, {{bt-bellat|Клён ясенялісты{{!}}ясенялісты|Acer negundo}}, {{bt-bellat|піхта белая|Abies alba}}, елкі {{bt-bellat|Елка канадская{{!}}канадская|Picea canadensis}}, {{bt-bellat|Елка Энгельмана{{!}}Энгельмана|Picea engelmannii}}, {{bt-bellat|Елка блакітная{{!}}калючая блакітная|Picea pungens}}, {{bt-bellat|хвоя веймутава|Pinus strobus}}, {{bt-bellat|лістоўніца еўрапейская|Larix decidua}}, {{bt-bellat|туя заходняя|Thuja occidentalis}} і шмат дэкаратыўных кустоў. Гісторыя парку звязана з імем [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], які гасціў у тутэйшым маёнтку па запрашэнню Марылі Верашчакі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} * Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гродзенская вобласць / АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.— Мн.: БелСЭ, 1986.— 371 с., іл. == Спасылкі == * {{radzima|1841}} * {{ГБ|http://globustut.by/bolteniki/index.htm#park}} * {{Архіварта|}} [[Катэгорыя:Больцінікі]] [[Катэгорыя:Паркі Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Воранаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Батанічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Гродзенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Пейзажныя паркі]] tptrn8c2o03hd3bd47z4mgbojljrqod Логавішча 0 279143 5170375 5126422 2026-07-24T13:43:15Z Autumndancer 168015 5170375 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Логавішча |вобласць = Мінская |раён = Дзяржынскі |сельсавет = Негарэльскі }} '''Ло́гавішча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ло́гавішчы, мн.'''</ref> ({{lang-be-trans|Lohavišča}}, {{lang-ru|Логовище}}) — [[вёска]] ў [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Негарэльскі сельсавет|Негарэльскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч]], беларускі дзяржаўны дзеяч == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Негарэльскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Негарэльскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзяржынскага раёна]] jk87cy2xq78z582uyf61qaiaie1n4r6 Шаблон:Міністры лясной гаспадаркі Беларусі 10 279296 5170561 5169921 2026-07-24T19:37:28Z DobryBrat 5701 удакладненне 5170561 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная паласа |колер = |выява = [[выява:Coat of arms of Belarus (official).svg|50px]] |выява2 = [[выява:Coat of arms Ministry of Forestry Belarus.png|50px]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |загаловак = [[Міністры лясной гаспадаркі Беларусі|Міністры]] [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] |утрыманне = * [[Георгій Андрэевіч Маркоўскі|Георгій Маркоўскі]] <small>(1990—1994)</small> * [[Валянцін Паўлавіч Зорын|Валянцін Зорын]] <small>(1994—2001)</small> * [[Пётр Міхайлавіч Сямашка|Пётр Сямашка]] <small>(2004—2009)</small> * [[Міхаіл Міхайлавіч Амельяновіч|Міхаіл Амельяновіч]] <small>(2010—2018)</small> * [[Віталь Аляксандравіч Дрожжа|Віталь Дрожжа]] <small>(2018—2022)</small> * [[Аляксандр Антонавіч Кулік|Аляксандр Кулік]] <small>(2022—2026)</small> * [[Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч|Сяргей Ульдзіновіч]] <small>(з 2026)</small> }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Спісы міністраў Беларусі|Лясной гаспадаркі]] </noinclude> 98qryqc8uzkrkipq5171k3a2va2i05d Татаршчына (Красненскі сельсавет) 0 281000 5170524 4839543 2026-07-24T17:27:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170524 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Татаршчына}} {{НП-Беларусь |беларуская назва = Татаршчына |статус = вёска |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет2 = Красненскі }} '''Татаршчы́на'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Tatarščyna}}, {{lang-ru|Татарщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Красненскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 16 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], за 62 км ад Мінска, за 4 км ад чыгуначнай станцыі [[Уша (станцыя)|Уша]] на лініі Мінск — Маладзечна. == Гісторыя == У другой палове XIX стагоддзя вёска ў складзе казённага аднайменнага маёнтка, у Краснасельскай воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Пасля адмены прыгону (1861) вёска ў складзе Краснасельскай сельскай грамады. У 1897 годзе ў вёсцы 14 двароў, 85 жыхароў. Непадалёку размяшчалася сядзіба, 1 двор, 16 жыхароў. У пачатку XX стагоддзя вяскоўцам належала 129 дзесяцін зямлі. Побач з вёскай размяшчаўся маёнтак памешчыка Месняра, які ў 1904 годзе меў тут 499 дзесяцін зямлі. Савецкая ўлада абвешчана ў лістападзе 1917 года. З лютага да снежня 1918 года вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З снежня 1918 года адноўлена савецкая ўлада, з 1 студзеня 1919 года тэрыторыя ў складзе [[ССРБ|БССР]], з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 года да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года занята польскімі войскамі. З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.</ref>. З 1927 года ў [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]]. З 1939 года ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 года ва [[Уланаўшчынскі сельсавет|Уланаўшчынскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі, якія загубілі 2 жыхароў, 2 вывезлі ў Германію на прымусовыя работы (1 вярнуўся); 2 вяскоўцы загінулі на фронце. З 16 ліпеня 1954 года ў Красненскім сельсавеце, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. == Насельніцтва == * 1866 год — 92 жыхары, 9 двароў<ref>{{Cite web |url=http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/ |title=Архіўная копія |access-date=10 чэрвеня 2023 |archive-date=11 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053642/http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/ |url-status=dead }}</ref>. * 1921 год — 97 жыхароў, 14 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.</ref>. * 1931 год — 98 жыхароў, 22 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28</ref>. * 1941 год — 62 жыхары, 13 двароў. * 2001 год — 16 жыхароў, 10 гаспадарак. * 2010 год — 14 жыхароў, 10 гаспадарак. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|XII|226|Tatarszczyzna, wieś, powiat wilejski, gmina Krasnesioło}} * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)}} [[Катэгорыя:Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 2hhu5y2finc4fa09gzgbapjqx93qbcm Таліца (Слуцкі раён) 0 283446 5170343 5166324 2026-07-24T12:58:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170343 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{значэнні|Спасылка=Таліца}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Таліца |вобласць = Мінская |раён = Слуцкі |сельсавет = Вясейскі }} '''Та́ліца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Talica}}, {{lang-ru|Талица}}) — [[вёска]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Вясейскі сельсавет|Вясейскага сельсавета]]. За 16 км на Усход ад Слуцка, за 100.4 км на Поўдзень ад Мінска ([[Нулявы кіламетр Беларусі|нулявога кiламетра]]). У вёсцы адна Г-падобная вуліца — Таліцкая. Рэльеф роўны. Таліца знаходзіцца ў кутку лесу. == Гісторыя == У 1852 годзе Таліца згадваецца як [[хутар]] у казённым маёнтку Выбранецкае Слуцкага павета Мінскай губерні Расійскай імперыі.<ref>кнiга: {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|артыкул=[https://knihi.com/none/Harady_i_vioski_Bielarusi_djvu.zip.html#HVB.Minskaja.4.pdf_406 Таліца]|том=8-4|старонкі=405}}</ref> У 1854 годзе спадчынны дваранін Міхаіл Фёдаравіч Рэўт (13.01.1814-12.03.1878/1893), дваранін герба [[Газдава (герб)|Газдава]], з засценка Меляшкевічы, купіў зямлю ў казённым хутары Таліца і пабудаваў там дом, дзе пасяліўся з жонкай (Марыя Рыгораўна, па нараджэнні Баркоўская) і дзецьмі (Іван, Андрэй, Параска).<ref>{{Cite web |url=https://niab.by/ |title=Национальный Исторический Архив Республики Беларусь |access-date=8 ліпеня 2025 |archive-date=22 мая 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250522050708/http://niab.by/ |url-status=dead }}</ref> У 1854—1856 гадах дваюрадны брат Міхаіла Фёдаравіча — Фёдар Данілавіч Рэўт — купіў зямлю побач і таксама пабудаваў дом. Яго дом знаходзіўся бліжэй да Г-падобнага павароту ў цэнтры хутара Таліца. З 1854 года Таліца пазначаецца як [[урочышча]]. У 1856 годзе ў Таліцы жылі дваране і мяшчане, і яна пачала звацца [[засценак]]. У 1856 годзе ў засценку Таліца было 6 двароў: # Іван Міхайлавіч Рэўт (01.02.1848-1893~)<ref>кніга: [http://yasynvash.by/ru/books/11/ «Я — сын Ваш: Корсакі гербаў „Корсак“ i „Ліс“, Рэўты герба „Газдава“ …» Летапic Беларускай шляхты — Мінск, 2017. — 576 страниц. Анатолий Статкевич-Чебоганов. ISBN 978985-7107-04-9. Старонка 321, пункт 396/229.]</ref> ад Міхаіла (13.01.1814-12.03.1878~1893) ад Фёдара (1773-16.02.1834) ад Якава Фёдарава (1747—1812) — дваране герба «[[Газдава (герб)|Газдава]]». # Сямён Рэўт (17.04.1835-?) і яго брат Іван (22.10.1830-?) ад Фёдара (1807-?) ад Данііла (1781-11.02.1828) ад Якава Фёдарава (1747—1812) — дваране герба «Газдава». # Рыгор Балвановіч — дваранін са шляхты герба «[[Праўдзіц (герб)|Праўдзіц]]». # Мацей Рыгоравіч Балвановіч — дваранін са шляхты герба «Праўдзіц». # Лонгін Іванавіч Забродскі з засценка Меляшкевічы<ref>кнiга: «Гербоўнік Беларускай Шляхты». Том 7. — Мінск: Беларусь, 2020. — 799 страниц. Е.Глинский, А.Рахуба. ISBN 978985-01-1347-4. страница 69, пункт 207/124.</ref> — мешчанін са шляхты герба «[[Прус ІІ (герб)|Прус ІІ]]». # Якаў Іванавіч Забродскі ўнук ад Фёдара Якаўлевіча Рэўта сын ад Еўдакіі Фёдараўны Рэўт і Івана Іванавіча Заброцкага з засценка Меляшкевічы<ref>книга: «Гербоўнік Беларускай Шляхты». Том 7. — Мінск: Беларусь, 2020. — 799 страниц. Е. Глинский, А. Рахуба. ISBN 978985-01-1347-4. старонка 71, пункт 267/184.</ref> — мешчанін са шляхты герба «Прус ІІ». У 1893 годзе і пазней амаль да 1919 года Таліца згадваецца як засценак у Слуцкай воласці Слуцкага павета Мінскай губерні Расійскай імперыі. З 1919 года Таліца ў складзе Слуцкага раёна Мінскай вобласці [[БССР]]. У вёсцы Таліца была дагаворная школа. 19.11.1928 жыхары вёсцы Таліца напісалі заяву на адкрыццё дагаворнай школы ў адной з хат вёскі. Заява была задаволена. Школа ўтрымлівалася сродкамі жыхароў вёскі. У школе працаваў настаўнік, якому жыхары прапанавалі хату і грошы ў суме 55 рублёў. У школе навучалася 13-15 дзяцей.<ref>{{Cite web |url=https://narb.by/ |title=Национальный Архив Республики Беларусь |access-date=8 ліпеня 2025 |archive-date=14 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230614130548/http://www.narb.by/ |url-status=dead }}</ref> З 20.09.1944 да 08.01.1954 — вёска Таліца ў складзе Слуцкага раёна Бабруйскай вобласці БССР. У Таліцы была кузня з кавалём. Таксама ў вёсцы Таліца быў клуб, які пазней выкарыстоўваўся як магазін, стаяў злева ад дарогі пры самым ўездзе ў Таліцу, калі ехаць па дарозе з [[Боркі (Вясейскі сельсавет)|Борак]]. Некалькі гадоў запар (прыкладна каля 1975 года) у вёску Таліца са Слуцка хадзіў рэйсавы аўтобус. Аўтобусная прыпынак знаходзілася ў цэнтры вёскі, каля павароту. == Помнікі гісторыі і культуры == * У канцы вёсцы, за апошняй хатай, знаходзяцца [[Таліцкія могілкі]]. * За 1,7 км ад Таліцы ў кірунку на сяло [[Сорагі]], у лесе знаходзіцца [[Помнік невядомаму лётчыку (Таліца)|помнік невядомаму лётчыку]], усталяваны на месцы падзення падбітага 26.06.1941 года савецкага самалёта.<ref>артыкул пра помнік невядомаму лётчыку каля Таліцы [https://nasledie-sluck.by/ru/Poisk/6093/ 03.08.2016 «Экіпаж адлятае ў вечнасць…» — Лариса КАРАСИНА] </ref> == Вядомыя асобы == * [[Алег Васілевіч Румо]] (нар. 1941) — беларускі [[урач|ўрач]] і палітык. == Насельніцтва == * 1999 год — 9 чалавек * 2010 год — 1 чалавек == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * кніга: {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|артыкул=[https://knihi.com/none/Harady_i_vioski_Bielarusi_djvu.zip.html#HVB.Minskaja.4.pdf_406 Таліца]|том=8-4|старонкі=405}} * кніга: [https://familio.org/api/v1/images/catalogs/minsk1909/198.jpg Города Минской Губернии. — 1909. — С.198] * газета: [https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/toponim/2981/ «Слуцкі край», 06.11.2003, артыкул Таліца ''Тычына М.'' (фота А. Жоглы)] * кніга: [https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/bb/6e/bb6ed5a9-5487-4595-9302-9aa80fbd9f37.pdf#16 Минские епархиальные ведомости № 11, 1876. — С. 479, пункт 4.] * газета горада Слуцка: «Інфа-Кур’ер» за 20.05.2020, артыкул «Танцавалі на Выгане» — Людміла Марозава з Гомеля. «Як жыла вёска Таліца пад Слуцкам больш за 60 год таму (фотаздымкі мясцовага жыхара)». — дзе гіперспасылка? * артыкул пра помнік невядомаму лётчыку каля Таліцы [https://nasledie-sluck.by/ru/Poisk/6093/ 03.08.2016 «Экіпаж адлятае ў вечнасць…» — Лариса КАРАСИНА] * кніга: [http://yasynvash.by/ru/books/11/ «Я — сын Ваш: Корсакі гербаў „Корсак“ i „Ліс“, Рэўты герба „Газдава“ …» Летапic Беларускай шляхты — Мінск, 2017. — 576 страниц. Анатолий Статкевич-Чебоганов. ISBN 978985-7107-04-9. Старонка 321, пункт 396/229.] * кніга: «Гербоўнік Беларускай Шляхты». Том 7. — Мінск: Беларусь, 2020. — 799 страниц. Е.Глинский, А.Рахуба. ISBN 978985-01-1347-4. Старонка 69, пункт 207/124. * кніга: [https://archive.org/details/bel-enc-pamiac/MIN.Slucki_2.2001 Памяць: Слуцкі раён. Слуцк. Гiсторыка-дакументальныя хронiкi гарадоў i раёнаў Беларусi. Кнiга 2. — Мiнск: БЕЛТА, 2001. — 567 странiц. М. З. Башлакоў, З.I.Дзямешка, Г. К. Кiсялёў, Я.I.Бараноўскi. ISBN 978985-6302-31-5. Старонка 565] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вясейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вясейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слуцкага раёна]] meklqaocmwxquslwzewxeqdgv36jw4w Хенгіст Кенцкі 0 285498 5170641 3464497 2026-07-24T22:48:27Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170641 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Хенгіст | арыгінал імя = {{lang-ang|Hengest}} | выява = Hengist - John Speed.JPG | апісанне выявы = Кароль Хенгіст. <br /> Мініяцюра [[Джон Спід|Джона Спіда]] (XVII ст.) | парадак = | пасада = [[Кароль Кента]] | сцяг = | перыядпачатак = паміж [[449]] і [[455]] | перыядканец = [[488]] | папярэднік = [[Хорса]] | пераемнік = [[Эск, кароль Кента|Эска]] | дата нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = | веравызнанне = | пахаваны = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = }} '''Хе́нгіст''', або '''Хе́нгест''' ({{lang-ang|Hengest}} «жарабец»; памёр каля 488) — легендарны першы кароль [[Каралеўства Кент|Кента]], брат [[Хорса, кароль Кента|Хорсы]] і бацька [[Эск, кароль Кента|Эска]]. == Гістарычны Хенгест == [[Выява:DEU Buende COA.svg|thumb|left|Хенгест і Хорса на гербе нямецкага горада [[Бюндэ]], дзе, паводле легенды, яны заключылі саюзы і дамовіліся пра паход на Брытанію. У Бюндэ ў іх гонар названы вуліцы — «Хенгествег» і «Хорсаштрасэ».]] Найстаражытная крыніца, якія згадваюць Хенгеста, — «[[Царкоўная гісторыя народа англаў]]» [[Беда Вялебны|Беды Вялебнага]], — напісана каля 730 года. Паводле Беды, Хенгест, сын Вітгільса, быў наймітам-[[Юты|ютам]] на службе [[Вортыгерн]]а, які прыбыў у Брытанію каля 445 года (I. 15). Пазней, ужо з уласнай дружынай, Хенгест зрынуў Вортыгерна і заснаваў незалежнае Кенцкае каралеўства. [[Англасаксонскія хронікі]] выкладаюць тую ж гісторыю, верагодна, выкарыстоўваючы Беду як крыніцу. Паводле «[[Гісторыя брытаў|Гісторыі брытаў]]» валійца [[Неній, гісторык|Ненія]] (гл. 31, 36-38, 43-46), Хенгест і Хорса былі запрошаны Вортыгернам на трох караблях для абароны ад [[скоты|скотаў]], [[пікты|піктаў]], а таксама ад рымлян, у тым ліку і ад прэтэнзій [[Амвросій Аўрэліян|Амвросія Аўрэліяна]]; іх пасялілі на востраве Танет. Брыты абавязаліся забяспечваць англасаксаў харчом, але паколькі колькасць наймітаў вырасла (відавочна, паколькі яны запрашалі да сябе суродзічаў), правізіі стала бракаваць. Хенгест выдаў замуж за Вортыгерна сваю дачку і пераканаў яго наняць іншых сваіх сваякоў і перадаць ім для пасялення вобласць [[Кент|Кантый (Кент)]]. Англасаксы ўшчэнт разбілі піктаў і скотаў. [[Вортымер]], сын Вортыгерна, некалькі разоў змагаўся з англасаксамі з пераменным поспехам, спрабуючы вярнуць Кент, і загінуў у бітве. Пад маркай заключэння міру з Вортыгернам англасаксы вынішчылі брыцкую знаць і ўзялі Вортыгерна ў палон. Найстаражытная брыцкая крыніца — [[Гільда]], аўтар трактата «Пра пагібель Брытаніі» (першая палова VI ст.) не называе імя Хенгеста, але пацвярджае агульную схему падзей (гл. 23-24): англасаксы былі запрошаны «напышлівым тыранам»<ref>Незразумела, ці прысутнічала ў Гільды першапачаткова імя «Вортыгерн». Яго няма ў найстаражытным рукапісе Гільды (Кембрыджскім), але яно прысутнічае ў іншых (напрыклад, Аўраншскім) і ў Беды, які ў вялікай ступені абапіраўся на Гільду пры апісанні гэтых падзей.</ref>, іх колькасць бескантрольна ўзрастала, яны сталі жаліцца на недахоп прыпасаў, «перабольшваючы асобныя выпадкі сваёй хітрасцю» і неўзабаве збунтаваліся, разрабавалі і спалілі брыцкія гарады. Неній і Беда нічога не паведамляюць пра далейшы лёс Хенгеста. [[Гальфрыд Монмуцкі]] ў «[[Гісторыя каралёў Брытаніі|Гісторыі каралёў Брытаніі]]» (гл. 125) пісаў, што пасля ён быў узяты ў палон Аўрэліем Амвросіем і пакараны смерцю ў Глостэры. «Англасаксонскія хронікі» падаюць [[488 год]] як дату ўзыходжання Эска, але год смерці Хенгіста не паведамляюць. Хенгест з’яўляецца ў дзвюх стараанглійскіх паэмах — «[[Беавульф|Бэўвульф]]е» і «[[Бітва пры Фінсбургу|Бітве пры Фінсбургу]]». Паводле гэтых легенд, Хенгест — таксама [[датчане|датчанін]], спадарожнік караля [[Гнеф]]а, які пасля яго гібелі паспяхова захапіў [[фрызы|фрызскі]] горад [[Фінсбург]]. Аднак Хенгест легенд і Хенгест, згаданы ў хроніках — не абавязкова адна і тая ж асоба; рэальнасць існавання Хенгеста-караля нярэдка ставіцца пад сумнеў. Існуе версія і пра тое, што Хенгест (''жарабец'') і Хорса (''конь'') — адна асоба. Несумнеўна толькі тое, што Кент у V стагоддзі сапраўды быў заселены [[германскія мовы|германамоўнымі]] перасяленцамі з кантынента. == Хенгест у міфалогіі == Радавод Хенгеста і Хорсы называе іх прапраўнукамі Одзіна<ref>«Хорса і Хенгест, якія былі братамі, сыны Вітгільса, сына Віты, сына Векты, сына Одзіна» (Неній, «Гісторыя брытаў», гл. 31). Імя «Векта», магчыма, звязана са старажытнай назвай вострава [[Востраў Уайт|Уайт]] (Vectis).</ref>. У міфалогіі многіх індаеўрапейскіх народаў прысутнічаюць блізняты-заснавальнікі дзяржаў ці праайцы плямёнаў: гэта [[Ромул і Рэм]], правадыры вандалаў — Ібар і Агіян (пра іх распавядае [[Павел Дыякан]]) і іншыя. Ёсць сведчанні і пра культ боскіх блізнят, якія ў многіх традыцыях звязаны з коньмі: старажытнаіндыйскія [[Ашвіны]], блізняты [[Кастар, міфалогія|Кастар]] і [[Палідэўк]] ([[Дыяскуры]]), якіх уяўлялі вершнікамі на белых конях. Тацыт паведамляе пра культ «Кастара і Полукса» ў германскіх плямёнаў: германцы называлі гэтых багоў «Алкі», і яны шанаваліся «як браты і юнакі». Выказвалася таксама здагадка, што мянушкі «Хенгест і Хорса» звязаны са сцягамі (штандарамі) правадыроў варварскіх войскаў, на якіх нярэдка маляваліся розныя жывёлы. {{зноскі}} == Літаратура == * История английской литературы, т.1, М., 1943 [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Literat/Ist_Ang_1/index.php] * [[Джон Рональд Руэл Толкін|J. R. R. Tolkien]], Bliss, Alan J. (ed.): Finn and Hengest: The Fragment and the Episode, Houghton Mifflin Company, New York (1983). ISBN 0-395-33193-5 * ''Turville-Petrie J.'' Hengest and Horsa // Saga-Book of the Viking Society for Northern Research. Vol. 14 (1953-7). P. 273-90 == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Генгист и Горса}} * [[Англасаксонскія хронікі]] * [[Беда Вялебны]], «Царкоўная гісторыя народа англаў» ([http://www.archive.org/details/operahistorica00bedeuoft Арыгінальны тэкст (выданне Ч. Пламера) на archive.org]) * [http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Galfrid/frametext4.htm Гальфрыд Монмуцкі] * [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Nennius/framenenn.htm Рускі пераклад «Гісторыі брытаў» Ненія на сайце «Усходняя літаратура»] * [http://britanniae.ru/reconstr/sharon_turner/sharon-turner_3_1.htm ШЭРАН ЦЁРНЕР. Гісторыя англа-саксаў, Кн. III, ГЛ. I. «Прыбыццё Хенгіста. — Яго ўзаемадзеянні і войны з брытамі і канчатковае паселішча ў Кенце» на сайце «БРЫТАНІЯ (400—1066 НХ»] {{start box}} {{succession box| before= <br /> [[Хорса, кароль Кента|Хорса]] (?)<ref>Бацьку Хенгеста і Хорсы, паводле «Англасаксонскай хронікі» і Ненію, клікалі Вітгільс. Паводле той жа хроніцы ([[455]] год), Хенгест і яго сын сталі каралямі пасля гібелі Хорсы.</ref>| title=[[Спіс каралёў Кента|Кароль Кента]]| years=450-я — каля 488| after= <br /> [[Эск, кароль Кента|Эск]]}} {{end box}} {{Каралі Кента}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы V стагоддзя]] [[Катэгорыя:Каралі кенцкія]] omvzfj4u43aibtck67rjqj3brlhnzth Дамашэвічы 0 286466 5170319 4422758 2026-07-24T12:30:42Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5170319 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дамашэвічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 24 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 57|lon_sec = 10 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Баранавіцкі |сельсавет = Сталовіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242992545 }} '''Дамашэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Damaševičy}}, {{lang-ru|Домашевичи}}) — [[вёска]] ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сталовіцкі сельсавет|Сталовіцкага сельсавета]]. Размешчана за 10 км на паўночны захад ад [[Баранавічы|Баранавіч]], [[чыгуначная станцыя]] [[Дамашэвічы (раз’езд)|Дамашэвічы]] на лініі [[Баранавічы]]—[[Ліда]]. Насельніцтва 109 жыхароў, 57 гаспадарак ([[2005]]). == Гісторыя == Пасля пабудовы чыгункі [[Вільня]]—[[Лунінец]] у [[1884]] годзе ўзнікла [[чыгуначная станцыя]] Дамашэвічы. У [[1909]] годзе аднайменныя вёска і маёнтак у [[Сталовіцкая воласць|Сталовіцкай воласці]] [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]]. З [[1921]] года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у [[Сталовіцкая гміна|Сталовіцкай гміне]] [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. З [[1939]] года ў [[БССР]]. З [[15 студзеня]] [[1940]] года ў [[Навамышскі раён|Навамышскім раёне]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]], з [[8 студзеня]] [[1954]] года [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] абласцей, з [[8 красавіка]] [[1957]] года ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]]. З канца чэрвеня [[1941]] года да [[8 ліпеня]] [[1944]] года акупіраваны [[нямецка-фашысцкія захопнікі|нямецка-фашысцкімі захопнікамі]]. На франтах вайны загінула 10 аднавяскоўцаў. <gallery perrow ="4" > Damaševičy. Дамашэвічы (08.1918) (2).jpg|Дамашэвічы ў жніўні 1918 года Damaševičy. Дамашэвічы (08.1918).jpg|Дамашэвічы ў жніўні 1918 года Damaševičy. Дамашэвічы (1915-18) (2).jpg|Дамашэвічы ў 1915-1918 гадах Damaševičy. Дамашэвічы (1915-18).jpg|Дамашэвічы ў 1915-1918 гадах Domaszewicze.jpg||Дамашэвічы ў пачатку XX ст. </gallery> == Насельніцтва == * '''[[XX стагоддзе]]''': ** [[1909]] — 49 двароў, 280 жыхароў. ** [[1921]] — у вёсцы — 50 дамоў, 257 жыхароў, у фальварку — 1 дом, 18 жыхароў. ** [[1939]] — 399 жыхароў. ** [[1959]] — 392 жыхары. ** [[1970]] — 287 жыхароў. ** [[1998]] — 99 падвор’яў, 113 жыхароў. * '''[[XXI стагоддзе]]''': ** [[2005]] — 109 жыхароў, 57 гаспадарак. == Славутасці == * Брацкая магіла савецкіх воінаў. * [[Сядзіба Леяў (Дамашэвічы)|Сядзіба Леяў]]: парк. === Страчаная спадчына === [[Файл:Damaševičy, Lej. Дамашэвічы, Лей (1915-18).jpg|міні|злева|Сядзіба Леяў у пач. XX ст.]] * Сядзібны дом. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Уладзімір Аляксандравіч Павядайла]], беларускі фізік {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Сталовіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Сталовіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Баранавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Дамашэвічы| ]] d34rz8j5c9cwb2g4eaar2larkxyohc6 Таццяна Валер’еўна Вадалажская 0 289422 5170537 5141751 2026-07-24T18:20:36Z 5170537 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Таццяна Валер’еўна Вадалажская |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Навуковая сфера = {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-метадалогія|ru|Московский методологический кружок}}, [[сацыялогія]] |Месца працы = |Навуковая ступень = [[Кандыдат навук|кандыдат]] [[Сацыялогія|сацыялагічных навук]] |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = каардынатар [[Лятучы ўніверсітэт|Лятучага ўніверсітэта]], {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|метадолаг|ru|Московский методологический кружок}}, [[сацыёлаг]] |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = [http://fly-uni.org/ '''Лятучы ўніверсітэт'''] |Вікітэка = }} '''Тацця́на Вале́р’еўна Вадала́жская''' (нар. {{ДН|30|10|1973}} года, {{МН|Мінск}}) — беларускі {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|метадолаг|ru|Московский методологический кружок}} і [[сацыёлаг]]. Эксперт [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]] (Мінск), каардынатар праграмы стварэння сучаснага ўніверсітэта ў Беларусі [[Лятучы ўніверсітэт|«Лятучы ўніверсітэт»]]. [[Кандыдат навук|Кандыдат]] [[Сацыялогія|сацыялагічных навук]] (PhD), старшы аналітык [[Цэнтр еўрапейскай трансфармацыі|Цэнтра еўрапейскай трансфармацыі]] (Мінск). == Біяграфія == === Навуковая дзейнасць === У 1996 годзе скончыла аддзяленне сацыялогіі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name="ЦЕТ">Таццяна Вадалажская [Электронны рэсурс] // Цэнтр еўрапейскай трансфармацыі. — Вэб-сайт ЦЕТ. — Дата доступу: 30.10.2015. — Рэжым доступу: http://cet.eurobelarus.info/by/names/TatianaI-Vadalazhskaya.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160215164450/http://cet.eurobelarus.info/by/names/TatianaI-Vadalazhskaya.html |date=15 лютага 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. У 1996—2007 гадах працавала ў [[Інстытут сацыялогіі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Інстытуце сацыялогіі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], апошняя займаемая пасада — старшы навуковы супрацоўнік<ref name="ЦЕТ" /><ref name="НББ">Справка: Водолажская Татьяна Валерьевна [Электронный ресурс] // Сводный электронный каталог Системы короративной каталогизации. — Веб-сайт Национальной библиотеки Беларуси. — Дата доступа: 30.10.2015. — Режим доступа: http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar2450774&strq=l_siz=20, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Падчас працы ў Інстытуце сацыялогіі НАН Беларусі асноўны фокус даследчых інтарэсаў быў накіраваны на пытанні станаўлення і трансфармацыі нацыянальнай і грамадзянскай ідэнтычнасці. Працуючы ў межах гэтай тэматыкі: * у 2004 годзе — паспяхова абараніла ў Інстытуце сацыялогіі НАН Беларусі дысертацыю на саісканне навуковай ступені кандыдата сацыялагічных навук на тэму «Сацыяльныя ўяўленні аб грамадзянскай прыналежнасці насельніцтва Беларусі ва ўмовах станаўлення дзяржаўнасці» (навуковы кіраўнік — [[Людміла Ігараўна Навуменка|Л. І. Навуменка]])<ref>Атэстацыя навуковых і навукова-педагагічных кадраў вышэйшай кваліфікацыі. — 2004. — № 3(35). — С. 42 [Электронны рэсурс] // Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь. — Вэб-сайт ВАК РБ. — Дата доступу: 30.10.2015. — Рэжым доступу: http://journal.vak.org.by/docs/att_04-3.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304224836/http://journal.vak.org.by/docs/att_04-3.pdf |date=4 сакавіка 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>; * у 2006 годзе — у суаўтарстве з Л. І. Навуменкай апублікавала манаграфію «Этническая и гражданская принадлежность в восприятии населения современной Беларуси» (Мінск, {{ISSN|985-08-0784-9}}). Была стыпендыятам спецыяльнага фонду прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы таленавітай моладзі (2007). === Удзел у метадалагічным руху. Культурна-палітычная дзейнасць === {{Загатоўка раздзела}} У 2005 годзе далучылася да праграмнай дзейнасці філосафа і метадолага [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|У. У. Мацкевіча]]<ref name="ЖЖ">Cустрэча з настаўнікам [Электронны рэсурс] // Жывы журнал. — Блог Таццяны Вадалажскай у ЖЖ. — 15.05.2011. — Дата доступу: 30.10.2015. — Рэжым доступу: http://ta-ta-aht.livejournal.com/40704.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref> — рэалізацыі ў Беларусі праграмы [[Культурная палітыка (праграма)|культурнай палітыкі]], пабудаванай на падмурку {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|сістэма-мыследзейнаснай метадалогіі|ru|Московский методологический кружок}} (СМД-метадалогіі, СМД-падыходу)<ref>Гл.: ''Водолажская Т.'' Что необходимо знать и понимать для освоения программы культурной политики? [Электронны рэсурс] // Methodology.by. — Веб-сайт АГТ-ЦСИ. — 09.04.2011. — Дата доступа: 30.10.2015. — Режим доступа: http://methodology.by/?p=2079 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104627/http://methodology.by/?p=2079 |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Лічыць [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|У. У. Мацкевіча]] сваім настаўнікам у справе засваення і практыкавання {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-падыходу|ru|Московский методологический кружок}} і праграмы [[Культурная палітыка (праграма)|культурнай палітыкі]]<ref name="ЖЖ" />; увайшла ў другі склад [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]] (АГТ, Мінск), з’яўляецца сталым удзельнікам і арганізатарам [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій#Мінскі метадалагічны семінар|Мінскага метадалагічнага семінара]], {{нп3|Гульнёвая супольнасць|арганізацыйна-дзейнасных гульняў|ru|Игровое сообщество#Методологическое движение и появление репрезентационных игр}} ды інш. мерапрыемстваў і накірункаў дзейнасці АГТ<ref name="ЦЕТ" />. З 2010 года з’яўляецца старшым аналітыкам [[Цэнтр еўрапейскай трансфармацыі|Цэнтра еўрапейскай трансфармацыі]] (Мінск) — незалежнага аналітычнага цэнтра ({{lang-en|think tank}}), які ўваходзіць у структуру [[ЕўраБеларусь|Міжнароднага кансорцыума «ЕўраБеларусь»]]<ref name="ЦЕТ" />. У гэтай якасці ёсць аўтарам і суаўтарам шэрагу канцэптуальных распрацовак і прапаноў, даследаванняў і аналітычных дакументаў, накіраваных на развіццё і ўзмацненне беларускай грамадзянскай супольнасці, сярод якіх: * Канцэптуальныя і стратэгічныя прапановы па развіцці {{нп3|Форум грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства|Форума грамадзянскай супольнасці|en|Eastern Partnership#Eastern Partnership Civil Society Forum}} [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (ФГС УП) (2010)<ref>Гл.: Концепция дальнейшего развития Форума гражданского общества Восточного партнерства (''Policy paper'') [Электронный ресурс] // Центр европейской трансформации. — Веб-сайт ЦЕТ. — 18.03.2010. — Дата доступа: 30.10.2015. — Режим доступа: http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/03/18/kontseptsiya-dal-neyshego-razvitiya-foruma-grazhdanskogo-obschestva-vostochnogo-partnerstva.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304135951/http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/03/18/kontseptsiya-dal-neyshego-razvitiya-foruma-grazhdanskogo-obschestva-vostochnogo-partnerstva.html |date=4 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Гл.: Предложения по приоритетам сотрудничества ЕС-Беларусь в рамках Национальной индикативной программы и роли гражданского общества в его развитии (''Policy paper'') [Электронный ресурс] // Центр европейской трансформации. — Веб-сайт ЦЕТ. — 24.05.2010. — Дата доступа: 30.10.2015. — Режим доступа: http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/05/24/predlozheniya-po-prioritetam-sotrudnichestva-es-belarus-v-ramkah-natsional-noy-indikativnoy-programmy-i-roli-grazhdanskogo-obschestva-v-ego-razvitii-policy-paper.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211127145144/https://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/05/24/predlozheniya-po-prioritetam-sotrudnichestva-es-belarus-v-ramkah-natsional-noy-indikativnoy-programmy-i-roli-grazhdanskogo-obschestva-v-ego-razvitii-policy-paper.html |date=27 лістапада 2021 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Гл.: Предложения от Национальной платформы Беларуси Форуму гражданского общества Восточного партнерства [Электронный ресурс] // Центр европейской трансформации. — Веб-сайт ЦЕТ. — 17.11.2010. — Дата доступа: 30.10.2015. — Режим доступа: http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/11/17/predlozheniya-ot-natsional-noy-platformy-belarusi-forumu-grazhdanskogo-obschestva-vostochnogo-partnerstva.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304140803/http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/11/17/predlozheniya-ot-natsional-noy-platformy-belarusi-forumu-grazhdanskogo-obschestva-vostochnogo-partnerstva.html |date=4 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref> і [[Беларуская нацыянальная платформа Форума грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства|Беларускай нацыянальнай платформы ФГС УП]] (2012)<ref>Гл.: Канцэпцыя развіцця беларускай Нацыянальнай платформы Форума грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства (2012—2014) [Электронны рэсурс] // Цэнтр еўрапейскай трансфармацыі. — Вэб-сайт ЦЕТ. — 19.11.2012. — Дата доступу: 02.11.2015. — Рэжым доступу: http://cet.eurobelarus.info/files/File/Concep_NP-adopted_16_11_2012-BEL.doc {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015333/http://cet.eurobelarus.info/files/File/Concep_NP-adopted_16_11_2012-BEL.doc |date=5 сакавіка 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>; * «Стратэгія-2012» — прапанова стратэгіі дзеянняў для дэмакратычных сіл Беларусі з мэтай дасягнення імі рэальнага ўдзелу ў кіраванні дзяржавай (2011)<ref>Гл.: Стратегия-2012: От диалога внутри демократических сил к диалогу с режимом [Электронны рэсурс] // Центр европейской трансформации. — Веб-сайт ЦЕТ. — 28.02.2011. — Дата доступа: 30.10.2015. — Режим доступа: http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2011/02/28/strategiya-2012--ot-dialoga-vnutri-demokraticheskih-sil-k-dialogu-s-rezhimom.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203306/http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2011/02/28/strategiya-2012--ot-dialoga-vnutri-demokraticheskih-sil-k-dialogu-s-rezhimom.html |date=4 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>; * Аналіз і апісанне праяваў і наступстваў выкарыстання ў сучаснай Беларусі такой рэпрэсіўнай формы, як {{нп3|Забарона на прафесію|«забарона на прафесію»|en|Berufsverbot}} (2012)<ref>Гл.: Запрет на профессию в Беларуси: разнообразие форм, задач и способов [Электронны рэсурс] // Центр европейской трансформации. — Веб-сайт ЦЕТ. — 12.09.2012. — Дата доступа: 30.10.2015. — Режим доступа: http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2012/09/12/Berufsverbot-Belarus.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021543/http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2012/09/12/Berufsverbot-Belarus.html |date=5 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>; * Сацыялагічныя даследаванні патэнцыялу салідарнасці ў беларускай арганізаванай грамадзянскай супольнасці (2014)<ref>Гл.: Исследование потенциала солидарности в беларусском организованном гражданском обществе [Электронны рэсурс] // Центр европейской трансформации. — Веб-сайт ЦЕТ. — 17.11.2014. — Дата доступа: 30.10.2015. — Режим доступа: http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2014/11/17/issledovanie-potentsiala-solidarnosti-v-belarusskom.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015328/http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2014/11/17/issledovanie-potentsiala-solidarnosti-v-belarusskom.html |date=5 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref> і патэнцыялу салідарнасці ў беларускім грамадстве (2015)<ref>Как консолидированы беларусы (Фото) [Электронны рэсурс] // Центр европейской трансформации. — Веб-сайт ЦЕТ. — 30.09.2015. — Дата доступа: 30.10.2015. — Режим доступа: http://cet.eurobelarus.info/ru/news/2015/09/30/kak-konsolidirovany-belarusy-foto.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021713/http://cet.eurobelarus.info/ru/news/2015/09/30/kak-konsolidirovany-belarusy-foto.html |date=5 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>; * Распрацоўка метадалогіі і выкананне маніторынгу рэалізацыі Рэспублікай Беларусь {{нп3|Канвенцыя ЮНЕСКА аб ахове і заахвочванні разнастайнасці форм культурнага самавыражэння|Канвенцыі ЮНЕСКА аб ахове і заахвочванні разнастайнасці форм культурнага самавыражэння|en|Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions}} (2015)<ref>Гл.: Мониторинг реализации Республикой Беларусь Конвенции ЮНЕСКО об охране и поощрении разнообразия форм культурного самовыражения [Электронны рэсурс] // Центр европейской трансформации. — Веб-сайт ЦЕТ. — 08.09.2015. — Дата доступа: 30.10.2015. — Режим доступа: http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2015/09/08/monitoring-realizatsii-respublikoy-belarus-konventsii-yunesko-ob.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015250/http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2015/09/08/monitoring-realizatsii-respublikoy-belarus-konventsii-yunesko-ob.html |date=5 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Бярэ дзейсны ўдзел у развіцці акадэмічнай супольнасці Беларусі: * Да кан. 2009 года была штатным выкладчыкам дэпартамента палітычных навук (праграмы «Паліталогія. Еўрапейскія даследаванні») [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] (Вільнюс); брала ўдзел у страйку выкладчыкаў дэпартамента, якія пратэставалі супраць парушэння кіраўніцтвам універсітэта акадэмічных свобод<ref name="ЕБ-old">Таццяна Вадалажская [Электронны рэсурс] // EuroBelarus.Info. — Вэб-сайт Службы інфармацыі «ЕўраБеларусі». — 05.06.2009. — Дата доступу: 30.10.2015. — Рэжым доступу: http://eurobelarus.info/news/archive/2009/06/05/tatstsyana-vadalazhskaya.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305020846/http://eurobelarus.info/news/archive/2009/06/05/tatstsyana-vadalazhskaya.html |date=5 сакавіка 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref><ref>''Студзінская І.'' Выкладчыкі паліталёгіі ЭГУ абвесьцілі страйк [Электронны рэсурс] // Радыё Свабода. — Вэб-сайт радыёстанцыі. — 01.10.2009. — Дата доступу: 30.10.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/article/1840483.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref><ref>Зварот да студэнтаў ЕГУ [Электронны рэсурс] // Жывы журнал. — Блог Дзяніса Мельянцова. — 15.12.2009. — Дата доступу: 30.10.2015. — Рэжым доступу: http://lipski.livejournal.com/300740.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref>; * Ад самага пачатку з’яўляецца сябрам Аргкамітэта [[Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі|Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі]]<ref>У Беларусі з’явіцца недзяржаўны рэйтынг гуманітарыяў [Электронны рэсурс] // «Заўтра тваёй краіны». — Электроннае выданне. — 26.12.2012. — Дата доступу: 30.10.2015. — Рэжым доступу: http://www.zautra.by/art.php?sn_nid=11924&sn_cat=12 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305131836/http://www.zautra.by/art.php?sn_nid=11924&sn_cat=12 |date=5 сакавіка 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>, таксама ўваходзіць у склад [[Прэмія Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі#Экспертныя рады|Экспертнай рады Прэміі Кангрэса]] ў галіне сацыяльна-палітычных навук<ref>Спіс экспертаў Прэміі Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі [Электронны рэсурс] // Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі. — Вэб-сайт Кангрэса. — Дата доступу: 30.10.2015. — Рэжым доступу: http://icbs.palityka.org/premija-kanhresa/spis-ekspertau-premii-kangresa/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304235714/http://icbs.palityka.org/premija-kanhresa/spis-ekspertau-premii-kangresa/ |date=4 сакавіка 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. * З 2011 года каардынуе рэалізацыю праграмы стварэння сучаснага ўніверсітэта ў Беларусі [[Лятучы ўніверсітэт|«Лятучы ўніверсітэт»]]<ref name="ЛУ 2009-2015">Лятучы ўніверсітэт 2009—2015 (Прэзентацыйны буклет). — Мн., 2015.</ref>; * Уваходзіць у склад Акадэмічнага савета [[Міжнародная PhD-праграмы для Беларусі|Міжнароднай PhD-праграмы для Беларусі]]<ref>Акадэмічны савет [Электронны рэсурс] // Міжнародная PhD-праграмы для Беларусі. — Вэб-сайт праграмы. — Дата доступу: 30.10.2015. — Рэжым доступу: http://phd.palityka.org/akademichny-savet/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160508234432/http://phd.palityka.org/akademichny-savet/ |date=8 мая 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Таксама з’яўляецца адным з аўтараў ідэі і сябрам Аргкамітэта супольнага культурнага праекта «Цытуй сваё!»<ref>Праект «Цытуй сваё!» распачынае Год беларускага мыслення [Электронны рэсурс] // Budzma.by. — Вэб-сайт Грамадскай культурнай праграмы «Будзьма беларусамі!». — Дата доступу: 30.10.2015. — Рэжым доступу: http://budzma.by/budzma/tsytuy-svayo.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. === Дзейнасць па стварэнні сучаснага ўніверсітэта ў Беларусі === Ад пачатку разгортвання дзейнасці па стварэнні сучаснага ўніверсітэта ў Беларусі як аднаго з напрамкаў рэалізацыі праграмы [[Культурная палітыка (праграма)|культурнай палітыкі]] актыўна працуе ў гэтым накірунку: * З восені 2009 года брала ўдзел у штотыднёвым семінары па абмеркаванні сучасных накірункаў развіцця ідэі Універсітэта, а таксама магчымасцей і форм стварэння яго ў Беларусі; * З’яўляецца рэдактарам зборніка артыкулаў [http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf «Университет: дискуссия об основаниях»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130102855/http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf |date=30 студзеня 2022 }} (Мінск, 2011; ISBN 978-985-6991-64-9), які пабачыў свет па выніках семінара; * Прымала актыўны ўдзел у падрыхтоўцы і правядзенні {{нп3|Гульнёвая супольнасць|арганізацыйна-дзейнасных гульняў|ru|Игровое сообщество#Методологическое движение и появление репрезентационных игр}}: «Распрацоўка праграмы і стратэгіі стварэння Універсітэта ў сучаснай Беларусі» (2010) і «Лятучы ўніверсітэт у Беларусі: кіраванне развіццём» (2012); * З 2011 года каардынуе разгортванне ўніверсітэцкай праграмы, якая ўрэшце атрымала назву [[Лятучы ўніверсітэт|«Лятучы ўніверсітэт»]] і першы акадэмічны год якой быў абвешчаны ўвосень 2011 года. Як каардынатар Лятучага ўніверсітэта кіруе пастаянна дзеючым універсітэцкім семінарам, у межах якога абмяркоўваюцца пытанні развіцця ўніверсітэцкай праграмы, ажыццяўляе каардынацыю іншых форм самаарганізацыі і самапраграмавання супольнасці Лятучага ўніверсітэта, а менавіта: праектных сесій, штогадовых універсітэцкіх канферэнцый, летніх школ ды інш.<ref name="ЛУ 2009-2015" /> Акрамя гэтага ў розныя гады ў Лятучым універсітэце ёю чыталіся курсы: [https://www.youtube.com/playlist?list=PL48DD28E7283F6962 «Культурная палітыка як сацыяльная тэорыя і праграма развіцця Беларусі»] (2012); [https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOLGIFkcDScHMr_TpiUm_d_F «Асабістая адукацыйная і кар’ерная траекторыя»] (2013); [http://fly-uni.org/content/aktualnaya-metodologiya-kontekst-i-organon «Актуальная метадалогія: кантэкст і арганон»]{{Недаступная спасылка}} (2014), а таксама супольны курс: [http://fly-uni.org/content/ideya-universiteta-uvodziny-va-universiteckuyu-prastoru-i-lad-zhyccya-0 «Ідэя Універсітэта. Уводзіны ва ўніверсітэцкую прастору і лад жыцця»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170711184838/http://fly-uni.org/content/ideya-universiteta-uvodziny-va-universiteckuyu-prastoru-i-lad-zhyccya-0 |date=11 ліпеня 2017 }} (2014). Кіравала дзейнасцю [[Мінскі метадалагічны семінар|Мінскага метадалагічнага семінара]] ў 2012—2013 універсітэцкім годзе; актыўна ўдзельнічала ў працы [http://fly-uni.org/content/shkola-igrotehnikov «Школы гульнятэхнікаў»]{{Недаступная спасылка}} (2011—2012) і «Летняй метадалагічнай школы» (2015); ажыццяўляла навуковае кіраўніцтва рабочай групай па распрацоўцы маніторынгу стану культуры ў Беларусі ў адпаведнасці з Канвенцыяй ЮНЕСКА аб ахове і заахвочванні разнастайнасці форм культурнага самавыражэння (2013—2014) і шмат інш.<ref name="ЛУ 2009-2015" /><ref>Таццяна Вадалажская [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Вэб-сайт Лятучага ўніверсітэта. — Дата доступу: 02.11.2015. — Рэжым доступу: http://fly-uni.org/content/taccyana-vadalazhskaya {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160215145843/http://fly-uni.org/content/taccyana-vadalazhskaya |date=15 лютага 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref> === Палітычны пераслед === Першы раз Вадалажская была затрымана пасля ператрусу ў яе кватэры 4 жніўня 2021 года, таксама ў той дзень былі затрыманы іншыя прадстаўнікі «ЕўраБеларусь» Уладзімір Мацкевіч, Улад Вялічка і Аксана Шэлест (Вялічку і Шэлест выпусцілі ў той дзень). Вадалажская і Мацкевіч былі змешчаны ў [[Акрэсціна|ізалятар на Акрэсціна]]<ref name=":0">[https://nashaniva.com/293053 Дзяржабвінаваўца запытаў 2,5 года хіміі для сацыёлага Таццяны Вадалажскай] {{ref-be}}</ref>. Праз дзень пасля затрымання, 6 жніўня, шэрагам беларускіх праваабарончых арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], Вадалажская і Мацкевіч былі прызнаны палітычнымі зняволенымі: «''лічым, што зняволенне Уладзіміра Мацкевіча і Таццяны Вадалажскай — вядомых навуковых і грамадскіх дзеячаў — было ўжыта выключна з-за іх перакананняў, а таксама ў сувязі з негвалтоўным ажыццяўленнем правоў і свабод''»<ref>[https://spring96.org/be/news/104589 Заява аб прызнанні Таццяны Вадалажскай і Уладзіміра Мацкевіча палітзняволенымі] {{ref-be}}</ref>. Праз 10 сутак пасля затрымання Вадалажскую выпусцілі, але яна засталася ў статусе падазраванай па ч. 1 арт. 342 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса]] (Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, якія груба парушаюць грамадскі парадак), а Мацкевіч быў пераведзены ў [[Пішчалаўскі замак|СІЗА на Валадарскага]]. Пасля гэтага яе некалькі разоў выклікалі на допыты ў [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт]], куды 23 сакавіка 2022 Вадалажская пайшла па адказ на сваё хадайніцтва (дзе яна раней папрасіла дазвол на часовы выезд у Літву на лячэнне), дзе была зноў затрымана і змешчана ў СІЗА на Валадарскага<ref name=":0" />. Праз два з паловай месяцы, 7 чэрвеня 2022, у судзе Заводскага раёна Мінска суддзя Алег Каляда падтрымаў запыт дзяржабвінаваўцы Мікалая Дзяцела і прысудзіў Вадалажскай запрошаныя два з паловай гады ва ўмовах папраўчай установы адкрытага тыпу («хімія»), Вадалажская была вызвалена ў залі суда<ref>[https://spring96.org/be/news/107958 Каардынатарку «Лятучага ўніверсітэту» Таццяну Вадалажскую асудзілі на два з паловай гады «хіміі»] {{ref-be}}</ref>. == Бібліяграфія == З’яўляецца аўтарам шматлікіх навуковых і аналітычных публікацый, рэдактарам некалькіх навуковых зборнікаў і кніг. === Кнігі і зборнікі === * [http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/BdP.pdf Беларусь для пачаткоўцаў: ад разумення да дзеяння: зборнік нарысаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015403/http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/BdP.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|''У. Мацкевіч'']], ''Т. Вадалажская'', [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|''А. Ягораў'']]; пераклад на беларускую мову. — Мн., 2012. — (Серыя «Беларусь для пачаткоўцаў»). — ISBN 978-985-562-048-9. * [http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/Utkonos.pdf Не думайте о рыжем и слепом утконосе: сборник статей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015537/http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/Utkonos.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|''В. В. Мацкевич'']]; редкол.: ''Т. Водолажская'' (гл. ред.) и др. — Мн., 2011. — (Серия «Культурная политика»). — ISBN 978-985-6991-31-1. * [http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/Universitet_Diskussiya.pdf Университет: дискуссия об основаниях: Сб. статей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211127151127/https://cet.eurobelarus.info/files/65/58/Universitet_Diskussiya.pdf |date=27 лістапада 2021 }} / Под ред. ''Т. В. Водолажской''. — Мн., 2011. — (Серия «Universitas Ludens»). — ISBN 978-985-6991-64-9. * [http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/Igra_v_goroda.pdf Игра в города: по материалам экспедиций в малые города Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305031243/http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/Igra_v_goroda.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / Сост., науч. ред. ''Т. Водолажская''. — Мн., 2009. — (Серия «Культурная политика»). — ISBN 978-985-6901-31-0. * [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Citizenship_eng.pdf The infancy of a civil nation in Belarus. From allegiance to citizenship] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104724/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Citizenship_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Uladzimir Matskevich'', ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Andrei Yahorau''. — Vilnius, 2009. — (Belarus for beginners). * [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Life_Quality_eng.pdf The quality and way of life in Belarus: evolution and possibilities of transformation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104742/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Life_Quality_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Uladzimir Matskevich''. — 2009. — (Belarus for beginners). * [http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/Book_Life_Quality_rus.pdf Качество и образ жизни в Беларуси: эволюция и возможности трансформации]{{Недаступная спасылка}} / ''Т. Водолажская'', [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|''В. Мацкевич'']]. — Мн., 2008. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 304.3:303.425.2(476)(091)"19/20". * [http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/De_sovietization.pdf О десоветизации. Беларусь, начало XXI века: Материалы семинара-конференции, Шилуте (Литва), 20—24 августа 2007 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021648/http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/De_sovietization.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / Науч. ред. ''Т. Водолажская''. — Мн., 2008. * [http://methodology.by/wp-content/uploads/2007/10/%D0%9E%D0%94%D0%98_rus.pdf Организационно-деятельностные игры. Популярное введение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170712202841/http://methodology.by/wp-content/uploads/2007/10/%D0%9E%D0%94%D0%98_rus.pdf |date=12 ліпеня 2017 }} / ''Т. Водолажская'', [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|''А. Егоров'']]. — Мн., 2008. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — ISBN 978-987-6800-75-0. * [http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/Book_Citizenship_rus.pdf Становление нации в Беларуси: от подданства к гражданству: заметки к концепции гражданского образования в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015239/http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/Book_Citizenship_rus.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|''В. Мацкевич'']], [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|''А. Егоров'']], ''Т. Водолажская''. — Мн., 2008. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 342.71.01(476)+37.017.4(476). * [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Community_eng.pdf Communities building and development] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104709/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Community_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Uladzimir Matskevich''. — 2008. — (Belarus for beginners). * [http://cet.eurobelarus.info/files/71/62/Book_OAG_eng.pdf Organizing activity games: popular Introduction] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211127145542/https://cet.eurobelarus.info/files/71/62/Book_OAG_eng.pdf |date=27 лістапада 2021 }} / ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Andrei Yahorau''. — Minsk, 2008. — (Belarus for beginners). * [http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/Book_Community_rus.pdf Становление и развитие сообществ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021536/http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/Book_Community_rus.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / ''Т. Водолажская'', [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|''В. Мацкевич'']]. — Мн., 2007. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 316.3(476). * Социальные и социокультурные процессы в современной Беларуси: социологический анализ / ''М. Г. Алейник'' и др.; редколлегия: ''Г. М. Евелькин'' (ответственный редактор); Институт социологии НАН Беларуси. — Мн., 2006. — ISBN 985-08-0757-1. * Этническая и гражданская принадлежность в восприятии населения современной Беларуси / ''Л. И. Науменко'', ''Т. В. Водолажская''; Институт социологии НАН Беларуси. — Мн., 2006. — ISBN 985-08-0784-9. * Специфика гражданского и этнического самосознания представителей трех поколений: научный отчет / ''Л. И. Науменко'', ''Т. В. Водолажская'', ''Р. А. Смирнова'', ''И. М. Чибирева'', ''Е. М. Бородачева''; Институт социологии НАН Беларуси. — Мн., 2005. — УДК 316.64(476). * [http://methodology.by/?p=696 Социальные представления о гражданской принадлежности населения Беларуси в условиях становления государственности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211129173140/http://methodology.by/?p=696 |date=29 лістапада 2021 }}: Диссертация на соискание ученой степени кандидата социологических наук: 22.00.06; Защищена: 18.03.2004: Утверждена: 30.06.04 / ''Т. В. Водолажская''. — Мн., 2004. — УДК 316.644:342.71(476)(043.3). === Артыкулы === * ''Вадалажская Т.'' [http://fly-uni.org/content/lyatuchy-universitet-god-belaruskaga-myslennya Лятучы ўніверсітэт. Год беларускага мыслення] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160215195038/http://fly-uni.org/content/lyatuchy-universitet-god-belaruskaga-myslennya |date=15 лютага 2016 }} // Лятучы ўніверсітэт. — Электроннае выданне. — 25.09.2015. * ''Вадалажская Т.'' [http://fly-uni.org/blog/content/pytanne-nacyyanalnaga-universiteta Пытанне Нацыянальнага ўніверсітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518171356/http://fly-uni.org/blog/content/pytanne-nacyyanalnaga-universiteta |date=18 мая 2015 }} // Лятучы ўніверсітэт. — Электроннае выданне. — 04.05.2015. * ''Tatiana Vadalazhskaya''. [http://en.eurobelarus.info/news/society/2015/10/07/the-year-of-belarusan-thinking-in-the-flying-university.html The Year of Belarusan thinking in the Flying University] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180708141847/https://en.eurobelarus.info/news/society/2015/10/07/the-year-of-belarusan-thinking-in-the-flying-university.html |date=8 ліпеня 2018 }} // EuroBelarus.Info. — The web edition. — 07.10.2015. * ''Водолажская Т.'' [http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2014/04/05/belarusizatsiya-podhody-k-analizu-sotsial-nogo-prostranstva.html Беларусизация: подходы к анализу социального пространства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015323/http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2014/04/05/belarusizatsiya-podhody-k-analizu-sotsial-nogo-prostranstva.html |date=5 сакавіка 2016 }} // [http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/Belarusization.pdf Беларусизация. Можно ли завершить процесс институционального строительства независимого государства?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305032333/http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/Belarusization.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}: Сборник материалов конференции / Под ред. ''А. Шутова''. — Вильнюс, 2014. — C. 31—44. * ''Водолажская Т.'' [http://icbs.palityka.org/wp-content/uploads/2013/10/03_01_Vodolazhskaya.pdf Запрет на профессию в современной Беларуси] // Другі Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. — Т. 2. — Каунас, 2013. — С. 150—154. * ''Вадалажская Т.'' [http://palityka.org/wp-content/uploads/2014/06/07_Vadalazskaja.pdf Інтэлектуальная сітуацыя як сітуацыя мыслення] // Палітычная сфера. — 2013. — № 21(2). — С. 91—92. * ''Вадалажская Т.'' [http://cet.eurobelarus.info/by/library/publication/2013/07/19/pra-padstavy-krytyk-satsyyalag-chnyh-dasledavannya.html Пра падставы крытыкі сацыялагічных даследаванняў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305032318/http://cet.eurobelarus.info/by/library/publication/2013/07/19/pra-padstavy-krytyk-satsyyalag-chnyh-dasledavannya.html |date=5 сакавіка 2016 }} // Цэнтр еўрапейскай трансфармацыі. — Электроннае выданне. — 19.07.2013. * ''Водолажская Т.'' [http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2012/11/12/bor-ba-s-inakomysliem-v-sfere-truda-i-zanyatosti-zapret-na.html Борьба с инакомыслием в сфере труда и занятости. Запрет на профессию: новое явление на старом фундаменте] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200930001052/https://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2012/11/12/bor-ba-s-inakomysliem-v-sfere-truda-i-zanyatosti-zapret-na.html |date=30 верасня 2020 }} // [http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/De_sovietization_sbornik.pdf Десоветизация в контексте трансформации беларусского общества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015344/http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/De_sovietization_sbornik.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}: Сб. статей / Под ред. [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|''В. Мацкевича'']]. — Вильнюс, 2012. — С. 12—40. * ''Водолажская Т.'' [http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2011/06/30/novoe-ob-edinenie-oppozitsionnyh-sil--hoteli-kak-luchshe-.html Новое объединение оппозиционных сил. Хотели как лучше…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015256/http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2011/06/30/novoe-ob-edinenie-oppozitsionnyh-sil--hoteli-kak-luchshe-.html |date=5 сакавіка 2016 }} // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 30.06.2011. * ''Водолажская Т.'' [http://methodology.by/?p=693 К постановке проблемы беларуской идентичности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171109070942/http://methodology.by/?p=693 |date=9 лістапада 2017 }} // Methodology.by. — Электронное издание. — 08.11.2010. * ''Водолажская Т.'' [http://nmnby.eu/yearbook/get/yearbook2009.pdf Третий сектор: два варианта ответа на вызовы] // Белорусский ежегодник. — Мн., 2010. — С. 138—145. * ''Водолажская Т.'' [http://nmnby.eu/yearbook/get/yearbook2008.pdf Третий сектор: шанс на выживание или на развитие?] // Белорусский ежегодник. — Мн., 2009. — С. 116—125. * ''Вадалажская Т.'' [http://arche.by/by/page/reviews/palityka-ahliady/139 Як адказаць на пытаньне, што ўяўляе зь сябе беларуская нацыя?]{{Недаступная спасылка}} Паслоўе да рэцэнзіі Аляксея Ластоўскага «Будаўніцтва беларускай нацыі праз інтэлектуальнае вынішчэнне апанентаў» // ARCHE. — Электроннае выданне. — 16.12.2008. * ''Водолажская Т.'' [http://nmnby.eu/news/analytics/861.html Гражданская общность в современной Беларуси] // «Наше мнение». — Сайт экспертного сообщества Беларуси. — 19.02.2007. * ''Водолажская Т.'' [http://adukatar.net/wp-content/uploads/2009/12/Adukatar_12_pages_10-15.pdf Поколенческая динамика представлений о гражданстве. К проблеме содержания гражданского образования в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304100713/http://adukatar.net/wp-content/uploads/2009/12/Adukatar_12_pages_10-15.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} // Адукатар. — 2007. — № 2. — С. 10—15. * ''Водолажская Т.'' [http://palityka.org/pdf/09/0909.pdf Пространство как методологическая перспектива беларусской идентичности] // Палітычная сфера. — 2007. — № 9. — С. 73—80. * ''Водолажская Т. В.'' К постановке проблемы белорусской идентичности // Социальные проблемы развития белорусского общества в условиях глобализации: Сб. статей Международной научно-практической конференции, 5—6 июня 2006 г. — Мн., 2006. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|''Мацкевича В.'']], ''Мацкевич С.'', ''Водолажская Т.'' [http://adukatar.net/wp-content/uploads/2009/12/Adukatar_9_Pages_13-21.pdf Подходы к стандартам и стандартизации в неформальном образовании] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304103725/http://adukatar.net/wp-content/uploads/2009/12/Adukatar_9_Pages_13-21.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} // Адукатар. — 2006. — № 9. — С. 13—21. * ''Водолажская Т.'' [http://palityka.org/pdf/06/0608.pdf Представления жителей Беларуси о понятии «гражданин»] // Палiтычная сфера. — 2006. — № 6. — С. 72—82. * ''Водолажская Т.'' [http://www.belintellectuals.eu/publications/180/ Некоторые соображения по поводу дискуссии об интеллектуальном сообществе Вelintellectuals] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304113556/http://www.belintellectuals.eu/publications/180/ |date=4 сакавіка 2016 }} // Вelintellectuals. — Электронное издание. — 05.09.2005. * ''Водолажская Т. В.'', ''Кацук Н. Л.'' [http://sociologia-by.livejournal.com/28325.html Поколения как субъекты социокультурного пространства: постановка проблемы и возможности исследования] // Социологическое знание и социальные процессы в современном белорусском обществе: Сб. статей, подготовленных по итогам Пятой межинститутской научно-практической конференции молодых ученых, 24 июня 2005 г. — Мн., 2005. — C. 30—42. * ''Водолажская Т.'' [http://worvik.org/news/2005/11/29/132 «Палітычная сфера» — страна контрастов.]{{Недаступная спасылка}} Рецензия // «Дыярыюш Рушэньня». Журнал движения. — Электронное издание. — 29.11.2005. * ''Водолажская Т.'' [http://www.belintellectuals.eu/publications/189/ Первая рецензия на Вelintellectuals] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304115025/http://www.belintellectuals.eu/publications/189/ |date=4 сакавіка 2016 }} // Вelintellectuals. — Электронное издание. — 22.07.2005. * ''Водолажская Т. В.'' Гражданская и советская идентичность: особенности взаимосвязи в процессе становления гражданской общности // Система демократического гражданского образования: сущность, проблемы, механизмы реализации: Материалы республиканской научно-практической конференции. — Мн., 2003. — С. 187—190. * ''Водолажская Т. В.'' Гражданская идентичность // Социология: Энциклопедия / Сост. [[Аляксандр Аляксеевіч Грыцанаў|''А. А. Грицанов'']], [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|''В. Л. Абушенко'']] и др. — Мн., 2003. — С. 349—350. * ''Водолажская Т. В.'' Образ современной Беларуси в контексте становления чувства гражданской принадлежности // Социологические исследования социальных и социально-культурных процессов в современной Беларуси: Сб. науч. тр. — Вып. 4. — Мн., 2003. — С. 212—222. * ''Водолажская Т. В.'' Особенности политического и экономического развития Беларуси формируют у граждан чувство негативного восприятия своей страны // Социологический бюллетень «Зеркало». — 2003. — № 54. — С. 9—13. * ''Водолажская Т. В.'' Представления о гражданской принадлежности как инструмент изучения самоопределения гражданской общности // Социологическое знание и социальные процессы в современном белорусском обществе: Сб. материалов Третьей межинститутутской научно-практической конференции молодых ученых, Минск, 27 июня 2003 г. — Мн., 2003. — С. 260—267. * ''Водолажская Т. В.'' Особенности формирования представлений о гражданской принадлежности // Государственность на Беларуси: генезис и перспективы: Материалы республиканской научно-практической конференции, БрГУ им. А. С. Пушкина, 30 января 2002 г. — В 2-х ч. — Брест, 2002. — Ч. 2. — С. 48—50. * ''Водолажская Т. В.'' Представления о гражданской принадлежности: особенности и характер становления в современной Беларуси // Социально-экономические, социально-политические и социально-культурные процессы в трансформирующемся обществе: Сб. материалов Второй внутриинститутской науч научно-практической конференции молодых ученых и аспирантов, 28 июня 2002 г. — Мн., 2002. — С. 74—76. * ''Водолажская Т. В.'' Гражданская принадлежность: формы и характер изменений // Социологические исследования социальных и социально-культурных процессов в современной Беларуси: Сб. науч. тр. — Вып. 3. — Мн., 2001. — С. 171—177. * ''Водолажская Т. В.'' Представления о гражданской принадлежности — важный индикатор социальных преобразований // Политическая система Беларуси: достижения проблемы, возможности совершенствования: Материалы научно-практической конференции, 27 марта 2001 г. — Мн., 2001. — С. 37—38. * ''Водолажская Т. В.'' Представления о гражданской принадлежности в условиях социально-политических преобразований общества // Социально-экономические и социально-политические процессы в трансформирующемся обществе: Сб. материалов Первой внутриинститутской научно-практической конференции молодых ученых и аспирантов, 26 июня 2001 г. — Мн., 2001. — С. 28—29. * ''Водолажская Т. В.'' Формирование представлений о гражданской принадлежности как фактор стабилизации общества // Минск—Москва—Киев. Поиск общей дороги: Материалы международной научно-практической конференции. — Мн., 2001. — С. 344—346. * ''Водолажская Т. В.'' Более трети граждан Беларуси чаще испытывают чувство стыда, чем гордости за свою страну // Социологический бюллетень «Зеркало». — 2000. — № 31. — С. 1—4. * ''Водолажская Т. В.'' Чувство гражданской принадлежности: теоретические подходы к исследованию // Динамика социальных процессов в условиях государственной независимости Беларуси: социологический анализ: Сб. науч. тр. — Вып. 2. — Мн., 2000. — С. 170—174. * ''Водолажская Т. В.'' Гражданская идентичность в условиях социальных преобразований // Динамика социальных процессов в условиях государственной независимости Беларуси: социологический анализ: Сб. науч. тр. — Вып. 1. — Мн., 1999. — С. 211—215. * ''Водолажская Т. В.'' Особенности становления гражданской идентичности // Менталитет восточных славян: история, современность, перспективы: Материалы международной научно-практической конференции. — Гомель, 1999. — С. 103—105. * ''Водолажская Т. В.'' Символическое пространство социума как основа формирования гражданского сознания // Становление гражданского общества в Беларуси в контексте устойчивого развития / Материалы научно-практической конференции, Минск, 24-26 мая 1999 г. — Мн., 1999. — С. 83—84. === Аналітыка === * ''Водолажская Т.'', [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|''Егоров А.'']] [http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2011/02/28/strategiya-2012--ot-dialoga-vnutri-demokraticheskih-sil-k-dialogu-s-rezhimom.html Стратегия-2012: От диалога внутри демократических сил к диалогу с режимом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203306/http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2011/02/28/strategiya-2012--ot-dialoga-vnutri-demokraticheskih-sil-k-dialogu-s-rezhimom.html |date=4 сакавіка 2016 }} // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 28.02.2011. * ''Водолажская Т.'' [http://methodology.by/?p=2079 Что необходимо знать и понимать для освоения программы культурной политики?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104627/http://methodology.by/?p=2079 |date=23 лютага 2022 }} // Methodology.by. — Электронное издание. — 09.04.2011. * ''Водолажская Т.'' [http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/07/20/vostochnoe-partnerstvo-kak-innovatsiya-kak-mozhet-izmenit-sya-evropeyskoe-prostranstvo.html Восточное партнерство как инновация: как может измениться европейское пространство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021553/http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/07/20/vostochnoe-partnerstvo-kak-innovatsiya-kak-mozhet-izmenit-sya-evropeyskoe-prostranstvo.html |date=5 сакавіка 2016 }} // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 20.07.2010. * ''Водолажская Т.'', ''Зуйкова А.'' [http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/07/06/dorozhnaya-karta-dlya-prodvizheniya-belarusi-v-ramkah-initsiativy-vostochnoe-partnerstvo-kontakty-mezhdu-lyud-mi-v-sfere-kul-tury.html «Дорожная карта» для продвижения Беларуси в рамках инициативы «Восточное партнерство»: контакты между людьми в сфере культуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021525/http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/07/06/dorozhnaya-karta-dlya-prodvizheniya-belarusi-v-ramkah-initsiativy-vostochnoe-partnerstvo-kontakty-mezhdu-lyud-mi-v-sfere-kul-tury.html |date=5 сакавіка 2016 }} // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 06.07.2010. * ''Водолажская Т.'', [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|''Егоров А.'']] [http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/03/18/kontseptsiya-dal-neyshego-razvitiya-foruma-grazhdanskogo-obschestva-vostochnogo-partnerstva.html Концепция дальнейшего развития Форума гражданского общества Восточного партнерства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304135951/http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/03/18/kontseptsiya-dal-neyshego-razvitiya-foruma-grazhdanskogo-obschestva-vostochnogo-partnerstva.html |date=4 сакавіка 2016 }} (''Policy paper'') // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 18.03.2010. * [http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/05/24/predlozheniya-po-prioritetam-sotrudnichestva-es-belarus-v-ramkah-natsional-noy-indikativnoy-programmy-i-roli-grazhdanskogo-obschestva-v-ego-razvitii-policy-paper.html Предложения по приоритетам сотрудничества ЕС-Беларусь в рамках Национальной индикативной программы и роли гражданского общества в его развитии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211127145144/https://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/05/24/predlozheniya-po-prioritetam-sotrudnichestva-es-belarus-v-ramkah-natsional-noy-indikativnoy-programmy-i-roli-grazhdanskogo-obschestva-v-ego-razvitii-policy-paper.html |date=27 лістапада 2021 }} (''Policy paper'') // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 24.05.2010. * ''Водолажская Т.'' [http://methodology.by/?p=534 Результаты ОДИ «Разработка программных и стратегических предложений развития культуры Беларуси: от десоветизации к европеизации» (попытка осмысления и подведения итогов)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170227133928/http://methodology.by/?p=534 |date=27 лютага 2017 }} // Methodology.by. — Электронное издание. — 28.02.2010. * ''Водолажская Т.'' [http://methodology.by/?p=365 Сайты малых городов Беларуси в контексте городского развития] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170227133853/http://methodology.by/?p=365 |date=27 лютага 2017 }} // Methodology.by. — Электронное издание. — 16.04.2010. * ''Водолажская Т.'' [http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/09/02/chtoby-ne-tratit-vremya-i-sily-zrya-rekomendatsii-po-podgotovke-dorozhnyh-kart-k-fgo-vp.html Чтобы не тратить время и силы зря. Рекомендации по подготовке «дорожных карт» к ФГО ВП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021514/http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/09/02/chtoby-ne-tratit-vremya-i-sily-zrya-rekomendatsii-po-podgotovke-dorozhnyh-kart-k-fgo-vp.html |date=5 сакавіка 2016 }} // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 02.09.2010. * ''Шелест О.'', ''Водолажская Т.'', [[Віталь Вячаслававіч Сіліцкі|''Силицкий В.'']] [http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/11/11/expertiza-rezul-tatov-issledovaniya-indexa-grazhdanskogo-obschestva-v-belarusi.html Экспертиза результатов исследования Индекса гражданского общества в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015339/http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2010/11/11/expertiza-rezul-tatov-issledovaniya-indexa-grazhdanskogo-obschestva-v-belarusi.html |date=5 сакавіка 2016 }} // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 11.11.2010. * ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Andrei Yahorau''. [http://cet.eurobelarus.info/en/news/2010/03/19/concept-ideas-on-further-development-of-eastern-partnership-civil-society-forum-policy-paper.html Concept ideas on further development of Eastern Partnership Civil Society Forum] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021718/http://cet.eurobelarus.info/en/news/2010/03/19/concept-ideas-on-further-development-of-eastern-partnership-civil-society-forum-policy-paper.html |date=5 сакавіка 2016 }} (Policy Paper) // Centre for European Transformation. — The web edition. — 19.03.2010. * ''Aksana Shelest'', ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Vitali Silitski''. [http://cet.eurobelarus.info/en/news/2010/11/12/examination-of-results-of-research-of-civil-society-index-in-belarus.html Examination of results of research of Civil Society Index in Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021548/http://cet.eurobelarus.info/en/news/2010/11/12/examination-of-results-of-research-of-civil-society-index-in-belarus.html |date=5 сакавіка 2016 }} // Centre for European Transformation. — The web edition. — 12.11.2010. * [http://cet.eurobelarus.info/en/news/2010/05/24/proposals-on-priorities-of-the-eu-belarus-cooperation-within-the-framework-of-the-national-indicative-program-and-the-role-of-civil-society-in-its-development-policy-paper.html Proposals on priorities of the EU-Belarus cooperation within the framework of the National Indicative Program and the role of civil society in its development] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021641/http://cet.eurobelarus.info/en/news/2010/05/24/proposals-on-priorities-of-the-eu-belarus-cooperation-within-the-framework-of-the-national-indicative-program-and-the-role-of-civil-society-in-its-development-policy-paper.html |date=5 сакавіка 2016 }} (Policy Paper) // Centre for European Transformation. — The web edition. — 24.05.2010. * ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Alena Zuikova''. [http://cet.eurobelarus.info/en/news/2010/07/06/road-maps-to-promote-belarus-within-the-eastern-partnership-initiative-in-the-sphere-of-culture.html «Road maps» to promote Belarus within the Eastern Partnership initiative in the sphere of culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021521/http://cet.eurobelarus.info/en/news/2010/07/06/road-maps-to-promote-belarus-within-the-eastern-partnership-initiative-in-the-sphere-of-culture.html |date=5 сакавіка 2016 }} // Centre for European Transformation. — The web edition. — 24.05.2010. * [http://cet.eurobelarus.info/en/news/2010/01/07/strategic-proposals-on-the-activity-of-csos-within-civil-society-forum-in-2010.html Strategic proposals on the activity of CSOs within Civil Society Forum in 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015532/http://cet.eurobelarus.info/en/news/2010/01/07/strategic-proposals-on-the-activity-of-csos-within-civil-society-forum-in-2010.html |date=5 сакавіка 2016 }} // Centre for European Transformation. — The web edition. — 07.01.2010. * ''Водолажская Т.'' [http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2009/12/29/belarusizatsiya-medlennyy-dreyf-spontannost-i-neuverennost.html Беларусизация: медленный дрейф, спонтанность и неуверенность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015245/http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2009/12/29/belarusizatsiya-medlennyy-dreyf-spontannost-i-neuverennost.html |date=5 сакавіка 2016 }} // EuroBelarus.Info. — Электронное издание. — 29.12.2009. * ''Водолажская Т.'' [http://eurobelarus.info/news/archive/2009/07/16/mnenie-expertov--ekologiya-ili-politika-.html Мнение экспертов: экология или политика?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305080419/http://eurobelarus.info/news/archive/2009/07/16/mnenie-expertov--ekologiya-ili-politika-.html |date=5 сакавіка 2016 }} // EuroBelarus.Info. — Электронное издание. — 16.07.2009. * ''Водолажская Т.'', [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|''Егоров А.'']] [http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2009/11/03/povestka-dnya-dlya-foruma-grazhdanskogo-obschestva-policy-paper.html Повестка дня для Форума гражданского общества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015550/http://cet.eurobelarus.info/ru/library/publication/2009/11/03/povestka-dnya-dlya-foruma-grazhdanskogo-obschestva-policy-paper.html |date=5 сакавіка 2016 }} (''Policy paper'') // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 03.11.2009. * [http://eurobelarus.info/news/archive/2009/12/03/agt-evrobelarus-strategicheskie-predlozheniya-po-deyatel-nosti-v-ramkah-foruma-grazhdanskogo-obschestva.html Стратегические предложения по деятельности в рамках Форума гражданского общества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305080404/http://eurobelarus.info/news/archive/2009/12/03/agt-evrobelarus-strategicheskie-predlozheniya-po-deyatel-nosti-v-ramkah-foruma-grazhdanskogo-obschestva.html |date=5 сакавіка 2016 }} // EuroBelarus.Info. — Электронное издание. — 03.12.2009. * [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|''Егоров А.'']], ''Водолажская Т.'' [http://nmnby.eu/news/analytics/1519.html Беларусь, год 2008. Аналитика и мониторинг ситуации застоя] // «Наше мнение». — Сайт экспертного сообщества Беларуси. — 24.09.2008. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|''Мацкевича В.'']], ''Водолажская Т.'' [http://eurobelarus.info/news/archive/2008/08/25/malyy-biznes-v-belarusi-dilemma-mezhdu-ekonomikoy-i-politikoy.html Малый бизнес в Беларуси — дилемма между экономикой и политикой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305080348/http://eurobelarus.info/news/archive/2008/08/25/malyy-biznes-v-belarusi-dilemma-mezhdu-ekonomikoy-i-politikoy.html |date=5 сакавіка 2016 }} // EuroBelarus.Info. — Электронное издание. — 25.08.2008. * ''Водолажская Т.'' [http://methodology.by/?p=1036 Материалы к Концепции улучшения качества жизни] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210612172330/https://methodology.by/?p=1036 |date=12 чэрвеня 2021 }} // Methodology.by. — Электронное издание. — 21.11.2008. * ''Водолажская Т.'' [http://eurobelarus.info/news/archive/2008/12/01/mestnoe-razvitie--bor-ba-i-edinstvo-protivopolozhnostey-.html Местное развитие: борьба и единство противоположностей?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305080424/http://eurobelarus.info/news/archive/2008/12/01/mestnoe-razvitie--bor-ba-i-edinstvo-protivopolozhnostey-.html |date=5 сакавіка 2016 }} // EuroBelarus.Info. — Электронное издание. — 01.12.2008. * ''Водолажская Т.'' [http://eurobelarus.info/news/archive/2008/07/04/mnenie-expertov--turizm-v-natsional-nom-masshtabe-ili-dlya-chego-razvivat--turizm-v-belarusi.html Мнение экспертов: туризм в национальном масштабе или для чего развивать туризм в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305012650/http://eurobelarus.info/news/archive/2008/07/04/mnenie-expertov--turizm-v-natsional-nom-masshtabe-ili-dlya-chego-razvivat--turizm-v-belarusi.html |date=5 сакавіка 2016 }} // EuroBelarus.Info. — Электронное издание. — 04.07.2008. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|''Мацкевича В.'']], ''Водолажская Т.'' [http://eurobelarus.info/news/archive/2008/07/22/problemy-sotsial-nogo-obespecheniya-i-sotsial-noy-zaschity--mnenie-expertov.html Проблемы социального обеспечения и социальной защиты: мнение экспертов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305012645/http://eurobelarus.info/news/archive/2008/07/22/problemy-sotsial-nogo-obespecheniya-i-sotsial-noy-zaschity--mnenie-expertov.html |date=5 сакавіка 2016 }} // EuroBelarus.Info. — Электронное издание. — 22.07.2008. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|''Мацкевича В.'']], ''Водолажская Т.'' [http://eurobelarus.info/news/archive/2008/03/26/upravlenie-i-samoupravlenie-v-belarusi.html Управление и самоуправление в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211201222347/https://eurobelarus.info/news/archive/2008/03/26/upravlenie-i-samoupravlenie-v-belarusi.html |date=1 снежня 2021 }} // EuroBelarus.Info. — Электронное издание. — 26.03.2008. * [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|''Егоров А.'']], ''Водолажская Т.'' [http://eurobelarus.info/news/archive/2008/04/14/hristianskaya-demokratiya-v-belarusi--usloviya-i-perspektivy-razvitiya.html Христианская демократия в Беларуси: условия и перспективы развития] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305012717/http://eurobelarus.info/news/archive/2008/04/14/hristianskaya-demokratiya-v-belarusi--usloviya-i-perspektivy-razvitiya.html |date=5 сакавіка 2016 }} // EuroBelarus.Info. — Электронное издание. — 14.04.2008. * [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|''Егоров А.'']], ''Водолажская Т.'' [http://worvik.org/news/2006/06/06/225 Аналитика и мониторинг: апрель—май 2006 г.]{{Недаступная спасылка}} // «Дыярыюш Рушэньня». Журнал движения. — Электронное издание. — 06.06.2006. * ''Водолажская Т.'' [http://worvik.org/news/2006/04/01/198 От «революции духа» к «революции разума»]{{Недаступная спасылка}} // «Дыярыюш Рушэньня». Журнал движения. — Электронное издание. — 01.04.2006. * ''Водолажская Т.'', [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|''Егоров А.'']] [http://methodology.by/?p=177 Тест на солидарность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211129182844/http://methodology.by/?p=177 |date=29 лістапада 2021 }} // «Дыярыюш Рушэньня». Журнал движения. — Электронное издание. — 14.10.2006. * ''Вадалажская Т.'' [http://arche.bymedia.net/2006-10/vadalaskaja610.htm Ці руйнуюцца дыктатуры?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120206160329/http://arche.bymedia.net/2006-10/vadalaskaja610.htm |date=6 лютага 2012 }} // ARCHE. — 2006. — № 10. * ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Andrei Yahorau''. [http://worvik.org/news/2006/10/14/271 A test of solidarity]{{Недаступная спасылка}} // «Дыярыюш Рушэньня». Журнал движения. — Электронное издание. — 14.10.2006. * ''Кацук Н.'', ''Водолажская Т.'' [http://worvik.org/news/2005/12/01/134 «Единый кандидат»: сценирование проекта]{{Недаступная спасылка}} // «Дыярыюш Рушэньня». Журнал движения. — Электронное издание. — 01.12.2005. * ''Кацук Н.'', ''Водолажская Т.'' [http://worvik.org/news/2005/11/01/117 Мониторинг и аналитика: октябрь 2005]{{Недаступная спасылка}} // «Дыярыюш Рушэньня». Журнал движения. — Электронное издание. — 01.11.2005. * ''Водолажская Т.'' [http://worvik.org/news/2005/12/06/142 Что делать, чтоб не быть виноватым?]{{Недаступная спасылка}} По следам «Стратегия и мошенничество…» // «Дыярыюш Рушэньня». Журнал движения. — Электронное издание. — 06.12.2005. === Даследаванні === * [http://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/5/CET/2015_Solidarity-National-Belarus-EN.pdf Belarusan society’s solidarity potential] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305031324/http://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/5/CET/2015_Solidarity-National-Belarus-EN.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / ''Tatiana Vadalazhskaya'' and etc. // Centre for European Transformation. — The web edition. — 22.12.2015. * [http://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/5/CET/2015_Solidarity-National-Belarus-RU.pdf Потенциал солидарности в беларусском обществе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190819044718/http://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/5/CET/2015_Solidarity-National-Belarus-RU.pdf |date=19 жніўня 2019 }} / ''Т. Водолажская'' и др. // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 18.12.2015. * [http://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/5/CET/2015_Convention_UNESCO-Monitoring.pdf Мониторинг реализации Республикой Беларусь Конвенции ЮНЕСКО об охране и поощрении разнообразия форм культурного самовыражения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021600/http://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/5/CET/2015_Convention_UNESCO-Monitoring.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / ''Т. Водолажская'' и др. // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 08.09.2015. * [http://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/5/CET/2014_Solidarity_NGOs_Belarus-EN.pdf Research into Belarusan organized civil society’s solidarity potential] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190203063738/http://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/5/CET/2014_Solidarity_NGOs_Belarus-EN.pdf |date=3 лютага 2019 }} / ''Tatiana Vadalazhskaya'' and etc. // Centre for European Transformation. — The web edition. — 03.05.2015. * [http://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/5/CET/2014_Solidarity_NGOs_Belarus.pdf Исследование потенциала солидарности в беларусском организованном гражданском обществе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160321043823/http://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/5/CET/2014_Solidarity_NGOs_Belarus.pdf |date=21 сакавіка 2016 }} / ''Т. Водолажская'' и др. // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 17.11.2014. * [http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/Vosstanovleniye_zamkov.pdf Отчет по исследованию «Восстановление замков как культурный и социальный проект»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015432/http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/Vosstanovleniye_zamkov.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / ''С. Стурейко'', ''Т. Водолажская'', ''Д. Галиновский'', ''Т. Кедрик''. — Мн., 2014. * [http://cet.eurobelarus.info/files/File/Berufsverbot-Belarus.pdf Запрет на профессию в Беларуси: разнообразие форм, задач и способов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015308/http://cet.eurobelarus.info/files/File/Berufsverbot-Belarus.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / ''Т. Водолажская'', ''А. Шутов'' // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 12.09.2012. * [http://methodology.by/?p=345 Сайты малых городов Беларуси в контексте городского развития] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170226152734/http://methodology.by/?p=345 |date=26 лютага 2017 }} / ''Т. Водолажская'' // Methodology.by. — Электронное издание. — 01.08.2009. * [http://methodology.by/wp-content/uploads/2007/10/Civic-initiative-in-Belarus.doc Гражданские инициативы в Беларуси (сравнительный анализ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331222356/http://methodology.by/wp-content/uploads/2007/10/Civic-initiative-in-Belarus.doc |date=31 сакавіка 2022 }} / ''Т. Водолажская'', [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|''А. Егоров'']], ''О. Шелест''. — Минск—Вильнюс, 2007. == Заўвагі == {{reflist|2}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вадалажская Таццяна Валер'еўна}} [[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] 3ngxwn8d9wwx4bq0kmyfkojjupvf93x Тышкавічы 0 293017 5170746 5159222 2026-07-25T09:19:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170746 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Тышкавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Тышкавічы. Царква (01).jpg |подпіс = [[Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай (Тышкавічы)|Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай]] |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 21|lat_sec = 22 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 36|lon_sec = 44 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Іванаўскі |сельсавет = Мотальскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1520 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 1425 |год перапісу = 2005 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Tyškavičy |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 242991003 }} '''Ты́шкавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Тышко́вічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Tyškavičy}}, {{lang-ru|Тышковичи}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0035341&q_id=9693955|title=Решение Ивановского районного Совета депутатов от 21 сентября 2010 года № 17 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|archive-url=https://web.archive.org/web/20231224182201/https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0035341&q_id=9693955|archive-date=24 снежня 2023|access-date=|url-status=dead}}</ref> у [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Мотальскі сельсавет|Мотальскага сельсавета]]. Размешчаны за 28 км на паўночны захад ад горада і чыгуначнай станцыі [[Іванава (Брэсцкая вобласць)|Іванава]], 30 км ад чыгуначнай станцыі [[Янаў-Палескі]]<ref name="GB">{{Крыніцы/ГВБ|3-1||487—488}}</ref>. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца каля левага берага ракі [[Ясельда]]. Каля паўночнай ускраіны ў Ясельду ўпадае канава Духлянка. За 3 км у напрамку на захад ад ускраіны аграгарадка [[вадасховішча]] (да 1983 г. — возера) [[Джыдзінне]]<ref name="bel6">{{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 86.</ref>, прыкладна за 0,6 км на паўночны ўсход — возера [[Мульнае]], за 0,4 км на поўдзень — возера [[Скупое]]<ref name="map">Ліст карты N-35-124. Выданне 1991 г. Стан мясцовасці на 1986 г.{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц Тышкавічы вядомы з 1520 года. Пасля прыняцця «[[Устава на валокі]]» ў 1557 годзе, вёска з'яўлялася паселішчам для служылых людзей — шляхціцаў у [[Пінскі павет|Пінскім павеце]] [[Трокскае ваяводства|Трокскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref name="GB"/>. З 1795 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З 1801 года ў [[Кобрынскі павет|Кобрынскім павеце]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У дакументах 1833 года згадваецца як фальварак. На 1866 год вёска ў Дружылавіцкай воласці. У 1905 годзе ў Мотальскай воласці<ref name="GB"/>. У 1915—1918 гадах акупіравана германскімі войскамі, у 1919 годзе — польскімі. З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка|Польшчы]], у [[Мотальская гміна|Мотальскай гміне]] [[Драгічынскі павет|Драгічынскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. Працавала школа, у 1934 годзе налічвалася 275 вучняў<ref name="GB"/>. З 1939 года ў [[БССР]]. У 1940 годзе вёска стала цэнтрам Тышкавіцкага сельсавета [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. У вёсцы працавалі руская школа, капліца, гандлёвы пункт. Каля вёскі былі выяўлены залежы торфу. У сельсавеце на той час быў толькі адзін населены пункт<ref name="GB"/>. [[Файл:Тышкавічы. Каплічка.jpg|міні|Помнік загінуўшым у Вялікай Айчыннай вайне землякам]] У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з 1941 па 1944 гады акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Акупанты загубілі ў вёсцы 38 мірных жыхароў, у партызанах загінулі 5 жыхароў, на франтах Другой сусветнай вайны ў 1939—1945 гадах загінулі 56 воінаў-землякоў. Ушаноўваючы памяць аднавяскоўцаў, загінуўшых у гады вайны, у 1974 годзе ў вёсцы пастаўлены помнік землякам<ref name="GB"/>. Пасля вайны, у 1949 годзе, пачатковая школа пераўтворана ў 7-гадовую. У 1961 годзе ў вёсцы дзейнічалі асабныя класы вячэрняй школы сельскай моладзі, дзе навучалася 256 вучняў. Тышкавіцкі сельсавет быў скасаваны 9 сакавіка 1959 года<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>, тэрыторыя далучана да [[Моладаўскі сельсавет|Моладаўскага сельсавета]], а з 1962 года<ref>Рашэнні выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 студзеня і 22 сакавіка 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref> вёска перайшла ў склад [[Мотальскі сельсавет|Мотальскага сельсавета]]. З 8 студзеня 1954 года ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. У 1962—1965 гадах у [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]]<ref name="GB"/>. 29 снежня 1949 года ў вёсцы быў утвораны калгас імя Свярдлова, які 4 лютага 1958 года быў далучаны да калгаса імя Сталіна з цэнтрам у вёсцы Моладава. 31 мая 1961 года вёска ўвайшла ў склад калгаса «XXII партз'езд» (цэнтр — [[Моталь]]). 29 жніўня 1987 года быў створаны самастойны калгас імя І. А. Паліўкі. З 2003 года вёска знаходзіцца ва ўгоддзях СВК «Агра-Моталь»<ref name="GB"/>. == Насельніцтва == * '''XX стагоддзе''': 1905 — 652 жыхары; 1924 — 180 будынкаў, 1019 жыхароў; 1940 — 255 двароў, 1456 жыхароў; 1959 — 1612 жыхароў (паводле перапісу); 1979 — 1698 жыхароў (паводле перапісу)<ref name="GB"/>. * '''XXI стагоддзе''': 2005 — 553 гаспадаркі, 1425 жыхароў<ref name="GB"/>. == Інфраструктура == [[Файл:Tyškavičy, Ivanava District, Bus stop (2022-07-10).jpg|міні|Аўтобусны прыпынак з мастацкім афармленнем]] На пачатак 2000-х гадоў у вёсцы дзейнічалі сярэдняя школа, дзіцячы сад, клуб, бібліятэка, аддзяленне сувязі, 3 магазіны, амбулаторыя<ref name="GB"/>. == Славутасці == [[Файл:Tyškavičy, Ivanava District, Cemetery (2022-07-10).jpg|міні|Мясцовыя могілкі]] * За 1 км ад вёскі знаходзяцца 2 археалагічныя стаянкі, выяўленыя ў 1962 годзе і даследаваныя ў 1971 годзе У. Ф. Ісаенкам. Стаянка-1 адносіцца да [[Нёманская культура|нёманскай культуры]], стаянка-2 — да [[неаліт]]у і [[бронзавы век|бронзавага веку]], што сведчыць аб засяленні тутэйшых мясцін у далёкай старажытнасці<ref name="GB"/>. * [[Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай (Тышкавічы)|Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай]]. * Мясцовыя могілкі з традыцыйнымі драўлянымі крыжамі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1||487—488}} * Ліст карты N-35-124. Выданне 1991 г. Стан мясцовасці на 1986 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Tyškavičy}} {{Мотальскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Мотальскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванаўскага раёна]] sbkm9oo1pfows1zd9lawy6fltl9hskw Турна Вялікая 0 294223 5170708 5167597 2026-07-25T06:55:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170708 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Турна Вялікая |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 16|lat_sec = 30 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 46|lon_sec = 42 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Відамлянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242980192 }} '''Ту́рна Вялі́кая'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ту́рна Веліка́'''</ref> ({{lang-be-trans|Turna Vialikaja}}, {{lang-ru|Турна Большая}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034764&q_id=2114327|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 10 февраля 2009 года № 106 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"|url-status=dead|access-date=|archive-date=8 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250408203858/https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034764&q_id=2114327}}</ref> у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Відамлянскі сельсавет|Відамлянскага сельсавета]]. [[Файл:Turna Vialikaja. Турна Вялікая (1932-35).jpg|міні|Школа]] У 1940—1954 гадах цэнтр [[Турнаўскі сельсавет|Турнаўскага сельсавета]]. == Памятныя месцы == * Брацкая магіла савецкіх воінаў (аўтар помніка – А. І. Лышчык) па вул. Брэсцкай у аграгарадку Вялікая Турна [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] — {{ГККРБ 4|113Д000036}}. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відамлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Відамлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] hh0kguc63ye4q7pmzed5ybttnjxxsjl Дзятлавічы (Лунінецкі раён) 0 294630 5170548 5167572 2026-07-24T19:06:09Z Go6pb1u 171301 Дадана згадка пра відзік (беларускі народны роспіс на шкле) з в. Дзятлавічы, паводле каталога праекта «Відзікі» 5170548 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзятлавічы}} {{фарматаванне|агульны стыль, структура раздзелаў, вікіфікацыя}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дзятлавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = Coat of Arms of Dziatlavičy.svg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Дзятлавічы. Спаса-Праабражэнская царква (02).jpg |подпіс = Спаса-Праабражэнская царква |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Лунінецкі |сельсавет2 = Дзятлавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} [[Файл:Еўдакім Раманаў. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. Лунінецкі раён. 1913.webp|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. 1913 год.]] '''Дзя́тлавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dziatlavičy}}, {{lang-ru|Дятловичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)|Дзятлавіцкага сельсавета]]. З’яўляецца найбуйнейшым сельскім населеным пунктам у Лунінецкім раёне. == Агульныя звесткі == === Паходжанне назвы вёскі === Ва ўсіх старажытных друкаваных крыніцах прасочваецца назва Дзяцёлавічы. Верагодна, яна ўтворана ад слова «дзяцелавіна» (дзяцеліна) — дзікая белая канюшына, якая і цяпер тут расце паўсюдна. Назва з часам трансфармавалася ў Дзятлавічы.<ref>{{cite web|url=http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|title=Назвы зямлi лунінецкай|access-date=2018-03-11|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311202030/http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|url-status=live}}</ref> Размешчана ў 12 км на поўнач ад горада [[Лунінец]] на рацэ [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]]. Вёска складаецца больш чым з 50 вуліц, галоўная з якіх — вуліца Савецкая. Яе працягласць 5,6 км. Насельніцтва — 2258 жыхароў (2018). З іх 407 чалавек маладзейшых за працаздольны ўзрост, 1290 — працаздольнага ўзросту, 561 — старэйшых за працаздольны. У вёсцы жыве 59 шматдзетных сем’яў. За перыяд з 1997 па 2018 год 13 жанчын вёскі ўзнагароджаны [[Ордэн Маці|ордэнам Маці]] за нараджэнне 5 і больш дзяцей. У вёсцы актыўна ўзводзяцца новыя дамы. Па стане на пачатак 2018 года пад індывідуальнае будаўніцтва вылучана 59 зямельных участкаў, 50 дамоў знаходзяцца на стадыі будаўніцтва. Вёска газіфікавана. Вёска Дзятлавічы пацярпела ў выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і аднесена да населеных пунктаў з перыядычным радыяцыйным кантролем. Самыя папулярныя прозвішчы ў вёсцы Дзятлавічы — Канапацкія (каля 17 % насельніцтва), Чарнавокія (каля 11 %), Кацубы (каля 11 %), Брэзіны (каля 6 %) і Жукі (каля 6 %). У вёсцы жыве 11 нацыянальнасцей. Сярод іх — беларусы, рускія, украінцы, узбекі, літоўцы, малдаване, татары, палякі, асеціны і інш. === Карысныя выкапні === Каля Дзятлавіч на глыбіні 20 м выяўлены значныя пласты гліны. У цяперашні час здабыча гліны на такой глыбіні з’яўляецца нерэнтабельнай. == Герб == Герб вёскі Дзятлавічы зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (№ 659) ад 2 снежня 2008 года. Апісанне герба: «У блакітным полі варажскага шчыта намаляваны ўверсе ліліепадобная кветка серабрыстага колеру, унізе — серабрысты крыж, ніжэй якога прымыкаюць два злучаныя трохвугольнікі (якія абазначаюць раку) , — герб „Памер“». Адміністрацыйна-тэрытарыяльная падпарадкаванасць Дзятлавіч раёну паказана блакітным фонам і выявай кветкі лабеліі Дортмана — сімвала Лунінца. Акрамя райцэнтра, два гербы ў раёне намаляваны на блакітным полі — Лунін і Дзятлавічы, што падкрэслівае гістарычную агульнасць гэтых вёсак з Лунінцам.<ref>{{cite web|url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь (№ 659) от 2 декабря 2008 года|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201837/http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|url-status=live}}</ref> == Гісторыя == Упершыню вёска Дзятлавічы згадваецца пры наступных абставінах: у 1566 г. Станіслаў Андрэевіч Давойна ад імя свайго сваяка (зводнага брата — полацкага ваяводы Станіслава Давойны) прадаў шляхціцу Паўлу Падарэўскаму сяло Дзяцёлавічы. У 1567 г. гэты ўладальнік павінен быў накіраваць у войска ВКЛ 2 конных воінаў. Гэта азначала, што Дзяцёлавічы на той момант налічвалі каля 40 сялянскіх двароў. Гэта было першае шляхецкае маёнтак на Лунінеччыне, якое ўжо не было прыдаткам да буйных магнацкіх вотчын. У 1578, 1580, 1581 гг. Дзяцёлавічы — двор-цэнтр маёнтка Навагрудскага павета, уладанне Мікалая Паўлавіча Падарэўскага, мае 60 службаў сялян-даннікаў. Неўзабаве Падарэўскія прадалі Дзяцёлавічы Якубу Кунцэвічу. Апошні даводзіўся сваяком Барбары Нарушэвіч, у якой набыў маёнтак Лунінец, які ёй належаў. У 1618 г. Якуб Кунцэвіч разам з сынам Мікалаем прадалі Лунінец і Дзяцёлавічы Канстанціну Долмату. У 1620 г. налічвалася 68 валок зямлі. Асаблівасцю маёнтка была наяўнасць вялікіх сялянскіх надзелаў — тыповым быў надзел не ў паўвалокі, а ў цэлую валоку. З 68 валок на той момант 6,5 пуставалі, астатнія належалі 5 баярскім і 58 сялянскім дварам. У 1848 г. Дзятлавічы — вёска дзяржаўная (казённая). У 1879 г. у вёсцы адкрыты водамерны пост. Пасля адкрыцця ўчастка Баранавічы — Лунінец Палескай чыгункі ў снежні 1884 г. у 2 км ад вёскі створана станцыя Дзятлавічы. Асноўныя грузы, пагрузка якіх ажыццяўлялася на станцыі: лесаматэрыялы, сельскагаспадарчая прадукцыя. Тут спыняўся на 2 хвіліны паштовы цягнік № 3 і таварна-пасажырскі — № 7. Начальнікам станцыі Дзятлавічы ў пачатку XX ст. быў П. Дз. Чудзіновіч. Сельскі Савет утвораны 15 студзеня 1940 года. === У складзе Польшчы === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] вёска Дзятлавічы з 1921 па 1939 год знаходзілася ў складзе Польшчы. У гэты перыяд была развіта прыватная ўласнасць. Так, у 1933 годзе ў вёсцы налічвалася 3 дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы, на якіх працавала 36 чалавек. У Дзятлавічах дзейнічалі тры млыны, з іх адзін — паравы. У вёсцы знаходзіўся паліцэйскі ўчастак. Паводле перапісу 1931 г. у вёсцы Дзятлавічы жыло 1303 чалавекі (аднак у 1933 годзе тут было 1814 жыхароў). === Вялікая Айчынная вайна === [[Вялікая Айчынная вайна]] пакінула глыбокі след у гісторыі вёскі Дзятлавічы. У чэрвені 1942 года нямецка-фашысцкія захопнікі ўчынілі расстрэл мірных жыхароў вёскі. Прычынай паслужыла забойства нямецкага вартаўніка чыгункі. Было расстраляна 19 жыхароў. Пахаваны яны былі каля чыгуначнага пераезда, дзе ў 1967 годзе была ўстаноўлена стэла. У 600 м на захад ад вёскі за ўчасткам чыгункі былі расстраляны і спалены 17 кастрычніка 1943 года 24 мірныя жыхары. Толькі праз два месяцы нямецкія ўлады дазволілі перахаваць астанкі загінулых на мясцовых могілках. Акрамя нямецкіх атрадаў у Дзятлавічах размяшчалася сотня 12-га Донскага казацкага палка. На ўчастку чыгункі, прылеглым да вёскі, а таксама на станцыі Дзятлавічы неаднаразова праводзіліся падрывы нямецкіх чыгуначных саставаў, шляхоў, тэлеграфнай сувязі. У вёсцы дзейнічала падпольная камсамольская арганізацыя. Мясцовае насельніцтва супрацоўнічала з партызанамі, з-за чаго старасту вёскі Бушыла немцы расстралялі ў Пінску. Дзятлавічы былі вызвалены 10 ліпеня 1944 года. Усяго за перыяд Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы было забіта 200 жыхароў. Больш за 80 чалавек было вывезена на прымусовыя работы ў Германію. Жывымі вярнулася крыху больш паловы. У шэрагах Чырвонай арміі ў гады вайны ўдзельнічала і загінула 143 ураджэнцы вёскі. У Дзятлавічах устаноўлены абеліск у памяць пра загінулых аднавяскоўцаў. Агулам насельніцтва вёскі паменшылася з 3027 чалавек у 1939 годзе да 2504 у 1944. Адна з вуліц названа ў гонар Кірэя Яраменевіча Вялесюка, які быў камандзірам падрыўной групы падчас «рэйкавай вайны» і загінуў падчас адной з дыверсій на перагоне Лунінец — Дзятлавічы. === Вайна ў Афганістане === Ахвярай неаб’яўленай [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]] 19 красавіка 1984 года стаў ураджэнец в. Дзятлавічы Канапацкі В. Р. У родной вёсцы яго імем названа адна з вуліц. На будынку школы ў яго памяць устаноўлена мемарыяльная дошка. Акрамя таго, штогод на базе школы ў памяць пра загінулага аднавяскоўца праводзяцца спаборніцтвы па настольным тэнісе, у якіх удзельнічаюць гульцы з некалькіх абласцей Беларусі. == Інфраструктура == На тэрыторыі вёскі размешчаны: Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства (былы калгас імя Калініна), цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса, Дзятлавіцкае лясніцтва, участак ДБУ-8, 6 крам, закусачная «Світанак», ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа», ДУА «Дзятлавіцкія ясліы-сад», філіял дзіцячай музычнай школы, Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі дом культуры, бібліятэка, амбулаторыя ўрача агульнай практыкі, аддзяленне паштовай сувязі, аддзяленне Лунінецкага філіяла ААТ «АСБ [[Беларусбанк]]», лазня, участак КУВПП ЖКГ «Лунінецкае ЖКГ», участак «Вадаканала», комплексна-прыёмны пункт, а таксама ПрыватнаеТУП «Алвакс». Акрамя таго, у вёсцы вядуць сваю дзейнасць індывідуальныя прадпрымальнікі і рамеснікі. === Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства === У 1949 годзе была створана сельскагаспадарчая арцель на базе 4 калгасаў: у в. Дзятлавічы — «імя Молатава», у в. Бараўцы — «Камсамолец», у в. Купаўцы — «імя Фрунзе», на ст. Дзятлавічы — «Шлях камунізму». У 1950 годзе адбылося аб’яднанне папарна. У 1954 годзе іх аб’ядналі ў калгас «імя Молатава», які ў 1957 годзе перайменаваны ў калгас «імя Калініна». З боку жыхароў вёскі стварэнне калгаса было ўспрынята са скепсісам, пра што сведчаць успаміны першага старшыні калгаса «імя Молатава» У. Р. Каноновіча. У 2003 годзе рэарганізаваны ў СВК «Дзятлавіцкі», а ў 2015 годзе — у КСУП «Дзятлавіцкі». У 2019 годзе прадпрыемства ліквідавана, а яго землі і маёмасць перададзены Палескай доследнай станцыі меліярацыйнага земляробства і лугаводства (раней падпарадкоўвалася Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі). Да ліквідацыі КСУП «Дзятлавіцкі» займаўся вытворчасцю сельскагаспадарчай прадукцыі як у раслінаводчай, так і ў жывёлагадоўчай галіне. Спецыялізацыя прадпрыемства — мяса-малочная жывёлагадоўля. Сярэднегадавое пагалоўе буйной рагатай жывёлы складала 1598 галоў, у тым ліку 740 галоў малочнага напрамку, 23 пчаласем’і. На прадпрыемстве працавала 134 чалавекі, налічвалася 6215 га сельгасугоддзяў, з іх ворыва — 3017 га. === Дзятлавіцкае лясніцтва і цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса === Дзятлавіцкае лясніцтва з’яўляецца адным з самых высокапрадуктыўных лясніцтваў ДЛГУ Лунінецкага лясгаса. На прадпрыемстве працуе 24 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|title=Дятловичское лесничество|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201513/http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|url-status=dead}}</ref> За 2015 год пасаджана 22 га лесу, у 2016 годзе — 20,2 га. Высечана на прампаддзел у 2015 годзе 11800 м³, галоўнага карыстання — 5000 м³. Цэх дрэваапрацоўкі з’яўляецца сучасным цэхам дрэваапрацоўкі. За 2015 год перапрацавана сыравіны 26876 м³, выпушчана 18736 м³ прадукцыі. Пастаянна ажыццяўляецца адпраўка прадукцыі (пілапрадукцыя, дровы, кол акораны) за межы рэспублікі: Германія, Францыя, Польшча, Літва і г. д. У цэху працуе 47 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|title=Цех деревообработки в д. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201539/http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|url-status=dead}}</ref> == Транспарт == Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння Р13 [[Лунінец]] — Сіняўка — [[Клецк]]. Акрамя таго, вёску перасякае двухпуцевы ўчастак чыгункі Лунінец — [[Баранавічы]]. У вёсцы маюцца два прыпынкі: Сад<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/217|title=о.п. Сад|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201906/https://railwayz.info/photolines/station/217|url-status=live}}</ref> і Дзятлавічы<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/118|title=о.п. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201828/https://railwayz.info/photolines/station/118|url-status=live}}</ref>, які раней з’яўляўся станцыяй. == Гандаль і бытавое абслугоўванне == Сфера гандлю ў вёсцы Дзятлавічы прадстаўлена 3 крамамі штодзённага попыту, крамай харчовых тавараў, крамай прамысловых тавараў і закусачнай «Світанак». Усе крамы належаць Лунінецкаму райспажыўтаварыству. Акрамя таго, у вёсцы дзейнічае адна крама прыватнай формы ўласнасці. Бытавое абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляе камбінат бытавога абслугоўвання. Жыхарам вёскі аказваюцца такія паслугі, як рамонт і індывідуальны пашыў адзення і пасцельнай бялізны, парыкмахерскія паслугі, рамонт абутку, паслугі хімчысткі і г. д. == Ахова здароўя == Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва вёскі ажыццяўляецца ў сельскай урачэбнай амбулаторыі, у тым ліку з дапамогай машыны хуткай медыцынскай дапамогі. == Адукацыя == Гісторыя адукацыі ў вёсцы ўзыходзіць да часу дзейнасці манастыра. Аднак першая царкоўна-прыходская школа была адкрыта ўжо пасля закрыцця манастыра ў 1884 г. У 1891 годзе ў ёй навучаліся 3 хлопчыкі, выкладаў святар Л. Навіцкі пры дапамозе вольнанаёмнага настаўніка С. У. Шыша. У цяперашні час сфера адукацыі прадстаўлена сярэдняй школай і ясляй-садам. У навучальным працэсе задзейнічаны 51 настаўнік у школе і 12 выхавацеляў у ясляй-садзе. У школе навучаецца 373 вучні, у ясляй-садзе выхоўваецца 89 дзяцей.<ref>{{cite web|url=http://dtl.luninec.edu.by/|title=Сайт Дятловичской средней школы|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228100056/http://dtl.luninec.edu.by/|url-status=live}}</ref> == Культура == У вёсцы працуюць Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі Дом культуры, бібліятэка, а таксама філіял дзіцячай музычнай школы. Аматарскія аб’яднанні «Світанак» і «Вытокі» Дзятлавіцкага ЦСДК лічацца адным з лепшых фальклорных калектываў раёна. Калектыў «Вытокі» ўдзельнічаў у праекце «Спеўны сход». Неаднаразова аб’яднанні давалі канцэрты як у розных кутках Беларусі, так і за яе межамі. У 1903 годзе ў Дзятлавічах з экспедыцыяй быў акадэмік-філолаг-славіст, этнограф [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]]. Ім у вёсцы былі зроблены назіранні, якія ўвайшлі ў кнігу, выдадзеную па выніках экспедыцыі: «В. Дзятлавічы Пінскага павета. Насельніцтва беларускае, хаця суседзі называюць дзятлаўцаў хахламі, ды і самі яны лічаць сябе літвінамі, беларусаў іншых месцаў яны называюць „басякамі“. У мове, як і ў жыхароў Лунінца, іншы раз сказваюцца малорскія асаблівасці. Між тым памалароскі пачынаюць гаварыць бывалыя мужчыны, прычым часта абыякава дапускаюць асаблівасці то йі іншай мовы… Набліжаюць да малароскай разглядаемую гавору і зрэдку сустракаемыя з’яўленні „ы“ замест „о“ — кынь, пыйдзе. Да малароскіх асаблівасцей належыць аднесці даволі рэдкае з’яўленне на месцы „у“ — „і“ — дзі(е)д, хлі(е)ў, а ці я ві(е)даю. Ёсць рысы чыста беларускіія — дзеканне і цеканне ў поўным ходзе…» Таксама акадэмік прыводзіць шмат характэрных для дзятлаўцаў слоў і фраз — уосень, озьмі, малцы, зрожай, кудэю, тудэю, німа, увесь, хорошае лошадзе, цёнгла дошч ідэць, радзюшка, уй шчоб ёго, там на поле трохо выедом. Карскі адзначыў яшчэ адну асаблівасць Дзятлавічаў: «певень называецца — кабан, жывёла — тавар, гроб — дамавіны, ей-богу — босце». Размешчаны музей ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа». У вёсцы захаваўся ўзор [[Беларускі народны роспіс на шкле|беларускага народнага роспісу на шкле]] — размаляваная кветкавым арнаментам рамка-відзік для сямейных фотаздымкаў, якая належыць мясцовай жыхарцы Зіновік Матрэне Генадзееўне (нар. 1936). Фотаздымак відзіка зроблены Андрэем Лянкевічам і ўключаны ў лічбавы каталог праекта «Відзікі».<ref>{{cite web|url=http://vidziki-art.tilda.ws/#rec587040910|title=Відзік з в. Дзятлавічы, Лунінецкі раён|website=vidziki-art.tilda.ws|access-date=2026-07-24}}</ref> == Славутасці == * Наваапячэрскі Дзятлавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр (1823)<ref>{{cite web|url=http://luninets.museum.by/node/63639|title=Территория Преображенской церкви (1823, 1871 г.г.) аг. Дятловичи|access-date=2022-12-17|archive-date=2022-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231601/http://luninets.museum.by/node/63639|url-status=live}}</ref> — гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь, шыфр 113Г000457; тэрыторыя манастыра ахоўваецца дзяржавай, аднак сама будыніна [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] не захавалася (гл. раздзел «Страчаная спадчына»). * Магіла ахвяр фашызму. == Страчаная спадчына == * [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] 1823 г. — драўляны храм манастыра быў страчаны пасля пажару ад удару маланкі ў 1960-я гады; на тым жа месцы пазней узведзена новая мураваная царква. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Кузьмук Олексій'' Новопечерский Дятловицький монастир в 1770 году // Православная Европа / Orthodox Europe / Ορθόδοξη Ευρώπη vol. 4, 2021. — С. 135—184. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://imenamag.by/posts/eto-kosmos Выступленне аб’яднання «Вытокі» на «Спеўным сходзе» і ў клубе «Брюгге»] * [https://www.youtube.com/watch?v=X10K51fgwDE Гурт «Вытокі» спявае на «Спеўным сходзе»] * [https://media-polesye.by/news/eto-bylo-nechto-fotoreportazh-iz-derevni-kotoroy-450-let-30154 Святкаванне 450-годдзя вёскі Дзятлавічы] * [http://dtl.luninec.edu.by/ Сайт Дзятлавіцкай сярэдняй школы] * [http://inform-progulka.by/ru/134/culture/5108/ Гісторыя Дзятлавіцкага манастыра] * [http://www.trkbrest.by/3415-berasceyskaya-skarbnca-26-01-18.html Выпуск праграмы «Берасцейская скарбніца» ад 26.01.18] * [http://zviazda.by/be/news/20141017/1413495472-vytoki-nathnyayuc-i-raduyuc «Вытокі» натхняюць і радуюць] * [http://budzma.by/country/shchadravannye-w-vyoscy-dzyatlavichy.html Шчадраванне ў вёсцы Дзятлавічы] * [http://novychas.by/kultura/szczodry-veczar-na-speunym-shodze-fota-videa Шчодры вечар на Спеўным сходзе] * [https://www.youtube.com/watch?v=97lJT0HnFsY Ваджэнне куста на Троіцу] * [https://www.youtube.com/watch?v=o34BQ1liigM Моладзіца жыта жала — выступленне ў БДУКМ] * [https://www.youtube.com/watch?v=GNBGI2rQCig Танцы кракавяк і ойра ў БДКМ «Вытокі»] * [https://www.youtube.com/watch?v=45ndecZ0Twc Герб вёскі Дзятлавічы] * [https://www.youtube.com/watch?time_continue=8&v=rn52_7gSHHM Вольга Плотнікава «Да дай, Божа, цёпла лета» в. Дзятлавічы Лунінецкі р-н] {{Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёна]] [[Катэгорыя:Дзятлавічы (Лунінецкі раён)| ]] todlc43i3hb0565uuao6wavnxpskppn 5170553 5170548 2026-07-24T19:28:21Z Go6pb1u 171301 Выпраўленне герба (Памер→Размер) + аўтары герба; дадана гісторыя заснавання манастыра (1618—1855) паводле gs.archives.gov.by; пашырана інфа пра гурт «Світанак» паводле muzykapolesia.net 5170553 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзятлавічы}} {{фарматаванне|агульны стыль, структура раздзелаў, вікіфікацыя}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дзятлавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = Coat of Arms of Dziatlavičy.svg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Дзятлавічы. Спаса-Праабражэнская царква (02).jpg |подпіс = Спаса-Праабражэнская царква |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Лунінецкі |сельсавет2 = Дзятлавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} [[Файл:Еўдакім Раманаў. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. Лунінецкі раён. 1913.webp|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. 1913 год.]] '''Дзя́тлавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dziatlavičy}}, {{lang-ru|Дятловичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)|Дзятлавіцкага сельсавета]]. З’яўляецца найбуйнейшым сельскім населеным пунктам у Лунінецкім раёне. == Агульныя звесткі == === Паходжанне назвы вёскі === Ва ўсіх старажытных друкаваных крыніцах прасочваецца назва Дзяцёлавічы. Верагодна, яна ўтворана ад слова «дзяцелавіна» (дзяцеліна) — дзікая белая канюшына, якая і цяпер тут расце паўсюдна. Назва з часам трансфармавалася ў Дзятлавічы.<ref>{{cite web|url=http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|title=Назвы зямлi лунінецкай|access-date=2018-03-11|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311202030/http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|url-status=live}}</ref> Размешчана ў 12 км на поўнач ад горада [[Лунінец]] на рацэ [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]]. Вёска складаецца больш чым з 50 вуліц, галоўная з якіх — вуліца Савецкая. Яе працягласць 5,6 км. Насельніцтва — 2258 жыхароў (2018). З іх 407 чалавек маладзейшых за працаздольны ўзрост, 1290 — працаздольнага ўзросту, 561 — старэйшых за працаздольны. У вёсцы жыве 59 шматдзетных сем’яў. За перыяд з 1997 па 2018 год 13 жанчын вёскі ўзнагароджаны [[Ордэн Маці|ордэнам Маці]] за нараджэнне 5 і больш дзяцей. У вёсцы актыўна ўзводзяцца новыя дамы. Па стане на пачатак 2018 года пад індывідуальнае будаўніцтва вылучана 59 зямельных участкаў, 50 дамоў знаходзяцца на стадыі будаўніцтва. Вёска газіфікавана. Вёска Дзятлавічы пацярпела ў выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і аднесена да населеных пунктаў з перыядычным радыяцыйным кантролем. Самыя папулярныя прозвішчы ў вёсцы Дзятлавічы — Канапацкія (каля 17 % насельніцтва), Чарнавокія (каля 11 %), Кацубы (каля 11 %), Брэзіны (каля 6 %) і Жукі (каля 6 %). У вёсцы жыве 11 нацыянальнасцей. Сярод іх — беларусы, рускія, украінцы, узбекі, літоўцы, малдаване, татары, палякі, асеціны і інш. === Карысныя выкапні === Каля Дзятлавіч на глыбіні 20 м выяўлены значныя пласты гліны. У цяперашні час здабыча гліны на такой глыбіні з’яўляецца нерэнтабельнай. == Герб == Герб вёскі Дзятлавічы зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (№ 659) ад 2 снежня 2008 года. Апісанне герба: «У блакітным полі варажскага шчыта намаляваны ўверсе ліліепадобная кветка серабрыстага колеру, унізе — серабрысты крыж, ніжэй якога прымыкаюць два злучаныя трохвугольнікі (якія абазначаюць раку) , — герб „Размер“». Адміністрацыйна-тэрытарыяльная падпарадкаванасць Дзятлавіч раёну паказана блакітным фонам і выявай кветкі лабеліі Дортмана — сімвала Лунінца. Акрамя райцэнтра, два гербы ў раёне намаляваны на блакітным полі — Лунін і Дзятлавічы, што падкрэслівае гістарычную агульнасць гэтых вёсак з Лунінцам.<ref>{{cite web|url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь (№ 659) от 2 декабря 2008 года|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201837/http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|url-status=live}}</ref> Герб намаляваны ў гонар заснавальніка манастыра Канстанціна Долмата: у яго падножжы змешчана выява радавога герба Долматаў «Размер». Аўтар герба — Т. В. Канапацкая, мастак — В. А. Ляхор; зарэгістраваны ў Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь 23 студзеня 2009 года пад № Б-148.<ref name="gsarchives">{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=4803&lang=be|title=в. Дзятлавічы|website=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|access-date=2026-07-24}}</ref> == Гісторыя == Упершыню вёска Дзятлавічы згадваецца пры наступных абставінах: у 1566 г. Станіслаў Андрэевіч Давойна ад імя свайго сваяка (зводнага брата — полацкага ваяводы Станіслава Давойны) прадаў шляхціцу Паўлу Падарэўскаму сяло Дзяцёлавічы. У 1567 г. гэты ўладальнік павінен быў накіраваць у войска ВКЛ 2 конных воінаў. Гэта азначала, што Дзяцёлавічы на той момант налічвалі каля 40 сялянскіх двароў. Гэта было першае шляхецкае маёнтак на Лунінеччыне, якое ўжо не было прыдаткам да буйных магнацкіх вотчын. У 1578, 1580, 1581 гг. Дзяцёлавічы — двор-цэнтр маёнтка Навагрудскага павета, уладанне Мікалая Паўлавіча Падарэўскага, мае 60 службаў сялян-даннікаў. Неўзабаве Падарэўскія прадалі Дзяцёлавічы Якубу Кунцэвічу. Апошні даводзіўся сваяком Барбары Нарушэвіч, у якой набыў маёнтак Лунінец, які ёй належаў. У 1618 г. Якуб Кунцэвіч разам з сынам Мікалаем прадалі Лунінец і Дзяцёлавічы Канстанціну Долмату. У 1620 г. налічвалася 68 валок зямлі. Бяздзетныя Канстанцін Долмат і яго жонка Ганна з роду Юркоўскіх завяшчалі вёскі Дзяцелавічы, Лунінец і Меляснічу Дзяцелавіцкай Праабражэнскай царкве з умовай, каб манахі Кіева-Пячэрскага манастыра заснавалі ў Дзяцелавічах мужчынскі манастыр, падпарадкаваны Канстанцінопальскаму патрыярху і Кіеўскаму мітрапаліту. У 1622—1625 гадах на тэрыторыі манастыра была пабудавана драўляная царква ў імя Праабражэння Гасподняга, а таксама келлі для ігумена і манахаў, пякарня, свіран, памяшканне для захавання прадуктаў, хлявы і стайні.<ref name="gsarchives"/> Наваапячэрскі Дзяцелавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр стаў цэнтрам культуры і адукацыі: пры ім дзейнічалі вялікая бібліятэка старажытных рукапісных і друкаваных кніг, пераплётная і іканапісная майстэрні, а таксама «шпіталь», у якім манахі лячылі як сваіх субратоў, так і жыхароў навакольных вёсак. У XVII — пачатку XIX стагоддзя манастыр існаваў за кошт здачы ў арэнду розных будынкаў — карчмы, лесапільні, кузні, пчальніка, а часам і цэлых вёсак. Пасля вайны 1812 года яго актыўная гаспадарчая дзейнасць паступова стала згасаць, аднак манастыр яшчэ доўгі час дапамагаў навакольным установам, у тым ліку Слуцкай духоўнай семінарыі. Пасля 233 гадоў існавання манастыр быў зачынены ў 1855 годзе.<ref name="gsarchives"/> Асаблівасцю маёнтка была наяўнасць вялікіх сялянскіх надзелаў — тыповым быў надзел не ў паўвалокі, а ў цэлую валоку. З 68 валок на той момант 6,5 пуставалі, астатнія належалі 5 баярскім і 58 сялянскім дварам. У 1848 г. Дзятлавічы — вёска дзяржаўная (казённая). У 1879 г. у вёсцы адкрыты водамерны пост. Пасля адкрыцця ўчастка Баранавічы — Лунінец Палескай чыгункі ў снежні 1884 г. у 2 км ад вёскі створана станцыя Дзятлавічы. Асноўныя грузы, пагрузка якіх ажыццяўлялася на станцыі: лесаматэрыялы, сельскагаспадарчая прадукцыя. Тут спыняўся на 2 хвіліны паштовы цягнік № 3 і таварна-пасажырскі — № 7. Начальнікам станцыі Дзятлавічы ў пачатку XX ст. быў П. Дз. Чудзіновіч. Сельскі Савет утвораны 15 студзеня 1940 года. === У складзе Польшчы === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] вёска Дзятлавічы з 1921 па 1939 год знаходзілася ў складзе Польшчы. У гэты перыяд была развіта прыватная ўласнасць. Так, у 1933 годзе ў вёсцы налічвалася 3 дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы, на якіх працавала 36 чалавек. У Дзятлавічах дзейнічалі тры млыны, з іх адзін — паравы. У вёсцы знаходзіўся паліцэйскі ўчастак. Паводле перапісу 1931 г. у вёсцы Дзятлавічы жыло 1303 чалавекі (аднак у 1933 годзе тут было 1814 жыхароў). === Вялікая Айчынная вайна === [[Вялікая Айчынная вайна]] пакінула глыбокі след у гісторыі вёскі Дзятлавічы. У чэрвені 1942 года нямецка-фашысцкія захопнікі ўчынілі расстрэл мірных жыхароў вёскі. Прычынай паслужыла забойства нямецкага вартаўніка чыгункі. Было расстраляна 19 жыхароў. Пахаваны яны былі каля чыгуначнага пераезда, дзе ў 1967 годзе была ўстаноўлена стэла. У 600 м на захад ад вёскі за ўчасткам чыгункі былі расстраляны і спалены 17 кастрычніка 1943 года 24 мірныя жыхары. Толькі праз два месяцы нямецкія ўлады дазволілі перахаваць астанкі загінулых на мясцовых могілках. Акрамя нямецкіх атрадаў у Дзятлавічах размяшчалася сотня 12-га Донскага казацкага палка. На ўчастку чыгункі, прылеглым да вёскі, а таксама на станцыі Дзятлавічы неаднаразова праводзіліся падрывы нямецкіх чыгуначных саставаў, шляхоў, тэлеграфнай сувязі. У вёсцы дзейнічала падпольная камсамольская арганізацыя. Мясцовае насельніцтва супрацоўнічала з партызанамі, з-за чаго старасту вёскі Бушыла немцы расстралялі ў Пінску. Дзятлавічы былі вызвалены 10 ліпеня 1944 года. Усяго за перыяд Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы было забіта 200 жыхароў. Больш за 80 чалавек было вывезена на прымусовыя работы ў Германію. Жывымі вярнулася крыху больш паловы. У шэрагах Чырвонай арміі ў гады вайны ўдзельнічала і загінула 143 ураджэнцы вёскі. У Дзятлавічах устаноўлены абеліск у памяць пра загінулых аднавяскоўцаў. Агулам насельніцтва вёскі паменшылася з 3027 чалавек у 1939 годзе да 2504 у 1944. Адна з вуліц названа ў гонар Кірэя Яраменевіча Вялесюка, які быў камандзірам падрыўной групы падчас «рэйкавай вайны» і загінуў падчас адной з дыверсій на перагоне Лунінец — Дзятлавічы. === Вайна ў Афганістане === Ахвярай неаб’яўленай [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]] 19 красавіка 1984 года стаў ураджэнец в. Дзятлавічы Канапацкі В. Р. У родной вёсцы яго імем названа адна з вуліц. На будынку школы ў яго памяць устаноўлена мемарыяльная дошка. Акрамя таго, штогод на базе школы ў памяць пра загінулага аднавяскоўца праводзяцца спаборніцтвы па настольным тэнісе, у якіх удзельнічаюць гульцы з некалькіх абласцей Беларусі. == Інфраструктура == На тэрыторыі вёскі размешчаны: Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства (былы калгас імя Калініна), цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса, Дзятлавіцкае лясніцтва, участак ДБУ-8, 6 крам, закусачная «Світанак», ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа», ДУА «Дзятлавіцкія ясліы-сад», філіял дзіцячай музычнай школы, Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі дом культуры, бібліятэка, амбулаторыя ўрача агульнай практыкі, аддзяленне паштовай сувязі, аддзяленне Лунінецкага філіяла ААТ «АСБ [[Беларусбанк]]», лазня, участак КУВПП ЖКГ «Лунінецкае ЖКГ», участак «Вадаканала», комплексна-прыёмны пункт, а таксама ПрыватнаеТУП «Алвакс». Акрамя таго, у вёсцы вядуць сваю дзейнасць індывідуальныя прадпрымальнікі і рамеснікі. === Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства === У 1949 годзе была створана сельскагаспадарчая арцель на базе 4 калгасаў: у в. Дзятлавічы — «імя Молатава», у в. Бараўцы — «Камсамолец», у в. Купаўцы — «імя Фрунзе», на ст. Дзятлавічы — «Шлях камунізму». У 1950 годзе адбылося аб’яднанне папарна. У 1954 годзе іх аб’ядналі ў калгас «імя Молатава», які ў 1957 годзе перайменаваны ў калгас «імя Калініна». З боку жыхароў вёскі стварэнне калгаса было ўспрынята са скепсісам, пра што сведчаць успаміны першага старшыні калгаса «імя Молатава» У. Р. Каноновіча. У 2003 годзе рэарганізаваны ў СВК «Дзятлавіцкі», а ў 2015 годзе — у КСУП «Дзятлавіцкі». У 2019 годзе прадпрыемства ліквідавана, а яго землі і маёмасць перададзены Палескай доследнай станцыі меліярацыйнага земляробства і лугаводства (раней падпарадкоўвалася Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі). Да ліквідацыі КСУП «Дзятлавіцкі» займаўся вытворчасцю сельскагаспадарчай прадукцыі як у раслінаводчай, так і ў жывёлагадоўчай галіне. Спецыялізацыя прадпрыемства — мяса-малочная жывёлагадоўля. Сярэднегадавое пагалоўе буйной рагатай жывёлы складала 1598 галоў, у тым ліку 740 галоў малочнага напрамку, 23 пчаласем’і. На прадпрыемстве працавала 134 чалавекі, налічвалася 6215 га сельгасугоддзяў, з іх ворыва — 3017 га. === Дзятлавіцкае лясніцтва і цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса === Дзятлавіцкае лясніцтва з’яўляецца адным з самых высокапрадуктыўных лясніцтваў ДЛГУ Лунінецкага лясгаса. На прадпрыемстве працуе 24 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|title=Дятловичское лесничество|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201513/http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|url-status=dead}}</ref> За 2015 год пасаджана 22 га лесу, у 2016 годзе — 20,2 га. Высечана на прампаддзел у 2015 годзе 11800 м³, галоўнага карыстання — 5000 м³. Цэх дрэваапрацоўкі з’яўляецца сучасным цэхам дрэваапрацоўкі. За 2015 год перапрацавана сыравіны 26876 м³, выпушчана 18736 м³ прадукцыі. Пастаянна ажыццяўляецца адпраўка прадукцыі (пілапрадукцыя, дровы, кол акораны) за межы рэспублікі: Германія, Францыя, Польшча, Літва і г. д. У цэху працуе 47 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|title=Цех деревообработки в д. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201539/http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|url-status=dead}}</ref> == Транспарт == Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння Р13 [[Лунінец]] — Сіняўка — [[Клецк]]. Акрамя таго, вёску перасякае двухпуцевы ўчастак чыгункі Лунінец — [[Баранавічы]]. У вёсцы маюцца два прыпынкі: Сад<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/217|title=о.п. Сад|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201906/https://railwayz.info/photolines/station/217|url-status=live}}</ref> і Дзятлавічы<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/118|title=о.п. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201828/https://railwayz.info/photolines/station/118|url-status=live}}</ref>, які раней з’яўляўся станцыяй. == Гандаль і бытавое абслугоўванне == Сфера гандлю ў вёсцы Дзятлавічы прадстаўлена 3 крамамі штодзённага попыту, крамай харчовых тавараў, крамай прамысловых тавараў і закусачнай «Світанак». Усе крамы належаць Лунінецкаму райспажыўтаварыству. Акрамя таго, у вёсцы дзейнічае адна крама прыватнай формы ўласнасці. Бытавое абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляе камбінат бытавога абслугоўвання. Жыхарам вёскі аказваюцца такія паслугі, як рамонт і індывідуальны пашыў адзення і пасцельнай бялізны, парыкмахерскія паслугі, рамонт абутку, паслугі хімчысткі і г. д. == Ахова здароўя == Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва вёскі ажыццяўляецца ў сельскай урачэбнай амбулаторыі, у тым ліку з дапамогай машыны хуткай медыцынскай дапамогі. == Адукацыя == Гісторыя адукацыі ў вёсцы ўзыходзіць да часу дзейнасці манастыра. Аднак першая царкоўна-прыходская школа была адкрыта ўжо пасля закрыцця манастыра ў 1884 г. У 1891 годзе ў ёй навучаліся 3 хлопчыкі, выкладаў святар Л. Навіцкі пры дапамозе вольнанаёмнага настаўніка С. У. Шыша. У цяперашні час сфера адукацыі прадстаўлена сярэдняй школай і ясляй-садам. У навучальным працэсе задзейнічаны 51 настаўнік у школе і 12 выхавацеляў у ясляй-садзе. У школе навучаецца 373 вучні, у ясляй-садзе выхоўваецца 89 дзяцей.<ref>{{cite web|url=http://dtl.luninec.edu.by/|title=Сайт Дятловичской средней школы|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228100056/http://dtl.luninec.edu.by/|url-status=live}}</ref> == Культура == У вёсцы працуюць Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі Дом культуры, бібліятэка, а таксама філіял дзіцячай музычнай школы. Аматарскія аб’яднанні «Світанак» і «Вытокі» Дзятлавіцкага ЦСДК лічацца адным з лепшых фальклорных калектываў раёна. Фальклорна-этнаграфічны гурт «Світанак» створаны ў 1991 годзе пры сельскім доме культуры Аленай Яскевіч, якая запрасіла да ўдзелу вясковых спявачак — носьбітаў старажытнай манеры выканання мясцовых песень («дыяфоніі на бурдоннай аснове»); у рэпертуары гурта — каляндарна-абрадавыя, сямейна-абрадавыя і пазаабрадавыя песні. Калектыў выступаў на міжнародных і рэспубліканскіх фестывалях, у тым ліку «Палескі карагод» (Пінск, 2000, 2004), «Талакуха на Палессі» (Баранавічы, 2001), «Берагіня» (Луцк, Украіна, 2004; Акцябрскі, 2016), «Фальклор беларускай глыбінкі» (Мінск, 2008), «Ягелонскі кірмаш» (Люблін, Польшча, 2010), «Дзень пісьменства» (Глыбокае, 2012), «Балтыка» (Літва, 2014), «Покліч Палесся» (Ляскавічы, 2014, 2016).<ref>{{cite web|url=https://muzykapolesia.net/muzyk/361/name/%E2%80%9C%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%E2%80%9D+-%D0%94%D0%B7%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B..html|title=“Світанак” - Дзятлавічы|website=Muzyka Polesia|access-date=2026-07-24}}</ref> Калектыў «Вытокі» ўдзельнічаў у праекце «Спеўны сход». Неаднаразова аб’яднанні давалі канцэрты як у розных кутках Беларусі, так і за яе межамі. У 1903 годзе ў Дзятлавічах з экспедыцыяй быў акадэмік-філолаг-славіст, этнограф [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]]. Ім у вёсцы былі зроблены назіранні, якія ўвайшлі ў кнігу, выдадзеную па выніках экспедыцыі: «В. Дзятлавічы Пінскага павета. Насельніцтва беларускае, хаця суседзі называюць дзятлаўцаў хахламі, ды і самі яны лічаць сябе літвінамі, беларусаў іншых месцаў яны называюць „басякамі“. У мове, як і ў жыхароў Лунінца, іншы раз сказваюцца малорскія асаблівасці. Між тым памалароскі пачынаюць гаварыць бывалыя мужчыны, прычым часта абыякава дапускаюць асаблівасці то йі іншай мовы… Набліжаюць да малароскай разглядаемую гавору і зрэдку сустракаемыя з’яўленні „ы“ замест „о“ — кынь, пыйдзе. Да малароскіх асаблівасцей належыць аднесці даволі рэдкае з’яўленне на месцы „у“ — „і“ — дзі(е)д, хлі(е)ў, а ці я ві(е)даю. Ёсць рысы чыста беларускіія — дзеканне і цеканне ў поўным ходзе…» Таксама акадэмік прыводзіць шмат характэрных для дзятлаўцаў слоў і фраз — уосень, озьмі, малцы, зрожай, кудэю, тудэю, німа, увесь, хорошае лошадзе, цёнгла дошч ідэць, радзюшка, уй шчоб ёго, там на поле трохо выедом. Карскі адзначыў яшчэ адну асаблівасць Дзятлавічаў: «певень называецца — кабан, жывёла — тавар, гроб — дамавіны, ей-богу — босце». Размешчаны музей ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа». У вёсцы захаваўся ўзор [[Беларускі народны роспіс на шкле|беларускага народнага роспісу на шкле]] — размаляваная кветкавым арнаментам рамка-відзік для сямейных фотаздымкаў, якая належыць мясцовай жыхарцы Зіновік Матрэне Генадзееўне (нар. 1936). Фотаздымак відзіка зроблены Андрэем Лянкевічам і ўключаны ў лічбавы каталог праекта «Відзікі».<ref>{{cite web|url=http://vidziki-art.tilda.ws/#rec587040910|title=Відзік з в. Дзятлавічы, Лунінецкі раён|website=vidziki-art.tilda.ws|access-date=2026-07-24}}</ref> == Славутасці == * Наваапячэрскі Дзятлавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр (1823)<ref>{{cite web|url=http://luninets.museum.by/node/63639|title=Территория Преображенской церкви (1823, 1871 г.г.) аг. Дятловичи|access-date=2022-12-17|archive-date=2022-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231601/http://luninets.museum.by/node/63639|url-status=live}}</ref> — гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь, шыфр 113Г000457; тэрыторыя манастыра ахоўваецца дзяржавай, аднак сама будыніна [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] не захавалася (гл. раздзел «Страчаная спадчына»). * Магіла ахвяр фашызму. == Страчаная спадчына == * [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] 1823 г. — драўляны храм манастыра быў страчаны пасля пажару ад удару маланкі ў 1960-я гады; на тым жа месцы пазней узведзена новая мураваная царква. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Кузьмук Олексій'' Новопечерский Дятловицький монастир в 1770 году // Православная Европа / Orthodox Europe / Ορθόδοξη Ευρώπη vol. 4, 2021. — С. 135—184. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://imenamag.by/posts/eto-kosmos Выступленне аб’яднання «Вытокі» на «Спеўным сходзе» і ў клубе «Брюгге»] * [https://www.youtube.com/watch?v=X10K51fgwDE Гурт «Вытокі» спявае на «Спеўным сходзе»] * [https://media-polesye.by/news/eto-bylo-nechto-fotoreportazh-iz-derevni-kotoroy-450-let-30154 Святкаванне 450-годдзя вёскі Дзятлавічы] * [http://dtl.luninec.edu.by/ Сайт Дзятлавіцкай сярэдняй школы] * [http://inform-progulka.by/ru/134/culture/5108/ Гісторыя Дзятлавіцкага манастыра] * [http://www.trkbrest.by/3415-berasceyskaya-skarbnca-26-01-18.html Выпуск праграмы «Берасцейская скарбніца» ад 26.01.18] * [http://zviazda.by/be/news/20141017/1413495472-vytoki-nathnyayuc-i-raduyuc «Вытокі» натхняюць і радуюць] * [http://budzma.by/country/shchadravannye-w-vyoscy-dzyatlavichy.html Шчадраванне ў вёсцы Дзятлавічы] * [http://novychas.by/kultura/szczodry-veczar-na-speunym-shodze-fota-videa Шчодры вечар на Спеўным сходзе] * [https://www.youtube.com/watch?v=97lJT0HnFsY Ваджэнне куста на Троіцу] * [https://www.youtube.com/watch?v=o34BQ1liigM Моладзіца жыта жала — выступленне ў БДУКМ] * [https://www.youtube.com/watch?v=GNBGI2rQCig Танцы кракавяк і ойра ў БДКМ «Вытокі»] * [https://www.youtube.com/watch?v=45ndecZ0Twc Герб вёскі Дзятлавічы] * [https://www.youtube.com/watch?time_continue=8&v=rn52_7gSHHM Вольга Плотнікава «Да дай, Божа, цёпла лета» в. Дзятлавічы Лунінецкі р-н] {{Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёна]] [[Катэгорыя:Дзятлавічы (Лунінецкі раён)| ]] 5txltrzisy3dd3s01b26syhpk7i1aey 5170566 5170553 2026-07-24T19:40:45Z Go6pb1u 171301 Дададзена: запавет Долмата пра сірот і ўдоў; згадкі пра фільм «Песні старой Еўропы» і сувязь з Niczos/Hajda Banda; новы раздзел «Добраўпарадкаванне» паводле zarya.by (02.02.2026) 5170566 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзятлавічы}} {{фарматаванне|агульны стыль, структура раздзелаў, вікіфікацыя}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дзятлавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = Coat of Arms of Dziatlavičy.svg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Дзятлавічы. Спаса-Праабражэнская царква (02).jpg |подпіс = Спаса-Праабражэнская царква |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Лунінецкі |сельсавет2 = Дзятлавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} [[Файл:Еўдакім Раманаў. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. Лунінецкі раён. 1913.webp|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. 1913 год.]] '''Дзя́тлавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dziatlavičy}}, {{lang-ru|Дятловичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)|Дзятлавіцкага сельсавета]]. З’яўляецца найбуйнейшым сельскім населеным пунктам у Лунінецкім раёне. == Агульныя звесткі == === Паходжанне назвы вёскі === Ва ўсіх старажытных друкаваных крыніцах прасочваецца назва Дзяцёлавічы. Верагодна, яна ўтворана ад слова «дзяцелавіна» (дзяцеліна) — дзікая белая канюшына, якая і цяпер тут расце паўсюдна. Назва з часам трансфармавалася ў Дзятлавічы.<ref>{{cite web|url=http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|title=Назвы зямлi лунінецкай|access-date=2018-03-11|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311202030/http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|url-status=live}}</ref> Размешчана ў 12 км на поўнач ад горада [[Лунінец]] на рацэ [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]]. Вёска складаецца больш чым з 50 вуліц, галоўная з якіх — вуліца Савецкая. Яе працягласць 5,6 км. Насельніцтва — 2258 жыхароў (2018). З іх 407 чалавек маладзейшых за працаздольны ўзрост, 1290 — працаздольнага ўзросту, 561 — старэйшых за працаздольны. У вёсцы жыве 59 шматдзетных сем’яў. За перыяд з 1997 па 2018 год 13 жанчын вёскі ўзнагароджаны [[Ордэн Маці|ордэнам Маці]] за нараджэнне 5 і больш дзяцей. У вёсцы актыўна ўзводзяцца новыя дамы. Па стане на пачатак 2018 года пад індывідуальнае будаўніцтва вылучана 59 зямельных участкаў, 50 дамоў знаходзяцца на стадыі будаўніцтва. Вёска газіфікавана. Вёска Дзятлавічы пацярпела ў выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і аднесена да населеных пунктаў з перыядычным радыяцыйным кантролем. Самыя папулярныя прозвішчы ў вёсцы Дзятлавічы — Канапацкія (каля 17 % насельніцтва), Чарнавокія (каля 11 %), Кацубы (каля 11 %), Брэзіны (каля 6 %) і Жукі (каля 6 %). У вёсцы жыве 11 нацыянальнасцей. Сярод іх — беларусы, рускія, украінцы, узбекі, літоўцы, малдаване, татары, палякі, асеціны і інш. === Карысныя выкапні === Каля Дзятлавіч на глыбіні 20 м выяўлены значныя пласты гліны. У цяперашні час здабыча гліны на такой глыбіні з’яўляецца нерэнтабельнай. == Герб == Герб вёскі Дзятлавічы зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (№ 659) ад 2 снежня 2008 года. Апісанне герба: «У блакітным полі варажскага шчыта намаляваны ўверсе ліліепадобная кветка серабрыстага колеру, унізе — серабрысты крыж, ніжэй якога прымыкаюць два злучаныя трохвугольнікі (якія абазначаюць раку) , — герб „Размер“». Адміністрацыйна-тэрытарыяльная падпарадкаванасць Дзятлавіч раёну паказана блакітным фонам і выявай кветкі лабеліі Дортмана — сімвала Лунінца. Акрамя райцэнтра, два гербы ў раёне намаляваны на блакітным полі — Лунін і Дзятлавічы, што падкрэслівае гістарычную агульнасць гэтых вёсак з Лунінцам.<ref>{{cite web|url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь (№ 659) от 2 декабря 2008 года|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201837/http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|url-status=live}}</ref> Герб намаляваны ў гонар заснавальніка манастыра Канстанціна Долмата: у яго падножжы змешчана выява радавога герба Долматаў «Размер». Аўтар герба — Т. В. Канапацкая, мастак — В. А. Ляхор; зарэгістраваны ў Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь 23 студзеня 2009 года пад № Б-148.<ref name="gsarchives">{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=4803&lang=be|title=в. Дзятлавічы|website=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|access-date=2026-07-24}}</ref> == Гісторыя == Упершыню вёска Дзятлавічы згадваецца пры наступных абставінах: у 1566 г. Станіслаў Андрэевіч Давойна ад імя свайго сваяка (зводнага брата — полацкага ваяводы Станіслава Давойны) прадаў шляхціцу Паўлу Падарэўскаму сяло Дзяцёлавічы. У 1567 г. гэты ўладальнік павінен быў накіраваць у войска ВКЛ 2 конных воінаў. Гэта азначала, што Дзяцёлавічы на той момант налічвалі каля 40 сялянскіх двароў. Гэта было першае шляхецкае маёнтак на Лунінеччыне, якое ўжо не было прыдаткам да буйных магнацкіх вотчын. У 1578, 1580, 1581 гг. Дзяцёлавічы — двор-цэнтр маёнтка Навагрудскага павета, уладанне Мікалая Паўлавіча Падарэўскага, мае 60 службаў сялян-даннікаў. Неўзабаве Падарэўскія прадалі Дзяцёлавічы Якубу Кунцэвічу. Апошні даводзіўся сваяком Барбары Нарушэвіч, у якой набыў маёнтак Лунінец, які ёй належаў. У 1618 г. Якуб Кунцэвіч разам з сынам Мікалаем прадалі Лунінец і Дзяцёлавічы Канстанціну Долмату. У 1620 г. налічвалася 68 валок зямлі. Бяздзетныя Канстанцін Долмат і яго жонка Ганна з роду Юркоўскіх завяшчалі вёскі Дзяцелавічы, Лунінец і Меляснічу Дзяцелавіцкай Праабражэнскай царкве з умовай, каб манахі Кіева-Пячэрскага манастыра заснавалі ў Дзяцелавічах мужчынскі манастыр, падпарадкаваны Канстанцінопальскаму патрыярху і Кіеўскаму мітрапаліту. Паводле мясцовага падання, Долмат таксама завяшчаў, каб 12 манахаў пастаянна апекаваліся не менш чым 12 сіротамі і аказвалі дапамогу 12 удовам.<ref name="zarya">{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}</ref> У 1622—1625 гадах на тэрыторыі манастыра была пабудавана драўляная царква ў імя Праабражэння Гасподняга, а таксама келлі для ігумена і манахаў, пякарня, свіран, памяшканне для захавання прадуктаў, хлявы і стайні.<ref name="gsarchives"/> Наваапячэрскі Дзяцелавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр стаў цэнтрам культуры і адукацыі: пры ім дзейнічалі вялікая бібліятэка старажытных рукапісных і друкаваных кніг, пераплётная і іканапісная майстэрні, а таксама «шпіталь», у якім манахі лячылі як сваіх субратоў, так і жыхароў навакольных вёсак. У XVII — пачатку XIX стагоддзя манастыр існаваў за кошт здачы ў арэнду розных будынкаў — карчмы, лесапільні, кузні, пчальніка, а часам і цэлых вёсак. Пасля вайны 1812 года яго актыўная гаспадарчая дзейнасць паступова стала згасаць, аднак манастыр яшчэ доўгі час дапамагаў навакольным установам, у тым ліку Слуцкай духоўнай семінарыі. Пасля 233 гадоў існавання манастыр быў зачынены ў 1855 годзе.<ref name="gsarchives"/> Асаблівасцю маёнтка была наяўнасць вялікіх сялянскіх надзелаў — тыповым быў надзел не ў паўвалокі, а ў цэлую валоку. З 68 валок на той момант 6,5 пуставалі, астатнія належалі 5 баярскім і 58 сялянскім дварам. У 1848 г. Дзятлавічы — вёска дзяржаўная (казённая). У 1879 г. у вёсцы адкрыты водамерны пост. Пасля адкрыцця ўчастка Баранавічы — Лунінец Палескай чыгункі ў снежні 1884 г. у 2 км ад вёскі створана станцыя Дзятлавічы. Асноўныя грузы, пагрузка якіх ажыццяўлялася на станцыі: лесаматэрыялы, сельскагаспадарчая прадукцыя. Тут спыняўся на 2 хвіліны паштовы цягнік № 3 і таварна-пасажырскі — № 7. Начальнікам станцыі Дзятлавічы ў пачатку XX ст. быў П. Дз. Чудзіновіч. Сельскі Савет утвораны 15 студзеня 1940 года. === У складзе Польшчы === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] вёска Дзятлавічы з 1921 па 1939 год знаходзілася ў складзе Польшчы. У гэты перыяд была развіта прыватная ўласнасць. Так, у 1933 годзе ў вёсцы налічвалася 3 дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы, на якіх працавала 36 чалавек. У Дзятлавічах дзейнічалі тры млыны, з іх адзін — паравы. У вёсцы знаходзіўся паліцэйскі ўчастак. Паводле перапісу 1931 г. у вёсцы Дзятлавічы жыло 1303 чалавекі (аднак у 1933 годзе тут было 1814 жыхароў). === Вялікая Айчынная вайна === [[Вялікая Айчынная вайна]] пакінула глыбокі след у гісторыі вёскі Дзятлавічы. У чэрвені 1942 года нямецка-фашысцкія захопнікі ўчынілі расстрэл мірных жыхароў вёскі. Прычынай паслужыла забойства нямецкага вартаўніка чыгункі. Было расстраляна 19 жыхароў. Пахаваны яны былі каля чыгуначнага пераезда, дзе ў 1967 годзе была ўстаноўлена стэла. У 600 м на захад ад вёскі за ўчасткам чыгункі былі расстраляны і спалены 17 кастрычніка 1943 года 24 мірныя жыхары. Толькі праз два месяцы нямецкія ўлады дазволілі перахаваць астанкі загінулых на мясцовых могілках. Акрамя нямецкіх атрадаў у Дзятлавічах размяшчалася сотня 12-га Донскага казацкага палка. На ўчастку чыгункі, прылеглым да вёскі, а таксама на станцыі Дзятлавічы неаднаразова праводзіліся падрывы нямецкіх чыгуначных саставаў, шляхоў, тэлеграфнай сувязі. У вёсцы дзейнічала падпольная камсамольская арганізацыя. Мясцовае насельніцтва супрацоўнічала з партызанамі, з-за чаго старасту вёскі Бушыла немцы расстралялі ў Пінску. Дзятлавічы былі вызвалены 10 ліпеня 1944 года. Усяго за перыяд Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы было забіта 200 жыхароў. Больш за 80 чалавек было вывезена на прымусовыя работы ў Германію. Жывымі вярнулася крыху больш паловы. У шэрагах Чырвонай арміі ў гады вайны ўдзельнічала і загінула 143 ураджэнцы вёскі. У Дзятлавічах устаноўлены абеліск у памяць пра загінулых аднавяскоўцаў. Агулам насельніцтва вёскі паменшылася з 3027 чалавек у 1939 годзе да 2504 у 1944. Адна з вуліц названа ў гонар Кірэя Яраменевіча Вялесюка, які быў камандзірам падрыўной групы падчас «рэйкавай вайны» і загінуў падчас адной з дыверсій на перагоне Лунінец — Дзятлавічы. === Вайна ў Афганістане === Ахвярай неаб’яўленай [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]] 19 красавіка 1984 года стаў ураджэнец в. Дзятлавічы Канапацкі В. Р. У родной вёсцы яго імем названа адна з вуліц. На будынку школы ў яго памяць устаноўлена мемарыяльная дошка. Акрамя таго, штогод на базе школы ў памяць пра загінулага аднавяскоўца праводзяцца спаборніцтвы па настольным тэнісе, у якіх удзельнічаюць гульцы з некалькіх абласцей Беларусі. == Інфраструктура == На тэрыторыі вёскі размешчаны: Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства (былы калгас імя Калініна), цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса, Дзятлавіцкае лясніцтва, участак ДБУ-8, 6 крам, закусачная «Світанак», ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа», ДУА «Дзятлавіцкія ясліы-сад», філіял дзіцячай музычнай школы, Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі дом культуры, бібліятэка, амбулаторыя ўрача агульнай практыкі, аддзяленне паштовай сувязі, аддзяленне Лунінецкага філіяла ААТ «АСБ [[Беларусбанк]]», лазня, участак КУВПП ЖКГ «Лунінецкае ЖКГ», участак «Вадаканала», комплексна-прыёмны пункт, а таксама ПрыватнаеТУП «Алвакс». Акрамя таго, у вёсцы вядуць сваю дзейнасць індывідуальныя прадпрымальнікі і рамеснікі. === Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства === У 1949 годзе была створана сельскагаспадарчая арцель на базе 4 калгасаў: у в. Дзятлавічы — «імя Молатава», у в. Бараўцы — «Камсамолец», у в. Купаўцы — «імя Фрунзе», на ст. Дзятлавічы — «Шлях камунізму». У 1950 годзе адбылося аб’яднанне папарна. У 1954 годзе іх аб’ядналі ў калгас «імя Молатава», які ў 1957 годзе перайменаваны ў калгас «імя Калініна». З боку жыхароў вёскі стварэнне калгаса было ўспрынята са скепсісам, пра што сведчаць успаміны першага старшыні калгаса «імя Молатава» У. Р. Каноновіча. У 2003 годзе рэарганізаваны ў СВК «Дзятлавіцкі», а ў 2015 годзе — у КСУП «Дзятлавіцкі». У 2019 годзе прадпрыемства ліквідавана, а яго землі і маёмасць перададзены Палескай доследнай станцыі меліярацыйнага земляробства і лугаводства (раней падпарадкоўвалася Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі). Да ліквідацыі КСУП «Дзятлавіцкі» займаўся вытворчасцю сельскагаспадарчай прадукцыі як у раслінаводчай, так і ў жывёлагадоўчай галіне. Спецыялізацыя прадпрыемства — мяса-малочная жывёлагадоўля. Сярэднегадавое пагалоўе буйной рагатай жывёлы складала 1598 галоў, у тым ліку 740 галоў малочнага напрамку, 23 пчаласем’і. На прадпрыемстве працавала 134 чалавекі, налічвалася 6215 га сельгасугоддзяў, з іх ворыва — 3017 га. === Дзятлавіцкае лясніцтва і цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса === Дзятлавіцкае лясніцтва з’яўляецца адным з самых высокапрадуктыўных лясніцтваў ДЛГУ Лунінецкага лясгаса. На прадпрыемстве працуе 24 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|title=Дятловичское лесничество|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201513/http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|url-status=dead}}</ref> За 2015 год пасаджана 22 га лесу, у 2016 годзе — 20,2 га. Высечана на прампаддзел у 2015 годзе 11800 м³, галоўнага карыстання — 5000 м³. Цэх дрэваапрацоўкі з’яўляецца сучасным цэхам дрэваапрацоўкі. За 2015 год перапрацавана сыравіны 26876 м³, выпушчана 18736 м³ прадукцыі. Пастаянна ажыццяўляецца адпраўка прадукцыі (пілапрадукцыя, дровы, кол акораны) за межы рэспублікі: Германія, Францыя, Польшча, Літва і г. д. У цэху працуе 47 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|title=Цех деревообработки в д. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201539/http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|url-status=dead}}</ref> == Транспарт == Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння Р13 [[Лунінец]] — Сіняўка — [[Клецк]]. Акрамя таго, вёску перасякае двухпуцевы ўчастак чыгункі Лунінец — [[Баранавічы]]. У вёсцы маюцца два прыпынкі: Сад<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/217|title=о.п. Сад|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201906/https://railwayz.info/photolines/station/217|url-status=live}}</ref> і Дзятлавічы<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/118|title=о.п. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201828/https://railwayz.info/photolines/station/118|url-status=live}}</ref>, які раней з’яўляўся станцыяй. == Гандаль і бытавое абслугоўванне == Сфера гандлю ў вёсцы Дзятлавічы прадстаўлена 3 крамамі штодзённага попыту, крамай харчовых тавараў, крамай прамысловых тавараў і закусачнай «Світанак». Усе крамы належаць Лунінецкаму райспажыўтаварыству. Акрамя таго, у вёсцы дзейнічае адна крама прыватнай формы ўласнасці. Бытавое абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляе камбінат бытавога абслугоўвання. Жыхарам вёскі аказваюцца такія паслугі, як рамонт і індывідуальны пашыў адзення і пасцельнай бялізны, парыкмахерскія паслугі, рамонт абутку, паслугі хімчысткі і г. д. == Ахова здароўя == Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва вёскі ажыццяўляецца ў сельскай урачэбнай амбулаторыі, у тым ліку з дапамогай машыны хуткай медыцынскай дапамогі. == Адукацыя == Гісторыя адукацыі ў вёсцы ўзыходзіць да часу дзейнасці манастыра. Аднак першая царкоўна-прыходская школа была адкрыта ўжо пасля закрыцця манастыра ў 1884 г. У 1891 годзе ў ёй навучаліся 3 хлопчыкі, выкладаў святар Л. Навіцкі пры дапамозе вольнанаёмнага настаўніка С. У. Шыша. У цяперашні час сфера адукацыі прадстаўлена сярэдняй школай і ясляй-садам. У навучальным працэсе задзейнічаны 51 настаўнік у школе і 12 выхавацеляў у ясляй-садзе. У школе навучаецца 373 вучні, у ясляй-садзе выхоўваецца 89 дзяцей.<ref>{{cite web|url=http://dtl.luninec.edu.by/|title=Сайт Дятловичской средней школы|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228100056/http://dtl.luninec.edu.by/|url-status=live}}</ref> == Культура == У вёсцы працуюць Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі Дом культуры, бібліятэка, а таксама філіял дзіцячай музычнай школы. Аматарскія аб’яднанні «Світанак» і «Вытокі» Дзятлавіцкага ЦСДК лічацца адным з лепшых фальклорных калектываў раёна. Фальклорна-этнаграфічны гурт «Світанак» створаны ў 1991 годзе пры сельскім доме культуры Аленай Яскевіч, якая запрасіла да ўдзелу вясковых спявачак — носьбітаў старажытнай манеры выканання мясцовых песень («дыяфоніі на бурдоннай аснове»); у рэпертуары гурта — каляндарна-абрадавыя, сямейна-абрадавыя і пазаабрадавыя песні. Калектыў выступаў на міжнародных і рэспубліканскіх фестывалях, у тым ліку «Палескі карагод» (Пінск, 2000, 2004), «Талакуха на Палессі» (Баранавічы, 2001), «Берагіня» (Луцк, Украіна, 2004; Акцябрскі, 2016), «Фальклор беларускай глыбінкі» (Мінск, 2008), «Ягелонскі кірмаш» (Люблін, Польшча, 2010), «Дзень пісьменства» (Глыбокае, 2012), «Балтыка» (Літва, 2014), «Покліч Палесся» (Ляскавічы, 2014, 2016).<ref>{{cite web|url=https://muzykapolesia.net/muzyk/361/name/%E2%80%9C%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%E2%80%9D+-%D0%94%D0%B7%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B..html|title=“Світанак” - Дзятлавічы|website=Muzyka Polesia|access-date=2026-07-24}}</ref> Калектыў «Вытокі» ўдзельнічаў у праекце «Спеўны сход». Неаднаразова аб’яднанні давалі канцэрты як у розных кутках Беларусі, так і за яе межамі. У 1903 годзе ў Дзятлавічах з экспедыцыяй быў акадэмік-філолаг-славіст, этнограф [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]]. Ім у вёсцы былі зроблены назіранні, якія ўвайшлі ў кнігу, выдадзеную па выніках экспедыцыі: «В. Дзятлавічы Пінскага павета. Насельніцтва беларускае, хаця суседзі называюць дзятлаўцаў хахламі, ды і самі яны лічаць сябе літвінамі, беларусаў іншых месцаў яны называюць „басякамі“. У мове, як і ў жыхароў Лунінца, іншы раз сказваюцца малорскія асаблівасці. Між тым памалароскі пачынаюць гаварыць бывалыя мужчыны, прычым часта абыякава дапускаюць асаблівасці то йі іншай мовы… Набліжаюць да малароскай разглядаемую гавору і зрэдку сустракаемыя з’яўленні „ы“ замест „о“ — кынь, пыйдзе. Да малароскіх асаблівасцей належыць аднесці даволі рэдкае з’яўленне на месцы „у“ — „і“ — дзі(е)д, хлі(е)ў, а ці я ві(е)даю. Ёсць рысы чыста беларускіія — дзеканне і цеканне ў поўным ходзе…» Таксама акадэмік прыводзіць шмат характэрных для дзятлаўцаў слоў і фраз — уосень, озьмі, малцы, зрожай, кудэю, тудэю, німа, увесь, хорошае лошадзе, цёнгла дошч ідэць, радзюшка, уй шчоб ёго, там на поле трохо выедом. Карскі адзначыў яшчэ адну асаблівасць Дзятлавічаў: «певень называецца — кабан, жывёла — тавар, гроб — дамавіны, ей-богу — босце». Размешчаны музей ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа». У 2016 годзе амерыканская рэжысёрка Воля Дземка выпусціла 60-хвілінны дакументальны фільм «Песні старой Еўропы» пра старажытныя беларускія народныя песні; у фільм увайшлі экспедыцыйныя запісы спевакоў з аддаленых вёсак Беларускага Палесся — Дзятлавічаў, Тонежа, Слабады і Стадолічаў, а таксама інтэрв'ю з Алегам Хаменкам, Іванам Кірчуком, Тамарай Варфаламеевай і Сяргеем Траццяком.<ref name="volyadzemka">{{cite web|url=https://www.volyadzemka.com/10551077108910851110-108910901072108810861081-104511181088108610871099.html|title=The Songs of Old Europe — Belarusian|website=Volya Dzemka|access-date=2026-07-24}}</ref> Дзятлавіцкіх спявачак зняла яшчэ ў 2011 годзе; закрыты паказ фільма ў вёсцы 29 красавіка 2016 года сабраў каля 150 гледачоў, у тым ліку саміх удзельніц запісу і дзяцей, якія падпявалі песням на экране. Дзве са спявачак з таго часу памерлі, а астатнія перасталі выступаць з-за стану здароўя.<ref>{{cite web|url=https://www.belarusian-songs.com/news/dzyatlavichy-2016-2016|title=Dzyatlavichy 2016 / Дзятлавічы 2016|website=The Songs of Old Europe|date=2016-06-16|access-date=2026-07-24}}</ref> Дзятлавічы неаднаразова наведвалі ўдзельнікі падляшскага фальклорнага гурта «Hajda Banda», якія запісвалі тут мясцовыя народныя спевы. Спявачка Niczos (Ніка Юрчук), якая пазней разам з саунд-прадзюсерам Sw@da атрымала папулярнасць у Польшчы, называла Дзятлавічы сваёй любімай беларускай вёскай, дзе яна начавала ў мясцовых бабуль і пераймала ад іх песенную традыцыю.<ref>{{cite web|url=https://teletype.in/@theclickby/NUxJfClqtHp|title=Niczos пра Падляшша bounce, жыццёвую мудрасць ад беларускіх бабуль і Дзятлавічы|website=Teletype|author=КЛІК|date=2024-04-08|access-date=2026-07-24}}</ref> У вёсцы захаваўся ўзор [[Беларускі народны роспіс на шкле|беларускага народнага роспісу на шкле]] — размаляваная кветкавым арнаментам рамка-відзік для сямейных фотаздымкаў, якая належыць мясцовай жыхарцы Зіновік Матрэне Генадзееўне (нар. 1936). Фотаздымак відзіка зроблены Андрэем Лянкевічам і ўключаны ў лічбавы каталог праекта «Відзікі».<ref>{{cite web|url=http://vidziki-art.tilda.ws/#rec587040910|title=Відзік з в. Дзятлавічы, Лунінецкі раён|website=vidziki-art.tilda.ws|access-date=2026-07-24}}</ref> == Славутасці == * Наваапячэрскі Дзятлавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр (1823)<ref>{{cite web|url=http://luninets.museum.by/node/63639|title=Территория Преображенской церкви (1823, 1871 г.г.) аг. Дятловичи|access-date=2022-12-17|archive-date=2022-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231601/http://luninets.museum.by/node/63639|url-status=live}}</ref> — гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь, шыфр 113Г000457; тэрыторыя манастыра ахоўваецца дзяржавай, аднак сама будыніна [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] не захавалася (гл. раздзел «Страчаная спадчына»). * Магіла ахвяр фашызму. == Добраўпарадкаванне == У 2025 годзе, які прайшоў пад знакам добраўпарадкавання, жыхары Дзятлавіцкага сельсавета па ўласнай ініцыятыве ажыццявілі шэраг праектаў. Мастачка Дзіна Грушэўская стварыла мурал, прысвечаны 400-годдзю заснавання Наваапячэрскага Дзятлавіцкага Праабражэнскага мужчынскага манастыра; побач жыхары ўсталявалі скульптурную кампазіцыю манаха, які абдымае хлопчыка-сірату, а таксама (сіламі Руслана Хоміча) імітацыю навучальнага класа са стойкай-лічыльнікам і партай з мораны дуб, здабытага з ракі Цна насупраць былога храма, кованую лаўку і дэкаратыўнае азеляненне.<ref name="zaryablagoustr">{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}</ref> Мясцовыя жыхары таксама прывялі ў парадак вясковыя могілкі (з удзелам камунальшчыкаў і прафесійных альпіністаў, у завяршальным суботніку ўдзельнічала больш за 100 чалавек) і ўсталявалі пакланныя крыжы ва ўсіх чатырох населеных пунктах сельсавета — Дзятлавічах, Куповцах, Бараўцах і на Станцыі Дзятлавічы. На Станцыі Дзятлавічы на месцы былой пошты абсталявалі зону адпачынку з летнім амфітэатрам і танцпляцоўкай, а на вуліцы Сонечнай у Дзятлавічах бацькі сваімі сіламі пабудавалі дзіцячую пляцоўку. На ўездзе ў аграгарадок усталявалі стэлу. З 2015 года мясцовую вертыкаль узначальвае Кацярына Гасюк.<ref name="zaryablagoustr"/> == Страчаная спадчына == * [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] 1823 г. — драўляны храм манастыра быў страчаны пасля пажару ад удару маланкі ў 1960-я гады; на тым жа месцы пазней узведзена новая мураваная царква. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Кузьмук Олексій'' Новопечерский Дятловицький монастир в 1770 году // Православная Европа / Orthodox Europe / Ορθόδοξη Ευρώπη vol. 4, 2021. — С. 135—184. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://imenamag.by/posts/eto-kosmos Выступленне аб’яднання «Вытокі» на «Спеўным сходзе» і ў клубе «Брюгге»] * [https://www.youtube.com/watch?v=X10K51fgwDE Гурт «Вытокі» спявае на «Спеўным сходзе»] * [https://media-polesye.by/news/eto-bylo-nechto-fotoreportazh-iz-derevni-kotoroy-450-let-30154 Святкаванне 450-годдзя вёскі Дзятлавічы] * [http://dtl.luninec.edu.by/ Сайт Дзятлавіцкай сярэдняй школы] * [http://inform-progulka.by/ru/134/culture/5108/ Гісторыя Дзятлавіцкага манастыра] * [http://www.trkbrest.by/3415-berasceyskaya-skarbnca-26-01-18.html Выпуск праграмы «Берасцейская скарбніца» ад 26.01.18] * [http://zviazda.by/be/news/20141017/1413495472-vytoki-nathnyayuc-i-raduyuc «Вытокі» натхняюць і радуюць] * [http://budzma.by/country/shchadravannye-w-vyoscy-dzyatlavichy.html Шчадраванне ў вёсцы Дзятлавічы] * [http://novychas.by/kultura/szczodry-veczar-na-speunym-shodze-fota-videa Шчодры вечар на Спеўным сходзе] * [https://www.youtube.com/watch?v=97lJT0HnFsY Ваджэнне куста на Троіцу] * [https://www.youtube.com/watch?v=o34BQ1liigM Моладзіца жыта жала — выступленне ў БДУКМ] * [https://www.youtube.com/watch?v=GNBGI2rQCig Танцы кракавяк і ойра ў БДКМ «Вытокі»] * [https://www.youtube.com/watch?v=45ndecZ0Twc Герб вёскі Дзятлавічы] * [https://www.youtube.com/watch?time_continue=8&v=rn52_7gSHHM Вольга Плотнікава «Да дай, Божа, цёпла лета» в. Дзятлавічы Лунінецкі р-н] {{Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёна]] [[Катэгорыя:Дзятлавічы (Лунінецкі раён)| ]] 5e5wap3imloqzecuehntfc3dyvjyizh 5170572 5170566 2026-07-24T20:00:01Z Go6pb1u 171301 5170572 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзятлавічы}} {{фарматаванне|агульны стыль, структура раздзелаў, вікіфікацыя}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дзятлавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = Coat of Arms of Dziatlavičy.svg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Дзятлавічы. Спаса-Праабражэнская царква (02).jpg |подпіс = Спаса-Праабражэнская царква |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Лунінецкі |сельсавет2 = Дзятлавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} [[Файл:Еўдакім Раманаў. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. Лунінецкі раён. 1913.webp|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. 1913 год.]] '''Дзя́тлавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dziatlavičy}}, {{lang-ru|Дятловичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)|Дзятлавіцкага сельсавета]]. З’яўляецца найбуйнейшым сельскім населеным пунктам у Лунінецкім раёне. == Агульныя звесткі == === Паходжанне назвы вёскі === Ва ўсіх старажытных друкаваных крыніцах прасочваецца назва Дзяцёлавічы. Верагодна, яна ўтворана ад слова «дзяцелавіна» (дзяцеліна) — дзікая белая канюшына, якая і цяпер тут расце паўсюдна. Назва з часам трансфармавалася ў Дзятлавічы.<ref>{{cite web|url=http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|title=Назвы зямлi лунінецкай|access-date=2018-03-11|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311202030/http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|url-status=live}}</ref> Размешчана ў 12 км на поўнач ад горада [[Лунінец]] на рацэ [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]]. Вёска складаецца больш чым з 50 вуліц, галоўная з якіх — вуліца Савецкая. Яе працягласць 5,6 км. Насельніцтва — 2258 жыхароў (2018). З іх 407 чалавек маладзейшых за працаздольны ўзрост, 1290 — працаздольнага ўзросту, 561 — старэйшых за працаздольны. У вёсцы жыве 59 шматдзетных сем’яў. За перыяд з 1997 па 2018 год 13 жанчын вёскі ўзнагароджаны [[Ордэн Маці|ордэнам Маці]] за нараджэнне 5 і больш дзяцей. У вёсцы актыўна ўзводзяцца новыя дамы. Па стане на пачатак 2018 года пад індывідуальнае будаўніцтва вылучана 59 зямельных участкаў, 50 дамоў знаходзяцца на стадыі будаўніцтва. Вёска газіфікавана. Вёска Дзятлавічы пацярпела ў выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і аднесена да населеных пунктаў з перыядычным радыяцыйным кантролем. Самыя папулярныя прозвішчы ў вёсцы Дзятлавічы — Канапацкія (каля 17 % насельніцтва), Чарнавокія (каля 11 %), Кацубы (каля 11 %), Брэзіны (каля 6 %) і Жукі (каля 6 %). У вёсцы жыве 11 нацыянальнасцей. Сярод іх — беларусы, рускія, украінцы, узбекі, літоўцы, малдаване, татары, палякі, асеціны і інш. === Карысныя выкапні === Каля Дзятлавіч на глыбіні 20 м выяўлены значныя пласты гліны. У цяперашні час здабыча гліны на такой глыбіні з’яўляецца нерэнтабельнай. == Герб == Герб вёскі Дзятлавічы зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (№ 659) ад 2 снежня 2008 года. Апісанне герба: «У блакітным полі варажскага шчыта намаляваны ўверсе ліліепадобная кветка серабрыстага колеру, унізе — серабрысты крыж, ніжэй якога прымыкаюць два злучаныя трохвугольнікі (якія абазначаюць раку) , — герб „Размер“». Адміністрацыйна-тэрытарыяльная падпарадкаванасць Дзятлавіч раёну паказана блакітным фонам і выявай кветкі лабеліі Дортмана — сімвала Лунінца. Акрамя райцэнтра, два гербы ў раёне намаляваны на блакітным полі — Лунін і Дзятлавічы, што падкрэслівае гістарычную агульнасць гэтых вёсак з Лунінцам.<ref>{{cite web|url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь (№ 659) от 2 декабря 2008 года|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201837/http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|url-status=live}}</ref> Герб намаляваны ў гонар заснавальніка манастыра Канстанціна Долмата: у яго падножжы змешчана выява радавога герба Долматаў «Размер». Аўтар герба — Т. В. Канапацкая, мастак — В. А. Ляхор; зарэгістраваны ў Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь 23 студзеня 2009 года пад № Б-148.<ref name="gsarchives">{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=4803&lang=be|title=в. Дзятлавічы|website=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|access-date=2026-07-24}}</ref> == Гісторыя == Упершыню вёска Дзятлавічы згадваецца пры наступных абставінах: у 1566 г. Станіслаў Андрэевіч Давойна ад імя свайго сваяка (зводнага брата — полацкага ваяводы Станіслава Давойны) прадаў шляхціцу Паўлу Падарэўскаму сяло Дзяцёлавічы. У 1567 г. гэты ўладальнік павінен быў накіраваць у войска ВКЛ 2 конных воінаў. Гэта азначала, што Дзяцёлавічы на той момант налічвалі каля 40 сялянскіх двароў. Гэта было першае шляхецкае маёнтак на Лунінеччыне, якое ўжо не было прыдаткам да буйных магнацкіх вотчын. У 1578, 1580, 1581 гг. Дзяцёлавічы — двор-цэнтр маёнтка Навагрудскага павета, уладанне Мікалая Паўлавіча Падарэўскага, мае 60 службаў сялян-даннікаў. Неўзабаве Падарэўскія прадалі Дзяцёлавічы Якубу Кунцэвічу. Апошні даводзіўся сваяком Барбары Нарушэвіч, у якой набыў маёнтак Лунінец, які ёй належаў. У 1618 г. Якуб Кунцэвіч разам з сынам Мікалаем прадалі Лунінец і Дзяцёлавічы Канстанціну Долмату. У 1620 г. налічвалася 68 валок зямлі. Бяздзетныя Канстанцін Долмат і яго жонка Ганна з роду Юркоўскіх завяшчалі вёскі Дзяцелавічы, Лунінец і Меляснічу Дзяцелавіцкай Праабражэнскай царкве з умовай, каб манахі Кіева-Пячэрскага манастыра заснавалі ў Дзяцелавічах мужчынскі манастыр, падпарадкаваны Канстанцінопальскаму патрыярху і Кіеўскаму мітрапаліту. Паводле мясцовага падання, Долмат таксама завяшчаў, каб 12 манахаў пастаянна апекаваліся не менш чым 12 сіротамі і аказвалі дапамогу 12 удовам.<ref name="zarya">{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}</ref> У 1622—1625 гадах на тэрыторыі манастыра была пабудавана драўляная царква ў імя Праабражэння Гасподняга, а таксама келлі для ігумена і манахаў, пякарня, свіран, памяшканне для захавання прадуктаў, хлявы і стайні.<ref name="gsarchives"/> Наваапячэрскі Дзяцелавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр стаў цэнтрам культуры і адукацыі: пры ім дзейнічалі вялікая бібліятэка старажытных рукапісных і друкаваных кніг, пераплётная і іканапісная майстэрні, а таксама «шпіталь», у якім манахі лячылі як сваіх субратоў, так і жыхароў навакольных вёсак. У XVII — пачатку XIX стагоддзя манастыр існаваў за кошт здачы ў арэнду розных будынкаў — карчмы, лесапільні, кузні, пчальніка, а часам і цэлых вёсак. Пасля вайны 1812 года яго актыўная гаспадарчая дзейнасць паступова стала згасаць, аднак манастыр яшчэ доўгі час дапамагаў навакольным установам, у тым ліку Слуцкай духоўнай семінарыі. Пасля 233 гадоў існавання манастыр быў зачынены ў 1855 годзе.<ref name="gsarchives"/> Асаблівасцю маёнтка была наяўнасць вялікіх сялянскіх надзелаў — тыповым быў надзел не ў паўвалокі, а ў цэлую валоку. З 68 валок на той момант 6,5 пуставалі, астатнія належалі 5 баярскім і 58 сялянскім дварам. У 1848 г. Дзятлавічы — вёска дзяржаўная (казённая). У 1879 г. у вёсцы адкрыты водамерны пост. Пасля адкрыцця ўчастка Баранавічы — Лунінец Палескай чыгункі ў снежні 1884 г. у 2 км ад вёскі створана станцыя Дзятлавічы. Асноўныя грузы, пагрузка якіх ажыццяўлялася на станцыі: лесаматэрыялы, сельскагаспадарчая прадукцыя. Тут спыняўся на 2 хвіліны паштовы цягнік № 3 і таварна-пасажырскі — № 7. Начальнікам станцыі Дзятлавічы ў пачатку XX ст. быў П. Дз. Чудзіновіч. Сельскі Савет утвораны 15 студзеня 1940 года. === У складзе Польшчы === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] вёска Дзятлавічы з 1921 па 1939 год знаходзілася ў складзе Польшчы. У гэты перыяд была развіта прыватная ўласнасць. Так, у 1933 годзе ў вёсцы налічвалася 3 дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы, на якіх працавала 36 чалавек. У Дзятлавічах дзейнічалі тры млыны, з іх адзін — паравы. У вёсцы знаходзіўся паліцэйскі ўчастак. Паводле перапісу 1931 г. у вёсцы Дзятлавічы жыло 1303 чалавекі (аднак у 1933 годзе тут было 1814 жыхароў). === Вялікая Айчынная вайна === [[Вялікая Айчынная вайна]] пакінула глыбокі след у гісторыі вёскі Дзятлавічы. У чэрвені 1942 года нямецка-фашысцкія захопнікі ўчынілі расстрэл мірных жыхароў вёскі. Прычынай паслужыла забойства нямецкага вартаўніка чыгункі. Было расстраляна 19 жыхароў. Пахаваны яны былі каля чыгуначнага пераезда, дзе ў 1967 годзе была ўстаноўлена стэла. У 600 м на захад ад вёскі за ўчасткам чыгункі былі расстраляны і спалены 17 кастрычніка 1943 года 24 мірныя жыхары. Толькі праз два месяцы нямецкія ўлады дазволілі перахаваць астанкі загінулых на мясцовых могілках. Акрамя нямецкіх атрадаў у Дзятлавічах размяшчалася сотня 12-га Донскага казацкага палка. На ўчастку чыгункі, прылеглым да вёскі, а таксама на станцыі Дзятлавічы неаднаразова праводзіліся падрывы нямецкіх чыгуначных саставаў, шляхоў, тэлеграфнай сувязі. У вёсцы дзейнічала падпольная камсамольская арганізацыя. Мясцовае насельніцтва супрацоўнічала з партызанамі, з-за чаго старасту вёскі Бушыла немцы расстралялі ў Пінску. Дзятлавічы былі вызвалены 10 ліпеня 1944 года. Усяго за перыяд Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы было забіта 200 жыхароў. Больш за 80 чалавек было вывезена на прымусовыя работы ў Германію. Жывымі вярнулася крыху больш паловы. У шэрагах Чырвонай арміі ў гады вайны ўдзельнічала і загінула 143 ураджэнцы вёскі. У Дзятлавічах устаноўлены абеліск у памяць пра загінулых аднавяскоўцаў. Агулам насельніцтва вёскі паменшылася з 3027 чалавек у 1939 годзе да 2504 у 1944. Адна з вуліц названа ў гонар Кірэя Яраменевіча Вялесюка, які быў камандзірам падрыўной групы падчас «рэйкавай вайны» і загінуў падчас адной з дыверсій на перагоне Лунінец — Дзятлавічы. === Вайна ў Афганістане === Ахвярай неаб’яўленай [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]] 19 красавіка 1984 года стаў ураджэнец в. Дзятлавічы Канапацкі В. Р. У родной вёсцы яго імем названа адна з вуліц. На будынку школы ў яго памяць устаноўлена мемарыяльная дошка. Акрамя таго, штогод на базе школы ў памяць пра загінулага аднавяскоўца праводзяцца спаборніцтвы па настольным тэнісе, у якіх удзельнічаюць гульцы з некалькіх абласцей Беларусі. == Інфраструктура == На тэрыторыі вёскі размешчаны: Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства (былы калгас імя Калініна), цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса, Дзятлавіцкае лясніцтва, участак ДБУ-8, 6 крам, закусачная «Світанак», ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа», ДУА «Дзятлавіцкія ясліы-сад», філіял дзіцячай музычнай школы, Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі дом культуры, бібліятэка, амбулаторыя ўрача агульнай практыкі, аддзяленне паштовай сувязі, аддзяленне Лунінецкага філіяла ААТ «АСБ [[Беларусбанк]]», лазня, участак КУВПП ЖКГ «Лунінецкае ЖКГ», участак «Вадаканала», комплексна-прыёмны пункт, а таксама ПрыватнаеТУП «Алвакс». Акрамя таго, у вёсцы вядуць сваю дзейнасць індывідуальныя прадпрымальнікі і рамеснікі. === Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства === У 1949 годзе была створана сельскагаспадарчая арцель на базе 4 калгасаў: у в. Дзятлавічы — «імя Молатава», у в. Бараўцы — «Камсамолец», у в. Купаўцы — «імя Фрунзе», на ст. Дзятлавічы — «Шлях камунізму». У 1950 годзе адбылося аб’яднанне папарна. У 1954 годзе іх аб’ядналі ў калгас «імя Молатава», які ў 1957 годзе перайменаваны ў калгас «імя Калініна». З боку жыхароў вёскі стварэнне калгаса было ўспрынята са скепсісам, пра што сведчаць успаміны першага старшыні калгаса «імя Молатава» У. Р. Каноновіча. У 2003 годзе рэарганізаваны ў СВК «Дзятлавіцкі», а ў 2015 годзе — у КСУП «Дзятлавіцкі». У 2019 годзе прадпрыемства ліквідавана, а яго землі і маёмасць перададзены Палескай доследнай станцыі меліярацыйнага земляробства і лугаводства (раней падпарадкоўвалася Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі). Да ліквідацыі КСУП «Дзятлавіцкі» займаўся вытворчасцю сельскагаспадарчай прадукцыі як у раслінаводчай, так і ў жывёлагадоўчай галіне. Спецыялізацыя прадпрыемства — мяса-малочная жывёлагадоўля. Сярэднегадавое пагалоўе буйной рагатай жывёлы складала 1598 галоў, у тым ліку 740 галоў малочнага напрамку, 23 пчаласем’і. На прадпрыемстве працавала 134 чалавекі, налічвалася 6215 га сельгасугоддзяў, з іх ворыва — 3017 га. === Дзятлавіцкае лясніцтва і цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса === Дзятлавіцкае лясніцтва з’яўляецца адным з самых высокапрадуктыўных лясніцтваў ДЛГУ Лунінецкага лясгаса. На прадпрыемстве працуе 24 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|title=Дятловичское лесничество|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201513/http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|url-status=dead}}</ref> За 2015 год пасаджана 22 га лесу, у 2016 годзе — 20,2 га. Высечана на прампаддзел у 2015 годзе 11800 м³, галоўнага карыстання — 5000 м³. Цэх дрэваапрацоўкі з’яўляецца сучасным цэхам дрэваапрацоўкі. За 2015 год перапрацавана сыравіны 26876 м³, выпушчана 18736 м³ прадукцыі. Пастаянна ажыццяўляецца адпраўка прадукцыі (пілапрадукцыя, дровы, кол акораны) за межы рэспублікі: Германія, Францыя, Польшча, Літва і г. д. У цэху працуе 47 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|title=Цех деревообработки в д. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201539/http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|url-status=dead}}</ref> == Транспарт == Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння Р13 [[Лунінец]] — Сіняўка — [[Клецк]]. Акрамя таго, вёску перасякае двухпуцевы ўчастак чыгункі Лунінец — [[Баранавічы]]. У вёсцы маюцца два прыпынкі: Сад<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/217|title=о.п. Сад|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201906/https://railwayz.info/photolines/station/217|url-status=live}}</ref> і Дзятлавічы<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/118|title=о.п. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201828/https://railwayz.info/photolines/station/118|url-status=live}}</ref>, які раней з’яўляўся станцыяй. == Гандаль і бытавое абслугоўванне == Сфера гандлю ў вёсцы Дзятлавічы прадстаўлена 3 крамамі штодзённага попыту, крамай харчовых тавараў, крамай прамысловых тавараў і закусачнай «Світанак». Усе крамы належаць Лунінецкаму райспажыўтаварыству. Акрамя таго, у вёсцы дзейнічае адна крама прыватнай формы ўласнасці. Бытавое абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляе камбінат бытавога абслугоўвання. Жыхарам вёскі аказваюцца такія паслугі, як рамонт і індывідуальны пашыў адзення і пасцельнай бялізны, парыкмахерскія паслугі, рамонт абутку, паслугі хімчысткі і г. д. == Ахова здароўя == Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва вёскі ажыццяўляецца ў сельскай урачэбнай амбулаторыі, у тым ліку з дапамогай машыны хуткай медыцынскай дапамогі. == Адукацыя == Гісторыя адукацыі ў вёсцы ўзыходзіць да часу дзейнасці манастыра. Аднак першая царкоўна-прыходская школа была адкрыта ўжо пасля закрыцця манастыра ў 1884 г. У 1891 годзе ў ёй навучаліся 3 хлопчыкі, выкладаў святар Л. Навіцкі пры дапамозе вольнанаёмнага настаўніка С. У. Шыша. У цяперашні час сфера адукацыі прадстаўлена сярэдняй школай і ясляй-садам. У навучальным працэсе задзейнічаны 51 настаўнік у школе і 12 выхавацеляў у ясляй-садзе. У школе навучаецца 373 вучні, у ясляй-садзе выхоўваецца 89 дзяцей.<ref>{{cite web|url=http://dtl.luninec.edu.by/|title=Сайт Дятловичской средней школы|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228100056/http://dtl.luninec.edu.by/|url-status=live}}</ref> == Культура == У вёсцы працуюць Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі Дом культуры, бібліятэка, а таксама філіял дзіцячай музычнай школы. Аматарскія аб’яднанні «Світанак» і «Вытокі» Дзятлавіцкага ЦСДК лічацца адным з лепшых фальклорных калектываў раёна. Фальклорна-этнаграфічны гурт «Світанак» створаны ў 1991 годзе пры сельскім доме культуры Аленай Яскевіч, якая запрасіла да ўдзелу вясковых спявачак — носьбітаў старажытнай манеры выканання мясцовых песень («дыяфоніі на бурдоннай аснове»); у рэпертуары гурта — каляндарна-абрадавыя, сямейна-абрадавыя і пазаабрадавыя песні. Калектыў выступаў на міжнародных і рэспубліканскіх фестывалях, у тым ліку «Палескі карагод» (Пінск, 2000, 2004), «Талакуха на Палессі» (Баранавічы, 2001), «Берагіня» (Луцк, Украіна, 2004; Акцябрскі, 2016), «Фальклор беларускай глыбінкі» (Мінск, 2008), «Ягелонскі кірмаш» (Люблін, Польшча, 2010), «Дзень пісьменства» (Глыбокае, 2012), «Балтыка» (Літва, 2014), «Покліч Палесся» (Ляскавічы, 2014, 2016).<ref>{{cite web|url=https://muzykapolesia.net/muzyk/361/name/%E2%80%9C%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%E2%80%9D+-%D0%94%D0%B7%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B..html|title=“Світанак” - Дзятлавічы|website=Muzyka Polesia|access-date=2026-07-24}}</ref> Калектыў «Вытокі» ўдзельнічаў у праекце «Спеўны сход». Неаднаразова аб’яднанні давалі канцэрты як у розных кутках Беларусі, так і за яе межамі. У 1903 годзе ў Дзятлавічах з экспедыцыяй быў акадэмік-філолаг-славіст, этнограф [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]]. Ім у вёсцы былі зроблены назіранні, якія ўвайшлі ў кнігу, выдадзеную па выніках экспедыцыі: «В. Дзятлавічы Пінскага павета. Насельніцтва беларускае, хаця суседзі называюць дзятлаўцаў хахламі, ды і самі яны лічаць сябе літвінамі, беларусаў іншых месцаў яны называюць „басякамі“. У мове, як і ў жыхароў Лунінца, іншы раз сказваюцца малорскія асаблівасці. Між тым памалароскі пачынаюць гаварыць бывалыя мужчыны, прычым часта абыякава дапускаюць асаблівасці то йі іншай мовы… Набліжаюць да малароскай разглядаемую гавору і зрэдку сустракаемыя з’яўленні „ы“ замест „о“ — кынь, пыйдзе. Да малароскіх асаблівасцей належыць аднесці даволі рэдкае з’яўленне на месцы „у“ — „і“ — дзі(е)д, хлі(е)ў, а ці я ві(е)даю. Ёсць рысы чыста беларускіія — дзеканне і цеканне ў поўным ходзе…» Таксама акадэмік прыводзіць шмат характэрных для дзятлаўцаў слоў і фраз — уосень, озьмі, малцы, зрожай, кудэю, тудэю, німа, увесь, хорошае лошадзе, цёнгла дошч ідэць, радзюшка, уй шчоб ёго, там на поле трохо выедом. Карскі адзначыў яшчэ адну асаблівасць Дзятлавічаў: «певень называецца — кабан, жывёла — тавар, гроб — дамавіны, ей-богу — босце». Размешчаны музей ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа». У 2016 годзе рэжысёрка Воля Дземка выпусціла 60-хвілінны дакументальны фільм «Песні старой Еўропы» пра старажытныя беларускія народныя песні; у фільм увайшлі экспедыцыйныя запісы спевакоў з аддаленых вёсак Беларускага Палесся, у тым ліку Дзятлавічаўю.<ref name="volyadzemka">{{cite web|url=https://www.volyadzemka.com/10551077108910851110-108910901072108810861081-104511181088108610871099.html|title=The Songs of Old Europe — Belarusian|website=Volya Dzemka|access-date=2026-07-24}}</ref> Дзятлавіцкіх спявачак зняла яшчэ ў 2011 годзе; закрыты паказ фільма ў вёсцы 29 красавіка 2016 года сабраў каля 150 гледачоў, у тым ліку саміх удзельніц запісу і дзяцей, якія падпявалі песням на экране.<ref>{{cite web|url=https://www.belarusian-songs.com/news/dzyatlavichy-2016-2016|title=Dzyatlavichy 2016 / Дзятлавічы 2016|website=The Songs of Old Europe|date=2016-06-16|access-date=2026-07-24}}</ref> Дзятлавічы неаднаразова наведвалі ўдзельнікі падляшскага фальклорнага гурта «Hajda Banda», якія запісвалі тут мясцовыя народныя спевы. Спявачка [[Niczos]] (Ніка Юрчук), якая пазней разам з саунд-прадзюсерам Sw@da атрымала папулярнасць у Польшчы, называла Дзятлавічы сваёй любімай беларускай вёскай, дзе яна начавала ў мясцовых бабуль і пераймала ад іх песенную традыцыю.<ref>{{cite web|url=https://teletype.in/@theclickby/NUxJfClqtHp|title=Niczos пра Падляшша bounce, жыццёвую мудрасць ад беларускіх бабуль і Дзятлавічы|website=Teletype|author=КЛІК|date=2024-04-08|access-date=2026-07-24}}</ref> У вёсцы захаваўся ўзор [[Беларускі народны роспіс на шкле|беларускага народнага роспісу на шкле]] — размаляваная кветкавым арнаментам рамка-відзік для сямейных фотаздымкаў, якая належыць мясцовай жыхарцы Зіновік Матрэне (нар. 1936). Фотаздымак відзіка зроблены Андрэем Лянкевічам і ўключаны ў лічбавы каталог праекта «Відзікі».<ref>{{cite web|url=http://vidziki-art.tilda.ws/#rec587040910|title=Відзік з в. Дзятлавічы, Лунінецкі раён|website=vidziki-art.tilda.ws|access-date=2026-07-24}}</ref> == Славутасці == * Наваапячэрскі Дзятлавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр (1823)<ref>{{cite web|url=http://luninets.museum.by/node/63639|title=Территория Преображенской церкви (1823, 1871 г.г.) аг. Дятловичи|access-date=2022-12-17|archive-date=2022-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231601/http://luninets.museum.by/node/63639|url-status=live}}</ref> — гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь, шыфр 113Г000457; тэрыторыя манастыра ахоўваецца дзяржавай, аднак сама будыніна [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] не захавалася (гл. раздзел «Страчаная спадчына»). * Магіла ахвяр фашызму. == Добраўпарадкаванне == У 2025 годзе мастачка Дзіна Грушэўская стварыла мурал, прысвечаны 400-годдзю заснавання Наваапячэрскага Дзятлавіцкага Праабражэнскага мужчынскага манастыра; побач жыхары ўсталявалі скульптурную кампазіцыю манаха, які абдымае хлопчыка-сірату, а таксама (сіламі Руслана Хоміча) імітацыю навучальнага класа са стойкай-лічыльнікам і партай з мораны дуб, здабытага з ракі Цна насупраць былога храма, кованую лаўку і дэкаратыўнае азеляненне.<ref name="zaryablagoustr">{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}</ref> == Страчаная спадчына == * [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] 1823 г. — драўляны храм манастыра быў страчаны пасля пажару ад удару маланкі ў 1960-я гады; на тым жа месцы пазней узведзена новая мураваная царква. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Кузьмук Олексій'' Новопечерский Дятловицький монастир в 1770 году // Православная Европа / Orthodox Europe / Ορθόδοξη Ευρώπη vol. 4, 2021. — С. 135—184. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://imenamag.by/posts/eto-kosmos Выступленне аб’яднання «Вытокі» на «Спеўным сходзе» і ў клубе «Брюгге»] * [https://www.youtube.com/watch?v=X10K51fgwDE Гурт «Вытокі» спявае на «Спеўным сходзе»] * [https://media-polesye.by/news/eto-bylo-nechto-fotoreportazh-iz-derevni-kotoroy-450-let-30154 Святкаванне 450-годдзя вёскі Дзятлавічы] * [http://dtl.luninec.edu.by/ Сайт Дзятлавіцкай сярэдняй школы] * [http://inform-progulka.by/ru/134/culture/5108/ Гісторыя Дзятлавіцкага манастыра] * [http://www.trkbrest.by/3415-berasceyskaya-skarbnca-26-01-18.html Выпуск праграмы «Берасцейская скарбніца» ад 26.01.18] * [http://zviazda.by/be/news/20141017/1413495472-vytoki-nathnyayuc-i-raduyuc «Вытокі» натхняюць і радуюць] * [http://budzma.by/country/shchadravannye-w-vyoscy-dzyatlavichy.html Шчадраванне ў вёсцы Дзятлавічы] * [http://novychas.by/kultura/szczodry-veczar-na-speunym-shodze-fota-videa Шчодры вечар на Спеўным сходзе] * [https://www.youtube.com/watch?v=97lJT0HnFsY Ваджэнне куста на Троіцу] * [https://www.youtube.com/watch?v=o34BQ1liigM Моладзіца жыта жала — выступленне ў БДУКМ] * [https://www.youtube.com/watch?v=GNBGI2rQCig Танцы кракавяк і ойра ў БДКМ «Вытокі»] * [https://www.youtube.com/watch?v=45ndecZ0Twc Герб вёскі Дзятлавічы] * [https://www.youtube.com/watch?time_continue=8&v=rn52_7gSHHM Вольга Плотнікава «Да дай, Божа, цёпла лета» в. Дзятлавічы Лунінецкі р-н] {{Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёна]] [[Катэгорыя:Дзятлавічы (Лунінецкі раён)| ]] r1obnf01nnoj6at8a86q5iu6g2060ov Нізінныя балоты 0 307577 5170336 4747814 2026-07-24T12:51:28Z Autumndancer 168015 /* Беларусь */ 5170336 wikitext text/x-wiki '''Нізі́нныя бало́ты'''{{sfn|Беларусь|1995}} — травяныя або гіпнава-травяныя эўтрофныя балоты грунтавога сілкавання, найбольш багатыя мінеральнымі солямі. Нізінныя балоты ўтвараюцца ў далінах [[рака|рэк]], па берагах [[Возера|азёр]], у месцах выхаду [[Крыніца (гідралогія)|крыніц]]. == Апісанне == Сярэдняя частка гэтых балот ляжыць на адным узроўні з ускраінамі або ніжэй за іх, зрэдку паверхня нахіленая. Для нізінных балот характэрны [[эўтрофныя расліны]], патрабавальныя да [[мінеральныя элементы|мінеральных элементаў]]. === Флора === Ва [[умераны клімат|ўмераным клімаце]] гэта лясныя балоты з [[вольха]]й, [[бяроза]]й, [[вярба|вярбой]], [[хвоя]]й, [[елка]]й, [[лаза|лазой]] або травяныя ці мохавыя балоты з [[асокі|асокамі]], [[Трыснёг|трыснягом]], [[чарот]]ам, [[рагоз]]амі, [[разнатраўе]]м, [[гіпнавыя імхі|гіпнавымі]] і [[сфагнавыя імхі|сфагнавымі імхамі]]. === Фаўна === [[Фаўна]] разнастайная: {{bt-bellat|Вадзяны пацук{{!}}вадзяныя пацукі|Arvicola amphibius}}, {{bt-bellat|палёўкі|Arvicolinae}}, {{bt-bellat|выдры|Lutra}}, зрэдку {{bt-bellat|бабры|Castor}} і {{bt-bellat|андатры|Ondatra}}, асабліва шмат птушак — {{bt-bellat|Кулікі, падатрад{{!}}кулікі|Charadrii}}, {{bt-bellat|пагонічы|Porzana}}, {{bt-bellat|Драч{{!}}драчы|Crex crex}}, {{bt-bellat|гусі|Anser}}, {{bt-bellat|Качыныя{{!}}качкі|Anatidae}}, {{bt-bellat|Грыцук вялікі{{!}}вялікі вераценнік|Limosa limosa}}, {{bt-bellat|Конік лугавы{{!}}лугавы конік|Anthus pratensis}}, {{bt-bellat|бакас|Gallinago gallinago}}, {{bt-bellat|Сава балотная{{!}}балотная сава|Asio flammeus}}. == Беларусь == На [[Беларусь|Беларусі]] пашыраны на поўдні і паўднёвым захадзе, асабліва на [[Палессе|Палессі]] і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]]. Складаюць 82,7 % плошчы ўсіх балотаў. Найбольшыя балоты — [[Аброўскае]], [[Выганашчанскае балота]], [[балота Вялікі Лес|Вялікі Лес]], [[Грычын]], [[Паганянскае балота]], [[балота Хольча|Хольча]], [[Старобінскае балота|Старобінскае]] і інш. Многія нізінныя балоты [[Меліярацыя|міліяруюцца]] і выкарыстоўваюцца пад сельскагаспадарчыя ўгоддзі{{sfn|Беларусь|1995}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|2|Балота}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нізі́нныя бало́ты|537}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балоты паводле тыпаў]] 4icgm4hi6ljvqwnmo7xrprw84y0mq2e 5170341 5170336 2026-07-24T12:57:22Z Autumndancer 168015 /* Беларусь */ 5170341 wikitext text/x-wiki '''Нізі́нныя бало́ты'''{{sfn|Беларусь|1995}} — травяныя або гіпнава-травяныя эўтрофныя балоты грунтавога сілкавання, найбольш багатыя мінеральнымі солямі. Нізінныя балоты ўтвараюцца ў далінах [[рака|рэк]], па берагах [[Возера|азёр]], у месцах выхаду [[Крыніца (гідралогія)|крыніц]]. == Апісанне == Сярэдняя частка гэтых балот ляжыць на адным узроўні з ускраінамі або ніжэй за іх, зрэдку паверхня нахіленая. Для нізінных балот характэрны [[эўтрофныя расліны]], патрабавальныя да [[мінеральныя элементы|мінеральных элементаў]]. === Флора === Ва [[умераны клімат|ўмераным клімаце]] гэта лясныя балоты з [[вольха]]й, [[бяроза]]й, [[вярба|вярбой]], [[хвоя]]й, [[елка]]й, [[лаза|лазой]] або травяныя ці мохавыя балоты з [[асокі|асокамі]], [[Трыснёг|трыснягом]], [[чарот]]ам, [[рагоз]]амі, [[разнатраўе]]м, [[гіпнавыя імхі|гіпнавымі]] і [[сфагнавыя імхі|сфагнавымі імхамі]]. === Фаўна === [[Фаўна]] разнастайная: {{bt-bellat|Вадзяны пацук{{!}}вадзяныя пацукі|Arvicola amphibius}}, {{bt-bellat|палёўкі|Arvicolinae}}, {{bt-bellat|выдры|Lutra}}, зрэдку {{bt-bellat|бабры|Castor}} і {{bt-bellat|андатры|Ondatra}}, асабліва шмат птушак — {{bt-bellat|Кулікі, падатрад{{!}}кулікі|Charadrii}}, {{bt-bellat|пагонічы|Porzana}}, {{bt-bellat|Драч{{!}}драчы|Crex crex}}, {{bt-bellat|гусі|Anser}}, {{bt-bellat|Качыныя{{!}}качкі|Anatidae}}, {{bt-bellat|Грыцук вялікі{{!}}вялікі вераценнік|Limosa limosa}}, {{bt-bellat|Конік лугавы{{!}}лугавы конік|Anthus pratensis}}, {{bt-bellat|бакас|Gallinago gallinago}}, {{bt-bellat|Сава балотная{{!}}балотная сава|Asio flammeus}}. == Беларусь == На [[Беларусь|Беларусі]] пашыраны на поўдні і паўднёвым захадзе, асабліва на [[Палессе|Палессі]] і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]]. Складаюць 82,7 % плошчы ўсіх балотаў. Найбольшыя балоты — [[Аброўскае]], [[Выганашчанскае балота]], [[Вялікі Лес (балота)|Вялікі Лес]], [[Грычын]], [[Паганянскае балота]], [[балота Хольча|Хольча]], [[Старобінскае балота|Старобінскае]] і інш. Многія нізінныя балоты [[Меліярацыя|міліяруюцца]] і выкарыстоўваюцца пад сельскагаспадарчыя ўгоддзі{{sfn|Беларусь|1995}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|2|Балота}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нізі́нныя бало́ты|537}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балоты паводле тыпаў]] jrrg5e8t6h3via8i4vuifdlf9o9q9i1 Гміна Гоняндз 0 312473 5170658 3026134 2026-07-25T01:01:33Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ганёндз (гміна)]] 5170658 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ганёндз (гміна)]] ckw252hd61u1iilpim8a4mjwffaf2c6 Шаблон:Крыніцы/Слоўнік асабовых уласных імён 10 316784 5170473 5088322 2026-07-24T16:01:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170473 wikitext text/x-wiki {{кніга |аўтар = Усціновіч, А. К. |частка = {{{1|{{{артыкул|}}}}}} |загаловак = Слоўнік асабовых уласных імён |адказны = [[А. К. Усціновіч]]; навук. рэд. [[Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец|А. А. Лукашанец]] |месца = Мінск |выдавецтва = [[Літаратура і мастацтва (выдавецтва)|Літаратура і Мастацтва]] |год = 2011 |старонкі = {{{2|{{{старонкі|{{{с|}}}}}}}}} |старонак = 24 |isbn = 978-985-6941-10-1 |тыраж = 1200 |ref = {{{ref|Усціновіч}}} }}<noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <pre> {{Крыніцы/Слоўнік асабовых уласных імён|назва артыкула|нумар старонкі}} У зносках: {{sfn|Усціновіч|2011}} </pre> {{doc-end}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Слоўнік асабовых уласных імён]]</noinclude> sez6foteg45a92t5g39lhklxts1nfw4 Тыяна Бошкавіч 0 323478 5170749 5048186 2026-07-25T09:23:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170749 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бошкавіч}} {{Спартсмен |імя = [[Файл:Volleyball (indoor) pictogram.svg|30px]] Тыяна Бошкавіч |арыгінал імя = {{lang-sr|Тијана Бошковић}} |грамадзянства = {{BIH}}<br/>{{SRB}} |спецыялізацыя = [[дыяганальны нападнік]] |клуб = {{Сцяг Турцыі}} [[Эджзаджыбашы, жаночы валейбольны клуб|Эджзаджыбашы]] |гады кар'еры = 2007— |рост = 193 см |вага = 82 кг |медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Срэбра|[[Валейбол на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 — жанчыны|Рыа-дэ-Жанэйра 2016]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па валейболе сярод жанчын|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па валейболе сярод жанчын 2015|Нідэрланды / Бельгія 2015]]}} {{турнір|[[Кубак свету па валейболе|Кубак свету]]}} {{медаль|Срэбра|[[Кубак свету па валейболе сярод жанчын 2015|Японія 2015]]}} }} '''Тыяна Бошкавіч''' ({{lang-sr|Тијана Бошковић}}; [[3 сакавіка]] [[1997]], [[Трэбіне]]) — сербская [[валейбол|валейбалістка]], дыяганальная нападная турэцкага клуба «[[Эджзаджыбашы, жаночы валейбольны клуб|Эджзаджыбашы]]» і зборнай Сербіі. Сярэбраны прызёр Кубка свету, бронзавы прызёр чэмпіянату Еўропы, двухразовая чэмпіёнка Сербіі, уладальніца Кубка і Суперкубка Сербіі, чэмпіёнка моладзевай еўрапейскай першасці, удзельніца чэмпіянату свету 2014 года. Сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 2016. == Біяграфія == Ціна Бошкавіч нарадзілася 3 сакавіка 1997 года ў горадзе [[Трэбіне]], [[Рэспубліка Сербская]], [[Боснія і Герцагавіна]]. Гуляць у валейбол пачала з ранняга дзяцінства, ужо ва ўзросце дзесяці гадоў пераехала на сталае жыхарства ў горад [[Білеча]] і ўвайшла ў моладзевы склад мясцовага жаночага валейбольнага клуба «Херцаговац». У 2010 годзе прабілася ў асноўны склад каманды і цягам аднаго сезона выступала ў чэмпіянаце Босніі і Герцагавіны. Потым пераехала ў Сербію, у перыяд 2011—2015 гадоў прадстаўляла сербскі клуб «Партызан Візура» з Белграда і з часам прыняла сербскае грамадзянства. Дэбютавала з асноўным складзе сербскай нацыянальнай зборнай у 2014 годзе на [[Чэмпіянат свету па валейболе сярод жанчын 2014|чэмпіянаце свету ў Італіі]] — Сербія шчасна пераадолела кваліфікацыю, заняўшы першае месца ў групе, аднак на самым турніры далезла толькі да другога групавога этапу, дзе заняла чацвёртае месца. Апроч гэтага, Бошкавіч здабыла перамогу ў заліку сербскай нацыянальнай першасці і на моладзевай першасці Еўропы сярод спартсменак да 19 гадоў (прызнана на гэтым турніры [[Самы каштоўны ігрок|самым каштоўным іграком]]), стала ўладальніцай Суперкубка Сербіі<ref>{{cite web|title=Team Roster - Serbia - FIVB Volleyball Women's World Championship Italy 2014|url=http://italy2014.fivb.org/en/competition/teams/SRB-Serbia/team_roster|work=FIVB|date=|accessdate=25 September 2014|archive-date=30 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930204517/http://italy2014.fivb.org/en/competition/teams/SRB-Serbia/team_roster|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=P2 VOLLEYBALL Match result|url=http://www.fivb.org/vis_web/volley/wwch2014/wwch2014_p2-006.pdf |accessdate=26 September 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=OK-VIZURA.COM: ODBOJKAŠKI KLUB PARTIZAN VIZURA, PRVI TIM|url=http://www.ok-vizura.com/ok_partizan_vizura_prvi_tim.html|accessdate=26 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102150657/http://www.ok-vizura.com/ok_partizan_vizura_prvi_tim.html|archivedate=2 лістапада 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="Player Stats">{{cite web|title=Player - Tijana Bošković - FIVB Volleyball Women's World Championship Italy 2014|url=http://italy2014.fivb.org/en/competition/teams/SRB-Serbia/players/tijana-bo%C5%A1kovi%C4%87?id=41434|work=FIVB|date=|accessdate=26 September 2014|archive-date=11 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011232336/http://italy2014.fivb.org/en/competition/teams/SRB-Serbia/players/tijana-bo%C5%A1kovi%C4%87?id=41434|url-status=dead}}</ref>. Першага сур’ёзнага поспеху на сталым міжнародным роўні Тыяна Бошкавіч дамаглася ў 2015 годзе, калі далучылася да турэцкага клуба «[[Эджзаджыбашы, жаночы валейбольны клуб|Эджзаджыбашы]]» са Стамбула. У гэтым сезоне яна заваявала бронзавы медаль на [[Кубак свету па валейболе сярод жанчын 2015|Кубку свету ў Японіі]], саступіўшы перадавую пазіцыю толькі камандзе Кітайскай Народнай Рэспублікі. Пазней дадала ў паслужны спіс бронзавую ўзнагароду, атрыманую на [[Чэмпіянат Еўропы па валейболе сярод жанчын 2015|чэмпіянаце Еўропы ў Бельгіі і Нідэрландах]] — тут на стадыі паўфіналаў сербкі былі спынены зборнай Расіі, якой прайгралі з лікам 1:3, але ў суцяшальным матчы за трэцяе месца ўсё ж узялі верх над зборнай Турцыі 3:0. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://italy2014.fivb.org/en/competition/teams/SRB-Serbia/players/tijana-bo%C5%A1kovi%C4%87?id=41434 Тыяна Бошкавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171011232336/http://italy2014.fivb.org/en/competition/teams/SRB-Serbia/players/tijana-bo%C5%A1kovi%C4%87?id=41434 |date=11 кастрычніка 2017 }} {{ref-en}} — старонка на сайце [[Чэмпіянат Еўропы па валейболе сярод жанчын 2014|чэмпіянату свету 2014 года]] * [http://sport.blic.rs/ostali-sportovi/odbojka/tijana-boskovic-za-blic-nije-bilo-sanse-da-igram-za-tursku-sa-srbijom-do-snova/nqsysqv Інтэрв’ю з Тыянай Бошкавіч] {{ref-sr}} {{вС}} {{DEFAULTSORT:Бошкавіч Тыяна}} [[Катэгорыя:Валейбалісткі Сербіі]] [[Катэгорыя:Валейбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 года]] [[Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2016 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па валейболе]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па валейболе]] oj283v9pcltjon26ki249kz5tp13kgh Сацыяльны дарвінізм 0 325733 5170742 3494859 2026-07-25T08:57:49Z DENAMAX 36236 5170742 wikitext text/x-wiki '''Сацыя́льны дарвіні́зм''' (сацыял-дарвінізм) — [[сацыялогія|сацыялагічная]] тэорыя, згодна з якой заканамернасці [[натуральны адбор|натуральнага адбору]] і барацьбы за існаванне, выяўленыя [[Чарльз Роберт Дарвін|Чарльзам Дарвінам]] у прыродзе, распаўсюджваюцца на адносіны ў чалавечым [[Грамадства|грамадстве]]. Асновапаложнікам сацыял-дарвінізму лічыцца [[Герберт Спенсер]]. Нярэдка выкарыстоўвалася ў якасці апраўдання [[расізм]]у, [[каланіялізм]]у і розных відаў [[дыскрымінацыя|дыскрымінацыі]]. Сацыял-дарвінізм карыстаўся асаблівай папулярнасцю з канца [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] да заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Элементы сацыял-дарвінісцкай тэорыі выкарыстоўваюцца рознымі [[кансерватызм|кансерватыўнымі]] рухамі, прыхільнікамі [[Laissez-faire|лесеферызма]] і [[мілітарызм]]а. У сваіх крайніх праявах сацыял-дарвінізм служыць асновай [[еўгеніка|еўгенікі]] і [[расізм]]у. Сацыял-дарвіністы ў сваіх вучэннях часта выкарыстоўвалі [[мальтузіянства]], а таксама палажэнні [[еўгеніка|еўгенікі]] для абгрунтавання перавагі спадчынных уласцівасцяў пануючых класаў, груп або рас. Сярод прыхільнікаў ідэй [[дарвінізм]]у многія не падтрымлівалі сацыял-дарвінізм, у тым ліку тыя палітыкі, якія падтрымлівалі ідэі Дарвіна як пацверджанне сваіх атэістычных поглядаў ([[Фрыдрых Энгельс]]<ref>[http://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/104/934.htm Сацыяльны дарвінізм]</ref> і інш.). Сам Дарвін не падтрымліваў ніякіх палітычных інтэрпрэтацый сваёй тэорыі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [Http://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/104/934.htm Сацыяльны дарвінізм] {{ref-ru}} {{Расізм}} [[Катэгорыя:Напрамкі сацыялогіі]] [[Катэгорыя:Сацыяльная эвалюцыя]] [[Катэгорыя:Гістарычныя тэорыі]] [[Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы]] [[Катэгорыя:Філасофія XX стагоддзя]] 675ybsf8tx0aid0bpn66kgk9h8pifhy Алег Мікалаевіч Іваноў 0 327930 5170575 4914050 2026-07-24T20:00:57Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, арфаграфія, афармленне 5170575 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Іваноў}} {{ДД}} '''Алег Мікалаевіч Іваноў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дыпламат. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 жніўня 1961 года. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Мінскі дзяржаўны медыцынскі інстытут]] (1984), аспірантуру гэтага інстытута (1987), курсы Цэнтра палітычных і дыпламатычных даследаванняў пры МЗС [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] (1994). У 1987—1992 гадах — асістэнт кафедры агульнай гігіены Мінскага медыцынскага інстытута. У 1992—1995 гг. — другі, першы сакратар аддзела міжнароднага супрацоўніцтва па праблемах чарнобыльскай катастрофы [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]. У 1995—1999 гадах — саветнік Пасольства Рэспублікі Беларусь у [[Швейцарыя|Швейцарскай Канфедэрацыі]] / Пастаяннага прадстаўніцтва пры міжнародных арганізацыях у [[Жэнева|Жэневе]]. У 1999—2001 гадах — начальнік упраўлення экалагічнага і навукова-тэхнічнага супрацоўніцтва Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь. У 2009—2014 гадах — саветнік-пасланнік [[Пасольства Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі]]. У 2014—2016 гадах — намеснік начальніка ўпраўлення еўразійскай інтэграцыі Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь. З сакавіка 2016 года — Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у [[Таджыкістан|Рэспубліцы Таджыкістан]], таксама пасол у Афганістане па сумяшчальніцтве. Вызвалены ад гэтых пасад 20 верасня 2021 года<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32100353 Указ Президента Республики Беларусь от 20 сентября 2021 г. № 353]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Паслы Беларусі ў Таджыкістане}} {{DEFAULTSORT:Іваноў Алег Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Дыпламаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Таджыкістане]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Афганістане]] 628x7h74rvh4a0gl6ci4xkd3wiru1xo Шаблон:Паслы Беларусі ў Таджыкістане 10 327946 5170576 5082466 2026-07-24T20:01:53Z DobryBrat 5701 дапаўненне 5170576 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Паслы Беларусі ў Таджыкістане |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Надзвычайныя і Паўнамоцныя Паслы Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Таджыкістан |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Пачатак дыпадносінаў<br/>Адкрыццё пасольства |спіс1 = 5 верасня 1996 <br/> 30 сакавіка 2011 |загаловак2 = Паслы |спіс2 = * [[Вольга Анатольеўна Гаўрук|Вольга Гаўрук]] <small>(2011—2016)</small> * [[Алег Мікалаевіч Іваноў|Алег Іваноў]] <small>(2016—2021)</small> * [[Віктар Аляксандравіч Дзенісенка|Віктар Дзенісенка]] <small>(2021—2026)</small> * [[Аляксандр Фёдаравіч Худалееў|Аляксандр Худалееў]] <small>(з 02026)</small> |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Паслы Беларусі|Таджыкістан]] </noinclude> 0fneuvzzl4rwwl5gpmr5i49voyxeira Сейны (гміна) 0 332414 5170779 5167996 2026-07-25T11:28:22Z Ueschar 151377 5170779 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Сэйны |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Sejny}} |Герб = POL gmina Sejny COA.svg |Сцяг = POL gmina Sejny flag.svg |Статус = [[вясковая гміна]] |Павет = Сейненскі |Салецтвы = |Цэнтр = [[Сейны]] |Заснавана = |Глава = Дарыюш Адам Ластоўскі |Від главы = [[Войт]] |Мовы = |Насельніцтва = 4089 |Год = 2008 |Шчыльнасць = 18,76 |Плошча = 218,01 |Карта = POL powiat sejnenski gmina Sejny.svg |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 2009052 |Тэлефонны код = 87 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = BSE |Сайт = http://www.gminasejny.pl |Заўвагі = }} '''Сейны,''' таксама '''Сэ́йны'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Sejny}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Сэйнэнскі павет|Сейненскага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Сэйны|Сейнах]]. Плошча гміны складае 218,01 км². Станам на [[2008]] год у гміне Сейны пражывалі 4089 чалавек, шчыльнасць — 18,76 чал./км².<!-- Адміністрацыйна падзелена на [[салецтва]]ў.--> <!-- == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны ? населеных пунктаў. --> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.gminasejny.pl Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160422082959/http://www.gminasejny.pl/ |date=22 красавіка 2016 }} {{Сэйнэнскі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Сэйнэнскага павета]] qvt9li8a8l9h3hfulsyvje8g5g6i2fa Вікіпедыя:Пясочніца 4 336791 5170673 5169834 2026-07-25T04:11:06Z ~2026-41351-34 171626 5170673 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.facebook.com/nswpoliceforce/?http_ref=eyJ0cyI6MTc4NDk1MjYzMTAwMCwiciI6IiJ9 d916e2lhx2f1512i6v9kkbh91jie4qx 5170674 5170673 2026-07-25T04:11:31Z ~2026-41351-34 171626 5170674 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz 5170675 5170674 2026-07-25T04:11:50Z ~2026-41351-34 171626 https://www.facebook.com/nswpoliceforce/?http_ref=eyJ0cyI6MTc4NDk1MjYzMTAwMCwiciI6IiJ9 5170675 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.facebook.com/nswpoliceforce/?http_ref=eyJ0cyI6MTc4NDk1MjYzMTAwMCwiciI6IiJ9 d916e2lhx2f1512i6v9kkbh91jie4qx 5170676 5170675 2026-07-25T04:12:03Z ~2026-41351-34 171626 5170676 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz 5170680 5170676 2026-07-25T04:50:12Z ~2026-41351-34 171626 5170680 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 afnpb80y20ydtledirnz9yxdowwr3qu 5170681 5170680 2026-07-25T04:50:53Z ~2026-41351-34 171626 5170681 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 hn1hdxow2p1aden45ajpyap01sf0mam 5170685 5170681 2026-07-25T05:07:53Z ~2026-41351-34 171626 5170685 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 h3gxva2kgvohpfmqj7e6v6i1e87k3k8 5170686 5170685 2026-07-25T05:15:42Z ~2026-41351-34 171626 5170686 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW bkuaj25g7t0b05y9j289vm4tw3f0036 5170689 5170686 2026-07-25T05:22:54Z ~2026-41351-34 171626 5170689 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == 18, 19 or 20 Sep 2025, Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv 8wi7ffz3pops6xgw2k969gprhxu88h9 5170691 5170689 2026-07-25T05:29:48Z ~2026-41351-34 171626 5170691 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd b04qn2lqqgaksy01ovb7rhg5e130hba 5170697 5170691 2026-07-25T06:14:03Z ~2026-41451-49 171630 5170697 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV 1qt9neundx9i25rbxs9t3o20dasu5f1 Трываласць 0 343654 5170666 4919239 2026-07-25T03:05:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170666 wikitext text/x-wiki '''Трываласць''' (у [[Фізіка|фізіцы]] і [[Матэрыялазнаўства|матэрыялазнаўстве]]) — уласцівасць матэрыялу супраціўляцца разбурэнню пад дзеяннем унутраных [[Механічнае напружанне|высілкаў]], якія ўзнікаюць пад уздзеяннем знешніх сіл. Уласцівасць канструкцыі выконваць прызначэнне, не руйнуючыся на працягу зададзенага часу. == Класіфікацыя == Трываласць падзяляюць на статычную, пад дзеяннем пастаянных нагрузак, дынамічную і стомленасную (цягавітасць), якая мае месца пры дзеянні цыклічных зменных нагрузак. Для канструкцый адрозніваюць агульную трываласць — здольнасць ўсёй канструкцыі вытрымліваць нагрузкі без разбурэння, і мясцовую — тая ж здольнасць асобных вузлоў, дэталяў, злучэнняў. == Колькасны разгляд == У цяперашні час пры разліку на трываласць выкарыстоўваюць як разлік па дапушчальным напружанням, так і разлік па дапушчальнаму ліку цыклаў напружанняў. Асноўныя няроўнасці разліку па дапушчальным напружанням: <center> <math>\sigma_{max}\leqslant [\sigma],\quad \tau_{max}\leqslant [\tau],</math> </center> дзе * <math>\sigma_{max}</math> і <math>\tau_{max}</math> — найбольшыя разліковыя нармальнае і датычнае напружанне, адпаведна; * <math>[\sigma]</math> і <math>[\tau]</math> — дапушчальныя нармальнае і датычнае напружанне, бяспечныя для трываласці дэталі. == Прыкладное прымяненне == Забеспячэнне трываласці [[Машына|машын]], апаратаў і канструкцый ажыццяўляецца наступным чынам. На стадыі іх праектавання вырабляецца разліковая або эксперыментальная ацэнка магчымасці развіцця ў апорных элементах праектаваных канструкцый працэсаў разбурэнняў розных тыпаў: стомленаснага, крохкага, квазістатычнага, разбурэння з прычыны ползучесть матэрыялу, [[Карозія|карозіі]], зносу ў працэсе эксплуатацыі і т. п. Пры гэтым павінны быць разгледжаны ўсе магчымыя ва ўмовах эксплуатацыі канструкцыі, вядомыя на дадзены момант механізмы разбурэння матэрыялу, з якога выкананы яе апорныя элементы. Для зноў ствараемага класа машын або апаратаў названыя механізмы разбурэння выяўляюцца на стадыі навукова-даследчага цыклу праектавання. З кожным з такіх механізмаў разбурэння звязваецца пэўны крытэрый трываласці — тая ці іншая характарыстыка фізічнага стану матэрыялу элементаў машын і апаратаў, якая вызначаецца разліковым або [[Эксперымент|эксперыментальным]] шляхам. Для кожнага з крытэраў трываласці матэрыялу канструкцыі эксперыментальна вызначаюцца яго гранічныя значэння. Па гранічным значэнняў далей вызначаюцца дапушчальныя значэння гэтых крытэрыяў. Апошнія вызначаюцца, як правіла, шляхам дзялення гранічных значэнняў крытэрыю трываласці на адпаведны каэфіцыент запасу трываласці. Значэнні каэфіцыентаў запасу трываласці прызначаюцца на аснове вопыту эксплуатацыі з улікам ступені адказнасці праектаванай канструкцыі, разліковага тэрміну яе эксплуатацыі і магчымых наступстваў яе разбурэння. Значэнні каэфіцыентаў запасу трываласці для розных механізмаў разбурэння розныя. Пры разліку па дапушчальных напружаннях яны змяняюцца, як правіла, у дыяпазоне значэнняў ад 1,05 (пры забеспячэнні трываласці элементаў лятальных апаратаў, якія маюць кароткі жыццёвы цыкл і не прызначаных для транспарціроўкі людзей) да 6 (пры забеспячэнні трываласці [[Трос|трасоў]], якія выкарыстоўваюцца ў канструкцыях пасажырскіх [[Ліфт|ліфтаў]]). Пры разліку па дапушчальнаму ліку цыклаў нагружэння могуць выкарыстоўвацца істотна вялікія значэнні гэтых каэфіцыентаў. Разлік найбольш адказных і энерганасычаных канструкцый машын і апаратаў рэгламентуецца галіновымі нормамі і стандартамі. Па меры назапашвання вопыту эксплуатацыі, развіцця метадаў даследавання фізічнага стану канструкцый і ўдасканалення метадаў забеспячэння трываласці гэтыя нормы і стандарты перыядычна пераглядаюцца. === Разбурэнні === Крохкае і глейкае разбурэнне маюць розныя віды разбуранай паверхні. Характар дэфектаў дае паняцце, якога роду разбурэнне мае месца. Пры крохкім разбурэнні паверхня надломленая. Пры глейкім разбурэнні паверхня нацягнута. ''Глейкасць разбурэння'' — гэта адноснае павышэнне расцягвальных высілкаў у вусце расколіны пры пераходзе яе ад стабільнай да нестабільнай стадыі росту.<ref>[http://www.gp-confa.ru/u5.php Глейкасць разбурэння]</ref> Глейкасць разбурэння цесна звязана з паказчыкамі трываласці матэрыялу. Павелічэнне трываласці суправаджаецца зніжэннем пластычнасці і глейкасці разбурэння. Гэта тлумачыцца тым, што ў высокатрывалых матэрыялах малая [[энергія]], паглынаецца пры разбурэнні, узровень якой вызначаецца велічыней пластычнай дэфармацыі ў вяршыні расколіны. Для высокатрывалых матэрыялаў эфект павелічэння трываласці істотна перакрываецца зніжэннем пластычнасці, у выніку чаго глейкасць разбурэння памяншаецца. Матэрыялы сярэдняй і нізкай трываласці пры пакаёвай [[Тэмпература|тэмпературы,]] звычайна маюць больш высокія значэнні, чым высокатрывалыя. З паніжэннем тэмпературы трываласць расце і пры пэўных умовах паводзіны матэрыялу сярэдняй і нізкай трываласці становіцца такім жа, як у высокатрывалага матэрыялу пры пакаёвай тэмпературы. Пры нізкіх тэмпературах выпрабаванне глейкасці разбурэння можна праводзіць на узорах меншых памераў. == Мяжа трываласці == Дынамічная мяжа трываласці ёсць парогавая велічыня пераменнага механічнага напружання (напрыклад, пры ўдарным уздзеянні), перавышаючы якую пераменнае механічнае напружанне разбурыць цела з канкрэтнага матэрыялу. == Сучасныя метады разліку == Для разліку напружана-дэфармаванага стану канструкцыі і вызначэння яе трываласці прымяняюцца сучасныя навукаёмістыя тэхналогіі — сістэмы камп'ютэрнага інжынернага аналізу, заснаваныя на ўжыванні сеткавых метадаў рашэння задач [[Матэматычная фізіка|матэматычнай фізікі]]. У цяперашні час адным з найбольш эфектыўных і ўніверсальных метадаў гэтага класа з'яўляецца метад канчатковых элементаў (МКЭ). Найбольш распаўсюджаныя сістэмы КЭ аналізу: ANSYS — універсальная сістэма КЭ аналізу з убудаваным прэ-/пастпрацэсарам; [http://www.mscsoftware.ru/products/nastran MSC.Nastran] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130207123647/http://www.mscsoftware.ru/products/nastran |date=7 лютага 2013 }} — універсальная сістэма КЭ аналізу з прэ-/пастпрацэсарам; [http://www.3ds.com/ru/products/simulia/ ABAQUS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130517091315/http://www.3ds.com/ru/products/simulia/ |date=17 мая 2013 }} — універсальная сістэма КЭ аналізу з убудаваным прэ-/пастпрацэсарам; [http://www.nenastran.ru NEiNastran] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161002214559/http://www.nenastran.ru/ |date=2 кастрычніка 2016 }} — універсальная сістэма КЭ аналізу з прэ-/пастпрацэсарам FEMAP; NX Nastran — універсальная сістэма КЭ аналізу з прэ-/пастпрацэсарам FEMAP. == Гл. таксама == * [[Гнуткасць стрыжня]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.rabus.ru/Gordon/CHAPT_12/CHAPT_12.HTM Джэймс Гордан «Канструкцыі, або чаму не ламаюцца рэчы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080609035154/http://www.rabus.ru/Gordon/CHAPT_12/CHAPT_12.HTM |date=9 чэрвеня 2008 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Уласцівасці матэрыялаў]] [[Катэгорыя:Супраціўленне матэрыялаў]] 7rlk5999t1r8ilcw37gtmdfjjzrhxne Тан (напой) 0 349358 5170435 5126456 2026-07-24T14:55:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170435 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Тан}} {{страва}} '''Тан''' ({{lang-hy|Թան}}) — [[Кісламалочныя прадукты|кісламалочны]] напой, які гатуюць з [[Каровіна малако|каровінага]] або [[Каза хатняя|казінага]] [[малако|малака]] з [[закваска]]й [[дрожджы|дражджамі]], [[балгарская палачка|балгарскай палачкай]] і тэрмафільным [[стрэптакок]]ам, а таксама з дабаўкай падсоленай вады. Шырока распаўсюджаны ў [[Закаўказзе|Закаўказзі]], дзе яго традыцыйна гатуюць з [[мацун]]а<ref>Константин Сардовский [https://web.archive.org/web/20130101042323/http://www.business-magazine.ru/markets/manufacturing/pub272480 Варварский напиток] // Бизнес-журнал № 15 от 01 Августа 2006 года.</ref>. Па рэцэптуры падобны да [[Айран (напой)|айрану]]. == Гл. таксама == * [[Жэнгялоў хац]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Малочныя прадукты}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кісламалочныя прадукты]] [[Катэгорыя:Азербайджанская кухня]] [[Катэгорыя:Армянская кухня]] [[Катэгорыя:Іранская кухня]] h3sm7tgmb4afvq9pa9t1a89hk30svuw Оркі 0 350113 5170609 4922876 2026-07-24T21:38:50Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170609 wikitext text/x-wiki [[Файл:Savage Orc by farmerownia.jpg|міні]] '''Оркі''' ({{Lang-en|Orcs}}) — істоты ў казках народаў Заходняй Еўропы і ў сучасных творах жанру [[фэнтэзі]]. Оркі маюць вялікае падабенства з [[Гобліны|гоблінамі]] і ўваходзяць у лік «стандартных» відаў істот у фэнтэзі. == Орк у Базыля Джамбатысты == У сусветнавядомага казачніка Базыля Джамбатысты з Неапаля, які жыў у XVII стагоддзі, у кнізе «Казка казак, ці Забава для малых дзяцей» чытаем наступнае апісанне орка: <blockquote>І прыйшоў да падножжа гор, ды такіх высокіх, што з аблокамі гулялі ў чахарду, хто каго вышэй. І тут, на каранях таполі, каля вусця пячоры, высечанай у скале, сядзеў орк; і — матухна мая — які ж ён быў страшны! Быў ён маленькага росту і пачварны целам, з галавой больш індзейскага гарбуза. Твар у гузах, зрослыя бровы, вочы касыя, пляскаты нос, ноздры — як дзве дзіркі ў прыбіральным месцы, рот — як млын, з двума ікламі даўжынёй да каленяў, грудзі валасатыя, рукі — як ткацкае {{нп3|Матавіла (прылада)|матавіла|pl|Motowidło}}, крывыя ногі, а ступні шырокія, як гусіныя лапы. А калі сцісла, падобны ён быў на дэмана, як малююць на карцінах, дзе яго архангел Міхаіл кап’ём паразіў, на агароднае пудзіла, на соннае насланнё, на злы прывід, што словамі немагчыма апісаць, а хіба толькі сказаць, што ён навёў бы дрыжыкі на Роланда, нагнаў жаху на Скандэрбега і прымусіў бы збляднець самага адпетага вясковага драчуна.</blockquote> == Паходжанне слова == У жанр фэнтэзі оркаў увёў [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джон Толкін]] у рамане «[[Уладар Пярсцёнкаў|Уладар кольцаў]]». Сам Толкін сцвярджаў, што ўзяў слова «orc» са 112 верша сярэднявечнай паэмы «[[Беавульф|Бэўвульф]]», дзе ёсць слова «orcneas» — «Падводныя пачвары»<ref>[http://norse.ulver.com/src/other/beowulf/ Двухмоўны тэкст «Беавульф», на старажытнаанглійскай і рускай] (пераклад В. Ціхамірава, увядзенне і заўвагі па выданні ''Беовульф. Старшая Эдда. Песнь о Нибелунгах/ Библиотека всемирной литературы, т. 9 / пер. с древнеанглийского В. Тихомирова, А. Корсуна, Ю. Корнеева. — М.: Художественная литература, 1975.''</ref> (слова з’яўляецца {{нп3|Гапакс|гапаксам|ru|Гапакс}} паэмы, трактоўкі яго сэнсу і этымалогіі разыходзяцца: паводле некаторых з іх частка ''-neas'' адбываецца ад гоцкага ''naus'' або старанарвежскага ''nár'', якія азначаюць «труп» і «мярцвяк»<ref>J. R. R. Tolkien, scholar and storyteller: Essays in Memoriam, Mary Salu, Robert T. Farrell (eds.).</ref>, або ад старажытнаанглійскага ''-né'', вытворнага ад ''nebbed'' — «мярцвяк на ложку»<ref>P. K. Brehaut.</ref>). У пазнейшых лістах і некаторых неапублікаваных працах Толкін пісаў гэтае слова як «ork». {{арфаграфія}} Класік [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскай]] дзіцячай літаратуры [[Лаймэн Фрэнк Баўм]] увёў у свае творы аб краіне Оз нязлых істот Оркаў (у арыгінале — the Orks), якія выглядаюць экстравагантна і лётаюць. Па словах Орка, які знаёміцца з галоўнымі героямі, ён жыве ў сваёй уласнай краіне Оркініі (у арыгінале — Orkland). Ён дапамагае героям, перавозячы іх на сабе па небе. У прыватнасці, пра гэта можна прачытаць у аповесці «Страшны з краіны Оз», апублікаванай яшчэ ў [[1915]] г. Оркамі ў Англіі называлі нарманаў. Даслоўна ''орк'' азначае ''чужаземец, які нясе зло і смерць'' (гл. паэму «Бітва пры Гасцінгсе»)<ref>Дакументальны тэлефільм «1066».</ref>. У старажытнарымскай міфалогіі [[Аід|Орк]] (Orcus) — адно з імёнаў Аіда, бога апраметнай<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_myphology/862/Орк Орк // Міфы народаў свету]. Гл. рэд. С. А. Токараў. — М.: Савецкая энцыклапедыя, 1980.</ref><ref>''М. Корш.'' [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_myphology/862/Орк Кароткі слоўнік міфалогіі і старажытнасцяў]. — Изд. А. С. Суворина. — СПб., 1894.</ref><ref>''В. Д. Гладкі.'' Старажытны свет. Энцыклапедычны слоўнік у 2-х тамах. — М.: Центрполиграф, 1998.</ref><ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_myphology/862/Орк Орк // Слоўнік духаў і багоў германа-скандынаўскай, егіпецкай, грэцкай, ірландскай, японскай міфалогіі, міфалогій індзейцаў мая і ацтэкаў]</ref><ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/84583 Энцыклапедычны слоўнік]. — 2009.</span></ref><ref>''[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/61997/Аид Аід]'' — артыкул з [[Вялікая савецкая энцыклапедыя|Вялікай савецкай энцыклапедыі]]</ref>. Па распаўсюджанай версіі, англійскае ''orcneas'' можа быць звязана з лацінскім ''orcus'', хоць Толкін выказваў сумневы ў гэтым. == Оркі Серадзем’я == Оркі Серадзем’я былі злосным народам, які падпарадкоўваўся [[Саўран|Цёмнаму Уладару]], і складалі яго орды. Гэта былі цемнаскурыя істоты з ростам сярэднестатыстычнага мужчыны, створаныя з самых крыважэрных жывёл і закатаваных [[Мелькар]]ам [[Эльфы|эльфаў]]. Пры іх стварэнні Цёмны Уладар — [[Моргат]] — дапусціў памылку, фатальную для оркаў і [[Троль|троляў]]. Іх стварэнне адбывалася ў цемры, таму оркі, хоць, у адрозненне ад троляў, і не камянеюць, але моцна слабеюць пры святле. Пасля гэты недахоп быў выпраўлены [[Саруман]]ам, які стварыў разнавіднасць — [[Оркі (Міжзем’е)|урук-хай]]. == Сучасны тыпаж оркаў == У далейшым оркі сталі папулярныя ў раманах фэнтэзі і гульнях, пабудаваных на іх аснове, часцяком як адрозны ад гоблінаў від. Традыцыйнае апісанне орка ў сучасных творах фэнтэзі прыкметна адрозніваецца ад гоблінаў Толкіна і бярэ свой пачатак, галоўным чынам, з правілаў настольных гульняў [[Dungeons & Dragons|D&D]] і Warhammer (прычына зялёнага колеру). Оркаў апісваюць як высокіх, моцных, ваяўнічых істот з аліўкава-зялёнай скурай, вялікімі ікламі і плоскімі, як у малпаў, насамі<ref>Зялёны колер скуры — прамое запазычанне з ладу оркаў сусвету Warhammer.</ref>. Іх часта надзяляюць [[Варвары|варварскай]] культурай і стэрэатыпнай атрыбутыкай [[Вікінгі|вікінгаў]] або качавых народаў (напрыклад, [[Гуны|гунаў]] або [[Манголы|манголаў]]), часта ў спалучэнні з элементамі культуры [[Індзейцы|індзейцаў]]. У большасці выпадкаў оркі маюць моцны целасклад і добра развітую мускулатуру. Традыцыйна оркі выступаюць як антаганісты [[Эльфы|эльфаў]], ім прыпісваюцца розныя негатыўныя характарыстыкі: крыважэрнасць, прыдуркаватасць, ваяўнічасць, падступства, вераломнасць, схільнасць да канібалізму і г. д. У некаторых сэтынгах, такіх як «Готыка», оркі — антаганісты людзей. У большасці выпадкаў небяспека, якая зыходзіць ад оркаў, заключаецца ў іх колькасці, сіле і лютасці, а не ў вайсковым уменні. Армія оркаў часцей за ўсё ўяўляе сабой дрэнна арганізаваную, хаатычную сілу. Камандзіры оркаў часта апісваюцца як моцныя харызматычныя лідары, але дрэнныя [[Стратэгія|стратэгі]]. У апошні час, як у літаратуры жанру фэнтэзі, так і ў [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульнях]], стэрэатып оркаў як «монстраў» часта парушаецца, і гэты від паўстае ў больш станоўчым святле. У гульнях серыі «Алоды», The Elder Scrolls оркі выступаюць як дастаткова прыязныя істоты, не адрозныя маральна ад іншых відаў, за іх таксама можна гуляць, хоць яны па-ранейшаму маюць варварскую культуру і атрыбутыку. Ў сусвеце Lineage II оркі — від з буйнымі памерамі (на галаву вышэй за чалавека), шэра-зялёнай скурай, незвычайнай сілай, але не занадта спрытны. У літаратуры оркі ўпершыню выступілі як станоўчыя героі ў орачым цыкле раманаў Стэна Нікалса. === У гульнях серыі Might & Magic === Асаблівы, нестандартны вобраз оркаў створаны ў другой, чацвёртай гульнях серыі Heroes of Might and Magic, а таксама ў гульнях Might and Magic II: Gates to Another World і Might and Magic IV: Clouds of Xeen. Там оркі выведзеныя ў абліччы выродлівых свінападобных гуманоідаў. У астатніх жа гульнях «геройскай» серыі оркі выглядаюць па-рознаму: у Heroes of Might and Magic III яны маюць цалкам традыцыйны выгляд і зялёную скуру; у Heroes of Might and Magic V яны з’яўляюцца незалежным відам істот з нядрэнным складам розуму, маюць аранжавую або карычневую скуру і пазіцыянуюцца як паўлюдзі-паў[[дэман]]ы. Акрамя таго, культура гэтых оркаў нагадвае [[Цюркі|цюркскую]] і [[Манголы|мангольскую]] культуры. І оркі тут паўстаюць у выглядзе самых заклятых ворагаў дэманаў і з’яўляюцца, у цэлым, станоўчымі персанажамі<ref>Паводле гэтай гульні, оркі з’явіліся ў выніку скрыжавання людзей і дэманаў.</ref>. У гульні Heroes of Might and Magic V: Tribes of the East распавядаецца аб паходжанні оркаў. Пад час вайны з дэманамі ў горадзе Шахібдыя ў злачынцаў улівалі кроў дэманаў, каб стварыць расу воінаў-[[Рабства|рабоў]]. Калі вайна скончылася, оркаў зрабілі рабамі, але мудры орк Куньяк разам з шаманам Бату здолелі вызваліцца з кайданоў «Сталёвых Мужоў» і заснавалі сваё [[племя]]. Яго нашчадак Курак працягнуў справу продка: вызваліў астатніх оркаў-рабоў і знішчыў горад [[Герцаг]]ства Варона. Пры новым [[Хан (тытул)|хане]] Готае яны аб’ядналіся з іншымі расамі Асхана і выбілі ненавісных усім дэманаў. У гульні Might & Magic Heroes VI оркі граюць тую ж ролю, што і ў папярэдняй гульні серыі, пры гэтым з’яўляючыся вернымі сябрамі герцагства Грыфона. У гэтай гульні культура оркаў створана на аснове ацтэкскай, магчыма, з-за іх пражывання на выспах у джунглях. Асабліва ярка гэта выяўляецца ў абліччы Снаходцаў і Воінаў-Ягуараў. У Might and Magic: Heroes VII оркі зноў вяртаюцца ў якасці гульнявой фракцыі. Іх роля аналагічная той, што была ў Heroes VI. Але ў гэты раз з’яўляецца новая іх разнавіднасць — «Пустынныя оркі», якія вандруюць па пустыні Сахаара на поўдзень ад краіны чараўнікоў. Гэтыя оркі створаны пад уплывам арабскай і бедуінскай культуры (цюрбан на галовах ваяроў, атрыбуты абароны ад спякоты, закрываюць твар вэлюмам і г. д.). Такім чынам на дадзены момант у абноўленай сусвету Heroes of Might and Magic існуе тры разнавіднасці оркаў: Стэпавыя, якія пражываюць на прасторах Ранаара; Астраўныя, якія жывуць на архіпелагу Пао; і Пустынныя, вандроўныя па пясках Сахаары. === У сусвеце Warcraft === [[Файл:Orc grunt by Lucas Salcedo.jpg|міні]] У гульнях Warcraft: Orcs & Humans і «[[Warcraft II: Tides of Darkness]]» оркі прадстаўлены як бязлітасныя монстры, апантаныя ідэяй захопу свету Азерот. Яны ўступаюць у разлютаваную вайну з Альянсам, які спрадвечна жыве ў Азероте. У абедзвюх гульнях оркам у пачатку спадарожнічае поспех, але ў канцы яны церпяць канчатковы разгром. У [[Warcraft III: Reign of Chaos]] пазнаецца, што оркі былі спакушаны і паняволены дэманічным Палаючым Легіёнам, які выкарыстаў іх як марыянетак для знішчэння Азерота. Оркі першапачаткова з’яўляюцца высакароднай расай, якая мае свае законы, асновы і правілы. І яны, адраджаючы свой высакародны пачатак, вызваляюцца ад згубнага ўплыву Легіёна. Пачынаючы з гэтай гульні, оркі робяцца станоўчымі персанажамі. Характэрна, што ў Warcraft III некаторыя лідары оркаў (майстры мячоў) нагадваюць [[Самурай|самураяў]] і нават носяць імёны, падобныя на [[Японія|японскія]] (Самуро, Гэндзюрос, Дзюбей). У World of Warcraft оркі прапануюцца гульцу ў якасці адной з рас, за якія можна гуляць. == Гл. таксама == * Оркі (Warhammer 40,000) * [[Гобліны]] * [[Троль|Тролі]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Цюленяў. П.'' [http://www.mirf.ru/Articles/art200.htm Бестыярыюм. Оркі і гобліны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090301170247/http://www.mirf.ru/Articles/art200.htm |date=1 сакавіка 2009 }} // Свет фантастыкі. — № 6; лютага 2004. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міфічныя істоты]] [[Катэгорыя:Расы Серадзем’я]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя расы]] 4il6iqi2gb8w5vq6xeb5xe3u2t9xuz0 Татары ў Канадзе 0 352640 5170525 4933668 2026-07-24T17:31:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170525 wikitext text/x-wiki '''Татары ў Канадзе''' — канадскія грамадзяне [[Татары|татарскага]] паходжання, якія пражываюць у [[Канада|Канадзе]]. Паводле перапісу 2011 года было 2&nbsp;850 канадцаў, якія сцвярджалі, што яны маюць татарскае паходжанне<ref name="Statistics Canada"><cite class="citation web">Статыстыка Канада. [http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=1118296&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 "2011 Нацыянальнае абследаванне хатніх гаспадарак: дадзеныя табліц"]<span class="reference-accessdate"></span></cite></ref>. Большасць з іх (1&nbsp;245<ref name="censusontario">{{Cite web|url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=35&Table=2&Data=Count&StartRec=1&Sort=3&Display=All|author=[[Statistics Canada]]|title=Ethnocultural Portrait of Canada|accessdate=11 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107051205/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=35&Table=2&Data=Count&StartRec=1&Sort=3&Display=All|archivedate=7 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> — 2&nbsp;000<ref name="tatarsincanada">{{Cite web|url=http://tatar.yuldash.com/228.html|author=The Tatar Gazette|title=Tatars in Canada|accessdate=11 February 2014|archive-date=12 кастрычніка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012093121/http://tatar.yuldash.com/228.html|url-status=dead}}</ref>) жывуць у [[Таронта]], [[Антарыа (правінцыя)|Антарыё]]. Кожны год група татарскіх актывістаў арганізуе [[Сабантуй]] фестываль у [[Манрэаль|Манрэалі]], які аб'ядноўвае татараў і прадстаўнікоў іншых [[Цюркі|цюркскіх]] дыяспар з усіх куткоў краіны.<ref name="tatarsincanada"/> == Вядомыя татарскія канадцы == * Дар'я Гаязава<ref>{{Cite web|url=http://sport.business-gazeta.ru/article/83001/|title=Дневник Олимпиады: пять главных событий второго соревновательного дня|access-date=30 лістапада 2016|archive-date=22 мая 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140522160212/http://sport.business-gazeta.ru/article/83001/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://islam-portal.ru/novosti/104/4592/|title=Спортсмены-татары на Олимпиаде в Сочи}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://tatarmtl.org/ Манрэальская татарская асацыяцыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161104122504/http://www.tatarmtl.org/ |date=4 лістапада 2016 }} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Народы Канады]] r4o8nwdcc06c7jrcghs1m5553iiqncn Таццяна Пятроўна Барысюк 0 353275 5170559 5155435 2026-07-24T19:34:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170559 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Барысюк}} {{Пісьменнік | Імя = Таццяна Барысюк | Арыгінал імя = | Фота = БарысюкТаццяна.jpg | Шырыня = 200пкс | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Гады актыўнасці = з 1993 | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = 1993 год, часопіс «[[Першацвет (1992)|Першацвет]]» | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Таццяна Барысюк''' (нар. {{Датанараджэння|18|10|1971}}, [[Мінск]]) — беларуская паэтка, крытык, літаратуразнаўца, перакладчыца і празаік. Вядучая шэрагу паэтычна-музычных вечарын «Таццянін дзень»<ref>{{артыкул|аўтар= Вінарская І.|загаловак= Таццянін дзень святкавала сталічная бібліятэка імя Талстога |спасылка= |выданне= [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]|тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год= 5 лютага 2021|выпуск= 5110|нумар= 5|старонкі= 15}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Вінарская І. |загаловак=Таццянін дзень прывітала сталічная бібліятэка імя Талстога |спасылка=https://www.nslowa.by/2021/02/09/tatstsyanin-dzen-pryvitala-stalichnaya-bibliyateka-imya-talstoga/ |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып=газ. |месца=Ліда |выдавецтва= |год=9 лютага 2021 |выпуск=1520 |нумар=5 |старонкі=7 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240212170319/https://www.nslowa.by/2021/02/09/tatstsyanin-dzen-pryvitala-stalichnaya-bibliyateka-imya-talstoga/ |archivedate=12 лютага 2024 }}</ref> і вечарыны «Містыка лічбаў» у паэтычным тэатры [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Арт. С]]<ref>{{артыкул |аўтар=Вінарская І.|загаловак=Прывітанне ад Таццян для «Беларускай хаткі» |спасылка=https://www.nslowa.by/2020/02/18/pryvitanne-ad-tatstsyan-dlya-belaruskaj-hatki/ |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова ]] |тып=газ. |месца= |выдавецтва=[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] |год=12 лютага 2020 |выпуск=1470 |нумар=7 |старонкі=3 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200303102858/https://www.nslowa.by/2020/02/18/pryvitanne-ad-tatstsyan-dlya-belaruskaj-hatki/ |archivedate=3 сакавіка 2020 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://novychas.by/kultura/taccjanin-dzen-u-belaruskaj-hatcy |title=Таццянін дзень у «Беларускай хатцы» |author=[[Алег Грушэцкі|Грушэцкі А.]] |date=24 студзеня 2020 |publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]] |accessdate=2 сакавіка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200203033349/https://novychas.by/kultura/taccjanin-dzen-u-belaruskaj-hatcy |archivedate=3 лютага 2020 |url-status=live }}</ref>. Навуковы супрацоўнік аддзела ўзаемасувязей літаратур у «[[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтры даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]». == Біяграфія == [[Файл:Таццянін дзень.jpg|thumb|right|300px|Вядучая паэтычна-музычнай вечарыны «Таццянін дзень» Таццяна Барысюк (2020 г.).]] Паходзіць з творчай сям’і, з’яўляецца дачкой беларускага рускамоўнага паэта Пятра Пятровіча Барысюка (1938—2001) Навучалася ў мінскіх школах № 138, 149. З 1986 па 1990 гг. вучылася ў мінскім педвучылішчы № 1. У 1995 г. скончыла [[Філалагічны факультэт БДУ|філфак БДУ]]. У 2001 г. скончыла аспірантуру Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі, дзе цяпер працуе навуковым супрацоўнікам у аддзеле ўзаемасувязей літаратур<ref name="kamunikat">{{cite web| author =| date =| url =http://kamunikat.org/Barysiuk_Tacciana.html | title =Таццяна Барысюк |publisher =[[Kamunikat.org]]| accessdate = 10 снежня 2016}}</ref>. З 2004 г. сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]<ref name="kamunikat" />. З 2004 па 2007 г. вучылася ў [[Беларускі Калегіюм|Беларускім Калегіюме]] на аддзяленні філасофіі і літаратуры. З 2003 г. — сябра суполкі «Літаратурны квартал» (заснавана пры газ. «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]»; з 2004 г. — «Літаратурнае прадмесце»). Удзельніца [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Паэтычнага тэатра «Арт. С»]]. З 2018 года — сябра літаратурнага клуба «Экватар». Дэбютавала як паэт і крытык 1993 г. у часопісе «[[Першацвет (1992)|Першацвет]]». Публікавалася ў анталогіі «Агледзіны», альманахах «Панядзелак», «Літаратурны квартал», «Дзень паэзіі-2005», у часопісах «Першацвет», «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]», «Крыніца», «[[Беларуская думка (1991)|Беларуская думка]]», «[[Полымя (1922)|Полымя]]», «[[Беларусь (1944)|Беларусь]]», газеце «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]» і іншых выданнях<ref name="СБП">{{cite web | url =http://lit-bel.org/by/friends/b/166.html | title =Барысюк Таццяна Пятроўна | publisher =[[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюз беларускіх пісьменнікаў]] | accessdate =10 снежня 2016 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20180411005723/http://lit-bel.org/by/friends/b/166.html | archivedate =11 красавіка 2018 | url-status =dead }}</ref>. Аўтар 5 аб’ёмных навуковых прац і больш за 170 крытычных і літаратуразнаўчых публікацый{{Sfn|Грушэцкі|2024|с=5}}, сярод якіх рэцэнзіі, артыкулы, творчыя партрэты і даклады на канферэнцыях па сучаснай беларускай паэзіі<ref name="СБП" />. Таццяна Барысюк з’яўляецца вынаходніцай новай цвёрдай формы ў паэзіі — «залатое сячэнне» (13-радковая форма верша)<ref>{{cite web| author =Алег Грушэцкі| date =2022-01-27| url =https://novychas.online/kultura/taccjanin-dzen-u-notna-muzycznaj-biblijatecy | title = Таццянін дзень у нотна-музычнай бібліятэцы|publisher =Новы Час| accessdate = 2022-10-23}}</ref><ref>{{cite web |url=https://novychas.online/kultura/farby-i-melodyi-voseni |title= Фарбы і мелодыі восені |author=Алег Грушэцкі |date= 2022-10-2 | publisher= Новы Час|accessdate=2022-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221022191331/https://novychas.online/kultura/farby-i-melodyi-voseni |archivedate= 2022-10-22}}</ref>. Частка вершаў Таццяны Барысюк перакладзена на рускую мову («Моим читателям»; «Почему нашу Русь называют Белою?»; «Советы Лилит»; «Хмурым утром проснувшись» і інш.)<ref>Борисюк,Т. Моим читателям; Почему нашу Русь называют Белою?..; Советы Лилит; Хмурым утром проснувшись…: стихотворения / Т. Борисюк; пер. Елены Софрыгиной // Софрыгина, Е. С. Всё, что люблю: стихотворения и переводы / Е. С. Софрыгина. — Богданович: Литературный музей Степана Щипачёва, 2014. — 108 с. — С. 94-103.</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Оксаны Ярошёнок |загаловак=Борисюк,Т. Истина в весне: поэзия / Т. Борисюк; пер. Оксаны Ярошёнок |спасылка= |мова=ru |выданне=[[Нёман (1945)|Нёман]] |тып=часопіс |год=2014 |нумар= 9|старонкі= 91–92}}</ref>. == Водгукі == Беларускі крытык і літаратуразнаўца акадэмік [[Уладзімір Васільевіч Гніламёдаў|Уладзімір Гніламёдаў]] назваў кнігу вершаў «Аўтапартрэт» Таццяны Барысюк сярод дзесяці лепшых кніг, выдадзеных у 2002-м годзе<ref>{{артыкул|аўтар= Гніламёдаў, У.В.|загаловак=“Кніг магло б быць болей…” / У.В. Гніламёдаў / Пришёл, увидел. Прочитал: Рейтинг итогов литературного [2002-го] года |спасылка=http://www.sb.by/articles/prishel-uvidel-prochital.html |выданне= [[Советская Белоруссия|Советская Белоруссия. Беларусь сегодня]]|тып= газета|месца=Мн. |выдавецтва= Адміністрацыя Прэзідэнта РБ|год= 16 студзеня 2013 |нумар= 8|старонкі= 5}}</ref>. == Узнагароды == * 2011 год — 1 месца ў літаратурным конкурсе «Песня натхнення» у [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Доме-музеі Якуба Коласа]] (за верш «Трайны санет пра вечнае каханне»)<ref>{{cite web |url=http://www.yakubkolas.by/ru/114/122/168/ |title=Песня натхнення ў Доме Коласа 2011 |date=11 лютага 2011 |publisher=[[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Дом-музей Я. Коласа]] |accessdate=11 снежня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160902204037/http://yakubkolas.by/ru/114/122/168/ |archivedate=2 верасня 2016 |url-status= }}</ref>. * 2021 год — 1 месца ў творчым конкурсе «Песня сэрца» ў [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Доме-музеі Якуба Коласа]] (за нізку вершаў «Платанічнае каханне»)<ref>{{cite web |url=http://kolasmuseum.by/be/novyya-videa-na-nashym-kanale/uznagarodzhanne-peramozhcy |title=Узнагароджанне пераможцы |date=17 лютага 2021 |publisher=[[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа]] |accessdate=2021-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429164527/http://kolasmuseum.by/be/novyya-videa-na-nashym-kanale/uznagarodzhanne-peramozhcy |archivedate=29 красавіка 2021 |url-status=dead }}</ref>. * 2021 год — Ганаровая грамата ад «[[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальная акадэміі навук Беларусі]]» за плённую навукова-асветніцкую дзейнасць, папулярызацыю дасягненняў беларускіх літаратуразнаўцаў у сродках масавай інфармацыі і ў сувязі з 90-годдзем з дня заснавання [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы]]. * 2026 год — грамата [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|ЦДБКМЛ НАН Беларусі]] «за навукова асветніцкую дзеяйнасць, папулярызацыю беларускай літаратуры, і ў сувязі з 95-годдзем з дня заснавання Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы». == Бібліяграфія == === Кнігі === * {{кніга|аўтар = Барысюк Т. |загаловак =Аўтапартрэт |спасылка =http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=13386 |месца = Мн.|выдавецтва = Тэхнапрынт|год = 2002|старонак =180 |isbn =985-464-240-2 |тыраж =500 }} === Проза === * Спружына жыцця [Абразок] // [[Чырвоная змена]], 1993, 21 верасня. С. 3. * Барысюк, Т. П. Каханне да двайніка, або Амаль галівудскія гісторыі (аповесць-інтэрв’ю) / Т. П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. — Вып. 9 (11). — Мінск: Ковчег, 2020. — 335 с. — С. 41—53. * Барысюк, Т. «Мая прынцэса» (авантурна-прыгодніцкая аповесць), «Пяцьдзясят наложніц і адна роднасная душа» (смс-апавяданне), «Аблом» (апавяданне-дыялог аб адным расчараванні) // Літаратурны экватар. 2021. Выпуск № 10 (12). С. 23—42. * Барысюк, Т. Пошукі неўміручасці (казка-канферэнцыя) // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). — Мінск: Ковчег, 2022. — 311 с. — С. 46-51. * {{артыкул|аўтар=Барысюк Т. |загаловак=Навагоднія адчуванні |спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/09-2023.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год=3 сакавіка 2023|выпуск= |нумар= 9|старонкі=9}} === У зборніках === * {{кніга|аўтар = |частка =Дванаццаць подзвігаў пацучыхі Дусі|загаловак = [[Нявеста для Базыля|Нявеста для Базыля: казкі]] |спасылка = |адказны =уклад. [[Аксана Спрынчан|А. Спрынчан]] |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2017 |старонкі =37—51 |старонак = 214|серыя =Беларуская аўтарская казка |isbn = 978-985-02-1803-2 |тыраж =1200 }} === Супольныя зборнікі паэзіі ў суаўтарстве === * «Літаратурны квартал» (2003) * «Дзень паэзіі 2005» * «Свет на дваіх» (2006) * «Літаратурнае прадмесце» (2012) * «Мы — маладыя» (2012) * «За всё Создателю спасибо» (2018) === Паэзія (абранае) === * Барысюк, Т. Трыялет // Першацвет. 1993. № 4. С. 3. * Барысюк, Т. Вершы // Першацвет. 1993. № 7. С. 39-41. * Барысюк, Т. Вершы // Першацвет. 1994. № 5. С. 19-22. * Барысюк, Т. Вершы // Першацвет. 1995. № 5. С. 81-84. * Барысюк, Т. Вершы // Малад. 1995. № 8. С. 3-5. * Барысюк, Т. З цыкла «Мацярынства»; З цыкла «Начныя іерогліфы з-пад падушкі»: вершы / Т.Барысюк // [[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]. — 1998. — № 9. — С. 57—59. * Барысюк, Т. Вершы // ЛіМ. 1999. 2 ліп. (№ 26). С. 12. * Барысюк, Т. Ты помніш?..: верш // Крыніца. 1999. № 10 (56). С. 115. * Барысюк, Т. У бездань сэрца правал небяспечны: Акраліст; Акрасанет / Т.Барысюк // Мінская праўда. — 1999. — 9 кастрычніка. — С. 4. * Барысюк, Т. Загадкі акравершаў: Акраэлегія; Акрапраклён / Т.Барысюк // Цэнтральная. — 1999. — 5 лістапада. — С. 3. * Барысюк, Т. Вершы // Маладосць. 2000. № 2. С. 79—83. * Барысюк, Т. Містыка існавання: вершы / Т.Барысюк // [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]. — 2001. — 9 лістапада (№ 45). — С. 8. * Барысюк, Т. З нізкі “Маланкавы боль”: вершы // Беларуская думка. 2003. № 3. С. 174-175. * Барысюк, Т. Элегія кветак (вянок паўсанетаў); Віхрысты вятрыска…: вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2003. — 11 красавіка. — С. 13. * Барысюк, Т. Каханне рэальнае і фантомнае // Полымя. 2003. № 7. С. 77-80. * Барысюк, Т. Трайны санет пра вечнае каханне / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2003. — 26 верасня. — С. 13. * Барысюк, Т. [Фігурныя хоку і танка] / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2004. — 30 красавіка. — С. 8. * Барысюк, Т. Адно адному – мрояў цені…: вершы // Маладосць. 2004. №6. С. 3-5. * Барысюк, Т. Модніца (санет); Стыхіі танцаў : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2005. — 30 верасня. — С. 8. * Барысюк, Т. Уратую чароўнасць натхнення: вершы // Маладосць. 2005. № 10. С. 3-5. * Барысюк, Т. Уратую чароўнасць натхнення: вершы / Т.Барысюк // [[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]. — 2005. — № 10. — С. 3—5. * Барысюк, Т. Дзве пародыі [на радкі Сяргея Патаранскага] / Т. Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2005. — 28 кастрычніка. — С. 13. * Барысюк, Т. Фантомнае каханне; Гэтай ноччу поўня расцвіла…; Калыханка (брахікалан); Тэорыя адноснасці: вершы / Т. Барысюк // [[Голас Радзімы]]. — 2006. — 25 мая (№ 21-22). — С. 14. * Барысюк, Т. Усходнія вершы / Т.Барысюк // Маладосць. — 2007. — № 6. — С. 41—42. * Барысюк, Т. Чалавек чалавеку: верш // Маладосць. 2014. № 5. С. 55. * Барысюк, Т. [Вершы] / Т.Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. — Вып. 5. — Мінск: Ковчег, 2016. — 360 с. — С. 22-30. * Барысюк, Т. Раманс, Адысей і Пенелопа, Шчасце: вершы // Переходный возраст. 2017. № 35 (сентябрь). С. 13. * Барысюк, Т. Адказ на «Стыхійную віртуалізацыю», Апошні дзень вясны…: вершы // Переходный возраст. 2017. № 44 (ноябрь). С. 13. * Вершы // Зямлі, навекі блаславёнай: зб. вершаў супрацоўнікаў НАН Беларусі. — Мінск:, 2018. * Вершы-алюзіі на радкі Алега Лойкі // Чалавек з сонечнаю ўсмешкай. — Мінск, 2019. * Вершы // ЛіМ. — 2019. — 25 студз. — С. 8. * Барысюк, Т. Платанічнае каханне (нізка вершаў) / Т.Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. — Вып. 8 (10). — Мінск: Ковчег, 2019. — 352 с. — С. 14-34. * Барысюк, Т. Лісы ілюзій; Мне не трэба… : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2020. — 30 кастрычніка (№ 41). — С. 8. * Барысюк, Т. Квэст Бога; Я — архідэя… : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2021. — 26 сакавіка (№ 12). — С. 8. * Барысюк, Т. [https://novychas.by/pdf/litbiel_2021_05.pdf Яблычны Спас; Пошукі і знаходкі; Наша Італія; Ваўчыцца… : вершы] / Т.Барысюк // [[Новы Час (газета)#Змест|Літаратурная Беларусь]]. — 2021. — 28 мая (Выпуск № 5 (177)). — С. 14. * Барысюк, Т. Самае чыстае каханне — платанічнае (нізка вершаў) // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. — 2021. — № 3 (112). — С. 122—128. * Барысюк, Т. Яблычны Спас; Праверка пачуцця часам; Трансёрфінг маёй рэальнасці… : вершы / Т.Барысюк // Маладосць. — 2021. — № 10. — С. 70—71. * Барысюк, Т. Страсць; Жнівень; Раманс : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2021. — 10 снежня (№ 49). — С. 8. * Барысюк, Т. Рубаі; Першаму каханню; Хайку пра лёс; Танка : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2022. — 28 студзеня (№ 4). — С. 10. * Барысюк, Т. Хайку : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2022. — 28 ліпеня (№ 29). — С. 8. * Барысюк, Т. [https://zviazda.by/sites/default/files/42-2022.pdf Асенні трыялет; Асенняя кветка; Барвовая восень; Велічная прахалода; Пачатак кастрычніка; Мая тэорыя адноснасці : вершы] / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2022. — 21 кастрычніка (№ 42). — С. 8. * Барысюк, Т. Ружа (газель) / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2023. — 17 лютага (№ 7). — С. 8. * Барысюк, Т. Папялішча / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2023. — 10 лютага (№ 10). — С. 8. * Барысюк, Т. [https://zviazda.by/sites/default/files/14-2023.pdf Што такое каханне? (Залатое сячэнне перавернутае); Зімовая імпрэсія (залатое сячэнне перавернутае)] / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2023. — 7 красавіка (№ 14). — С. 8. * Барысюк, Т. Кармічнае каханне (нізка вершаў) // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. — 2023. — № 6 (127). — С. 111—122. * Барысюк, Т. Формула прыгажосці: вершы // Полымя. 2024. № 12. С. 49-52. * Барысюк, Т. Расправіць крылы: Залатое сячэнне // Маладосць. 2025. № 6. С. 24-26. * Барысюк, Т. Ёсць шлях да шчасця?: Хоку // Літаратура і мастацтва. 2025. 15 жніўня (№ 30). С. 8. === Пераклады === * [http://old.belcollegium.org/pamizh/5_2006/article07.htm На мяжы сну і явы : З польскае паэзіі]{{Недаступная спасылка}} / прадмова і пераклад Т. Барысюк («У гэтым сьне» В. Варашыльскі, «Сон» Е. Гарасымовіч, «Сон» Я. Івашкевіч, «п’еш усё мацнейшую каву…» Ю. А. Копэць, «віхура дабіралася да вокнаў…» Т. Ружэвіч, «Тэмпэратура» М. Скварніцкі, «Палявыя кветкі» Я. Тамашчык, «Бяссоньне» Т. Сьлівяк) // Паміж. — 2006. — № 5. — С. 106—110. — 0,3 д. а. * {{артыкул|аўтар= |загаловак= Барысюк, Пётр. (5 вершаў) / пер. з рускай мовы Таццяны Барысюк|спасылка= http://www.lim.by/limbyfiles/lim/lim42-2013.pdf|выданне= [[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]|тып= газета|месца= Мн.|выдавецтва= [[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]]|год= 25 кастрычніка 2013|нумар= 42|старонкі= 6|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160330003655/http://www.lim.by/limbyfiles/lim/lim42-2013.pdf|archivedate= 30 сакавіка 2016}} * ''Шчарбакоў, В. І.'' Паэтычныя радкі пра сябе і сяброў / пер. з рускай Т. П. Барысюк / В. І. Шчарбакоў. — Нікапаль: VIS-press, 2018. — 38 c. — 0,45 д.а. * ''Барысюк, Т.'' Аўтабіяграфія; Пераклады з рускай (Глеб Пудаў), беларускай рускамоўнай (Пётр Барысюк, Аляксандр Паўлоўскі) і ўкраінскай рускамоўнай паэзіі (Віталь Шчарбакоў) / Т.Барысюк // Літаратурны экватар: Альманах. — Мінск: Ковчег, 2018. — 336 с. — С. 9-23. — 0,4 д.а. == Пераклады творчасці Т. Барысюк на іншыя мовы == === На рускую мову === * Татьяна Борисюк: [Биография, переводы стихотворений] // Пудов, Г. А. «Поют переспелые травы…»: Переводы из белорусской поэзии / Г. А. Пудов, предисловие И. Л. Шевляковой. — СПб.: Союз писателей Петербурга, 2020. — 191 с. — С. 84-93. === Артыкулы === {{Урэзка | ##Шырыня = 90% | Змест = {{Схаваны |##Выраўноўванне = right |Фон_загалоўку= #B4CDCD |Загаловак = Артыкулы |Утрыманне = # ''Барысюк, Т.'' "Не наракай! Усё ад Бога..." [рэц. на кнігу В.Аксак "Цвінтар"] // [[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]. – 1993. – № 12. – С. 80-83. # ''Барысюк, Т.'' "...І неба зорнае ўва мне" [рэц. на кнігу М.Лукшы "Замова"] // Першацвет. – 1994. – № 4. – С. 100-103. # ''Барысюк, Т.'' "Жыццё – не баль у чужым садзе..." [рэц. на кнігу В.Якавенкі "Чорная ружа: Казкі"] // Першацвет. – 1997. – № 4. – С. 83–86. # ''Барысюк, Т.'' Свет у кішэні лёнікавашкоўства, альбо Вар'яцкі дом для філосафаў [рэц. на кнігу Л.Вашко "Паэты-цары (трыццаць пяць беларускіх малюнкаў)"] // Першацвет. – 1998. – № 6. – С. 98–111. # ''Барысюк, Т.'' Скарбы рэфлексійных мініяцюр [рэц. на кн. Л.Галубовіча "Зацемкі з левай кішэні", 1998] // Першацвет. – 1999. – № 7–8. – С. 53. # ''Баркоўская Т. (Барысюк, Т.)'' Сучасны беларускі акраверш // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай : матэрыялы IV Міжнар. навук. канф. (Мінск, 12–14 кастрычніка 1999 г.): у 2 ч. – Ч. 1: Тэарэтычныя праблемы літаратуразнаўства, міфалагічныя матывы і фальклорныя традыцыі ў літаратуры, славянскія літаратуры ад сярэднявечча да Асветніцтва, беларуская літаратура ў яе ўзаемасувязях з іншымі літаратурамі свету. – Мінск : БДУ, 2000. – С. 17–19. # ''Барысюк, Т.'' Дзве душы [Штрыхі да паэтычнага партрэта Л. Рублеўскай] // Крыніца. – 2000. – № 11–12 (60). – С. 47–48. # ''Барысюк, Т.''. Храм для анёла [рэцэнзія на кн. “Радно” Э. Акуліна] // Літ. і мастацтва. – 2000. – 1 снежня. – С. 7. # ''Барысюк, Т.'' Вобраз і жанр у кнізе В. Шніпа “На рэштках Храма” // Мастацкі вобраз : генезіс, эвалюцыя, сучасны стан: матэрыялы міжнар. навук. канф. (Брэст, 28–30 верасня 2000 г.). – Брэст : Брэсцкі дзярж. універсітэт імя А.С.Пушкіна, 2001. – С. 14–18. # ''Баркоўская, Т.П. (Барысюк, Т.)'' Ідэйна-жанравыя пошукі ў кнізе Э. Акуліна “Крыло анёла” (1995) // Взаимодействие литератур в мировом литературном процессе. Проблемы теоретической и исторической поэтики : материалы междунар. науч. конф. (Гродно, ГрГУ, 3 окт. 2000 г.): в 2 ч. – Ч. 1. – Гродно: ГрГУ, 2001. – С. 350–355. # ''Баркоўская, Т. (Барысюк, Т.)''Ідэйна-жанравыя пошукі ў паэзіі Л.Рублеўскай // Зборнік дакладаў: матэрыялы дакладаў і паведамленняў Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (1999 г.) // Літаратурны музей Максіма Багдановіча. – Мінск, 2001. – С. 286–294. # ''Барысюк, Т.'' Самотны містык вершасвету [Штрыхі да творчага партрэту А.Мінкіна] // Крыніца. – 2001. – № 5 (65). – С. 42–43. # ''Баркоўская, Т.П.'' Мова і стыль у сучаснай беларускай паэзіі (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Л.Рублеўскай і Э.Акуліна)” // Пісьменнік – мова – стыль: матэрыялы II Міжнар. навук. канф., прысвечанай 75-годдзю з дня нараджэння праф. Л.М. Шакуна (Мінск, 15-16 лістапада 2001 г.): у 2 т. – Т. 1. – Мінск, 2002. – С. 23–30. # ''Баркоўская, Т.'' «На крыжах аконных – ціхія паэты» : [рэцэнзія на кн. “Балаган” Л. Рублеўскай] // Полымя. – 2001. – № 9. – С. 283–286. # ''Баркоўская, Т.П.'' Сучасная беларуская інтымная лірыка (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Л.Рублеўскай і Э.Акуліна) // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: матэрыялы V Міжнар. навук. канф., прысвеч. 80-годдзю Беларускага дзяржаўнага універсітэта (Мінск, 16–18 кастр. 2001 г.): у 3 ч. – Ч. 1: Беларуская літаратура ў кантэксце сусветнай. – Мінск : БДУ, 2001. – 218 с. – С. 13–20. # ''Баркоўская, Т.'' Сучасныя інфармацыйныя тэхналогіі ў літаратуразнаўстве // Роднае слова. – 2001. – № 4. – С. 78–83. # ''Баркоўская, Т. (Барысюк).'' Творчы партрэт як адбітак стылю : Леанід Дранько-Майсюк // Крыніца. – 2001. – № 7 (67). – С. 27–29. # ''Барысюк, T.'' Літаратурныя традыцыі і наватарства ў сучаснай беларускай паэзіі / T. Barysiuk // Dziedzictwo przeszłości związków językowych, literackich i kulturowych polsko-bałto-wschodniosłowiańskich. – Tom VII. Z badań humanistycznych [матэр. XII Міжнар. навук. канф., Беласток, 26–27 лістап. 2001 г.]. – Białystok, 2001. – S. 16–21. # ''Барысюк, Т.П.'' Янка Купала і Якуб Колас у сучаснай беларускай паэзіі (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа і Э.Акуліна) / Т.П.Барысюк // Янка Купала і Якуб Колас у кантэксце славянскіх літаратур : матэрыялы Міжнар. навук.-тэарэт. канф. (Мінск, 3–4 кастр. 2002 г.). – Мінск, 2002. – С. 165–167. # ''Барысюк, Т.П.'' Віды верша ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. – 2002. – № 2. – С. 98–107. # ''Барысюк, Т.П.'' Цвёрдыя формы верша ў сучаснай беларускай паэзіі // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. – 2002. – № 3. – С. 87–94. # ''Барысюк, Т.П.'' Тыпалагічныя сыходжанні ў вершах Максіма Танка і ў сучаснай беларускай паэзіі (на матэрыяле творчасці Л. Дранько-Майсюка, В. Шніпа, Л. Рублеўскай і Э. Акуліна) / Т.П. Барысюк // Танкаўскія чытанні “Максім Танк і сучасны літаратурны працэс” : мат. Рэсп. навук.-практ. канф., 17–18 вер. 2002 г. – Мінск, 2003. – С. 34–35. # ''Барысюк, Т.П.'' «Ад “Чырвонага ліхтара” да “Інквізіцыі” Віктара Шніпа» [рэц. на кн. «Інквізіцыя» В. Шніпа] // Маладосць. – 2003. – № 6. – С. 163–168. # ''Барысюк, Т.'' Цнатлівасць пачуцця [рэц. на кн. «Ляўша на тэнісным корце: Аповесці і апавяданні» (2002) А.Бязлепкінай] // Літ. і мастацтва. – 2003. – 18 ліпеня. – С. 6–7. # ''Барысюк, Т.П.'' Барбара Радзівіл і Жыгімонт II Аўгуст : Інтэрпрэтацыя гісторыі кахання ў беларускай і польскай літаратурах XIX – XX стст. // Роднае слова. – 2003. – № 7. – С. 22–24. # ''Барысюк, Т.П.'' Лірычны герой у сучаснай беларускай паэзіі (на матэрыяле творчасці Л. Дранько-Майсюка, В. Шніпа, Л. Рублеўскай і Э. Акуліна) / Т.П. Барысюк // Сборник трудов молодых учёных Национальной Академии наук Беларуси. – Том 1. Отделение гуманитарных наук и искусств. – Минск, 2003. – С. 158–160. # ''Барысюк, Т.П.'' Беларускія, грэчаскія і французскія матывы ў паэзіі Л.Дранько-Майсюка // Філалагічныя навукі : Маладыя вучоныя ў пошуку : матэрыялы навук. канф. 25 красавіка 2003 г. [БДУ]. – Мінск, 2004. – С. 204–206. # ''Барысюк, Т.П.'' Тэматычная разнастайнасць сноў у беларускай паэзіі 80–90–х гг. XX ст. (на матэрыяле творчасці Л. Дранько-Майсюка, В. Шніпа, Л. Рублеўскай і Э. Акуліна) / Т.П. Барысюк // Славянскія літаратуры ў сусветным кантэксце : праблемы развіцця беларускай і рускай літаратур : матэрыялы VI Міжнар. навук. канф. Мінск, БДУ, 8–10 кастрычніка 2003 г. : у 2 ч. – Ч. 1: Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай / Пад агул. рэд. І.А. Чароты. – Мінск : РІВШ БДУ, 2003. – С. 11–14. # ''Барысюк, Т.'' «Не знайшоў я на вечным шляху ні грымотнае славы, ні волі» (Па старонках кнігі лірыкі Алеся Бадака "Маланкавы посах") // Маладосць. – 2004. – № 11. – С. 146–149. # ''Барысюк, Т.'' Зачараваньне Барадуліным [Арт. да 70-годдзя паэта] // Наша ніва. – 2005. – 25 лют. – С. 15. – 0,2 а. # Барысюк, Т. Паэзія, выпрабаваная вайной [Творчасць М.Аўрамчыка пра вайну] // Літ. і мастацтва. – 2005. – 29 крас. – С. 4. – 0,3 а. # ''Барысюк, Т.П.'' Экзістэнцыйнае вымярэнне паэзіі Міколы Аўрамчыка пра вайну (да 60-годдзя Перамогі і 85-годдзя М.Аўрамчыка) // Вялікая Айчынная вайна ў мастацкай літаратуры. – Мн.: БДУ, 2005. – С. 232-237. # ''Барысюк, Т.П.'' Ідэйна-тэматычныя пошукі ў сучасных беларускіх ліра-драматычных творах / Т.П.Барысюк // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. – 2005. – № 5. – Ч. 2. – С. 95–97. # ''Барысюк Т.П.'' Сучасная беларуская пейзажная лірыка (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Э.Акуліна і Л.Рублеўскай) // Актуальныя праблемы сучаснага літаратурнага працэсу: матэрыялы Рэсп. навук. канф. (Мінск, 31 мая 2004 г.). – Мінск : Бел. навука, 2005. – 252 с. – С. 27–33. # ''Борисюк, Т.П.'' Теория поэтических жанров // Мова і культура. (Науковій щорічний журнал). - К: Видавничий Дім Дмитра Бураго, 2005. - Вип. 8. - Т. VI. Ч. 3. Художня література в контексті культури. - 252 с. С. 43-48. # ''Барысюк, Т.П.'' Рэцэпцыя А.Міцкевіча і Ц.К.Норвіда ў сучаснай беларускай паэзіі // Взаимодействие литератур в мировом литературном процессе. Проблемы теоретической и исторической поэтики: материалы X Междунар. науч. конф. (Гродно, 19–21 сентября 2004 г.). – Гродно: ГрГУ, 2005. – 425 с. – С. 175–179. # ''Барысюк, Т.П.'' Рэцэпцыя творчасці Юліюша Славацкага на Беларусі / Т.П. Барысюк // Актуальныя праблемы паланістыкі 2005 / рэд. С. Важнік, А. Кожынава; Бел. дзярж. ун-т. – Мінск: Права і эканоміка, 2006. – 192 с. – С. 55–62. – 0,4 д. а. # На вяршыні і «на першым паверсе ад неба» [Пра прэзентацыю кнігі "Вершы ад А" Аксаны Спрынчан на Лысай гары] // Голас Радзімы. – 2006. – 14 верасня. – С. 14. # {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Беларуская кніга паэзіі для дзяцей выдавецтва "Мастацкая літаратура" (2003-2005 гг.) |загаловак = Беларуская кніга ў кантэксце сусветнай кніжнай культуры : зборнік навуковых артыкулаў : [у 2 ч.] |спасылка частка= http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/3972/1/BELARUSKAYA%20KNIGA%20PAE'ZII%20DLYA%20DZYACEY%20VYIDAVECTVA%20MASTACKAYA%20LITARATURA%20(2003-2005%20GG.).pdf |месца =Мн. |выдавецтва = Беларускі дзяржаўны універсітэт культуры і мастацтваў|год =2006 |том = 2|старонкі =135—139|старонак =139 |тыраж = }} # ''Барысюк, Т.П.'' Сон у беларускай і польскай паэзіі 80–90-х гадоў XX ст. / Т.П.Барысюк // Беларуская літаратура ў кантэксце славянскіх літаратур XIX—XX стст. – Мн.: Бел. навука, 2006. – С. 336–374. # ''Барысюк, Т.П.'' Маё фантомнае каханне інтэрв’ю / Т.П. Барысюк ; запісаў Зміцер Арцюх // Літ. і мастацтва. – 2006. – 17 сакав. (0,2 д. а.). # ''Барысюк, Т.П.'' Pager-рамантык [рэц. на кн. : Лабадзенка Г. Pager-вершы. 2005] / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2006. – 25 мая (0,1 д. а.). # ''Барысюк, Т.П.'' Ці ёсць чукоўскія, міхалковы і барто на Беларусі? : Кнігі паэзіі для дзяцей выдавецтва “Мастацкая літаратура” за 2003–2005 гг. / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2006. – 7 снеж. (0,3 д. а.). # ''Барысюк, Т.П.'' Сучасная беларуская грамадзянская лірыка (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Э.Акуліна і Л.Рублеўскай) // Сучасны гісторыка-культурны працэс : самавызначэнне і самарэалізацыя суб’екта : матэр. Рэсп. навук. канф., г. Мінск, 16–17 мая 2006 г. / Бел. дзярж. пед. ун-т імя М.Танка ; рэдкал. С.В. Снапкоўская [і інш.] ; адк. рэд. А.У. Рагуля. – Мінск : БДПУ, 2006. – 239 с. – С. 183–186. # ''Барысюк, Т.П.'' Ідэйна-тэматычныя пошукі ў баладах В. Шніпа // Русская и белорусская литературы на рубеже XX – XXI веков : сборник научных статей: в 2 ч. – Ч. 2 / редкол.: С.Я. Гончарова-Грабовская (отв. ред.) [и др.]. – Минск : РИВШ, 2007. – 248 с. – C. 8–12. # ''Барысюк, Т.П.'' Парадоксы і антыноміі “метафізічнага” разбуральніка Парыжу [рэцэнзія на кн. “Разбурыць Парыж” (2004) В. Акудовіча] / Т.П. Барысюк // Новы час. – 2007. – № 22. – С. 21 (у дадатку да газ. “Літаратурная Беларусь” (№ 4–5. – С. 13). – 0,2 д. а. # ''Барысюк, Т.'' Паэзія абуджанага краю : інтэрв’ю з мастаком Алесем Цыркуновым да яго 60-годдзя / Т. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2008. –23 мая. – С. 10. – 0,3 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Традыцыі англійскага і польскага рамантызму ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Еўрапейскі рамантызм і беларуская літаратура XIX – XX стст. / Ж.С.Шаладонава [і інш.] ; навук. рэд. У.І. Мархель ; НАН Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я.Коласа і Я.Купалы. – Мінск: Беларус. навука, 2008. – 363 с. – С. 254–324. # ''Барысюк, Т.П.'' Паэтычнае крэда Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Л.Рублеўскай і Э.Акуліна / Т.П.Барысюк // Выяўленча-мастацкія, арганізацыйныя і ідэалагічныя праблемы сучаснай беларускай літаратуры ў яе сувязях з грамадскімі практыкамі: матэр. рэсп. навук.-тэарэт. канф., Мінск, 19–20 мая 2009 г. / НАН Беларусі, Інст. мовы і літ. ім. Я. Коласа і Я. Купалы ; рэдкал. : М.А. Тычына (навук.рэд.) [і інш.]. – Мінск: Права і эканоміка, 2009. – С. 300–303. # ''Барысюк, Т.'' Поўная прыгод эпоха : [інтэрв’ю з Сержам Мінскевічам з нагоды выхаду кнігі “Я з Бум-Бам-Літу” (2008)] / Т. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2009. – 12 чэрв. – С. 14. – 0,4 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Беларуская паэтычная жанралогія / Т.П. Барысюк // Літаратуразнаўства. Этналогія : матэрыялы IV Міжнар. кангрэса беларусістаў “Беларуская культура ў кантэксце культур еўрапейскіх краін” (Мінск, 6–9 чэрвеня 2005 г.) / пад рэд. І. Багдановіч, Т. Валодзінай. – Мінск: Лімарыус, 2010. – (Беларусіка = Albaruthenica ; кн. 29). – С. 23–26. # ''Барысюк, Т.П.'' Тэорыя паэтычных ідэй ва ўсходнеславянскім літаратуразнаўстве / Т.П. Барысюк // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай : VII Міжнар. навук. канф., Мінск, 12–14 кастр. 2005 г. : зб. навук. арт. : у 3 т. – Т. 3 / БДУ, філфак. – Мінск : РІВШ, 2010. – С. 235–242. # {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Уплывы на паэзію Пятра Барысюка расійскіх пісьменнікаў хіх-хх стст.|загаловак = Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: Матэрыялы IX Міжнар. навук. канф., прысвеч. 70-годдзю філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага універсітэта : [у 2 ч.] |спасылка частка= http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/55088/1/%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8E%D0%BA%20%D0%A2.%D0%9F.%20%D0%A3%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D0%B2%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BF%D0%B0%D1%8D%D0%B7%D1%96%D1%8E%20%D0%9F%D1%8F%D1%82%D1%80%D0%B0%20%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8E%D0%BA%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E%20%D0%A5%D0%86%D0%A5%20-%20%D0%A5%D0%A5%20%D1%81%D1%82%D1%81%D1%82..pdf |месца =Мн. |выдавецтва =БДУ|год =2010 |том =I|старонкі =128—130|старонак =|тыраж =|isbn =}} # ''Барысюк, Т.П.'' Паэзія літаратуразнаўцы [Да 70-годдзя У.І. Мархеля] / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2010. – 23 красав. – С. 12. – 0,4 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў паэзіі Алеся Разанава / Т.П. Барысюк // Творчасць Івана Навуменкі: славянскі, еўрапейскі, сусветны кантэкст: матэрыялы Рэсп. навук. канф. (да 85-годдзя з дня нараджэння народнага пісьменніка Беларусі акадэміка І.Я. Навуменкі) Мінск, 16 лют. 2010 года. / Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы НАН Беларусі. – Мінск: Права і эканоміка, 2010. – С. 104–109. – 0,4 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Матыў помніка ў творчасці А.С. Пушкіна і ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуская пісьмовая спадчына ў кантэксце еўрапейскага культурна-гістарычнага працэсу XI – XIX стагоддзяў : вытокі, традыцыі, уплывы: матэрыялы Рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, 24 мая 2010 г.) / Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2010. – С. 339–344. – 0,5 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Канцэпцыя бессмяротнасці ў сучаснай рускай і рускамоўнай паэзіі Беларусі / Т.П. Барысюк // Русская и белорусская литературы на рубеже XX – XXI веков. К 70-летию кафедры русской литературы : сб. науч. ст. : в 2 ч. – Ч. 2 / под ред. проф. С.Я. Гончаровой-Грабовской. – Минск : РИВШ, 2010. – С. 93–96. – 0,25 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў паэзіі І. Бродскага і У. Караткевіча / Т.П. Барысюк // Мова – Літаратура – Культура : матэрыялы VI Міжнар. навук. канф., Мінск, 28–29 кастр. 2010 г. : у 2 ч. – Ч. 2 / Беларус. дзярж. ун-т. – Мінск : Выд. цэнтр БДУ, 2011. – 310 с. – С. 196–200. – 0,3 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' ...І працай наталіцца : [інтэрв’ю з мастаком Аляксандрам Падгорным] / Т.П. Барысюк // Переходный возраст. – 2011. – № 8, люты. – С. 16. – 0,1 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў паэзіі Васіля Зуёнка / Т.П. Барысюк // Национальная философия в контексте современных глобальных процессов : материалы Междунар. научно-практич. конф., Минск, 16 – 17 декабря 2010 г. / науч. ред. совет : А.А. Лазаревич [и др.]; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т философии. – Минск : Право и экономика, 2011. – 725 с. – С. 696–698. – 0,25 д. а. # ''Барысюк Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў паэзіі Бахыта Кенжэева / Т.П. Барысюк // Язык и социум : теоретич. и прикладные аспекты исследования : материалы IX Междунар. науч. конф., Минск, 3 – 4 дек. 2010 г. / под общ. ред. Л.Ф. Гербик. – Минск : РИВШ, 2011. – 266 с. – С. 22–25. – 0,2 д. а. # {{артыкул|аўтар= Барысюк Т. |загаловак= “Рунець, красаваць, налівацца” – вечна! Пошукі неўміручасці ў паэзіі Рыгора Барадуліна|спасылка=|выданне=Роднае слова |тып= часопіс|месца=Мн.|выдавецтва= Мінадукацыі РБ|год=2011 |выпуск= |нумар=9 |старонкі= 25—26 }} # ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў творчасці Максіма Багдановіча і Андрэя Вазнясенскага / Т.П. Барысюк // Творчасць Максіма Багдановіча ў кантэксце сусветнай літаратуры : матэрыялы Міжнар. навук. канф. (да 120-годдзя з дня нараджэння Максіма Багдановіча), Мінск, 25 – 26 лістап. 2011 г. / Ін-т мовы і літ. імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2011. – 242 с. – С. 57–60. – 0,3 д. а. # ''Барысюк Т.П.'' Змест і форма ў філасофіі і літаратуры / Т.П. Барысюк // Междунар. науч. конф. “Философия в Беларуси и перспективы мировой интеллектуальной культуры. К 80-летию Института философии НАН Беларуси” (Минск, 14 – 15 апр. 2011 г.). – С. 571–573. – 0,2 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў сучаснай беларускай і рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Літаратурная карта Еўропы: кантакты, тыпалогія, інтэртэкстуальнасць / А.В. Вальчук [і інш]; навук. рэд. М.У. Мікуліч; Нац. акад. навук Беларусі; Інстытут мовы і літаратуры імя Я. Коласа і Я. Купалы. – Мінск: Беларус. навука, 2012. – С. 387 – 446. – 3,55 д.а.; # ''Барысюк, Т.П.'' Што прыдасца літаратуразнаўцу ў інтэрнэце? / Т.П. Барысюк // Роднае слова. – 2012. – № 5. – С. 32 – 36. – 2,5 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Рыгора Барадуліна і Бахыта Кенжэева / Т.П. Барысюк // Беларуская і руская літаратуры : тыпалогія ўзаемасувязей і нацыянальнай ідэнтыфікацыі : матэрыялы Міжнар. навук. канф. (Мінск, 18 – 19 красавіка 2012 г. / Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2012. – 420 с. – С. 28–35. – 0,6 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Матыў помніка ў А.С. Пушкіна і ў сучаснай рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Пушкин и мировая литература : материалы IV Междунар. науч. конф., г. Минск, 17 – 18 апр. 2012 г. / Белорус. гос. пед. ун-т им. М. Танка ; редкол. : В.Д. Старичёнок [и др.]. – Минск : РИВШ, 2012. – 236 с. – С. 95–97. – 0,2 д. а. # {{артыкул|аўтар=Барысюк Т. |загаловак=Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Леаніда Дранько-Майсюка, Віктара Шніпа, Эдуарда Акуліна і Людмілы Рублеўскай |спасылка=http://csl.bas-net.by/press-nan/2012/11/08_nacuyanalnyja_vobrazy_svetu.pdf|выданне=[[Роднае слова (1988)|Роднае слова]] |тып=часопіс|месца=Мн. |выдавецтва= [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Мінадукацыі РБ]]|год=2012 |выпуск= |нумар=11 |старонкі=23—25}} # ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Максіма Танка 80–90-х гг. XX ст. / Т.П. Барысюк // Максім Танк у дыялогу славянскіх літаратур: традыцыі, наватарства, адметнасць : матэрыялы Міжнароднай навук. канф. (да 100-годдзя з дня нараджэння Максіма Танка), Мінск, 17 – 18 верасня 2012 г. / Ін-т мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2012. – 209 с. – С. 71–75. – 0,4 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Янкі Купалы / Т.П. Барысюк // Творчая спадчына Янкі Купалы і Якуба Коласа ў сістэме дзяржаўна-культурных і духоўна-эстэтычных прыярытэтаў XXI стагоддзя : матэрыялы Міжнар. навук. канф. (да 130-годдзя з дня нараджэння Янкі Купалы і Якуба Коласа), Мінск, 25–26 верас. 2012 г. / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі Ін-т мовы і літ. імя Якуба Коласа і Янкі Купалы. – Мінск : Права і эканоміка, 2012. – 239 с. – С. 62–66. – 0,3 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' І шлях, і водгулле, і памяць...: [артыкул-некралог пра У.І. Мархеля] / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2013. – 4 кастр. (№ 39). – С. 12. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Творчае крэда паэтаў Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Л.Рублеўскай і Э.Акуліна (паводле іх апошніх зборнікаў) / Т.П. Барысюк // Императивы творчества и гармонии в проектировании человекомерных систем: материалы Междунар. науч. конф., г. Минск, 15-16 нояб. 2012 г. / Ин-т философии НАН Беларуси, науч. ред. совет: А.А. Лазаревич [и др.]. – Минск: Право и экономика, 2013. – 497 с. – С. 432–433. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Газель і туюг у сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Турция и Беларусь в мировом литературном процессе : материалы Междунар. науч.-практ. конф., Минск, 18 окт. 2012 г. – Минск : РИВШ, 2013. – 140 с. – С. 96–104. – 0,5 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' На лініі лёсу: [арт. да 70-годдзя Казіміра Камейшы] / Т.П. Барысюк // ЛіМ. – 2013. – 6 снеж. – С. 7. – 0,2 д.а. # {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Яўгенія Еўтушэнкі (1986–1995 гады) |загаловак =Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: да 900-годдзя Кірыла Тураўскага і 200-годдзя Тараса Шаўчэнкі : матэрыялы XI Міжнар. навук. канф. : [у 2 ч.] |спасылка = |месца =Мн. |выдавецтва = РІВШ БДУ|год =2013 |том =II |старонкі =52—58|старонак = |тыраж =|isbn =978-985-500-707-5}} # ''Барысюк, Т.П.'' Мая Танкініяна / Т.П. Барысюк // Białorutenistyka Białostocka. – 2013. – T. 5. – S. 441–450. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' «Сны без лілеі абмялелі»: [рэц. на кн. Міколы Касцюкевіча “Колеры” (2013)] / Т.П. Барысюк // ЛіМ. – 2014. – 3 студз. – С. 7. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Ідэйна-жанравыя пошукі ў паэзіі Мікалая Віняцкага / Т.П. Барысюк // Творчасць Аркадзя Куляшова ў дыялогу славянскіх літаратур : традыцыі, наватарства, нацыянальная адметнасць : мат. Міжнар. навук. канф. (да 100-годдзя з дня нараджэння Аркадзя Куляшова), Мінск, 29 студз. 2014 г. / Цэнтр даследаванняў бел. культуры, мовы і літ. Нац. акадэміі навук Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2014. – 418 с. – С. 294–298. – 0,3 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' «Мне б да праўды жыццёвай дайсці»: [творчы партрэт Віктара Гардзея за апошнія 30 гадоў] / Т.П. Барысюк // ЛіМ. – 2014. – 25 красавіка. – С. 7. – 0,2 д.а. # {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка = Запазычаныя з фальклору жанры (замова, праклѐн, калыханка, загадка) у сучаснай беларускай паэзіі |загаловак =Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў. Матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі : [у 2 ч.] |спасылка = http://www.academia.edu/9196567/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BD%D0%BE_%D0%9A.%D0%AE._%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B_%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B5 |месца =Мн. |выдавецтва =Права і эканоміка |год =2014 |том =II|старонкі =223—232|старонак =463 |тыраж =60|isbn =978-985-552-324-7}} # {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Віктара Бокава і Уладзіслава Арцёмава (пасля 1986 года) |загаловак = Русская и белорусская литература на рубеже XX—XXI веков: сб. науч. ст. |спасылка = |месца =Мн. |выдавецтва = РІВШ БДУ|год =2014 |том =|старонкі =234—244|старонак = |тыраж =|isbn =978-985-500-761-7}} # ''Барысюк, Т.П.'' Антымілітарысцкая лірыка (чэшская аб Першай сусветнай і сучасная беларуская аб Другой сусветнай войнах) / Т.П. Барысюк // Першая сусветная вайна ў народнай памяці і мастацкім адлюстраванні: мат. Міжнар. навук. канф., Мінск, 7–8 кастрычніка 2014 года / прадм. і ўклад. С.Л. Гараніна; навук. рэд. А.І. Лакотка; Цэнтр даследаванняў бел. культуры, мовы і літ. НАН Беларусі. – Мінск: Права і эканоміка, 2014. – 368 с. – С. 253–258. – 0,35 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Авіцэна, Аль-Газалі, Халіль Джэбран, Цік Нат Хан, Юсуф Хас Хаджыб – паэзія Пятра Барысюка: тыпалагічныя сыходжанні / Т.П. Барысюк // Авиценна: мыслитель, учёный, гуманист: Материалы Междунар. науч. конф., Минск, Ин-т философии НАНБ, 18 декабря 2013 г. / ред. коллегия : А.А. Лазаревич, Хамид Сафари [и др.]. – Минск: Ковчег, 2014. – 261 с. – С. 199–203. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальная паэтычная філасофія ў творчасці сучасных беларускіх і рускіх аўтараў (Р.Барадулін, А.Разанаў, А.Кушнер, Г.Айгі) / Т.П. Барысюк // Вечны рух жыцця і заканамернасці творчых пошукаў літаратуры: Матэрыялы Рэсп. навук.-практыч. канф.: да 90-годдзя з дня нараджэння народнага пісьменніка Беларусі акадэміка І.Я. Навуменкі, Мінск, 26–27 лютага 2015 года / [рэдкал.: А.А. Манкевіч (уклад.) і інш.]. – Мінск: Права і эканоміка, 2015. – 503 с. – С. 445–460. – 0,4 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Святло вясковага калосся: [Рэцэнзія на кнігу “Дзівасіл” (2013) Уладзіміра Гайдука] / Т.П. Барысюк // Літаратура і мастацтва. – 2015. – 14 жн. (№ 32). – С. 11. – 0,1 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Паэтычныя ідэі і жанры як сістэмы (на прыкладах з сучаснай беларускай лірыкі) / Т.П. Барысюк // Девятые Карповские научные чтения, посвящённые 75-летию со дня рождения В.А. Карпова (Мінск, БДУ, 13–14 сакавіка 2015 г.). – 0,3 д.а. # {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Нацыянальнае паэтычнае мастацтва ў сучаснай беларускай і рускай лірыцы |загаловак =Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: да 750-годдзя са дня нараджэння Дантэ Аліг’еры і 85-годдзя Уладзіміра Караткевіча : матэрыялы XII Міжнар. навук. канф. : [у 2 ч.] |спасылка частка= http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/141540/1/%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8E%D0%BA%20%D0%A2_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B5%20%D0%BF%D0%B0%D1%8D%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%20%D1%9E%20%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D1%96%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D0%BB%D1%96%D1%80%D1%8B%D1%86%D1%8B.pdf |месца =Мн. |выдавецтва = БДУ |год =2016 |том = I|старонкі =212—219|старонак = |тыраж = }} # ''Барысюк, Т.П.'' «Сваё» і «чужое» ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуская літаратура ў культурнай прасторы сучаснага грамадства: матэрыялы Міжнар. навук. канф. да 120-годдзя з дня нараджэння Кандрата Крапівы, Мінск, 3–4 сакав. 2016 г.) / Цэнтр даследаванняў бел. культуры, мовы і літ. Нац. акадэміі навук Беларусі. – Мінск: Права і эканоміка, 2016. – 396 с. – С. 291–293. – 0,3 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Інавацыі ў сучасных беларускіх цвёрдых формах і відах верша / Т.П. Барысюк // Интеллектуальная культура Беларуси: управление знаниями в контексте задач социально-экономической модернизации: материалы Второй междунар. науч. конф., Минск, 12–13 нояб. 2015 г. / Ин-т философии НАН Беларуси. – Минск: Право и экономика, 2016. – 465 с. – С. 458–460. – 0,25 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Заходнія і ўсходнія жанры ў паэзіі Эдуарда Дубянецкага як праява міжкультурнага дыялога / Т.П. Барысюк // Диалог культур в эпоху глобальных рисков: материалы Междунар. науч. конф. и X науч.-теорет. семинара “Инновац. стратегии в соврем. социал. философии”, Минск, 17–18 мая 2016 г.: В 2 ч. Ч. 2 / науч.-ред. совет: А.В. Данильченко [и др.]; редкол.: В.В. Анохина [и др.]. – Электрон. дан. (5,07 Мб). – Минск: Изд. центр БГУ, 2016. – 1 электрон. опт. диск (CD-ROM). – С. 24–26. – 0,15 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' «Сузор’і росныя планет…» [рэцэнзія на зб. выбраных вершаў Генадзя Пашкова “Парад планет” (2016)] / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2016. – 16 верас. (№ 37). – С. 6. – 0,3 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Запазычаныя з рэлігіі жанры ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў: зборнік дакладаў і тэзісаў VI міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 19–20 лістап. 2015 г. / гал. рэд. А.І. Лакотка. – Мінск: Права і эканоміка, 2016. – 854 с. – С. 467–469. – 0,35 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' «…И рассыпаться каплями солнца»: [Слово о кн. стихотворений Г.Пашкова “Парад планет”] / Т.П. Борисюк // Белая вежа. – 2016. – № 10 (37). – С. 7–12. – 0,35 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' «Мая моц і слабасць у тым, што я не іду следам за іншымі»: гутарка з прафесарам Арнольдам МакМілінам / Т.П. Барысюк // Дзеяслоў. – 2016. – № 4 (83). – С. 249–253. – 0,3 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Сон у беларускай і польскай паэзіі 80–90-х гадоў XX стагоддзя / Т.П. Барысюк // Беларуска-польскія культурна-моўныя ўзаемадачыненні: ад гісторыі да сучаснасці: зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.]; навук. рэд. В.М. Курцова, Н.А. Снігірова, M. Jankowiak, M. Ostrówka. – Мінск: Беларуская навука, 2016. – 435 с. – С. 256–271. – 1 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Венецыянскі тэкст у сучаснай беларускай і рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуска-італьянскае культурнае ўзаемадзеянне і праблема захавання нацыянальнай ідэнтычнасці: гістарычны вопыт і сучасныя праблемы: зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.]; навук. рэд.: С.Л. Гаранін, І.У. Ялынцава. – Мінск: Беларуская навука, 2016. – 342 с. – С. 195–198. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Сучасная англійская паэзія: Бары Тэб / Т.П. Барысюк // Сучасная беларуская тэксталогія: актуальныя праблемы і перспектывы развіцця: матэрыялы Рэсп. навук.-практ. канф., Мінск, 22–23 лістап. 2016 г. – Мінск: Права і эканоміка, 2016. – С. 299–302. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Залатое сячэнне: абгрунтаванне новай цвёрдай формы верша / Т.П. Барысюк // Пушкин и мировая культура: сб. науч. ст. [материалы Междунар. науч. конф. (Минск, 20–21 окт. 2016 г.)] / редкол.: Т.Е. Комаровская (отв. ред.), Т.В. Данилович, О.Р. Хомякова. – Минск: БГПУ, 2017. – 256 с. – С. 228–233. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў сучаснай беларускай і рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Паэтыка літаратурных сувязей / У.В. Гніламедаў [і інш.] ; навук. рэд.: У.В. Гніламедаў, М.У. Мікуліч. – Мінск: Беларус. навука, 2017. – 549 с. – С. 364–414. – 4,3 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Вобразы Вялікабрытаніі і брытанцаў у сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Карповские научные чтения: сб. науч. ст.: Выпуск 11: в 2 ч. Ч. 2. – Минск: ИВЦ Минфина, 2017. – 319 с. – С. 218–221. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Варажбітныя “іцзін-шасцірадковікі” Людмілы Паўлікавай-Хейдаравай як новая цвёрдая форма верша / Т.П. Барысюк // Роднае слова. – 2017. – № 9. – С. 24–25. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальная паэтычная філасофія ў творчасці сучасных беларускіх і рускіх аўтараў (Р. Барадулін, А. Разанаў, А. Кушнер, Г. Айгі) / Т.П. Барысюк // Национальная философия в глобальном мире : тезисы Первого белорусского философского конгресса / НАН Беларуси, Ин-т философии; редкол.: В.Г. Гусаков (пред.) [и др.]. – Минск : Беларуская навука, 2017. – 766 с. – С. 34. – 0,1 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' «Кожны народ мае свой твар» (Я.Колас): «сваё» і «чужое» ў сучаснай брытанскай англамоўнай паэзіі / Т.П.Барысюк // Гісторыя беларускай літаратуры: стан і перспектывы даследавання (да 135-годдзя з дня нараджэння Янкі Купалы і Якуба Коласа): матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, 15–16 лістапада 2017 г.) / Цэнтр даследаванняў бел. культуры, мовы і літ. Нац. акадэміі навук Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2017. – 400 с. – С. 257–260. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Акраверш, актава, рандо, рандэль, тэрцыны ў М.Багдановіча і ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Максім Багдановіч: дыялог з часам (асоба пісьменніка і яго творчасць у сусветным дыскурсе XX–XXI стст.): матэрыялы Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 21 снеж. 2016 г. / Літ. муз. Максіма Багдановіча; уклад. М.М.Запартыка. – Мінск: РІВШ, 2017. – 132 с. – С. 8–15. – 0,5 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Дранько-Майсюк Леанід Васілевіч / Т.П. Барысюк // Янка Купала: энцыклапедыя. Т. 1. А–З / рэдкал.: У.У. Андрыевіч (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2017. – 400 с. – С. 319. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Містычныя матывы ў старажытнай беларускай літаратуры / Т.П. Барысюк // Франциск Скорина и его время: 500-летие белорусского и восточнославянского книгопечатания: мат. Междунар. науч. конф., Минск, 30 нояб. – 2 дек. 2017 г. / сост. Е.И. Богдан; НАН Беларуси; Отделение гуманитарных наук и искусств НАН Беларуси; Центр исследований белорусской культуры, языка и литературы НАН Беларуси; Институт литературоведения имени Янки Купалы; Межгосударственный фонд гуманитарного сотрудничества государств – участников Содружества Независимых Государств. – Минск: Право и экономика, 2017. – 276 с. – С. 252–256. – 0,3 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Пад зоркай нацыянальнага космасу: Справы і мары Алеся Цыркунова: інтэрв’ю / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2018. – 20 красав. (№ 15). – С. 12. – 0,25 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' З фантазіяй і намёкам: [матэрыялы выступленняў пісьменнікаў-казачнікаў на круглым стале форума казкі] / запісала Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2018. – 1 чэрв. (№ 21). – С. 4. – 0,3 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Канцэпт “творчасць” у паэзіі Максіма Танка (80-я гг. XX ст.) / Т.П. Барысюк // Адзінаццатыя Танкаўскія чытанні (да Года малой радзімы): зб. навук. арт. / Беларус. дзярж. пед. ун-т імя М. Танка; рэдкал.: В.Д. Старычонак [і інш.]; адк. рэд. В.Д. Старычонак. – Мінск: БДПУ, 2018. – 299 с. – С. 24–26. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Бачыць красу ў сваім: [інтэрв’ю з паэтэсай Аксанай Спрынчан да яе 45-годдзя] / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. – 2018. – 21 снеж. – С. 10. – 0,25 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Концепт «творчество» в дневниках Максима Танка современного периода (1986–1994) / Т.П. Борисюк // Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX – XX вв. – Вып. 1. – Москва: ИМЛИ РАН, 2018. – 448 с. – С. 441–447. – 0,4 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Вершы, натхнёныя малой радзімай: [рэцэнзія] / Т.П.Барысюк // Навука. – 2019. – 4 сакавіка (№ 10). – С. 8. – 0,25 д.а. # {{cite web| author =Барысюк, Т.П.| date =26 студзеня 2019 | url = https://novychas.by/kultura/taccjanin-dzen-jak-belaruskae-svjata| title =Таццянін дзень як беларускае свята |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| accessdate = }} # Барысюк, Т.П. Зямное і нябеснае ў паэзіі Мар’яна Дуксы / Т.П.Барысюк // Христианство как интегрирующий фактор мировой культуры. Сборник докладов XXIV международных Кирилло-Мефодиевских чтений / ГУО «Институт теологии имени святых Мефодия и Кирилла» Белорусского государственного университета: С. И. Шатравский, священник Святослав Рогальский. – Минск: Христианский образовательный центр имени святых Мефодия и Кирилла, 2019. – 484 с. – C. 186. # Барысюк, Т.П. Вершаваная казка ў творчасці В.Шніпа і Л.Рублеўскай // Казка ў еўрапейскай прасторы: гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднага форуму даследчыкаў беларускай казкі (Мінск, 17–18 мая 2018 г.) / НАН Беларусі, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры; склад. Я.І. Грыневіч; рэдкал.: А.І. Лакотка (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: Беларуская навука, 2019. – 303 с. – С. 256–257. # Борисюк Т.П. Концепт “творчество” в письмах Максима Танка к русским корреспондентам (1946–1966) // Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX–XX вв. Вып. 2. – М.: ИМЛИ РАН, 2019. – 336 с. – С. 330–334. # Барысюк, Т.П. Малая радзіма, якая натхняе: [рэц. на зб. вершаў супрацоўнікаў НАН Беларусі “Зямлі, навекі блаславёнай” (2018)] / Т.П.Барысюк // Полымя. – 2019. – № 6. – С. 173–175. # Барысюк, Т.П. Вакол “Экватара” / Т.П.Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2020. – 24 студз. (№3). – С. 3. # Барысюк, Т.П. Нам даражэйшая роднасць духоўная: Літаратурнаму клубу “Экватар” – 10 год / Т.П. Барысюк // Наша слова. – 2020. – 5 лют. (№ 6). – С. 4. # Барысюк, Т.П. Імагалагічныя канцэпты “сваё” і “чужое” ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Адлюстраванне сучаснай Беларусі ў мастацкай літаратуры: зб. навук. арт. / уклад. Н.В. Якавенка; навук. рэд. І.В. Саверчанка; рэдкал.: А.А. Каваленя [і інш.] – Мінск: Беларуская навука, 2020. – 158 с. – С. 121–132. # Барысюк, Т.П. Канцэпт “творчасць” у перакладах Максіма Танка з італьянскай і рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуска-італьянскае культурнае ўзаемадзеянне і праблема захавання нацыянальнай ідэнтычнасці: гістарычны вопыт і сучасныя праблемы: зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.]; навук. рэд.: В.У. Міцкевіч, І.У. Ялынцава. – Мінск: Беларуская навука, 2020. – 192 с. – С. 20–22. # Барысюк, Т.П. Анталогія рускамоўнай паэзіі / Т.П. Барысюк // Навука. – 2020. – 16 сакавіка (№ 11). – С. 8. # Барысюк, Т.П. Шэдэўры рускамоўнай паэзіі / Т.П. Барысюк // Настаўніцкая газета. – 2020. – 4 красав. (№ 39). – С. 13. # Барысюк, Т. П. Ідэйна-жанравыя пошукі ў паэзіі Максіма Танка (1986–1995) / Т.П.Барысюк // Дванаццатыя Танкаўскія чытанні: зб. навук. арт. / Беларус. дзярж. пед. ун-т імя М.Танка; рэдкал.: В.Д. Старычонак [і інш.]; адк. рэд. В.Д. Старычонак. – Мінск: БДПУ, 2020. – 300 с. – С. 11–12. # Барысюк, Т.П. Нам даражэйшая роднасць духоўная: Літаратурнаму клубу “Экватар” – 10 год / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. – 2020. – Вып. 9 (11). – 335 с. – С. 29–31. # Барысюк, Т.П. Мінскі тэкст у сучаснай беларускай паэзіі // Вялікая Айчынная вайна і пасляваенны час у беларускай літаратуры : матэрыялы Міжнар. навук. канф. (да 75-годдзя Вялікай Перамогі і 95-годдзя з дня нараджэння І.Я. Навуменкі), Мінск, 15–16 кастр. 2020 г. / Цэнтр даслед. бел. культуры, мовы і літ. Нац. акад. навук Беларусі. – Мінск : А.М. Янушкевіч, 2020. – 256 с. – С. 17–22. – 0,25 д.а. # Барысюк, Т.П. [http://gazeta-navuka.by/novosti/1842-yubilej-akademichnaga-litaraturazna-stva Юбілей акадэмічнага літаратуразнаўства] / Т.П. Барысюк // Навука. – 2021. – 13 красавіка (№15). – С. 3. # Барысюк, Т.П. Крэатыўны патэнцыял сучаснай беларускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2021. – 6 жніўня (№31). – С. 7. # Барысюк, Т.П. Трымацца бацькоўскай зямлі / Т.П.Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2021. – 1 кастрычніка (№39). – С. 6. # Барысюк, Т.П. Мой Багдановіч / Т.П. Барысюк // Маладосць: часопіс. – 2021. – №11. – С. 108–109. # Barysiuk, Т. Канцэпты “сваё” і “чужое” ў сучаснай брытанскай англамоўнай паэзіі / Т. Barysiuk // Białorutenistyka Białostocka. – 2021. – Т. 13. – S. 379–392. # Барысюк, Т.П. Канцэпты “сваё” і “чужое” ў сучаснай беларускай і брытанскай англамоўнай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуска-еўрапейскія літаратурныя ўзаемасувязі і імагалогія / Т.П. Барысюк [і інш.]; навук. рэд. У.В. Гніламёдаў, М.У. Мікуліч. – Мінск: Беларуская навука, 2022. – 492 с. – С. 270–322. – 4, 35 д.а. # Барысюк Т.П. Залатое сячэнне – новая цвёрдая форма верша // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў : зб. навук. арт. Вып. 3 / гал. рэд. А. І. Лакотка; Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2022. – 770 с. – С. 300–302. – 0,2 д.а. [Матэрыялы II Міжнароднага навуковага кангрэсу беларускай культуры (10–11 верасня 2020 г.)]. # ''Барысюк, Т.П.'' «Сучасная Вялікабрытанія: міфы і рэальнасць»: гутарка Арнольдам МакМілінам / Т.П. Барысюк // Дзеяслоў. – 2022. – № 2 (117). – С. 191–198. – 0,7 д.а. # {{кніга|аўтар =Барысюк, Т.П. |частка =Хоку і танка ў сучаснай беларускай паэзіі |загаловак =Беларуская літаратура і літаратуразнаўства: зборнік навуковых артыкулаў (да 90-годдзя Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы) / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.] |спасылка = |адказны =уклад. Н. В. Якавенка; навук. рэд. І. В. Саверчанка |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =Інстытут літаратуразнаўства НАН Беларусі, ВД «Беларуская навука» |год =2022 |старонкі =269—278 |старонак = 507 |isbn =978-985-08-2897-2 |тыраж = |ref = }} # Барысюк, Т. П. Функцыі англіцызмаў у сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Вестник МГЛУ. Сер. 1. Филология. – 2022. – № 4 (119). – С. 118–126. – 0,65 д.а. # Барысюк, Т. П. Містычная лірыка Максіма Танка / Т.П. Барысюк // Роднае слова. – 2022. – № 9. – С. 30–32. – 0,4 д.а. # {{кніга|аўтар = Барысюк, Т.П.|частка =Ідэйна-жанравыя пошукі ў кнізе казак А. Грушэцкага «Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Таямнічае каралеўства» |загаловак =Казка ў еўрапейскай прасторы 2: гісторыя і сучаснасць : матэрыялы II Міжнароднага форуму даследчыкаў беларускай казкі (Мінск, 27—29 мая 2021 г.) / [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]], [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]]|арыгінал = |спасылка = |адказны =уклад. [[Юрась Пацюпа|Ю. В. Пацюпа]]; рэдкал.: А. І. Лакотка (гал. рэд.) [і інш.] |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год =2022 |старонкі =144—149 |старонак =211 |серыя = |isbn = 978-985-08-2933-7|тыраж = |ref =Барысюк }} # Барысюк, Т.П. Дзень аб’яднання Беларусі 17 верасня 1939 г. у беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Рыжскі мір 1921 года і Беларусь (да 100-годдзя заключэння): зборнік артыкулаў / рэдкал.: А.А. Каваленя [і інш.]. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — 303 с. – С. 281–285. – 0,3 д.а. # Барысюк, Т.П. Аўтабіяграфія / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). – Мінск: Ковчег, 2022. – 311 с. – С. 39-44. – 0,3 д.а. # Барысюк, Т.П. Шляхі абнаўлення аўтарскай казкі. Пісьменніцкі вопыт Таццяны Барысюк (эсэ) / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). – Мінск: Ковчег, 2022. – 311 с. – С. 45-46. – 0,1 д.а. # Борисюк, Т.П. О друзьях, творчестве, Тантре, йоге и квантовой физике: интервью с [поэтом, прозаиком и фотохудожником] Виталием Ивановичем Щербаковым / Т.П. Борисюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). – Мінск: Ковчег, 2022. – 311 с. – С. 52-58. – 0,25 д.а. # Барысюк, Т.П. Канцэпт “творчасць” у дзённіках Максіма Танка (1975-1982) / Т.П. Барысюк // Трынаццатыя Танкаўскія чытанні: зборнік навуковых артыкулаў / Беларус. дзярж. пед. ун-т імя М.Танка; рэдкал. В.Д. Старычонак (і інш.); адк. рэд. В.Д. Старычонак. – Мінск: БДПУ, 2022. – 416 с. – С. 20-24. – 0,4 д.а. # Барысюк, Т.П. Поўная прыгод эпоха: інтэрв’ю з Сержам Мінскевічам для штотыднёвіка “Літаратура і мастацтва”. Надрукавана 12 чэрвеня 2009 г. / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). – Мінск: Ковчег, 2022. – 311 с. – С. 205-208. – 0,2 д.а. # Барысюк, Т.П. Традыцыі і рэцэпцыя творчасці Цыпрыяна Каміля Норвіда ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // II Броўкавы чытанні: матэрыялы навук.-практ. канф., прысвеч. 55-годдзю стварэння Галоўнай рэдакцыі Беларускай Савецкай Энцыклапедыі (БелСЭ) (Мінск, 27 кастр. 2022 г.). – Мінск: ІВЦ Мінфіна. 2022. – 88 с. – С. 13–16. – 0,2 д.а. # Барысюк, Т.П. Гібрыдныя жанры ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // От слова к дискурсу: взаимодействие форм и (не)предсказуемость смыслов: тез. докл. междунар. науч. конф., Минск, 12–13 мая 2023 г. / редкол.: Л.М. Лещёва (отв. ред.) [и др.]. – Минск: МГЛУ, 2023. – 287 с. – С. 142-144. – 0,15 д.а. # {{артыкул|аўтар=Барысюк, Т.П. |загаловак= Казка: набыткі і планы |спасылка= https://zviazda.by/sites/default/files/25-2023.pdf|аўтар выдання= |выданне= Літаратура і мастацтва|тып=газ. |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=2023-06-23 |выпуск= 5234 |нумар= 25|старонкі= 14}} # Барысюк, Т.П. Хірург-анестэзіёлаг, паэт і публіцыст Пётр Барысюк. Успаміны дачкі / Т.П.Барысюк // Медицинский вестник. – 2023. – 29 июня (№ 26). – С. 16–17. # {{cite web| author =Барысюк, Т.П. | date =2023-0704| url =https://medvestnik.by/dosug/khirurg-anestezijolag-paet-i-publitsyst-pjotr-barysyuk-uspaminy-dachki | title = Хірург-анестэзіёлаг, паэт і публіцыст Пётр Барысюк. Успаміны дачкі|publisher =Медицинский вестник| accessdate = 2023-07-11| lang =}} # Барысюк, Т.П. Скрушная страта: Серж Мінскевіч — сябар, паэт, літаратуразнавец / Т.П. Барысюк // [[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]. – 2023. – № 6. – С. 102–104. # Барысюк, Т.П. Прымяненне прынцыпу залатога сячэння ў паэзіі: аднайменная новая цвёрдая форма верша / Т.П. Барысюк // Интеллектуальная культура Беларуси: гуманитарная безопасность в условиях глобальных вызовов: материалы Седьмой междунар. науч. конф. (16–17 ноября 2023 г., г. Мінск). В 2 т. Т. 1 / Институт философии НАН Беларуси; редкол. А.А. Лазаревич (пред.) [и др.]. – Мн.: [[Чатыры чвэрці|Четыре четверти]], 2023. – 396 с. – С. 213-217. – 0,2 д.а. # Барысюк, Т.П. Ідэі У.В. Гніламёдава і іх развіццё: астралагічнае і антрапанімічнае літаратуразнаўства / Т.П. Барысюк // Беларуская літаратура на сучасным этапе : аўтар, герой, чытач : зб. навук. арт. : да 85-годдзя з дня нарадж. акад. У.В. Гніламёдава / Нац. акад. навук Беларусі (і інш.) ; уклад. К.В. Часнакова ; навук. рэд. М.У. Мікуліч. – Мінск : Беларуская навука, 2023. – 284 с. – С. 85-92. – 0,4 д.а. # Барысюк, Т.П. Паэт і медык Пётр Пятровіч Барысюк: жыццё і творчасць / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 12 (14). – Мінск: Ковчег, 2023. – 336 с. – С. 19-31. – 0,65 д.а. # Борисюк, Т.П. Путь героя в книгах Исмата Кучиева / Т.П. Борисюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 12 (14). – Мінск: Ковчег, 2023. – 336 с. – С. 32-39. – 0,35 д.а. # Барысюк, Т.П. Сучасная беларуская калядная і купальская аўтарская лірыка / Т.П. Барысюк // Творчая спадчына Янкі Купалы і Якуба Коласа ў эпоху інфармацыйных тэхналогій: : зб. навук. арт. : да 140-годдзя з дня араджэння класікаў беларус. літ. / уклад. А. А. Манкевіч ; рэдкал.: А. А. Бараноўскі [і інш.] ; Нац. акад. Навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Я. Купалы. – Мінск : Беларуская навука, 2023. – 281 с. – С. 264-271. – 0,35 д.а. # Барысюк, Т.П. Дык руская ці беларуская рускамоўная літаратура Беларусі? / Т.П. Барысюк // Навука : газета. — 2024. – 4 студз. – № 1 (2988). – Мн. : [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]. – С. 8. – 0,2 д.а. # Барысюк, Т.П. Філасофія жыцця і творчасці Максіма Танка (паводле дзённікаў паэта за 1986-1994 гг.) // «Шчаслівы, што пяю цябе, Радзіма…»: зб. навук. арт.: да 110-годдзя з дня нараджэння народнага паэта Беларусі акадэміка Максіма Танка і да Дня народнага адзінства / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Я. Купалы ; уклад. К.В. Часнакова ; навук. рэд.: У.В. Гніламёдаў, М.У. Мікуліч. – Мінск : Беларуская навука, 2024. – 201 с. – С. 152-158. – 0,4 д.а. # {{артыкул |аўтар=Барысюк, Т.П. |загаловак=Спецыфіка рубаі ў беларускай паэзіі канца ХХ – пачатку ХХІ ст. |спасылка=https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/1033/895 |аўтар выдання= |выданне=[[Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] |год=2024 |том=69 |нумар=3 |старонкі=230—240 |isbn= |issn= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240813131930/https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/1033/895 |archive-date=13 жніўня 2024 }} # Барысюк, Т. П. [http://e-lib.mslu.by/bitstream/edoc/16623/1/115-120.pdf Усходнія формы ў паэзіі Сержа Мінскевіча (да 55-годдзя з дня нараджэння)] / Т. П. Барысюк // Соловьевские чтения–2024 : сб. науч. ст. / редкол.: А. В. Ломовая (отв. ред.) [и др.]. – Минск : МГЛУ, 2024. – С. 115–120. # Барысюк, Т.П. Касмічная лірыка Міколы Мятліцкага / Т.П. Барысюк // Літаратура і мастацтва. – 2024. – 26 красав. (№ 16). – С. 5. – 0,15 д.а. # Барысюк, Т.П. Спецыфіка рубаі ў беларускай паэзіі канца ХХ – пачатку ХХІ ст. / Т.П. Барысюк // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманітар. навук. – 2024. – Т. 69, № 3. – С. 230-240. – 1,05 д.а. # Борисюк, Т.П. Насими и современная белорусская поэзия: газели и рубаи / Т.П. Борисюк // Беларуская мова і літаратура ў славянскім этнакультурным кантэксце : матэрыялы ІV Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, Віцебск, 23–24 кастрычніка 2024 г. / Віцеб. дзярж. ун-т ; рэдкал.: Г. К. Семянькова (адк. рэд.) [і інш.]. – Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2024. – 289 с. – С. 37-45. – 0,4 д.а. # Барысюк Т.П. Усходнія формы ў паэзіі Сержа Мінскевіча / Т.П. Барысюк // Соловьёвские чтения–2024 : сб. науч. ст. / редкол.: А. В. Ломовая (отв. ред.) [и др.]. – Минск : МГЛУ, 2024. – 3,39 Мб. – С. 115-120. – 0,35 д.а. # Борисюк, Т.П. Насими и современная белорусская поэзия: газели и рубаи / Т.П. Борисюк // Беларуская мова і літаратура ў славянскім этнакультурным кантэксце : матэрыялы ІV Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, Віцебск, 23–24 кастрычніка 2024 г. / Віцеб. дзярж. ун-т ; рэдкал.: Г. К. Семянькова (адк. рэд.) [і інш.]. – Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2024. – 289 с. – С. 37-45. – 0,4 д.а. # Барысюк Т.П. Адам Міцкевіч у сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Літаратура Новага часу ў люстэрку сучаснай гуманітарыстыкі : зборнік навуковых артыкулаў / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры, Інстытут літаратуразнаўства імя Янкі Купалы ; навук. рэд. Г. М. Кісліцына. – Мінск : Беларуская навука, 2024. – 401 с. – С. 62-69. – 0,4 д.а. # Барысюк, Т.П. Імануіл Кант, Максім Танк і Пётр Барысюк: высокая маральнасць (вернасць, доўг) як галоўнае правіла канцэпцыі асобы / Т.П. Барысюк // Интеллектуальная культура Беларуси: от Просвещения к Современности : материалы Восьмой междунар. науч. конф. (21–22 ноября 2024 г., г. Минск): В 2 т. Т. 1 / Ин-т философии НАН Беларуси ; редкол. А.А. Лазаревич (пред.) [и др.]. – Минск : Четыре четверти, 2024. – 352 с. – С. 35-37. – 0,2 д.а. # Барысюк Т.П. Касмічная тэма ў вершаванай казцы “Вася Вясёлкін ляціць на Месяц” Сяргея Грахоўскага і беларуская касмічная лірыка 1960-х – 2020-х гг. // Казка і міф у еўрапейскай прасторы 3 : традыцыі і навацыі : матэрыялы ІІІ-і Міжнароднага форуму даследчыкаў беларускай казкі (Мінск, 18–20 мая 2023 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры ; уклад. Ю.В. Пацюпа, В.Д. Міцкевіч ; рэдкал. : А.І. Лакотка (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2024. – 180 с. – С. 123-130. – 0,5 д.а. # Барысюк, Т.П. Ідэі М.Бахціна, Э.Фрома, Э.Сарокі і М.Эпштэйна для развіцця сучаснага беларускага літаратуразнаўства / Т.П. Барысюк // Интеллектуальная культура Беларуси в глобальных и региональных контекстах : материалы Девятой междунар. науч. конф. (20-21 ноября 2025 г., г. Минск). В 2 т. Т. 1 / Ин-т философии НАН Беларуси ; редкол. А.А. Лазаревич (пред.) [и др.]. – Минск: Четыре четверти, 2025. – 287 с. – С. 20-23. - 0,2 д.а. # Барысюк, Т.П. Усходнія формы ў сучаснай рускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Трынаццатыя Калеснікаўскія чытанні : зб. матэрыялаў Рэсп. навук.-практ. канф., Брэст, 14 лістап. 2024 г. / Брэсц. дзярж.ун-т імя А.С.Пушкіна ; рэдкал.: З.П. Мельнікава (і інш.). - Брэст : БрДУ, 2025. - 300 с. - С. 43-47. - 0,2 д.а. # Барысюк, Т.П. Дзень аб’яднання Беларусі 17 верасня 1939 г. у тагачаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // “Заходняя Беларусь (1921 – 1939): гісторыя, культура, літаратурны рух: зб. навук. арт., прысвечаны 85-годдзю з дня аб’яднання Беларусі і Дню народнага адзінства / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Янкі Купалы. – Мінск : [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]], 2026. – 287 с. – С. 200-204. – 0,3 д.а. }}}} === Каментарыі да збору твораў === * Танк, Максім. Збор твораў: У 13 т. — Т. 8. Празаічныя творы. Артыкулы. Выступленні. Рэкамендацыі, некралогі / Максім Танк; рэд. тома М. А. Тычына; падрыхтоўка тэкстаў і каментар: Т. П. Барысюк, М. П. Барташэвіч; НАН Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я.Коласа і Я.Купалы. — Мінск: Беларус. навука, 2009. — 642 с. * Танк, Максім. Збор твораў: У 13 т. — Т. 11. Пераклады / Максім Танк; рэд.тома Л. Г. Кісялёва; падрыхтоўка тэкстаў і каментар: Т. П. Барысюк, А. А. Данільчык, В. Л. Хацяновіч; НАН Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я.Коласа і Я.Купалы. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 1026 с. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''ЛеГал ([[Леанід Міхайлавіч Галубовіч|Леанід Галубовіч]])''. Штрыхі да «Аўтапартрэта» // [[Літаратура і мастацтва (1932)|Літ. і мастацтва]]. — 2002. — 25 кастр. — С. 6-7. * ''Еўчык Н.'' Антыноміі паэтычнага свету. Трафімчык А. Недачытаная кніга Таццяны [Кніга вершаў Таццяны Барысюк «Аўтапартрэт». Дзве думкі] // [[Маладосць (1953)|Маладосць]]. — 2003. — № 3. — С. 137—141. * ''Капа Наталля.'' Паралель асацыяцый (Зборнік «Аўтапартрэт» Таццяны Барысюк) // Крыніца. Славянскі свет. — 2003. — № 7. — С. 78-80. * Вам і не снілася, або Што бачаць у снах паэты: Інтэрв’ю з Таццянай Барысюк / запісаў Мікола Чэмер // [[Настаўніцкая газета (1945)|Настаўніцкая газета]]. — 2004. — 14 снеж. — С. 4. * Маё фантомнае каханне: Інтэрв’ю з Таццянай Барысюк / запісаў [[Зміцер Арцюх]] // Літ. і мастацтва. 2006. 17 сакав. С. 12. — 0,2 а. * ''Гарэлік, Л. М.'' [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Polymia.djvu_pdf.zip/Polymia.2006-10.pdf Выявы інтэртэкстуальнасці ў творах маладых паэтаў : сучасная беларуская паэзія] // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. — 2006. — № 10. — С. 196—200. * ''Вабішчэвіч, Т.'' У шматгалоссі еўрапейскіх літаратур: [рэцэнзія на калектыўную манаграфію «Еўрапейскі рамантызм і беларуская літаратура XIX—XX стст.» (2008)] / Т.Вабішчэвіч // Літаратура і мастацтва. — 2009. — 13 лют. — С. 7. * ''Кандакоў, Д. А.'' [Рэцэнзія на калектыўную манаграфію «Еўрапейскі рамантызм і беларуская літаратура XIX—XX стст.» (2008)] / Д. А. Кандакоў // Вестник Полоцкого гос. университета. Серия А. Гуманит. науки. — 2009. — № 7. — С. 199—201. * ''МакМілін, Арнольд.'' Таццяна Барысюк / А. МакМілін // Пісьменства ў халодным клімаце: беларуская літаратура ад 70-х гг. XX ст. да нашых дзён / А. МакМілін. — Białystok: Wyd-wo Orthdruk, 2011. — 910 с. — С. 794—798. * ''Калядка, С.'' Шукайма сябе ў слове… / С.Калядка // Верасень. — 2012. — № 2 (7). — С. 155—167. * ''Лысова, Н. Б.'' [Рэцэнзія на калектыўную манаграфію "Літаратурная карта Еўропы: кантакты, тыпалогія, інтэртэкстуальнасць (2012)] / Н. Б. Лысова // Вестник Полоцкого гос. университета. Серия А. Гуманит. науки. — 2013. — № 10. — С. 115—117. * ''Гніламёдаў, У. В.'' «Шчыруе над светам душа, як пчала…» (нататкі пра сучасную паэзію). Артыкул другі / У. В. Гніламёдаў // Полымя. — 2014. — № 1. — С. 124—136. * Гоўзіч, І. М. Ад тэксту да кантэксту / І. М. Гоўзіч // Весці НАН Беларусі. Серыя гуманітарных навук. — 2019. — Т. 64, № 3. — С. 376—378. — С. 378. * Гніламёдаў У., Мікуліч М. Новае слова ў беларускім літаратуразнаўстве / У. Гніламёдаў, М. Мікуліч // Літаратура і мастацтва. — 2022. — 22 красавіка (№ 16). — С. 7. * Бахановіч, Н. Дыдактыка мінулага на карысць сваім здабыткам // Літаратура і мастацтва. — 2025. — 24 студзеня (№ 3). — С. 7. * {{артыкул|аўтар=[[Наталля Васільеўна Якавенка|Якавенка, Н.В.]] |загаловак=У рэчышчы літаратурнай інтэграцыі |спасылка= http://gazeta-navuka.by/79622335723-roqxos/vl1dzvbtb906/1506 |выданне=Навука |тып=газ. |год=19 лютага 2018 |нумар=8 |старонкі= 7|issn=}} * {{артыкул|аўтар= [[Таццяна Будовіч|Яна Будовіч]]|загаловак= Які характар, такі і лёс|спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/29-2021_2.pdf |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год= 23 ліпеня 2021|выпуск= |нумар=29 |старонкі=16}} * {{артыкул |аўтар=Цухло С., Слабадзянюк Д. |загаловак=Ці ёсць сэрца ў паэта? |спасылка=https://zviazda.by/be/news/20211102/1635849992-ci-yosc-serca-u-paeta |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год=29 кастрычніка 2021 |выпуск= |нумар=43 |старонкі=10 |archive-date=11 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111165620/https://zviazda.by/be/news/20211102/1635849992-ci-yosc-serca-u-paeta }} * ''Часнакова, Кацярына''. У імагалагічным аспекце / К. Часнакова // Полымя. — 2023. — № 3. — С. 140—143. * ''Гардзей, Алена''. Кісялёўскі трыпціх / А. Гардзей // Навука. — 2023. — 3 мая (№ 18). — С. 7. * {{артыкул|аўтар= [[Алег Грушэцкі|Грушэцкі, А. Л.]]|загаловак=Таццяна – слаўнае імя! |спасылка=https://www.nslowa.by/2024/02/03/tatstsyana-slaunae-imya/ |выданне= [[Наша слова (1990)|Наша слова]]|тып=газета |месца= |выдавецтва= |год= 2024|выпуск= 109 |нумар= 5|старонкі=4—5|ref= Грушэцкі |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240204124803/https://www.nslowa.by/2024/02/03/tatstsyana-slaunae-imya/ |archivedate=2024-02-04}} * {{артыкул|аўтар=Сяржант, Н. Л. |загаловак= Iмагалогiя - новая галiна беларускага лiтаратуразнау'ства: Па старонках маштабнага даследавання |спасылка= |выданне=[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]] |тып= часопіс|месца=Мн. |выдавецтва=[[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства адукацыі РБ]] |год= 2024|выпуск= |нумар=3 |старонкі= 31—34|isbn= |issn=}} * Гніламедаў У., Мікуліч М. Пошук вядзе ў глыбіню: сучасная жаночая паэзія / У.Гніламедаў, М.Мікуліч // [[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]. — 2026. — № 3. — С. 10—13 == Спасылкі == {{Commonscat|Tatsiana Barysjuk}} * [https://ilit.basnet.by/interconnection?fbclid=IwAR3sp6BEjmD0YA4Fkr87rHHvTMDiZYOEk2uH_tnBOGKLeCXouexRAER95v4#!/tproduct/104153685-1553896458160 Біяграфія Таццяны Барысюк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221120123732/https://ilit.basnet.by/interconnection?fbclid=IwAR3sp6BEjmD0YA4Fkr87rHHvTMDiZYOEk2uH_tnBOGKLeCXouexRAER95v4#!/tproduct/104153685-1553896458160 |date=20 лістапада 2022 }} на сайце [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]] * [http://art-s.by/udelniki-tatsiana-barysiuk.html Біяграфія Таццяны Барысюк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211215173746/http://art-s.by/udelniki-tatsiana-barysiuk.html |date=15 снежня 2021 }} на сайце [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Паэтычнага тэатру «Арт. С»]] * [http://lit-bel.org/by/friends/b/166.html Біяграфія Таццяны Барысюк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180411005723/http://lit-bel.org/by/friends/b/166.html |date=11 красавіка 2018 }} на сайце [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]] * Аўдыё — ([https://files.knihi.com/Knihi/radiokultura/dnk/Tacciana_Barysiuk.Dvanaccac_podzvihau_Pacucychi_Dusi.mp3.zi mp3.zip]{{Недаступная спасылка}}) «[https://knihi.com/Tacciana_Barysiuk/Dvanaccac_podzvihau_Pacucychi_Dusi_mp3.zip.html Дванаццаць подзьвігаў Пацучыхі Дусі]» * Кнігі — ([https://files.knihi.com/Knihi/scanned-n/Barysiuk_Tacciana.Autapartret.djvu djvu]) «[https://knihi.com/Tacciana_Barysiuk/Autapartret.html Аўтапартрэт]» * {{YouTube|vVgQMdV3i5E|«Творчасць і навука ў жыцці Таццяны Барысюк»: інтэрв’ю / гутарыла Наталля Сіротка|logo=1}} ([[Культура (радыёканал)|канал «Культура»]] Беларускага радыё, перадача «Дыялогі пра культуру», 20 чэрвеня 2025) {{DEFAULTSORT:Барысюк Таццяна}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на англійскую мову]] rcly7foqs8zzucp67u85jwp5huh6inv Таццяна Яўгенаўна Рудкоўская 0 354274 5170579 5076317 2026-07-24T20:08:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170579 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2 |імя = Таццяна Рудкоўская |выява = |дата нараджэння = 23.01.1997 |месца нараджэння = |грамадзянства = |рост = 170 см |вага = 62 кг |пазіцыя = [[Правы крайні, гандбол|Правая крайняя]] |клуб = {{Сцяг|Беларусь}} [[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]] |нумар = 44 |моладзевыя клубы = |моладзевыя гады = |клубы = {{гандбольная кар'ера }} |нацыянальная зборная = {{гандбольная кар'ера || [[Жаночая зборная Беларусі па гандболе|Беларусь]]|11 (7) }} |трэнерскія гады = |трэнерскія клубы = {{турнір|Дзяржаўныя і ведамасныя ўзнагароды}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Майстар спорту Беларусі}} {{!}}} |абнаўленне дадзеных аб клубе = |абнаўленне дадзеных аб зборнай = 20 снежня 2016 }} {{Цёзкі2|Рудкоўская}} '''Таццяна Яўгенаўна Рудкоўская''' (нар. {{ДН|23|01|1997}}) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. [[Майстар спорту Беларусі]]. [[Правы крайні, гандбол|Правая крайняя]] клуба «[[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]» і [[Жаночая зборная Беларусі па гандболе|зборнай Беларусі па гандболе]]. У чэрвені 2023 года падпісала кантракт з польскім клубам «Эльбланг». Папярэднім клубам было «[[Вікторыя-Бярэсце|Бярэсце]]». Таксама выступала за БНТУ-БелАЗ. У актыве гандбалісткі зборнай Беларусі чатыры чэмпіёнскія тытулы на радзіме і дзве перамогі ў Кубку краіны<ref>[https://sport5.by/news/handball/Pravaya-kraynyaya-Berestya-i-sbornoy-Belarusi-Tatyana-Pogrebitskaya-prodolzhit-kareru-v-Polshe/ Правая крайняя «Берестья» и сборной Беларуси Татьяна Погребицкая продолжит карьеру в Польше]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://handball.by/Женская-сборная/Рудковская-Татьяна.html Профіль на сайце БФГ] {{ref-ru}} * [http://bntubelaz.by/index.php?option=com_content&view=article&id=479:2013-08-26-12-10-01&catid=14:2009-05-13-08-11-16&Itemid=25 Профіль на сайце ГК БНТУ-БелАЗ] {{ref-ru}} * [https://handballfast.com/news/42627-belarus-pravaya-krainyaya-tatyana-rudkovskaya-pokinula-bntu-belaz-gandbolistka-nacionalnoi-sbornoi-prodolzit-kareru-v-bereste Беларусь. Правая крайняя Татьяна Рудковская покинула БНТУ-БелАЗ. Гандболистка национальной сборной продолжит карьеру в «Берестье»] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/women/2017-18/player/553396/TatsianaRudkouskaya Tatsiana Rudkouskaya] * [https://sport5.by/news/handball/Pravaya-kraynyaya-Berestya-i-sbornoy-Belarusi-Tatyana-Pogrebitskaya-prodolzhit-kareru-v-Polshe/ Правая крайняя «Берестья» и сборной Беларуси Татьяна Погребицкая продолжит карьеру в Польше]{{Недаступная спасылка}} {{Склад ГК БНТУ-БелАЗ}} {{Жаночая зборная Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2016}} {{Жаночая зборная Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2020}} {{DEFAULTSORT:Рудкоўская Таццяна}} [[Катэгорыя:Гандбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК БНТУ-БелАЗ]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Майстры спорту Беларусі]] 1tx64d207k4n1hx2ddt6f5h055bc45u Таямніца Келза 0 452938 5170643 5140708 2026-07-24T22:48:47Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170643 wikitext text/x-wiki {{Мультфільм | Назва = Таямніца Келза | Арыгінал = The Secret of Kells | Выява = Таямніца Келза.jpg | Тып = | Рэжысёр = | Сцэнарыст = | Ролі = | Кампазітар = | Аніматары = [[Нора Твомі]] і інш. | Студыя = [[Cartoon Saloon]]<br />[[Les Armateurs]]<br />[[France 2 Cinéma]]<br />[[Vivi Film]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|Ірландыя}}, <br />{{Сцягафікацыя|Францыя}}, <br />{{Сцягафікацыя|Бельгія}} | Час = 75 хвіл. | Год = 2009 | anim_id = | imdb_id = | bcdb_link = }} '''«Таямні́ца Ке́лза»''' ({{lang-en|The Secret of Kells}}) — французска-бельгійска-ірландскі<ref>{{cite web|author= Lou Lumenick|title= A visual feast — just add Celt|url= http://nypost.com/2010/03/05/a-visual-feast-just-add-celt/|publisher= New York Post|date= 5 сакавіка 2010|access-date= 28 лютага 2017|language = en}}</ref> [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйны]] [[фэнтэзійны фільм]] 2009 года, створаны ірландскай студыяй «[[Cartoon Saloon]]». Рэжысёры — [[Том Мур]] і Нора Твомі. Прэм’ера мультфільму адбылася 8 лютага 2009 на [[Берлінскі кінафестываль 2009|59-м Берлінскім кінафестывалі]]. Дзеянні мультфільма адбываюцца ў сярэдневяковай Ірландыі. Галоўны герой — хлопчык-манах Брэндан, які ўдзельнічае ва ўратаванні і складанні [[Келская кніга|Келзскай кнігі]] ў пачатку [[IX стагоддзе|IX стагоддзя]]. Ролі агучвалі [[Эван Мак-Гуайр]], [[Брэндан Глісан]], Крыстэн Муні, [[Мік Лэлі]], [[Майкл Мак-Грат, акцёр|Майкл Мак-Грат]], Ліям Хурыкан, Пол Тылак і Пол Янг. У 2010 годзе мультфільм быў намінаваны на [[Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм|прэмію «Оскар» за найлепшы анімацыйны фільм]]<ref>{{cite web|author= A. O. Scott|title= Outside the Abbey’s Fortified Walls, a World of Fairy Girls and Beasts|url= http://www.nytimes.com/2010/03/05/movies/05secret.html|publisher= The New York Times|date= 4 сакавіка 2010|access-date= 28 лютага 2017|language = en}}</ref><ref>{{cite web|author= Melena Ryzik|title= An Indie Takes On Animation’s Big Boys|url= http://www.nytimes.com/2010/03/03/movies/awardsseason/03kells.html?pagewanted=1&sq=The%20Secret%20of%20Kells&st=cse&scp=2|publisher= The New York Times|date= 2 сакавіка 2010|access-date= 28 лютага 2017|language = en}}</ref>. == Сюжэт == [[Ірландыя]], пачатак [[IX стагоддзе|IX стагоддзя]]. Малады, цікаўны і аптымістычны хлопчык Брэндан жыве ў ізаляванай грамадзе [[Келскі кляштар|кляштара Келза]], абатам якога — яго строгі дзядзька Келах. Абат, устурбаваны пастаяннымі набегамі [[вікінг]]аў, увесь свой час прысвячае будаўніцтву высокага муру вакол кляштара. Брэндан навучаецца ў кляштарным [[Скрыпторый|скрыпторыі]]. Аднойчы, пачуўшы ад манахаў пра брата Эйдана, найлепшага ілюстратара кніг, ён пажадаў пазнаёміцца з гэтым майстрам і [[Келская кніга|яго кнігай]], «чые старонкі маюць неверагодную моц перамяніць цемру ў святло». яго мара здзяйсняецца, калі Эйдан са сваім катом па мянушцы [[Пангур Бан]] прыяжджае ў Келз. Нарманы захапілі востраў Аёна і зруйнавалі тамашні кляштар, аднак Эйдан здолеў уратаваць сваю няскончаную кнігу. Кнігу Аёны ахоўвае Пангур Бан, аднак Брэндана ён дапускае паглядзець на яе, бо хлопчык не нясе пагрозы. Бачачы Брэнданаву зацікаўленасць, Эйдан выпраўляе хлопчыка пад суправаджэннем Пангур Бана ў лес, каб прынесці [[Земляная сажа|чарнільных арэшкаў]]. Упершыню не паслухаўшыся дзядзькі, Брэндан прабіраецца ў лес, але тут на яго нападаюць ваўкі. Хлопчыка ратуе лясная фея Ашлінг, якая жыве самотна, можа перамяшчацца хутка і не кранаючыся зямлі, і яе слухаюцца лясныя звяры. Калі хлопчык кажа, што гарэшкі патрэбныя дзеля працягу напісання кнігі, яны з Ашлінг становяцца сябрамі. Пасля непрацяглай сутычкі з [[Кром Круах]]ам, богам смерці і разбурэння, якога Ашлінг вельмі баіцца, яны развітваюцца. Брэндан прыносіць Эйдану патрэбныя матэрыялы, аднак яго дзядзька Келах забараняе надалей выходзіць з кляштару. Эйдан вучыць хлопчыка маляваць, каб той працягнуў справу па стварэнні кнігі, бо сам Эйдан ужо стары. Аднак дзеля працягу працы неабходнае Вока [[Святы Калумба|Калумбы]] — чароўны крышталь, страчаны пры наездзе нарманаў на Аёну. Іншы такі крышталь можна здабыць толькі ў Кром Круаха. Брэндан вырашае накіравацца на бой з пачварай, але абат Келах за непаслушэнства зачыняе яго ў пакоі. Пангур Бан і Ашлінг вызваляюць Брэндана. Хлопчык распавядае Ашлінг пра свой намер выправіцца ў пячору Кром Круаха; фея спрабуе адгаварыць яго, каб хлопчык не загінуў, як увесь яе народ, аднак Брэндан пераконвае Ашлінг, што крышталь неабходны, інакш кніга не зможа быць скончаная. Ашлінг пагаджаецца пайсці з Брэнданам у пячору, дзе ледзь не гіне. Брэндан перамагае Крома ў баі і вырывае яго вока, а сляпая пачвара [[Ураборас|паядае сама сябе]]. Брэндан і Эйдан працягваюць працу над кнігай. Неўзабаве на Келз нападаюць вікінгі, мясцовыя жыхары хаваюцца за кляштарнымі мурамі. Нарманы штурмуюць кляштар і забіваюць усіх, хто не паспеў схавацца ў цэнтральнай вежы. Келах цяжка паранены, а Эйдан з Брэнданам здолелі ўцячы. У лесе яны натыкаюцца на вікінгаў, але тых загрызаюць ваўкі. Кнігу, якую ледзь не расцерушылі нападнікі, атрымліваецца ўратаваць. Скрыпторый і цэнтральная вежа спаленыя, аднак Келах з рэштай сялян здолелі схавацца ў кляштары. Мінаюць гады, Брэндан і Эйдан у выгнанні завяршаюць кнігу і прапаведуюць па ёй [[Біблія|Свяшчэннае Пісанне]]. Пакідаючы кнігу Брэндану, Эйдан памірае. Дарослы Брэндан вяртаецца ў Келз з Пангур Банам і белай ваўчыцай (Ашлінг). Дзядзька Келах жывы, аднак увесь гэты час дакараў сябе за тое, што быў жорсткім з Брэнданам. Нарэшце яны сустракаюцца, і Брэндан паказвае дзядзьку закончаную кнігу. == У ролях == * [[Эван Мак-Гуайр]] — ''Брэндан'', светлы, цікаўны і летуценны 12-гадовы хлопчык, які вядзе жыццё пустэльніка. * [[Брэндан Глісан]] — ''абат Келах'', колішні [[Ілюмінаваны рукапіс|ілюмінатар]], які цяпер кіруе будаўніцтвам муру дзеля абароны [[Келскае абацтва|Келзскага абацтва]] ад наездаў. * Крыстэн Муні — ''Ашлінг'', лясная [[фея]] з {{Не перакладзена 5|Туата Дэ Данан|народа|ga|Tuatha Dé Danann}} {{Не перакладзена 5|Дану, кельцкая міфалогія|Дану|ga|Danu}}, жыве ў лясах ля Келза. * [[Мік Лэлі]] — ''манах Эйдан'', ілюмінатар. * [[Майкл Мак-Грат, акцёр|Майкл Мак-Грат]] — ''дарослы Брэндан''. * Ліям Хурыкан — ''манахі Танг і Леанарда'', два ілюмінатары з Азіі і Італіі (адпаведна). * Пол Тылак — ''манах Асуа'', ілюмінатар з Афрыкі. * Пол Янг — ''манах Сквер'', ілюмінатар з Англіі. == Вытворчасць == Фільм заснаваны на гісторыі стварэння [[Келская кніга|кнігі з Келза]], [[Ілюмінаваны рукапіс|ілюмінаванага]] [[Лацінская мова|лацінскага]] [[Евангелле|Евангелля]], складзенага з [[Евангелле|чатырох кніг]] [[Новы Запавет|Новага Запавету]], якое захоўваецца ў [[Дублін]]е (Ірландыя). Акрамя таго, у мультфільм уключаныя элементы [[Кельцкая міфалогія|кельцкай міфалогіі]]<ref name="seattletimes">{{cite web|author= John Hartl|title= ‘The Secret of Kells’: An enchanting tale of a boy in barbarian times|url= http://www.seattletimes.com/entertainment/movies/the-secret-of-kells-an-enchanting-tale-of-a-boy-in-barbarian-times/|publisher= Seattle Times|date= 13 мая 2010|access-date= 1 сакавіка 2017|language = en}}</ref>: напрыклад, [[Кром Круах]] — дахрысціянскае ірландскае боства<ref name="salon">{{cite web|author = Andrew O’Hehir.|last = O’Hehir|first = Andrew|date = 4 сакавіка 2010|url = http://www.salon.com/2010/03/04/secret_of_kells/|title = “The Secret of Kells”: Oscar’s dazzling Irish surprise|work = Salon.com|access-date = 1 сакавіка 2017|language = en}}</ref>, — ці адсылка да паэтычнага жанру {{нп5|ашлінг||ga|Aisling (litríocht na Gaeilge)}}, у якім паэт спатыкае ў сне ці ў відзежы прарочыцу. У больш шырокім сэнсе можна таксама пабачыць падабенства метафізічнай сутычкі Брэндана з Кром Круахам да падводнай бойкі [[Беавульф|Бэўвульф]]а з [[Грэндэлева маці|Грэндэлевай маці]]<ref name="basement">{{cite web |author = shaun. |date = 15 кастрычніка 2011 |url = http://basement-garden.co.uk/blog/2010/06/secret-kells-circle-serpent/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20111015052555/http://basement-garden.co.uk/blog/2010/06/secret-kells-circle-serpent/ |archive-date = 15 кастрычніка 2011 |title = The Secret of Kells: the circle and the serpent |publisher = Basement Garden |access-date = 1 сакавіка 2017 |url-status = dead }}</ref>. Прататыпам галоўнага герою Брэндана, магчыма, з’яўляецца [[святы Брэндан]], сучаснік [[Святы Калумба|Калумбы]]. Праца над «Таямніцай Келза» пачалася ў 1999 годзе пасля таго, як Том Мур з сябрамі натхніліся анімацыяй «[[Злодзей і шавец]]» [[Рычард Уільямс|Рычарда Уільямса]], дыснееўскай «[[Мулан (мультфільм)|Мулан]]» і творчасцю [[Хаяо Міядзакі]], заснаванымі на традыцыйным мастацтве. Яны вырашылі зрабіць штосьці падобнае да фільмаў студыі [[Гіблі (студыя)|Гіблі]], але паводле {{Не перакладзена|Інсулярнае мастацтва|ірландскіх традыцый||Insular art}}<ref name="awn">{{cite web|author = Karl Cohen.|last = Cohen|first = Karl|date = 16 сакавіка 2010|url = http://www.awn.com/animationworld/secret-kells-what-remarkable-animated-feature|title = 'The Secret of Kells' - What is this Remarkable Animated Feature?|publisher = Animation World Network|access-date = 1 сакавіка 2017|language = en}}</ref><ref>{{cite web|author = Steven D. Greydanus.|last = Greydanus|first = Steven D.|date = 2 красавіка 2010|url = http://www.christianitytoday.com/ct/2010/aprilweb-only/secretofkells.html|title = The Secret of Kells|work = Reviews|publisher = Christianity Today|access-date = 1 сакавіка 2017|language = en}}</ref>. == Ацэнкі == Фільм атрымаў даволі ўхвальныя ацэнкі; на [[Rotten Tomatoes]] ён мае сумарны рэйтынг 91 % з 80 рэцэнзіяў і [[Сярэднія велічыні|сярэднеўзважаным рэйтынгам]] 7,6/10<ref name="tomatoes">{{cite web|url = https://www.rottentomatoes.com/m/secret_of_the_kells/|title = The Secret of Kells, 2010|work = Rotten Tomatoes|publisher = Flixster|access-date = 1 сакавіка 2017|language = en}}</ref>. На старонцы Metacritic, якая прысвойвае нармалізаваны рэйтынг па 100-бальнай сістэме на аснове водгукаў, мультфільм атрымаў адзнаку 81 («агульная ўхвала»)<ref>{{cite web|url = http://www.metacritic.com/movie/the-secret-of-kells|title = The Secret of Kells 2010|work = Metacritic|access-date = 1 сакавіка 2017|language = en}}</ref>. == Прэміі і ўзнагароды == {| class="wikitable" |- ! Рок ! Прэмія ! Катэгорыя ! Вынік |- | 2008 | style="text-align:center;"| Прэмія Гільдыі кінарэжысёраў Ірландыі | style="text-align:center;"| Прэмія шукальнікаў рэжысёраў | {{Узнагароджаны}} |- | rowspan="9" | 2009 | rowspan="2" style="text-align:center;"| [[Міжнародны кінафестываль мультыплікацыйных фільмаў у Анесі]] | style="text-align:center;"| Гран-пры за найлепшы фільм | {{Намінацыя}} |- | style="text-align:center;"| Прыз глядацкіх сімпатыяў | {{Узнагароджаны}} |- | style="text-align:center;"| [[Эдынбургскі міжнародны кінафестываль]] | style="text-align:center;"| Прыз глядацкіх сімпатыяў | {{Узнагароджаны}} |- | style="text-align:center;"| Анімацыйны кінафестываль 2D ці не 2D (Сіэтл) | style="text-align:center;"| Прэмія імя [[Рой Эдвард Дысней|Роя Дыснея]] | {{Узнагароджаны}} |- | style="text-align:center;"| [[Сеульскі міжнародны мультыплікацыйны кінафестываль]] | style="text-align:center;"| Гран-пры | {{Узнагароджаны}} |- | style="text-align:center;"| 9-ы Кечкемецкі анімацыйны кінафестываль | style="text-align:center;"| Прыз глядацкіх сімпатыяў | {{Узнагароджаны}} |- | style="text-align:center;"| Фестываль еўрапейскіх мультыплікацыйных поўнаметражных фільмаў і тэлефільмаў ([[Кечкемет]]) | style="text-align:center;"| Кечкемецкая гарадская прэмія | {{Узнагароджаны}} |- | style="text-align:center;"| [[Еўрапейская кінапрэмія 2009|22-я Еўрапейская кінапрэмія]] | style="text-align:center;"| [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі анімацыйны поўнаметражны фільм|Найлепшы анімацыйны фільм]] | {{Намінацыя}} |- | style="text-align:center;"| 37-я прэмія «[[Эні (прэмія)|Эні]]» | style="text-align:center;"| Найлепшы анімацыйны фільм | {{Намінацыя}} |- | rowspan="4" | 2010 | rowspan="2" style="text-align:center;"| 7-я прэмія [[Ірландская акадэмія кіно і тэлебачання|ірландскага кіно і тэлебачання]] | style="text-align:center;"| Найлепшы фільм | {{Намінацыя}} |- | style="text-align:center;"| Найлепшы анімацыйны фільм | {{Узнагароджаны}} |- | style="text-align:center;"| Брытанская мультыплікацыйная прэмія | style="text-align:center;"| Найлепшы еўрапейскі мультыплікацыйны фільм | {{Узнагароджаны}} |- | style="text-align:center;"| [[Оскар (кінапрэмія, 2010)|82-я прэмія «Оскар»]] | style="text-align:center;"| [[Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм|Найлепшы анімацыйны фільм]] | {{Намінацыя}} |} == Беларуская агучка == У [[2017]] годзе адбылася прэм’ера мультыплікацыйнага фільма ў Беларусі. Фільм быў агучаны на [[Беларуская мова|беларускай мове]] ў межах праекта [[Кінаконг|«Беларускія ўікэнды»]] пры падтрымцы «[[Атлант Тэлекам]]» і [[А1 (тэлекам-правайдар)|velcom]]. У агучцы ўдзельнічалі [[Павел Харланчук]], [[Ганна Хітрык]] і іншыя вядомыя беларускія акцёры. Першыя паказы адбыліся [[17 сакавіка|17]]-[[19 сакавіка]] ў [[Масква (кінатэатр, Мінск)|кінатэатры «Масква»]] ў [[Мінск]]у<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=186335 Сёння ў «Маскве» пачынаюць паказы «Таямніцы Келза» па-беларуску]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.gkids.com/films/the-secret-of-kells/ Афіцыйная старонка] {{ref-en}} * {{Imdb title|0485601}} * [http://www.allmovie.com/movie/v480597 Таямніца Келза] {{ref-en}} на старонцы AllMovie * [http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=secretofkells.htm Таямніца Келза] {{ref-en}} на старонцы BoxOfficeMojo * [https://www.rottentomatoes.com/m/secret_of_the_kells/ Таямніца Келза] {{ref-en}} на старонцы RottenTomatoes * [http://www.metacritic.com/movie/the-secret-of-kells Таямніца Келза] {{ref-en}} на старонцы MetaCritic {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мультфільмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Мультфільмы Ірландыі]] [[Катэгорыя:Мультфільмы Францыі]] [[Катэгорыя:Мультфільмы Бельгіі]] [[Катэгорыя:Поўнаметражныя анімацыйныя фільмы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя анімацыйныя фільмы]] [[Катэгорыя:Маляваныя мультфільмы]] [[Катэгорыя:Гістарычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Келс]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] 3ub31u1akoxg2iaigsps3cjwbm88qhi Тартуская вышэйшая мастацкая школа 0 461794 5170500 4041233 2026-07-24T16:53:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170500 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Тартуская вышэйшая мастацкая школа |скарачэнне = TKK |эмблема = Tartu Kõrgem Kunstikool logo.png |выява = |арыгінал = {{lang-et|Tartu Kõrgem Kunstikool}} |міжназва = |ранейшыя = |дэвіз = |заснаваны = [[1 жніўня]] [[2000]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = [[Вала Нуўст]] |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |рэктар = |студэнты = 318 |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = |метро = |кампус = |адрас = |сайт = [http://www.artcol.ee/ www.artcol.ee] |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = 58 |lat_min = 22 |lat_sec = 9.93 |lon_dir = |lon_deg = 26 |lon_min = 43 |lon_sec = 46.92 |CoordScale = |edu_region = EE |Commons = |Commons-text = }} '''Тартуская вышэйшая мастацкая школа''' ({{lang-et|Tartu Kõrgem Kunstikool}}, TKK) — [[вышэйшая навучальная ўстанова]] ў [[Тарту]] ([[Эстонія]]), якая рыхтуе прафесійных прыкладных [[мастак]]оў і [[рэстаўратар|мастакоў-рэстаўратараў]]. У Тартускай вышэйшай мастацкай школе студэнты могуць атрымаць прыкладную вышэйшую адукацыю па спецыяльнасцях: аўдыёвізуальнае мастацтва, [[дызайн]] і [[прыкладное мастацтва]]. Тартуская вышэйшая мастацкая школа была заснавана [[1 жніўня]] [[2000]] г. і з'яўляецца пераемніцай [[Вышэйшая мастацкая школа «Палас»|Вышэйшай мастацкай школы «Палас»]], якая існавала ў Тарту з [[1919]] года<ref name="furnitureindustry">{{Cite web |url=http://furnitureindustry.ee/ru/members/tartu-korgem-kunstikool/ |title=Тартуская высшая художественная школа |access-date=28 сакавіка 2017 |archive-date=5 лютага 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205191013/http://furnitureindustry.ee/ru/members/tartu-korgem-kunstikool/ |url-status=dead }}</ref>. Станам на [[2013]] год у Тартускай вышэйшай мастацкай школе адукацыю атрымлівалі 318 навучэнцаў, з іх 28 — экстэрны<ref name="furnitureindustry"/>. Рэктар — [[Вала Нуўст]]. == Факультэты == Каледж мае сем [[факультэт]]аў:<ref name="esn">[https://www.esn.ee/tartu/universities/tartu-art-college Tartu Art College | ESN Tartu] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170328200441/https://www.esn.ee/tartu/universities/tartu-art-college |date=28 сакавіка 2017 }}(англ.)&nbsp;</ref> * Факультэт [[фатаграфія|фатаграфіі]]. * Факультэт [[жывапіс]]у. * Факультэт [[медыя]] і [[рэклама|рэкламнага]] дызайну. * Факультэт [[мэбля|мэблі]]. * Факультэт [[скура]]нога дызайну. * Факультэт [[скульптура|скульптуры]]. * Факультэт [[тэкстыль|тэкстылю]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.artcol.ee/ Афіцыйны вэб-сайт](эст.)&nbsp; (англ.)&nbsp; {{ВНУ Эстоніі}} [[Катэгорыя:Універсітэты Эстоніі]] [[Катэгорыя:Тарту]] [[Катэгорыя:Мастацкія вышэйшыя навучальныя ўстановы Эстоніі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2000 годзе]] ogupj319ked5wl3pwyp6j2pgrp9h2g1 Каралін (прадмесце) 0 464014 5170352 5045154 2026-07-24T13:04:19Z M.L.Bot 261 5170352 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Каралін}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Каралін |Статус = гістарычнае прадмесце |Уваходзіць у = [[Пінск]] |Карта = |Памер карты = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Памер карты аа = }} '''Каралін''' — раён у прыгарадзе [[Пінск]]а. У мінулым — [[мястэчка]], культурны цэнтр яўрэяў [[Палессе|Палесся]]<ref>{{cite web|url=https://eleven.co.il/article/13221|title=Пинск|publisher=Электронная еврейская энциклопедия|date=2006-09-28|accessdate=2017-04-10}} {{ref-ru}}</ref>. [[Каралінскі замак]] XVII-XVIII стст. князёў [[Дольскія|Дольскіх]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Karalin Suburb, Pinsk}} [[Катэгорыя:Геаграфія Пінска]] [[Катэгорыя:Каралін (прадмесце)| ]] nuvvr8m1u3zqiffduot59iid43b5ym2 Трансгендарнасць 0 464367 5170653 5097904 2026-07-24T23:50:40Z 5170653 wikitext text/x-wiki '''Трансгендарнасць''' — несупадзенне [[гендарная ідэнтычнасць|гендарнай ідэнтычнасці]] чалавека з прыпісаным пры нараджэнні [[пол]]ам. Некаторыя трансгендарныя людзі ідэнтыфікуюць сябе з полам, супрацьлеглым прыпісанаму, іншыя маюць ідэнтычнасці, якія выходзяць па-за рамкі [[бінарная гендарная сістэма|бінарнай гендарнай сістэмы]]. Трансгендарнасць сама па сабе не з’яўляецца хваробай або расстройствам<ref name=":0">[http://www.apa.org/topics/lgbt/transgender-russian.pdf Ответы на Ваши вопросы о трансгендерных людях, гендерном выражении и гендерной идентичности], [[:ru:Американская психологическая ассоциация|Американская психологическая ассоциация]]{{ref-ru}}</ref>. У той жа час некаторыя трансгендарныя людзі адчуваюць у сувязі з неадпаведнасцю свайго самаадчування і чаканняў асяроддзя моцны [[стрэс]], які можа сур’ёзна можа адбівацца на іх здароўі і якасці жыцця. Такі стрэс мае назву [[гендарная дысфарыя|гендарнай дысфарыі]]. Часта аптымальным вырашэннем гэтай праблемы з’яўляецца [[трансгендарны пераход]], які можа ўключаць медыцынскія працэдуры па [[Карэкцыя полу|карэкцыі полу]] і змену дакументаў<ref>http://www.wpath.org/site_page.cfm?pk_association_webpage_menu=1352&pk_association_webpage=3947 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150814225232/http://www.wpath.org/site_page.cfm?pk_association_webpage_menu=1352&pk_association_webpage=3947 |date=14 жніўня 2015 }}</ref>. У шматлікіх выпадках цяжкі стрэс, які перажываюць трансгендарныя людзі, не звязаны непасрэдна з іх станам, а выкліканы [[Дыскрымінацыя па прыкмеце сексуальнай арыентацыі і гендарнай ідэнтычнасці|дыскрымінацыяй]] і непрыняццем з боку асяроддзя — [[трансфобія]]й. == Тэрміналогія і мова == Першыя даследчыкі трансгендарнасці выкарыстоўвалі для апісання трансгендарных людзей займеннікі і асабістыя імёны, якія адпавядалі прыпісанаму пры нараджэнні полу, тым самым адмаўлялі гендарную ідэнтычнасць тых, каго даследвалі. З пункту гледжання некаторых сучасных даследчыкаў, адмаўленне гендарнай ідэнтычнасці прадстаўляе сабой праяву [[Ідэалогія|ідэалогіі]], якая сцвярджае непаўнавартаснасць або «ненатуральнасць» трансгендарных людзей<ref>''Ansara, Y Gavriel, and Peter Hegarty''. [http://ansaraonline.com/yahoo_site_admin/assets/docs/Ansara__Hegarty_2012_Cisgenderism_in_Psychology.19690333.pdf Cisgenderism in psychology: pathologising and misgendering children from 1999 to 2008] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150821063935/http://ansaraonline.com/yahoo_site_admin/assets/docs/Ansara__Hegarty_2012_Cisgenderism_in_Psychology.19690333.pdf |date=21 жніўня 2015 }} // Psychology & Sexuality. — 2011. — № 3. — С. 137—160. «Article records… were evaluated for two kinds of ''cisgenderism'', the ideology that invalidates or pathologises self-designated genders that contrast with external designations. ''Misgendering'' language contradicts children’s own gender assignations and was less frequent than ''pathologising'' language which constructs children’s own gender assigna- tions and expression as disordered.»</ref><ref name=":1">''Ansara, Y. G.'' [http://ansaraonline.com/yahoo_site_admin/assets/docs/Ansara_2010_Beyond_Cisgenderism2489333619690656.219211844.pdf Beyond Cisgenderism: Counselling people with non-assigned gender identities] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160320160619/http://ansaraonline.com/yahoo_site_admin/assets/docs/Ansara_2010_Beyond_Cisgenderism2489333619690656.219211844.pdf |date=20 сакавіка 2016 }} // ''Moon, L. (ed.)'' Counselling Ideologies: Queer Challenges to Heteronormativity. — Aldershot: Ashgate, 2010. — С. 167—200. «In this chapter, I will use the term cisgenderism to describe the individual, social, and institutional attitudes, policies, and practices that assume people with non-assigned gender identities are inferior, 'unnatural' or disordered and which construct people with non-assigned gender identities as 'the effect to be explained'.»</ref>. Праваабаронцы і даследчыкі ўказваюць на тое, што адмаўленне гендарнай ідэнтычнасці трансгендарных людзей можа непасрэдна прыводзіць да дыскрымінацыі і [[гвалт]]у над імі<ref name=":1" /><ref name=":2">[https://transgenderlawcenter.org/archives/8975 Journalists: Commit to Fair and Accurate Coverage of Transgender People, including Pvt. Chelsea Manning] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170510203243/https://transgenderlawcenter.org/archives/8975 |date=10 мая 2017 }}. Transgender Law Center (2013). — «Always use a transgender person’s preferred name»</ref><ref>''Ansara, Y. G.'' [http://ansaraonline.com/yahoo_site_admin/assets/docs/Chapter_Seven_Ansara_with_Reference.19690148.pdf Cisgenderism in medical settings: How collaborative partnerships can challenge structural violence] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130921075119/http://ansaraonline.com/yahoo_site_admin/assets/docs/Chapter_Seven_Ansara_with_Reference.19690148.pdf |date=21 верасня 2013 }} // ''Rivers, I., & Ward, R. (Eds.)'' Out of the ordinary: LGBT lives. — Cambridge: Cambridge Scholars Publishing, 2012. — С. 102—122.</ref>. Тыя сучасныя стылістычныя дапаможнікі для журналістаў, дзе разглядаецца тэма асвятлення жыцця трансгендарных людзей, рэкамендуюць заўсёды выкарыстоўваць у дачыненні да іх тыя самавызначэнні, асабістыя імёны і займеннікі, якія гэтыя людзі для сябе выбралі<ref>[https://blog.ap.org/announcements/ap-editors-note-on-manning AP editors’ note on Manning], ''Associated Press'' (22 August 2013).</ref><ref>''Division of Public Affairs.'' [http://www.vanderbilt.edu/publicaffairs/styleguide.pdf Style Guide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170706220152/http://www.vanderbilt.edu/publicaffairs/styleguide.pdf |date=6 ліпеня 2017 }}. Vanderbilt University (September 2011).</ref><ref>[http://commonground.richmond.edu/common/pdfs/trans-etiquette.pdf Frequently Asked Questions on Trans Identity] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131022140504/http://commonground.richmond.edu/common/pdfs/trans-etiquette.pdf |date=22 кастрычніка 2013 }}. ''Common Ground — Trans Etiquette''. University of Richmond.</ref>, у тым ліку ў выпадках, калі гаворка ідзе пра мінулае чалавека<ref name=":2" /><ref>[http://commonground.richmond.edu/common/pdfs/trans-etiquette.pdf NAMES, PRONOUN USAGE & DESCRIPTIONS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131022140504/http://commonground.richmond.edu/common/pdfs/trans-etiquette.pdf |date=22 кастрычніка 2013 }} (PDF). ''GLAAD Media Reference Guide''. GLAAD (May 2010). — «Try to write transgender people's stories from the present day, instead of narrating them from some point in the past»</ref>. Такія ж рэкамендацыі адрасуюцца псіхолагам і медыцынскім работнікам, якія аказваюць дапамогу трансгендарным людзям<ref>[http://www.lgbthealtheducation.org/wp-content/uploads/Handout_7-C_Glossary_of_Gender_and_Transgender_Terms__fi.pdf Glossary of Gender and Transgender Terms (PDF)]{{Недаступная спасылка}}. Preface: Fenway Health (January 2010).</ref><ref>''Glicksman, Eve'' [http://www.apa.org/monitor/2013/04/complicated.aspx Transgender terminology: It's complicated]. Vol 44, No. 4: American Psychological Association (April 2013).</ref><ref>''Sponsored by the American Medical Association and The Fenway Health with unrestricted support from Fenway Health and Pfizer.'' [http://www.lgbthealtheducation.org/wp-content/uploads/national_lgbt_healthcare_needs_ppt.pdf Meeting the Health Care Needs of Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender (LGBT) People: The End to LGBT Invisibility]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.pinktherapy.com/portals/0/downloadables/intersecting/race_culture_sexuality_pt3.pdf ISSUES IN THERAPY WITH LESBIAN, GAY, BISEXUAL AND TRANSGENDER CLIENTS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170517123022/http://www.pinktherapy.com/portals/0/downloadables/intersecting/race_culture_sexuality_pt3.pdf |date=17 мая 2017 }}. Edited by CHARLES NEAL and DOMINIC DAVIES. OPEN UNIVERSITY PRESS, Philadelphia (2010).</ref><ref>''Elizondo, Paul M. III, D.O.'' [http://www.psychiatrictimes.com/gender-issues/working-transgender-persons Working With Transgender Persons] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150321011252/http://www.psychiatrictimes.com/gender-issues/working-transgender-persons |date=21 сакавіка 2015 }}. Phychiatric Times (6 September 2012).</ref><ref>[http://www.counseling.org/Resources/Competencies/ALGBTIC_Competencies.pdf Competencies for Counseling with Transgender Clients] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190503183246/https://www.counseling.org/Resources/Competencies/ALGBTIC_Competencies.pdf |date=3 мая 2019 }} (PDF). Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling (18 September 2009).</ref>. == Трансгендарнасць і сексуальная арыентацыя == Трансгендарнасць не мае прамога дачынення да [[Сексуальная арыентацыя|сексуальнай арыентацыі]]. Трансгендарныя людзі праяўляюць увесь спектр магчымых сексуальных арыентацый і пераваг<ref>Tobin HJ (2003). [https://web.archive.org/web/20091021213516/http://geocities.com/harperjeantobin/Thesis1.htm Sexuality in Transsexual and Transgender Individuals Part I: A Review of the Literature.]</ref>. Вынікі сучасных даследаванняў сведчаць аб прыкладна роўным статыстычным размеркаванні трансгендарных людзей па спектры сексуальнай арыентацыі. Так, па некаторых звестках, сярод транссексуальных жанчын 38 % [[Бісексуальнасць|бісексуальны]], 35 % адчуваюць цягу да жанчын, 27 % — да мужчын<ref name=":3">[http://www.startribune.com/myths-and-facts-about-transgender-issues/19234289/ Myths and Facts About Transgender Issues] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170330225610/http://www.startribune.com/myths-and-facts-about-transgender-issues/19234289/ |date=30 сакавіка 2017 }}.'' [http://www.startribune.com/ Star Tribune]'' (May 24, 2008).</ref><ref>Leavitt F, Berger JC (1990). Clinical patterns among male transsexual candidates with erotic interest in males.'' Archives of Sexual Behavior'' Volume 19, Number 5 / October, 1990.</ref>. Сярод транссексуальных мужчын, паводле даследаванняў, 55 % адчуваюць цягу да жанчын, 10 % да мужчын, 35 % бісексуальны<ref name=":3" />. === Тэрміналогія сексуальнасці === У мінулым лекары адносілі [[Транссексуальнасць|транссексуальных]] людзей да [[Гетэрасексуальнасць|гетэрасексуалаў]] ці [[Гомасексуальнасць|гомасексуалаў]] на падставе прыпісанага пры нараджэнні полу<ref>Chivers, Meredith L.; Bailey, J. Michael. Sexual Orientation of Female-to-Male Transsexuals: A Comparison of Homosexual and Nonhomosexual Types. Archives of Sexual Behavior.</ref>. Большасць транссексуальных і трансгендарных людзей лічаць такі падыход абразлівым, бо ён заснаваны на адмаўленні іх [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарнай ідэнтычнасці]]<ref>Bagemihl B. Surrogate phonology and transsexual faggotry: A linguistic analogy for uncoupling sexual orientation from gender identity. In ''Queerly Phrased: Language, Gender, and Sexuality''. Anna Livia, Kira Hall (eds.) pp. 380 ff. Oxford University Press. ISBN 0-19-510471-4</ref>. Акрамя гэтага, ён не ўлічвае магчымасць цягі трансгендарных людзей да іншых трансгендарных людзей, у тым ліку з [[Небінарная гендарная ідэнтычнасць|небінарнымі гендарнымі ідэнтычнасцямі]]. == Трансгендарныя ідэнтычнасці == Для некаторых людзей слова «трансгендар» з’яўляецца іх ідэнтычнасцю, але ў той жа час гэты тэрмін выкарыстоўваецца як парасоністы панятак, які ўключае ў сябе шэраг часткова перасякальных катэгорый, такіх як «транссексуал» і «транссексуалка», «[[гендарквір]]», «[[Бігендарнасць|бігендар]]», «[[Агендарнасць|агендар]]» і іншыя. Некаторыя трансгендарныя мужчыны таксама выкарыстоўваюць тэрмін FtM (ад {{lang-en|female-to-male}} — «з жанчыны ў мужчыну»), трансгендарныя жанчыны — MtF ({{lang-en|male-to-female}} — «з мужчыны ў жанчыну»). Іншыя адпрэчваюць гэтыя паняткі, бо лічаць, што яны дадаюць залішняе значэнне «пераходнаму стану» чалавека і прымяншаюць яго ўласнае самаадчуванне. Трансгендарныя ідэнтычнасці разнастайныя і зменлівыя, таму скласці іх вычарпальны спіс ці даць ім выразныя, стабільныя вызначэнні, немагчыма. Адпаведна, гэтыя тэрміны і апісанні ўяўляюць сабою толькі прыблізныя арыенціры. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Трансгендарнасць| ]] [[Катэгорыя:Гендарныя даследаванні]] [[Катэгорыя:ЛГБТ]] n5ndvs7ynhbv84cxlppmllwdp4z7u4g Тускарора 0 464434 5170717 4875298 2026-07-25T07:29:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170717 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = <center>Тускарора<br /> (''Tuska:rù:rę'')</center> | image = [[Выява:Tuscarora.jpg|300 px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 17420 | popplace = [[ЗША]], [[Канада]] | langs = [[Тускарора (мова)|тускарора]] | rels = [[анімізм]], [[політэізм]], [[хрысціянства]] | related = [[чэрокі]], [[ваяндот]], [[мехерын]], іншыя [[іракезы]] }} '''Тускарора''' (саманазва: ''Tuska:rù:rę'') — [[індзейцы|індзейскі]] народ, жыхары [[ЗША]] і [[Канада|Канады]]. Паходзяць з [[Паўночная Караліна|Паўночнай Караліны]]. Тускарора — шосты па ліку народ, які далучыўся да канфедэрацыі [[іракезы|іракезаў]]. Агульная колькасць — 17 420 чал.<ref>[http://www.point2homes.com/US/Neighborhood/NY/Niagara-County/Tuscarora-Nation-Demographics.html#Population Tuscarora Nation Population Demographics]</ref> == Гісторыя == Продкі тускарора і [[чэрокі]] з'явіліся на тэрыторыі сучаснай [[Паўночная Караліна|Паўночнай Караліны]] ў пачатку 2 тысячагоддзя н. э. Да [[17 стагоддзе|XVII]] ст. яны ўяўлялі 3 самастойныя групы, што насялялі ўзбярэжжа [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]: * ''Kǎ'tě’nu'ā'kā' '' ("людзі [[хвоя|хвоі]]") * ''Akawěñtc'ākā'' (значэнне спрэчнага паходжання) * ''Skarū'ren'', або непасрэдна тускарора ("збіральнікі [[Каноплі|канопляў]]") У пачатку [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. яны падзяляліся на 2 палітычныя аб'яднанні — паўночнае і паўднёвае. З [[1653]] г. на ўзбярэжжы сяліліся еўрапейскія каланісты. Адносіны паміж імі і тускарора доўгі час заставаліся мірнымі. Але [[22 верасня]] [[1711]] г.<ref>{{Cite web |url=http://www.learnnc.org/lp/editions/nchist-colonial/1876 |title=The Tuscarora War |access-date=16 красавіка 2017 |archive-date=13 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170513185033/http://www.learnnc.org/lp/editions/nchist-colonial/1876 |url-status=dead }}</ref> паўднёвае аб'яднанне нечакана пачало ваенныя дзеянні супраць [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] перасяленцаў. У [[1713]] г. яны былі разбіты. Каля 1,5 тысячы тускарора мігрыравалі ў [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], дзе ў [[1722]] г.<ref>[http://www.everyculture.com/North-America/Tuscarora.html Tuscarora]</ref> далучыліся да канфедэрацыі [[іракезы|іракезаў]]. Паўночныя тускарора ў [[1718]] г. падпісалі мірны дагавор з калоніяй [[Паўднёвая Караліна|Паўднёвай Караліны]]. Яны моцна пацярпелі ад [[эпідэмія|эпідэмічных]] захворванняў, асабліва [[Жоўтая ліхаманка|жоўтай ліхаманкі]], іх тэрыторыі часцяком парушаліся самавольнымі перасяленцамі. Многія паўночныя тускарора мігрыравалі на поўнач услед за паўднёвымі. Пасля [[1804]] г. у Паўночнай Караліне заставалася толькі некалькі дзесяткаў сем'яў. Падчас [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]] большасць тускарора, што мігрыравалі на поўнач, прынялі бок [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Пасля паражэння частка тускарора разам з [[Лаялісты|лаялістамі]] пакінула тэрыторыю [[ЗША]] і асела ў [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]]<ref>[http://www.tuscaroras.com/index.php/1796-treaty-with-the-seven-nations-of-canada 1796 Treaty with the Seven Nations of Canada]</ref>. Астатнія былі вымушаны прыняць нейтралітэт і ў [[1803]] г. заключылі пагадненне з ЗША, згодна якому атрымалі аўтаномную рэзервацыю ў штаце Нью-Ёрк. У [[1813]] г. група тускарора на поўначы штата Нью-Ёрк здолела аказаць супраціўленне брытанскай дэсантнай аперацыі, у той час як амерыканскія добраахвотнікі разбегліся. Пазней гэты подзвіг быў ушанаваны манументам<ref>[http://historiclewiston.org/history/ HISTORY OF LEWISTON]</ref>. У пачатку [[19 стагоддзе|XIX]] ст. урад рэзервацыі абвясціў [[нацыя|нацыю]] тускарора. Ён імкнуўся інтэграваць усіх тускарора ўсходу ЗША. Гэты працэс цягнуўся да [[2010]] г. Тускарора [[Канада|Канады]] інтэграваны ў тутэйшае аб'яднанне іракезаў (шасці нацый) і маюць статус першаснай нацыі. == Асаблівасці культуры == Галоўнымі заняткамі тускарора здаўна былі [[земляробства]], [[рыбалоўства]], [[збіральніцтва]] і [[паляванне]]. Асабліва важнае значэнне мела вырошчванне [[кукуруза|кукурузы]]. Пасля з'яўлення [[Англія|англійскіх]] калоній удзельнічалі ў здабычы і [[гандаль|гандлі]] футрам. Тускарора [[Паўночная Караліна|Паўночнай Караліны]] будавалі сталыя паселішчы ўздоўж [[рака|рэк]]. Вылучаліся вялікія ўмацаваныя паселішчы ''teethha'', так званыя "[[горад|гарады]]", і малыя [[вёска|вёскі]]. Вёскі звычайна знаходзіліся ў падпарадкаваным стане ў адносінах да "гарадоў"<ref>[http://northcarolinahistory.org/encyclopedia/the-tuscarora/ The Tuscarora]</ref>. Паляванне і збіральніцтва вымушала насельніцтва весці сезонныя міграцыі. Пры гэтым яны сяліліся ў крытых [[Кара (біялогія)|карою]] [[вігвам]]ах. Тускарора карысталіся прыладамі з [[медзь|медзі]], апраналіся ў [[вопратка|вопратку]] са [[скура|скур]] дзікіх жывёл, фарбавалі [[валасы]] ў чырвоны колер, каб адрознівацца ад іншых плямён<ref>[http://www.nwcsd.k12.ny.us/cms/lib/ny19000569/centricity/moduleinstance/2357/microsoft_word_-_tuscarora_culture01.pdf Tuscarora Culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160705153901/http://www.nwcsd.k12.ny.us/cms/lib/ny19000569/centricity/moduleinstance/2357/microsoft_word_-_tuscarora_culture01.pdf |date=5 ліпеня 2016 }}</ref>. Асновай традыцыйнага грамадства з'яўляюцца роды. Адлік сваяцтва вядзецца па лініі маці. У мінулым мужчыны пасля жаніцьбы пераязджалі ў род жонкі. У кожным родзе існуе пасада родавай маці — жанчыны, якая зацвярджае правадыроў і мае права [[суд]]а. Аднак у астатнім кіраўніцтва залежыць ад мужчын. Правадыры абіраюцца мужчынскай радай. Рада вырашае найбольш важныя пытанні<ref>[http://blog.ecu.edu/sites/nooherooka/?p=662 MATRILINEAL CULTURE OF THE TUSCARORA NATION]</ref>. [[Фальклор]] тускарора блізкі да іншых [[іракезы|іракезаў]], асабліва [[анандага]]. Вылучаюцца цыклы [[міф]]аў пра стварэнне свету, прыгоды [[казка|казачных]] істот. Звычайна кожны міф утрымоўвае пэўную практычную выснову<ref>[http://www.indianmythology.org/tuscarora_mythology.htm Tuscarora Myths and Legends]</ref>. Традыцыйная [[музыка]] амаль не захавалася. У другой палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. узнікла чарага прафесійных спевакоў, якія працуюць у такіх напрамках, як [[блюз]], [[кантры]], [[інды-поп]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.tuscaroras.com Tuscarora & Six Nations Websites] * [http://www.ncpedia.org/american-indians/tuscarora Tuscarora Indians] * [http://www.native-languages.org/tuscarora_culture.htm Tuscarora Culture and History] * [https://www.visitnc.com/listing/tuscarora-nation-of-north-carolina Tuscarora Nation of North Carolina] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170323154108/https://www.visitnc.com/listing/tuscarora-nation-of-north-carolina |date=23 сакавіка 2017 }} * [http://www.nwcsd.k12.ny.us/cms/lib/ny19000569/centricity/moduleinstance/2357/microsoft_word_-_tuscarora_culture01.pdf Tuscarora Culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160705153901/http://www.nwcsd.k12.ny.us/cms/lib/ny19000569/centricity/moduleinstance/2357/microsoft_word_-_tuscarora_culture01.pdf |date=5 ліпеня 2016 }} [[Катэгорыя:Народы ЗША]] [[Катэгорыя:Народы Канады]] [[Катэгорыя:Іракезы]] 41w21mnc451tedd8rg8q2fahi61ka5c Трэны 0 465711 5170671 4584329 2026-07-25T03:55:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170671 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Трэны |Назва-арыгінал = |Выява = |Подпіс выявы = Выданне «Трэнаў» 1583 года |Жанр = [[Лямант (жанр)|лямант]] |Цыкл = |Аўтар = [[Ян Каханоўскі з Чарналесся|Ян Каханоўскі]] |Мова арыгінала = польская |Напісаны = ''невядома'' |Публікацыя = 1580 |Асобнае выданне = |Выдавецтва = [[Тыпаграфія Лазара Андрысовіча]] |Пераклад = |Вікікрыніцы-тэкст = }} '''«Трэны»''' ({{Lang-pl|Treny}}; у перакладзе на беларускую мову — «Плачы») — цыкл з 19 [[верш]]аў-[[Лямант (жанр)|плачаў]] польскага паэта [[Ян Каханоўскі з Чарналесся|Яна Каханоўскага]], выдадзены ў 1580 годзе. Вершы прысвечаны дачцэ паэта Уршулі, якая памерла ў 1579 годзе. == Кампазіцыя == [[Файл:Treny_normal.jpg|справа|міні|200x200пкс|Ян Каханоўскі над памерлай Уршулкай. Карціна [[Ян Матэйка|Яна Матэйкі]], натхнёная «Трэнамі».]] У «Трэнах» выказаўся бязмежны смутак Каханоўскага па памерлай маленькай дачцэ, што рэзка кантрастуе з папярэднімі працамі паэта, у якіх ён адстойваў такія каштоўнасці, як [[стаіцызм]]. Вершы можна разглядаць як крытыку уласных ранніх работ. У больш шырокім сэнсе, «Плачы» паказваюць думаючага чалавека эпохі [[Адраджэнне|Адраджэння]] ў момант крызісу, калі яго прымушаюць праз пакуты і жорсткае супрацьстаянне ідэалаў з рэальнасцю па-новаму ацаніць сваю былую гуманістычную філасофію жыцця. «Трэны» належаць да паэтычнага жанру Рэнесанса — трэнодзіі, і твор цалкам складаецца з частак, характэрных для эпіцэдзія: першыя вершы знаёмяць з трагедыяй і з'яўляюцца [[панегірык]]ам па памерлай; далей ідуць вершы смутку, якія дэманструюць маштаб страты паэта, яго гора; у канцы — вершы суцяшэння і навучанні. Каханоўскі, абапіраючыся на дасягненні такіх паэтаў-класікаў, як [[Гамер]], [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрон]], [[Плутарх]], [[Сенека]] і {{нп3|Стацый|Стацыя|ru|Стаций}}, а таксама на пазнейшыя творы [[Франчэска Петрарка|Петраркі]] і паэтаў Адраджэння, такіх як [[П’ер дэ Рансар]], выйшаў за межы вядомых жанраў, і яго «Плачы» з'яўляюцца змешанай формай, зменлівай ад [[Эпіграма|эпіграмы]] да [[Элегія|элегіі]] і [[Эпітафія|эпітафіі]], не кажучы ўжо пра [[Псалмы|псаломную песню]]. Калі «Трэны» былі апублікаваныя, Каханоўскі быў падвергнуты крытыцы за тое, што аплакваў смерць маленькага дзіцяці насуперак існуючай літаратурнай традыцыі, пры якой гэтая форма павінна выкарыстоўвацца для «вялікіх людзей» і «вялікіх падзей». == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://literat.ug.edu.pl/autors/kochan.htm|title=Jan Kochanowski|author=Edmund Kotarski|lang=pl|publisher=Wirtualna Biblioteka Literatury Polskiej|accessdate=2017-03-25|archive-date=8 мая 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508091515/http://literat.ug.edu.pl/autors/kochan.htm|url-status=dead}} {{ref-pl}} *{{in lang|pl}} [https://poezja.org/wz/zbior/Treny/ Правім Трэны]&nbsp; [[Катэгорыя:Літаратура Польшчы]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Творы 1580 года]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на польскай мове]] pclp188yfg4c5mmxc0zgrpxye2mw4pt Трышын 0 467024 5170670 4758004 2026-07-25T03:39:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170670 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Трышын |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52.095525|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 23.744422|lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Трышынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Трышын''' ({{lang-be-trans|Tryšyn}}, {{lang-ru|Тришин}}) — былая [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Трышынскі сельсавет|Трышынскага сельсавета]]. З [[1968]] года ў складзе [[Брэст]]а. == Гісторыя == [[Файл:Bieraście, Tryšyn. Берасьце, Трышын (1910) (2).jpg|міні|злева|Трышын. 1914]] [[Файл:Bieraście, Tryšyn. Берасьце, Трышын (1901-14).jpg|міні|злева|Царква на могілках, пач. XX ст.]] Вядома з [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]<ref name="ЭДГБ"/>. Першы пісьмовы ўспамін пра вёску датуецца [[1596]] годам<ref name="vb17560">{{cite web|author = Сергей Мощик.|date = 26 лістапада 2012|url = http://vb.by/article.php?topic=51&article=17560|title = Тришин как зеркало строительной эволюции|work = Недвижимость|publisher = [[Вечерний Брест]]|language = ru|access-date = 8 мая 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20130127072352/http://vb.by/article.php?topic=51&article=17560|archive-date = 27 студзеня 2013|url-status = dead}}</ref>. Уваходзіла ў склад уладанняў епіскапаў [[Уладзімірская і берасцейская епархія (уніяцкая)|Уладзімірскай і берасцейскай уніяцкай епархія]]. У пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] вёска, 2 маёнткі і ўрочышча пад той жа назвай уваходзілі ў склад [[Косіцкая воласць|Косіцкай воласці]] [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкага павета]], 350 жыхароў<ref name="ЭДГБ"/>. У часы [[Польская Рэспубліка|Польскай Рэспублікі]] — вёска<ref>{{cite web | url = http://radzima.net/be/miejsce/tryszyn.html| title = Tryszyn, вёска| publisher = Radzima.net| date = 26 лістапада 2012}}</ref> і фальварак у [[гміна Косічы|гміне Косічы]] [[Брэсцкі павет (1921—1940)|Брэсцкага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]<ref>{{cite web | url = http://radzima.net/be/miejsce/tryszyn-sad.html| title = Tryszyn-Sad, фальварак| publisher = Radzima.net| date = 26 лістапада 2012}}</ref>. З [[1939]]  года ў складзе [[БССР]]. У [[1940]]—[[1968]] гадах цэнтр [[Трышынскі сельсавет|Трышынскага сельсавета]] [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] і калгаса «Маладая гвардыя». 7 лютага 1967 года да вёскі далучаны пасёлак цагельнага завода № 70<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 лютага 1967 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 13 (1171).</ref>. У [[1968]] годзе ўвайшла ў склад [[Брэст]]а. З [[1978]] года ў [[Маскоўскі раён (Брэст)|Маскоўскім раёне]] горада<ref name="ЭДГБ">{{крыніцы/ЭДГБ|Брэст|Тришин}}</ref>. == Забудова == Асноўная вуліца вёскі стала працягам [[Маскоўская вуліца (Брэст)|Маскоўскай вуліцы]] [[Брэст]]а<ref name="ЭДГБ"/>. У [[2012]] на месцы вёскі Трышын пачалося будаўніцтва аднайменнага мікрараёна, абмежаванага вуліцамі [[Маскоўская вуліца (Брэст)|Маскоўскай]], [[Вуліца Багданчука (Брэст)|Багданчука]], [[Вуліца Васняцова, Брэст|Васняцова]]<ref name="vb17560" />. == Славутасці == * [[Брэсцкі бескурганны могільнік|Бескурганны могільнік]] ([[II стагоддзе|II]]—[[III стагоддзе|III стагоддзі]] н. э.). Застаўся ад плямёнаў [[Вельбарская культура|вельбарскай культуры]]<ref>{{cite web|url = http://www.gants-region.info/index/0-445|title = Брэсцкі бескурганны могільнік|work = Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал|date = 26 лістапада 2012|access-date = 8 мая 2017|archive-date = 5 сакавіка 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305190032/http://www.gants-region.info/index/0-445|url-status = dead}}</ref> * [[Трышынскія могілкі]] * 80-гадовы [[плюшч звычайны, Брэст|плюшч звычайны]] на Трышынскіх могілках — батанічны [[Помнікі прыроды мясцовага значэння Брэсцкай вобласці|помнік прыроды мясцовага значэння]]. * Абеліск у гонар расійскага военачальніка [[Аляксандр Сувораў|Аляксандра Суворава]] (1952)<ref>{{cite web|author = Алесь Поплавский.|date = 26 лістапада 2012|url = http://162.by/news/mainnews/trishin.html|title = Тришин|work = 162.by|language = ru|access-date = 8 мая 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20170506080116/http://162.by/news/mainnews/trishin.html|archive-date = 6 мая 2017|url-status = dead}}</ref>, які быў тут падчас здушэння [[Паўстанне Тадэвуша Касцюшкі|паўстання Касцюшкі]]<ref name="sv">{{cite web|url = http://www.brest-sv.com/brest_histor/ylici/trishin.htm|title = Улица Тришина|work = История|publisher = Brest-SV|date = 8 жніўня 2015|language = ru|access-date = 8 мая 2017|archive-date = 6 мая 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20170506074259/http://www.brest-sv.com/brest_histor/ylici/trishin.htm|url-status = dead}}</ref>. * Санаторная школа інтэрнат па вуліцы Трышынскай, 20 — былая сядзіба ўкраінскага пісьменніка [[Аляксей Старажэнка|Аляксея Старажэнкі]]<ref>{{артыкул|аўтар = [[Лідзія Кулажанка]], [[Адам Мальдзіс]], [[Святлана Сачанка]]|загаловак = Літаратурныя мясціны Беларусі|выданне = [[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]|тып = часопіс|год = 2007|нумар = 10 (647)|старонкі = 112}}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭДГБ|Брэст|Тришин}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Брэста}} [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Брэста]] [[Катэгорыя:Маскоўскі раён (Брэст)]] [[Катэгорыя:Трышын| ]] 0oqrs89kmre9udznpb47fu31lx97ujf Тэадорых I (кароль Аўстразіі) 0 467463 5170634 5141866 2026-07-24T22:46:36Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170634 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Тэадорых}} {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = [[Франкская дзяржава|кароль франкаў]] | імя = Тэадорых I | арыгінал імя = {{lang-la|Theudoricus}} | выява = Portrait Roi de france Thierri Ier.jpg | апісанне выявы = Выява Тэадорыха I з бронзавага медаля працы Жана Дасье. Каля 1720 года. | шырыня = 200 | перыядпачатак = [[27 лістапада]] [[511]] | перыядканец = [[533]]/[[534]] | каранацыя = | папярэднік = [[Хлодвіг I]] | пераемнік = [[Тэадэберт I]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = | у шлюбе = | бацька = | маці = | дзеці = }} '''Тэадорых I''' (каля [[485]] — [[533]]/[[534]]) — кароль [[франкі|франкаў]] з [[Меравінгі|дынастыі Меравінгаў]] у [[511]]—[[533]]/[[534]] гадах. Кіраваў у [[Рэймс]]е і [[Мец]]ы (будучая [[Аўстразія]]). Старэйшы сын караля [[Хлодвіг I|Хлодвіга I]]. == Біяграфія == === Гістарычныя крыніцы === Галоўным біёграфам Тэадорыха I з'яўляецца [[Грыгорый Турскі]], біскуп горада [[Тур (горад)|Тура]]. І летапісец [[Фрэдэгар]], які запісаў сваю «Хроніку» ў [[VII]] стагоддзі, і ананімны аўтар «[[Кніга гісторыі франкаў|Кнігі гісторыі франкаў]]», які жыў у [[VIII]] стагоддзі, галоўным чынам паўтараюць Грыгорыя Турскага, не робячы значных адступленняў ад яго тэксту. Таксама некаторыя звесткі пра Тэадорыха можна знайсці ў [[Відукінд Карвейскі|Відукінда Карвейскага]] ў яго працы «Дзеянні саксаў», у прыватнасці, там распавядаецца пра ўзаемаадносіны Тэадорыха з [[Гісторыя Цюрынгіі|цюрынгамі]] і [[Саксы|саксамі]]. Пра тое ж, але ў больш сціснутай форме, апавядаюць і [[Кведлінбургскія аналы]]. Імя Тэадорых складаецца з дзвюх частак — каранёў ''theut'' (гэта значыць «народ», «людзі») і ''ric'' (што перакладаецца як «правадыр», «кароль»); гэта значыць «Тэадорых» на [[Франкская мова|франкскай мове]] азначае ''«Кароль народа»''. === Паходжанне Тэадорыха === Маці Тэадорыха, нідзе не названую па імені, [[Грыгорый Турскі]]<ref>{{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў|2|28}}</ref> і іншыя летапісцы<ref>{{Кніга:Відукінд Карвейскі: Дзеянні саксаў|1|9}}, Кведлінбургскія аналы</ref> лічаць наложніцай, хоць больш верагодна, што яна была дачкой каго-або з франкскіх каралёў, найбольш верагодна караля [[рыпуарскія франкі|рыпуарскіх франкаў]] з рэзідэнцыяй у [[Кёльн]]е [[Сігіберт Кульгавы|Сігіберта Кульгавага]]. У вачах хрысціянскіх святароў і манахаў, якія ў тыя часы пісалі свае хронікі, шлюб, не асвячоны царквой, быў несапраўдным, і таму яны называюць яе наложніцай, а яе сына Тэадорыха прызнаюць незаконнанароджаным. Аднак, мяркуючы па тым, што Тэадорых, як старэйшы сын, атрымаў долю ў бацькаўскай спадчыне ледзь не большую за сваіх адзінакроўных братоў, гаворыць пра тое, што ў вачах франкаў ён быў цалкам законным сынам. Мяркуючы па тым, што менавіта Тэадорыху дасталіся землі рыпуарскіх франкаў, яго маці павінна была адносіцца да кіруючага дому каралёў менавіта гэтых [[рыпуарскія франкі|рэйнскіх франкаў]]. === Каралеўства Тэадорыха === [[Выява:Division of Gaul - 511.jpg|thumb|350px|Падзел дзяржавы Хлодвіга I паміж яго сынамі ў 511 г. Уладанні Тэадорыха I пазначаны зялёным колерам]] Тэадорых, адзіны з сыноў Хлодвіга, пры жыцці бацькі ўжо дасягнуў паўналецця і нават камандаваў войскамі ў [[507]] — [[508]] гадах у [[Вестгота-франкская вайна, 507—509|вайне з вестготамі]]. Пад яго кіраўніцтвам франкі занялі [[Авернь]], а таксама захапілі гарады [[Альбі]] і [[Радэз]]<ref>{{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў|2|37}}</ref>. Пасля смерці Хлодвіга I у [[511]] годзе [[Франкскае каралеўства]] было падзелена на чатыры часткі паміж яго сынамі: Тэадорыхам, [[Хладамір]]ам, [[Хільдэберт I|Хільдэбертам I]] і [[Хлотар I|Хлотарам I]]<ref>{{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў|3|1}}</ref>. Тэадорых атрымаў каля траціны каралеўства, а астатнія землі былі падзелены прыкладна на роўныя часткі паміж яго братамі. У склад каралеўства Тэадорыха ўваходзілі наступныя землі: старыя [[рыпуарскія франкі|рыпуарскія]] вобласці на ўсход ад [[Рэйн]]а, землі па [[Рэйн]]е і [[Мозель|Мозелі]], вобласці па верхнім цячэнні [[Маас (рака)|Маас]]а з гарадамі [[Туль]] і [[Вердэн, Мёз|Вердэн]], а таксама акруга [[Базель]], [[Шалон-ан-Шампань|Шалон]] і [[Рэймс]]. Межы ўладанняў братоў у [[Каралеўства Аквітанія|Аквітаніі]] не могуць быць дакладна ўсталяваны. Вядома толькі, што [[Авернь]] належала Тэадорыху. Таксама ён, верагодна, захаваў за сабой горада [[Альбі]] і [[Радэз]], захоплены ім у час вайны з вестготамі. Яго сталіцай быў спачатку [[Рэймс]], а затым [[Мец]]. === Адбіццё нападу данаў === [[Выява:bataille entre Francs et Danois en 515.jpg|thumb|250px|злева|Бітва франкаў і данаў. Армія Тэадорыха, ўзначаленая яго сынам Тэадэбертам I, адбівае захопнікаў данаў і прымушае іх уцякаць. На гарызонце бачныя два судны, якія ўжо адчалілі. Мініяцюра [[Жан Фуке|Жана Фуке]] з [[Вялікія французскія хронікі|Вялікіх французскіх хронік]]. Каля [[1455]]—[[1460]]. Дэпартамент Манускрыптаў. Парыж]] У часы кіравання Тэадорыха на яго дзяржаву напаў народ паўночных мараплаўцаў [[даны|данаў]]. Іх кароль [[Хігелак|Хахілайх]] праплыў са сваімі воінамі ўверх па [[Рэйн]]е і разарыў акругу [[хатуарыі|хатуарыяў]]. Сын Тэадорыха [[Тэадэберт I|Тэадэберт]] выйшаў з войскам насустрач прышэльцам і пасля паспяховай бітвы адабраў у іх захопленую здабычу і палонных. Хахілайх паў у бітве<ref>{{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў|3|3}}</ref>. Гэты Хахілайх, пра якога распавядае Грыгорый Турскі, несумнеўна тоесны каралю [[гёты|гаўтаў]] Хігелаку, які згадваецца ў [[англасаксы|англасаксонскім]] [[эпас]]е пра [[Беавульф|Бэўвульф]]а. Там распавядаецца пра гібель Хігелака, які напаў са сваёй дружынай на франкаў і пацярпеў ад іх паражэнне. Разам з Хігелакам у баі загінуў і яго сын Хердрэд. Нажаль, у «Бэўвульфе» няма падрабязнасцей пра франкаў, Тэадорыха і яго сына Тэадэберта, які перамог данаў. Грыгорый Турскі, распавядаючы пра гэты набег данаў, па сваім звычаі, не прыводзіць ніякіх дат. Большасць гісторыкаў датуюць гэту падзею [[515]] годам. Аднак, існуе і датаванне [[521]] годам, што здаецца больш абгрунтаваным, таму што сын караля Тэадэберт, які нарадзіўся каля [[503]] года, наўрад ці мог кіраваць адбіццём уварвання ў такім юным узросце. === Вайна ў Бургундыі === {{Асноўны|Бургунда-франкская вайна, 523—524}} У [[524]] годзе Тэадорых разам з адзінакроўным братам [[Хладамір]]ам вёў вайну з каралём [[бургунды|бургундаў]] [[Гадамар II|Гадамарам II]], нягледзячы на тое, што быў жанаты з пляменніцай Гадамара. Пасля таго як [[Хладамір]] паў, [[Бітва пры Везеронсе|змагаючыся]] з бургундамі каля [[Везеронс-Кюртэн|Везеронса]], яго родныя браты [[Хільдэберт I]] і [[Хлотар I]] забілі дзвюх з трох яго малалетніх сыноў і падзялілі яго каралеўства. Тэадорых спачатку застаўся ўбаку ад учыненай братамі разні, але трохі пазней запатрабаваў сваю долю ў спадчыне забітага брата і атрымаў вобласці [[Труа]], [[Санс]], [[Аксер]] і [[Лімож]]. === Вайна ў Цюрынгіі === З пачатку [[VI]] стагоддзя экспансіянісцкія памкненні франкаў былі накіраваны ў першую чаргу на дзяржаву [[цюрынгі|цюрынгаў]], чые ўладанні цягнуліся ад [[Эльба|Эльбы]] да [[Дунай|Дуная]]. Аднак пры жыцці [[остготы|остгоцкага]] караля [[Тэадорых Вялікі|Тэадорыха Вялікага]], на пляменніцы якога [[Амалаберга|Амалаберзе]] быў жанаты кароль цюрынгаў [[Герменефрэд]], Тэадорых I Франкскі не смеў адкрыта напасці на цюрынгаў, якія былі ў саюзе з [[остготы|остготамі]]<ref>{{Кніга:Пракопій Кесарыйскі: Вайна з готамі|1_1|12||1}}</ref>. Цюрынгія ў той час была падзелена паміж братамі Герменефрэдам, [[Бадэрых]]ам і [[Бертахар]]ам. Пра тое, якой часткай каралеўства цюрынгаў валодаў кожны з братоў, і ў якой залежнасці быў адзін да іншага — нічога не вядома. Тым часам Герменефрэд у [[525]] годзе забіў свайго брата Бертахара і захапіў яго ўладанні. Затым у [[529]] годзе кароль цюрынгаў заключыў саюз з Тэадорыхам I супраць іншага свайго брата, Бадэрыха, абяцаўшы каралю франкаў палову каралеўства брата: ''«Калі ты заб'еш яго, мы пароўну падзелім яго каралеўства»''. Тэадорых выступіў у паход, Бадэрых, які пацярпеў паражэнне, быў забіты і Тэадорых вярнуўся ў сваё каралеўства. Аднак Герменефрэд не аддаў яму абяцанага, чым выклікаў адкрытую варожасць Тэадорыха<ref>{{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў|3|4}}</ref>. === Заваяванне Цюрынгіі === [[Выява:Theodoric (487-534) en Thuringe.jpg|thumb|злева|200px|Тэадорых I у Цюрынгіі. Пергамент. «Хроніка каралёў Францыі», [[XV стагоддзе]]. [[Музей Кандэ]], [[горад Шанціі|Шанціі]], [[Францыя]]]] У [[531]] годзе Тэадорых I, памятаючы пра вераломства караля [[цюрынгі|цюрынгаў]] [[Герменефрэд]]а, заклікаў на дапамогу свайго брата [[Хлотар I|Хлотара I]], і разам яны выступілі супраць караля цюрынгаў. У бітве, якая адбылася каля ракі [[Унструт]], цюрынгам спачатку ўдалося завабіць франкаў у засаду. На раўніне, дзе павінна была адбыцца бітва, яны вырылі равы, прыхаваўшы іх дзёрнам з густой травой, ствараючы бачнасць роўнага поля. Калі пачалася бітва, у гэтыя равы патрапіла шмат франкскіх вершнікаў. Аднак франкі, карыстаючыся колькаснай перавагай, усё ж перамаглі, і цюрынгі кінуліся на ўцёкі да ракі Унструт. Там адбылася такая разня ўцекачоў, што рэчышча ракі загаціла груда трупаў. Франкі па трупах перабраліся, як па мосце, на іншы бераг<ref name=autogenerated1>{{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў|3|7}}</ref>. Паэт [[Венанцый Фартунат]] прысвяціў гэтай разні цюрынгаў паэму пад назвай «De excidio Thoringiae» («Пра гібель Цюрынгіі»). Герменефрэд бег у крэпасць Скітынг (суч. [[Бургшайдунген]])<ref>{{Кніга:Відукінд Карвейскі: Дзеянні саксаў|1|9}}</ref>. Аднак затым каралі франкаў перасварыліся з-за таго, што Тэадорых I задумаў забіць свайго брата [[Хлотар I|Хлотара I]]. Патаемна падрыхтаваўшы ўзброеных людзей, ён запрасіў брата да сябе нібы для тайных перамоў. Узброеныя людзі хаваліся за заслонай, але Хлотар заўважыў іх ногі. Такім чынам змова правалілася. Жадаючы замяць справу, Тэадорых падарыў Хлотару вялікае сярэбранае блюда, але потым яго загрызла прагнасць і ён паслаў свайго сына [[Тэадэберт I|Тэадэберта]], які суправаджаў бацьку ў паходзе, забраць блюда назад. Хлотар вярнуў блюда, адмовіўся ад працягу вайны і вярнуўся дамоў<ref name=autogenerated1 />. Тады Тэадорых заклікаў на дапамогу [[саксы|саксаў]], і тыя паслалі яму 9-тысячнае войска. Разам з імі ён аблажыў [[Бургшайдунген|Скітынг]], дзе з рэшткамі сваёй дружыны хаваўся [[Герменефрэд]]. Першы штурм не прынёс перамогі ніводнаму з бакоў. Тэадорых тайна ад саксаў уступіў у перамовы з Герменефрэдам і дасягнуў з ім пагаднення аб тым, што цюрынгі прызнаюць над сабой вярхоўную ўладу каралёў франкаў, і што абодва каралі нападуць на саксаў, небяспечных для іх абодвух. Аднак, калі саксы даведаліся пра перамовы, яны ў ноч на 1 кастрычніка [[531]] года раптам напалі на крэпасць, захапілі яе і перабілі большасць [[цюрынгі|цюрынгаў]], што знаходзіліся там<ref>{{Кніга:Відукінд Карвейскі: Дзеянні саксаў|1|9—12}}</ref>. [[Герменефрэд]] бег у аддаленыя вобласці [[Цюрынгія|Цюрынгіі]], але затым вярнуўся, паверыўшы абяцанням Тэадорыха. Франкскі кароль асыпаў яго падарункамі, але аднойчы, калі яны гутарылі на крапасной сцяне горада Тальбіяка ([[Цюльпіх]]а), хтосьці скінуў Герменефрэда са сцяны, той зваліўся і разбіўся насмерць. Відавочна, тут не абыйшлося без вераломства Тэадорыха{{efn|Грыгорый Турскі не называе імёнаў забойцаў (III, 8); Фрэдэгар у сваёй «Хроніцы» (III. 32) паведамляе, што Герменефрэда забіў Тэадэберт I, сын Тэадорыха. У Відукінда Карвейскага (I, 10 — 13) апісанне канца жыцця Герменефрэда (Ірмінфрыда), караля цюрынгаў, і Тэадорыха (Тыядрыка), караля [[франкі|франкаў]], носіць ужо паўлегендарны характар, як, зрэшты, і ўсё апавяданне пра ўварванне і замацаванне [[саксы|саксаў]] у вобласці [[цюрынгі|цюрынгаў]]. Выкарыстоўваючы народныя паданні і сагі, Відукінд паведамляе, што Ірмінфрыд пасля перамогі саксаў, саюзнікаў франкаў, над цюрынгамі бег, але Тыядрык вырашыў хітрасцю выклікаць яго да сябе. Ірынгу, збраяносцу Ірмінфрыда, які знаходзіўся тады пры Тыядрыку, ён загадаў забіць Ірмінфрыда, паабяцаўшы яму багатыя дары і ўладу ў дзяржаве, што той і зрабіў. Пасля гэтага Тыядрык загадаў Ірынгу ісці прэч. Разгневаны Ірынг працяў мячом самога Тыядрыка. Такім чынам, эпізод пра гібель Ірмінфрыда (Герменефрэда) у вусновай народнай традыцыі трансфармаваўся, набыўшы казачны характар.}}. Франкі авалодалі ўсёй [[Цюрынгія, дзяржава|Цюрынгіяй]], за выключэннем часткі каралеўства, якая ляжала на поўнач ад ракі [[Унструт]], якую падпарадкавалі [[саксы]]. Гэта было канцом [[Цюрынгія, дзяржава|Каралеўства Цюрынгія]]<ref>{{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў|3|7, 8}}</ref><ref>{{Кніга:Фрэдэгар: Хроніка|3|32}}</ref><ref>{{Кніга:Кніга гісторыі франкаў|22}}</ref><ref>{{Кніга:Відукінд Карвейскі: Дзеянні саксаў|1|9-13}}</ref>. === Барацьба за Авернь === У [[531]] годзе, калі кароль Тэадорых быў заняты па той бок [[Рэйн]]а вайной з [[Цюрынгія, дзяржава|цюрынгамі]], і нават распаўсюдзілася чутка пра яго смерць на гэтай вайне, адбылося паўстанне [[Гала-рымляне|гала-рымскага насельніцтва]] [[Авернь|Аверні]] супраць Тэадорыха. На чале паўсталых стаяў Аркадзій, унук паэта і пісьменніка позняй [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] [[Сідоній Апалінарый|Сідонія Апалінарыя]]. Аркадзій хацеў, каб Авернь адышла да [[Хільдэберт I|Хільдэберта I]]. Быць можа, ён і яго паплечнікі спадзяваліся на тое, што Авернь зможа падчас барацьбы абодвух братоў здабыць большую палітычную самастойнасць. Як б там ні было, Аркадзій паспяшаўся ў [[Парыж]], сталіцу Хільдэберта, веснікаў з прапановай авалодаць краінай. Хільдэберт сабраў армію і неадкладна адправіўся ў дарогу. Ён падышоў да падножжа гары, на якой стаяў горад авернцаў, цяпер [[Клермон-Феран|Клермон]], але брама была зачынена. Здавалася, жыхары баяліся памыліцца, калі чутка пра смерць Тэадорыха апынецца лжывай, а можа быць, яны шукалі выпадку цалкам вызваліцца ад улады франкаў. Але Аркадзій, пры дапамозе сваіх прыхільнікаў зламаў запоры брамы і ўпусціў франкаў<ref>{{Кніга:Рыгор Турскі: Гісторыя франкаў|3|9}}</ref>. Пасля ўзяцця сталіцы астатняя краіна хутка падпарадкавалася Хільдэберту, але падпарадкаванне гэтае было вельмі хісткім, і складалася з клятвы быць вернымі і ў выдачы некалькіх закладнікаў. Пакуль усё гэта адбывалася, прыйшла вестка, што Тэадорых вяртаецца пераможцам з вайны супраць цюрынгаў. Пасля гэтай навіны Хільдэберт, пакінуўшы слабы гарнізон у сталіцы Аверні, паспяшаўся ў Парыж, асцерагаючыся нападу на ўласныя ўладанні. Але прайшло два гады, а кароль Тэадорых не зрабіў ніякіх спроб да вяртання гарадоў, якія перасталі прызнаваць яго ўладу над сабой. Краіна заставалася фармальна падпарадкаванай каралю Хільдэберту, але кіравалася гала-рымлянамі ад яго імя, а менавіта партыяй Аркадзія, які, верагодна, дасягнуў тады ўсіх ушанаванняў, што былі мэтай яго інтрыг. === Вайна з вестготамі === У пачатку 530-х гадоў паміж франкамі і [[вестготы|вестготамі]] пачаліся ваенныя дзеянні. Вестготам удалося пасля смерці [[Хлодвіг I|Хлодвіга I]] паступова зноў пашырыць сваю тэрыторыю на поўнач ад [[Пірэнеі|Пірэнеяў]]. Каб вярнуць страчаныя тэрыторыі, франкскія каралі Тэадорых і [[Хлотар I|Хлотар]] у [[532]] годзе паслалі сваіх старэйшых сыноў [[Тэадэберт I|Тэадэберта]] і Гунтара. Гунтар дайшоў да [[Радэз]]а і, невядома чаму, павярнуў назад. Тэадэберт жа прасунуўся да [[Без'е]], захапіў крэпасць Дыё і разрабаваў яе. Затым ён накіраваў паслоў у іншую крэпасць, названую Кабрыер (лац. Capraria, літар. «Казіны») сказаць жыхарам, што калі яны не здадуцца, то ўся гэта мясцовасць будзе выпалена і ўсіх хто там застанецца ўвядуць у палон. А ў той час там жыла адна матрона па імі [[Дэатэрыя]], вельмі талковая і разумная жанчына, муж якой сышоў і сканаў у горадзе Без'е. Яна накіравала да караля паслоў з прызнаннем улады франкаў. Тады Тэадэберт падышоў да крэпасці і з мірам увайшоў у яе, і калі ён убачыў, што народ яму скарыўся, ён не прычыніў там ніякага зла. А Дэатэрыя выйшла да яго насустрач, а ён, убачыўшы, што яна прыгожая, закахаўся ў яе і стаў з ёй жыць<ref>{{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў|3|21—22}}</ref>. === Узяцце Клермона === Тым часам, [[Хлотар I|Хлотар]] і [[Хільдэберт I|Хільдэберт]], пасля свайго вяртання з [[Іспанія|Іспаніі]], сабраліся напасці на [[Каралеўства бургундаў|Бургундыю]] ([[532]]). Яны запрасілі і Тэадорыха, але той адмовіўся. Аднак франкі, якія падпарадкоўваліся яму, абвясцілі: ''«Калі ты адмовішся ісці на Бургундыю з братамі, то мы цябе пакінем і пойдзем за імі»''. Тэадорых жа, памятаючы нявернасць жыхароў [[Авернь|Аверні]], адказваў ім: ''«Хадзем у [[Клермон-Феран|Клермон]], і я прывяду вас у краіну, дзе вы знойдзеце золата і срэбра колькі захочаце, забераце статкі, рабоў і адзенняў у дастатку»''. І ў той час, калі яго браты ваявалі ў Бургундыі, Тэадорых выступіў са сваёй сталіцы [[Мец]]а ў паход на Авернь<ref>{{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў|3|11}}</ref>. Як толькі салдаты караля Тэадорыха ступілі на багатыя раўніны Ніжняй [[Авернь|Аверні]], яны пачалі рабаваць і руйнаваць, не абыходзячы ні цэркваў, ні іншых святых месцаў. Пладаносныя дрэвы былі ссечаны і дамы знішчаны дашчэнту. Франкі аблажылі, нарэшце, і [[Клермон-Феран|Клермон]], жыхары якога, бачачы з вышыні сцен рабаванні і пажары ў наваколлях, вырашылі пад камандваннем свайго біскупа Квінцыяна замагацца да апошняга. Але, нягледзячы на ўсе высілкі, жыхары Клермона не маглі доўга выстаяць супраць шматлікай арміі, якая прагнула здабычы: горад быў узяты і разрабаваны. Кароль у сваім гневе жадаў зраўняць і сцены з зямлёй, але ў наступную ноч пасля аддання гэтага загаду Тэадорых зведаў падчас сну прыпадак [[самнамбулізм]]у; ён устаў з ложку і, пабегшы, сам не ведаючы куды, быў спынены сваёй вартай, якая пераконвала яго перахрысціцца. Гэтай акалічнасці было дастаткова, каб звярнуць караля да міласэрнасці: ён памілаваў горад і забараніў рабаванне на 8 міль (12,8 км) у акружнасці;<ref>''Грыгорый Турскі'' [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/gregoire/miracles3.htm#II «Жыціі святых айцоў», IV]</ref> праўда, калі выйшла такая забарона, ужо больш няма чаго было рабаваць. === Спусташэнне Аверні === Авалодаўшы сталіцай [[Авернь|Аверні]], Тэадорых пачаў нападаць па чарзе на ўсе ўмацаваныя месцы, дзе жыхары схаваліся з усім, што яны мелі каштоўнага. Ён спаліў замак Тыгерн (цяпер {{нп3|Тыерн||fr|Thiers (Puy-de-Dôme)}}), дзе знаходзілася драўляная царква, якая згарэла ад пажару. У непрыступнай крэпасці Лавалотры (цяпер [[Валор]]), куды [[франкі]] пракраліся з-за здрады раба, яны рассеклі на кавалкі, ля падножжа самога алтара, святара Прокула, саму крэпасць разбурылі, а жыхароў адвялі ў палон. Горад Брыват ([[Брыуд]]) быў разрабаваны, а царква [[Іўліян Брыудскі|Святога Іўліяна]] спустошана, нягледзячы на шматлікія цуды, чуткі пра якія, зрэшты, вымусіў Тэадорыха вярнуць частку здабычы і пакараць тых салдатаў, якія парушылі павагу да святыні. У Іцыядоры знакаміты манастыр быў ператвораны, паводле сучаснікаў, у пустэчу. Замак Марлак (Мерліяк) доўга аказваў супраціў; гэта месца было ўмацавана самой прыродай: яго атачалі стромыя скалы, і ўнутры яго сцен білі з зямлі крыніцы. Франкі ўжо страцілі надзею авалодаць гэтым месцам, як нечаканы выпадак перадаў у іх рукі 50 чалавек гарнізона, якія выйшлі на фуражоўку. Яны падвялі звязаных палонных да ўмацаванняў горада і сказалі, што яны заб'юць іх на месцы, калі не будзе здадзены замак. Любоў да землякоў і сваякоў падштурхнула абаронцаў Мерліяка адчыніць браму і заплаціць выкуп па адным [[Трэміс|трыенсе]] (залатая манета, якая важыла 1,52 г) за кожнага схопленага<ref name=autogenerated3>{{Кніга:Рыгор Турскі: Гісторыя франкаў|3|13}}</ref>. Пасля таго, як усе ўмацаванні былі зрыты і здабыча падзелена, доўгія шэрагі вазоў і палонных, акружаныя франкскімі салдатамі, пацягнуліся з [[Авернь|Аверні]] на поўнач [[Галія|Галіі]]. Людзей усіх станаў, духоўных і свецкіх, сярод якіх асабліва шмат было дзяцей, юнакоў і дзяўчын, [[франкі]] прадавалі ва ўсіх месцах, праз якія яны праходзілі. Што да Аркадзія, вераломства якога прычыніла краіне такое спусташэнне, то ён пры першай чутцы пра ўварванне франкаў, пусціўшы на волю лёсу ў [[Клермон-Феран|Клермоне]] сваю маці Плацыдзіну і сястру бацькі Алцыму, бег з горада і схаваўся ў [[Бурж]]ы, на зямлі свайго заступніка [[Хільдэберт I|Хільдэберта]]. Абедзве ж жанчыны, паслся заваявання краіны франкамі, былі схоплены ў наваколлях горада [[Каор]]а, пазбаўлены сваёй маёмасці і асуджаны на выгнанне<ref>{{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў|3|12}}</ref>. Тэадорых спрабаваў усталяваць з Хільдэбертам мірныя адносіны і заключыў з ім дагавор аб ненападзе, падмацаваны абодвума бакамі перадачай шматлікіх закладнікаў з сенатарскіх дамоў. Аднак, нягледзячы на гэта, пазбегнуць канфліктаў не ўдалося, і закладнікі сталі прыгоннымі<ref>{{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў|3|15}}</ref>. Пакідаючы Клермон, Тэадорых пакінуў у ім для аховы свайго сваяка Сігівальда<ref name=autogenerated3 />. Аднак гэты Сігівальд здзяйсняў там шмат злачынстваў: ён і сам адбіраў маёмасць у розных асоб, і слугі яго ўвесь час здзяйснялі крадзяжы, забойствы, набегі і рознага роду злачынствы; і ніхто ў іх прысутнасці не смеў і пікнуць<ref>{{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў|3|16}}</ref>. Раздражнёны гэтым Тэадорых у [[533]] годзе забіў мячом Сігівальда і тайна паслаў сыну [[Тэадэберт I|Тэадэберту]] ліст, прапануючы яму забіць Сігівальда, сына Сігівальда, які тады знаходзіўся ў Тэадэберта. Але Тэадэберт не захацеў яго забіваць, таму што даводзіўся апошняму хросным бацькам. Ліст жа, дасланы яму бацькам, ён даў прачытаў самому Сігівальду, і прапанаваў таму бегчы, што Сігівальд і зрабіў, схаваўшыся ў [[Італія|Італіі]]<ref name=autogenerated2>{{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў|3|23}}</ref>. === Прыгнечанне паўстання Мундэрыха === [[Выява:Monnaie de bronze de Thierry Ier.jpeg|thumb|300px|Бронзавая манета Тэадорыха I]] Тым часам нейкі [[Мундэрых, правадыр франкаў|Мундэрых]], які выдаваў сябе за каралеўскага сваяка, сабраў вакол сябе натоўп прыхільнікаў і абвясціў сябе каралём. Паводле «Жыція Святога Гундульфа» ([[XII стагоддзе]]), гэты Мундэрых быў сынам [[Хладэрых, кароль франкаў|Хладэрыха]], які забіў, падгавораны [[Хлодвіг I|Хлодвігам I]], свайго бацьку, караля [[Рыпуарскія франкі|рыпуарскіх франкаў]] [[Сігіберт Кульгавы|Сігіберта Кульгавага]]. Пасля чаго Хлодвіг паслаў забойцаў, якія забілі самога Хладэрыха, а яго каралеўства прысвоіў сабе. Мундэрых, мабыць, у той час знаходзіўся ў юным узросце і не мог перашкодзіць гэтаму. Дасягнуўшы сталасці, ён, верагодна, вырашыў адваяваць сваё каралеўства ў сына Хлодвіга Тэадорыха. Тэадорых паслаў войска, каб сілай захапіць Мундэрыха і пакараць яго. Даведаўшыся пра гэта, Мундэрых, не маючы сіл для абароны, схаваўся з усёй сваёй маёмасцю ў сценах крэпасці [[Вітры]] і паспрабаваў там умацавацца з усімі тымі, каго ён угаварыў далучыцца да яго. Войска Тэадорыха, атачыўшы крэпасць, трымала яе аблогу на працягу сямі дзён, аднак, яна не мела ніякага поспеху. Тады кароль паслаў аднаго са сваіх людзей па імі Арэгізіл да Мундэрыха з абяцаннем памілаваць апошняга, калі ён добраахвотна здасца. Арэгізіл, паклаўшы рукі на свяшчэнны алтар, пакляўся ў тым, што Мундэрых, калі выйдзе з крэпасці, застанецца цэлым. Паверыўшы яму, Мундэрых са сваімі людзьмі выйшаў за браму, але тут жа быў атакаваны воінамі Арэгізіла. Перад тым, як пасці ў няроўнай бітве, Мундэрых і яго людзі забілі як самога Арэгізіла, так і многіх з яго салдат. Маёмасць Мундэрыха адышла казне<ref>{{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў|3|14}}</ref>. З мэтай наладжвання добрасуседскіх адносін, азначыўся шлюб паміж сынам Тэадорыха [[Тэадэберт I|Тэадэбертам]] і дачкой караля [[лангабарды|лангабардаў]] [[Вахо]] [[Візігарда]]й<ref>{{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў|3|20}}</ref><ref>{{Кніга:Павел Дыякан: Гісторыя лангабардаў|1|21}}</ref>. Памёр Тэадорых пасля цяжкай хваробы ў канцы [[533]] ці пачатку [[534]] года, на 23-м годзе свайго кіравання<ref name=autogenerated2 />. З усіх сыноў Хлодвіга Тэадорых быў самым дзейным і энергічным. Гісторыя гэтага перыяду паказала нам Тэадорыха і яго сына [[Тэадэберт I|Тэадэберта]] больш выразна акрэсленымі, чым сыноў [[Хлодвіг I|Хлодвіга]] ад [[Клацільда Бургундская|Клацільды]]. І не выпадкова Тэадорых, акрамя «Гісторыі» [[Грыгорый Турскі|Грыгорыя Турскага]], трапляе таксама і ў «Хроніку» [[Фрэдэгар]]а і ў «Гісторыю саксаў» [[Відукінд Карвейскі|Відукінда]]. === Жонкі і дзеці === * меркавана, з [[502]] года{{efn|Гэта прыкладная дата, існуе роскід датаванняў у розных даследчыкаў}} — меркавана, '''Эстэр Вестгоцкая''', дачка [[Аларых II|Аларыха II]], караля [[вестготы|вестготаў]]. Яна згадваецца толькі ў позніх [[генеалогія]]х (пачынаючы з [[XVII]] стагоддзя), якія ў якасці пацверджання яе існавання спасылаюцца выключна на меркаванне гісторыка пачатку гэтага стагоддзя Абера ле Міра. Да таго ж, ужо ў [[XVIII]] стагоддзі гэта меркаванне падвяргалася сумневу як не пацверджанае якімі-небудзь пэўнымі крыніцамі. Аднак трэба ўлічыць той факт, што сын Тэадорыха Тэадэберт падчас кіравання бацькі быў ужо сталым мужчынам і ніяк не мог быць народжаным бургундскай прынцэсай, з якой Тэадорых ажаніўся ўжо ў сярэдзіне свайго кіравання (прыблізна ў 522 годзе). Значыць, можна выказаць здагадку, што да шлюбу з Суавеготай Бургундскай у Тэадорыха ўжо была першая жонка (ці хоць бы наложніца), якая і нарадзіла яму спадчынніка прастола Тэадэберта. Вядома таксама, што дзесьці каля 502 года Хлодвіг I і Аларых II заключылі дагаворы аб прызнанні граніц<ref>{{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў|2|35}}</ref>, і нават вельмі верагодна, што гэты дагавор быў змацаваны шлюбам паміж старэйшым сынам Хлодвіга і дачкой вестгоцкага караля. Але да гэтага меркавання трэба адносіцца асцярожна, таму што яно не пацвярджаецца звесткамі першакрыніц. ** '''[[Тэадэберт I]]''' (каля [[503]]—[[548]]) — кароль [[Аўстразія|Аўстразіі]] * меркавана, з [[522]] года{{efn|Гэта прыкладная дата, таксама як і папярэдняя}} — меркавана, '''Суавегота Бургундская'''. Грыгорый Турскі ў сваёй «[[Гісторыя франкаў, Грыгорый Турскі|Гісторыі франкаў]]» апавядае, што Тэадорых узяў у жонкі дачку караля [[Каралеўства бургундаў|Бургундыі]] [[Сігізмунд, кароль бургундаў|Сігізмунда]], аднак не называе яе па імі<ref>{{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў|3|5}}</ref>. Усёабдымны даведнік па генеалогіі, так званы Europaische Stammtafeln сцвярджае, што жонку Тэадорыха клікалі Суавегота (пам. 566). Верагодна, гэта меркаванне грунтуецца на згадцы Суавеготы франкскім гісторыкам і храністам [[X]] стагоддзя [[Фладаард]]ам у «[[Гісторыя Рэймскай царквы|Гісторыі Рэймскай царквы]]». Гэтая крыніца паведамляе, што ''«каралева Суавегота»'' завяшчала адну траціну ''«ville Virisiaci»'' (суч. [[Верзі]]) царкве [[Рэймс]]а ў часы біскупа [[Мапін]]а, з правам прысваення даходаў ад яго (так званы [[узуфрукт]]) на карысць ''«вышэйзгаданай каралевы дачкі, Тэадэхільды»'', дадаючы, што апошняя пазней пацвердзіла ахвяраванне ў часы біскупа [[Эгідзій, біскуп рэймскі|Эгідзія]]. Ідэнтыфікацыя каралевы Суавеготы як жонкі караля Тэадорыха залежыць ад ідэнтыфікацыі Тэадэхільды як іх дочкі, што да канца не вызначана. Таму не можа быць канчаткова ўсталявана сувязь паміж Суавеготай, якая згадваецца Фладаардам, і дачкой караля Бургундыі Сігізмунда, якая згадваецца Грыгорыем Турскім. Тым не менш, храналогія адпавядае такой сувязі; біскупства Мапіна датуецца прыкладна 536—560 гадамі, а Эгідзія — каля 560—590. Яшчэ адзін факт, які спрыяе такому атаясненню, такі: як вядома, першай жонкай Жыгімонта была дачка караля [[остготы|остготаў]] [[Тэадорых Вялікі|Тэадорыха Вялікага]] Астрагота<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Iordan/text2.phtml?id=577 Іардан. Пра паходжанне і дзеянні гетаў]</ref>. Наяўнасць у імёнах Суавеготы і Астраготы аднаго кораня ''«гота»'', які паказвае на іх [[Готы|гоцкае]] паходжанне, гэта можа пацвярджаць, што Суавегота была дачкой Сігізмунда і Астраготы. ** меркавана, дачка '''Тэадэхільда'''. Пракопій Кесарыйскі піша, што ''«нейкі муж, па імі Гермегіскл, кіраваў [[Варны, племя|варнамі]]»'' і ''«ён узяў сабе ў законныя жонкі сястру франкскага караля Тэадэберта, таму што нядаўна ў яго памерла яго ранейшая жонка»''. Сын Гермегіскла ад першага шлюбу Радыгіс пазней, пасля смерці свайго бацькі, ажаніўся са сваёй уласнай мачахай. Пасля ''«ён адпусціў ад сябе сястру Тэадэберта і ажаніўся з [[Брыты|брыційкай]]»''<ref>{{Кніга:Пракопій Кесарыйскі: Вайна з готамі|4_2|20||1}}</ref>. Паведамленне Пракопія служыць відавочным доказам, што ў Тэадэберта была сястра, а ў Тэадорыха, адпаведна, дачка. Магчыма, гэтая яго дачка насіла імя Тэадэхільда. Апроч «Гісторыі Рэймскай Царквы» Фладаарда, дзе Тэадэхільда, як ужо гаварылася вышэй, названа дачкой каралевы Суавеготы, імя Тэадэхільды згадваецца таксама яшчэ ў дзвюх крыніцах. [[Венанцый Фартунат]] у канцы [[VI]] стагоддзя напісаў [[Эпітафія|эпітафію]] для ''«каралевы Тэадэхільды»'', паведамляючы, што ''«брат, бацька, муж, дзед і продкі»'' апошняй былі ''«каралеўскага паходжання»''. Грыгорый Турскі, у адной са сваіх малавядомых прац, адзначае вяртанне [[трыбун]]а Нуніна з [[Авернь|Аверні]] і прыбыццё ў [[Асер]] ''«у часы … каралевы Тэадэхільды»'' пасля таго, як ён аддаў даніну, якую сабраў з франкаў, той жа самай каралеве. (Указанне на Асер можа казаць пра тое, што Тэадэхільда, пасля таго як яна пабыла замужам за двума каралямі варнаў, пераехала жыць у [[Франкскае каралеўства Бургундыя|Бургундыю]], дзе ў той час кіраваў кароль [[Гунтрамн]].) <br />Верагодна, што ўсе гэтыя тры крыніцы гавораць пра адну і тую ж асопу; адзіная згадка персоны з такім жа імем для другой паловы VI стагоддзя адносіцца да [[канкубіна|канкубіны]] караля [[Харыберт I|Харыберта I]], якая была дачкой пастуха і наўрад ці магла называцца сваімі сучаснікамі каралевай. Нямногія асобы былі названы ў сучасных ім крыніцах каралевамі, што значна абмяжоўвае магчымасць выпадковых супадзенняў. Тым не менш, ніводная з гэтых крыніц прама не гаворыць, што Тэадэхільда была дачкой караля Тэадорыха. Аднак, агульны корань ''«Тэадэ-»'' у першай частцы абодвух імёнаў можа служыць довадам на карысць блізкага сваяцтва. Застаецца яшчэ адна магчымая нітачка, каб адсачыць далейшае. Крысціян Сетыпані адзначае, што яе пляменнік, кароль Тэадэбальд, атрымаў у спадчыну прастол у [[547]] годзе ''«пры рэгенцтве сваёй цёткі Тэадэхільды»''. Тым не менш, гэты аўтар не прыводзіць спасылак на крыніцы, на якія ён абапіраўся. Такім чынам, у наш час немагчыма праверыць, ці маецца ў гэтых першакрыніцах вырашальная сувязь паміж фразай ''«яго цётка»'' і імем ''«Тэадэхільда»''. {| class="standard" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="border: black solid 1px" |- | colspan=3 align="center" style="background:PowderBlue;"|'''[[Меравінгі|Дынастыя Меравінгаў]]''' |- | align="center" width="30%"|<small>Папярэднік:</small><br />'''[[Хлодвіг I]]''' | align="center" style="background:Wheat;" width="40%"| '''[[Франкская дзяржава|кароль<br /> Аўстразіі]] <br />[[511]] — [[533]]/[[534]]''' | align="center" width="30%"|<small>Пераемнік:</small><br />'''[[Тэадэберт I]]''' |- |} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга:Грыгорый Турскі: Гісторыя франкаў}} * {{Кніга:Фрэдэгар: Хроніка}} * {{Кніга:Пракопій Кесарыйскі: Вайна з готамі}} * {{Кніга:Відукінд Карвейскі: Дзеянні саксаў|1}} * {{Кніга:Лебек С.: Паходжанне франкаў}} * {{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Ann_Quedlinb/frametext1.htm|title=Кведлинбургские анналы (до 909 года)|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CksLbVi?url=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Ann_Quedlinb/frametext1.htm|archivedate=25 жніўня 2011|accessdate=14 мая 2017|url-status=live}} * {{кніга|аўтар=Арзаканян М. Ц., Ревякин А. В., Уваров П. Ю.|загаловак=История Франции|спасылка= |выданне=1-е изд|месца={{М.}}|выдавецтва=Дрофа|год=2005|том=|старонкі=|старонак=474 |isbn=5-7107-6229-6|тыраж=}} * {{кніга|аўтар=|загаловак=Всемирная история. Энциклопедия|спасылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000032/|выданне=|месца={{М.}}|выдавецтва=Государственное издательство политической литературы.|год=1957|том=|старонкі=|старонак=|isbn=|тыраж=}} (Средние века: Т.3) * {{кніга|аўтар=|загаловак=История средних веков|спасылка= |выданне=4-е изд|месца={{М.}} |выдавецтва=Издательство Московского университета «Высшая школа»|год=2003|том=|старонкі= |старонак=640|isbn=5-211-04818-0|тыраж=}} * {{кніга|аўтар=|загаловак=История Франции|спасылка= |выданне=|месца={{М.}} |выдавецтва= |год=1972-1973|том=|старонкі= |старонак=|isbn=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар=Ле Гофф Ж.|загаловак=Цивилизация средневекового Запада|спасылка= http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Goff/index.php|выданне=|месца= Екатеринбург |выдавецтва=У-Фактория|год=2005|том=|старонкі=|старонак=560|isbn=5-94799-388-0|тыраж=}} * {{кніга|аўтар=Chédeville А.|загаловак=La France au Moyen Age|спасылка=http://www.franklang.ru/592/|выданне=|месца=|выдавецтва=|год=|том=|старонкі=|старонак=|isbn=|тыраж=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926234947/http://www.franklang.ru/592/|archivedate=26 верасня 2007}} * {{кніга|аўтар=Lot F.|загаловак=La France. Des origines à la guerre de cent ans|спасылка=http://classiques.uqac.ca/classiques/lot_ferdinand/la_france_origines/la_france.html|выданне=|месца=Paris|выдавецтва=Librairie Gallimard|год=1941|том=|старонкі=|старонак=278|isbn=|тыраж=|archive-date=26 сакавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170326225855/http://classiques.uqac.ca/classiques/lot_ferdinand/la_france_origines/la_france.html}} * {{кніга|аўтар=Lot F.|загаловак=Naissance de la France|спасылка=http://classiques.uqac.ca/classiques/lot_ferdinand/Naissance_de_la_france/Naissance_france.html|выданне=|месца=Paris|выдавецтва=Librairie Arthème Fayard|год=1948|том=|старонкі=|старонак=864|isbn=|тыраж=|archive-date=28 студзеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128130649/http://classiques.uqac.ca/classiques/lot_ferdinand/Naissance_de_la_france/Naissance_france.html}} * {{Кніга:Эрліхман В.В.: Кіраўнікі свету|5|2}} == Спасылкі == * {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/MEROVINGIANS.htm#_Toc184188200|title=CLOVIS I 481/82—511, THEODERICH I 511—533, CHLODOMER 511—524, CHILDEBERT I 511—558, THEODEBERT I 533—547, THEODEBALD I 547—555 |accessdate=2012-02-08}} * {{cite web |url = http://www.manfred-hiebl.de/mittelalter-genealogie/merowinger/theuderich_1_frankenkoenig_534.html |title = Theuderich I von Frankenkoenig |publisher = Genealogie Mittelalter: Mittelalterliche Genealogie im Deutschen Reich bis zum Ende der Staufer |accessdate = 2012-02-08 |lang = de |archiveurl = https://www.webcitation.org/65CfbKQwg?url=http://www.manfred-hiebl.de/mittelalter-genealogie/merowinger/theuderich_1_frankenkoenig_534.html |archivedate = 4 лютага 2012 |url-status = live }} * [http://www.hrono.ru/geneal/geanl_fr_01.html Генеалагічнае дрэва Меравінгаў на «Хронасе»] === Гістарычныя карты === * [http://lesson-history.narod.ru/map/frankgos.gif Франкскае каралеўства] * [http://jhist.org/maps/barbary01.htm Варвары] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170215011922/http://jhist.org/maps/barbary01.htm |date=15 лютага 2017 }} * [http://history.rin.ru/cgi-bin/history.pl?num=2078 Франкская дзяржава ў VI стагоддзі] * [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000033/map03.shtml Дзяржава Меравінгаў] * [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000032/map02.shtml Франкская дзяржава ў канцы V — першай палове IX ст.] * [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Greg_Tour/map1.JPG Меравінгская Галія. VI ст.] * [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Greg_Tour/map2.JPG Франкская дзяржава ў V — першай палове VI ст.] {{Меравінгі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 480-я]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 530-я]] [[Катэгорыя:Каралі франкаў]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы VI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Аўстразія]] [[Катэгорыя:Меравінгі]] ozkxf54s1w9jy5ksq644dwjtjrc0r4g Котанаўская бібліятэка 0 470398 5170605 4672062 2026-07-24T21:37:44Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170605 wikitext text/x-wiki [[Файл:LindisfarneFol27rIncipitMatt.jpg|250px|міні|[[Ліндзісфарнскае Евангелле]] — гэта толькі адзін са скарбаў, сабраных сэрам [[Роберт Котан|Робертам Котанам]].]] '''Котанская бібліятэка''' была сабрана ў прыватным парадку сэрам [[Роберт Котан|Робертам Брусам Котанам]] (1571—1631), які быў [[антыквар]]ам і [[Бібліяфільства|бібліяфілам]], і стала асновай [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэкі]]. Пасля [[Цюдараўская секулярызацыя|роспуску манастыроў]] мноства неацэнных старажытных рукапісаў, якія належалі да манаскіх бібліятэк, сталі распаўсюджвацца сярод розных уладальнікаў, многія з якіх не ведалі аб культурнай каштоўнасці манускрыптаў. Котанаўская роля заключалася ў пошуку, набыцці і захаванні гэтых старажытных дакументаў. Вядучыя навукоўцы той эпохі, у тым ліку [[Фрэнсіс Бэкан]], [[Уолтэр Рэлі]], і [[Джэймс Ашэр]], наведвалі бібліятэку сэра Роберта. [[Рычард Джэймс]] выступаў у якасці яго бібліятэкара. Бібліятэка мае асаблівую важнасць для часам адзінай захаванай копіі працы, так, напрыклад, адбылося з творамі «[[Беавульф|Бэўвульф]]» і «[[Сэр Гавейн і Зялёны Рыцар]]». == Літаратура == * {{cite book |first=Colin G. C.|last=Tite|title=The Manuscript Library of Sir Robert Cotton|url=https://archive.org/details/manuscriptlibrar0000tite|series=Panizzi Lectures 1993|location=London|date=1994|publisher=British Library|isbn=978-0712303590}} * {{cite book |editor-first=Christopher|editor-last=Wright|author-link=Christopher Wright (academic)|title=Sir Robert Cotton as Collector|location=London|date=1997|publisher=British Library|isbn=0712303588}} == Спасылкі == * [http://www.bl.uk/reshelp/findhelprestype/manuscripts/cottonmss/cottonmss.html A History of the Cotton Library] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160912081329/http://www.bl.uk/reshelp/findhelprestype/manuscripts/cottonmss/cottonmss.html |date=12 верасня 2016 }}, British Library * [http://www.bl.uk/manuscripts/ British Library Digitized Manuscripts Online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231010123837/https://www.bl.uk/manuscripts/ |date=10 кастрычніка 2023 }} * [https://imagesonline.bl.uk/?service=page&action=show_home_page&language=en British Library Images Online] * [http://www.shef.ac.uk/hri/projects/projectpages/cotton The Cotton Manuscripts Bibliography] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140419015248/http://www.shef.ac.uk/hri/projects/projectpages/cotton |date=19 красавіка 2014 }}, The University of Sheffield [[Катэгорыя:Бібліятэкі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Котанаўская бібліятэка| ]] oxwb8gc9ynbsg1hp4zhqgxlxlcf2vwy Вернікоўскія 0 474725 5170380 4843964 2026-07-24T13:46:45Z BasiliusNorr 164739 5170380 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Вернікоўскія | Фамілія = Вернікоўскія | Арыгінал = {{lang-pl|Wiernikowski}} | Герб = POL COA Janina.svg | Апісанне герба = [[Яніна (герб)|Герб «Яніна»]] | Шырыня герба = | Перыяд = з канца XVII ст. | год заснавання = | спыненне роду = | Дэвіз = | Тытул = [[Шляхта]], [[дваранства]] | Роданачальнік = Себасцьян | Роднасныя роды = | Галіны = Тамаша Себасцьянавіча; Пятра і Самуэля Янавічаў | Месца паходжання = [[Мінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мінскі павет]] | Падданства = {{сцягафікацыя|Вялікае Княства Літоўскае}};<br/>{{сцягафікацыя|Расійская імперыя}} | Зямельныя ўладанні = Задашчэнне, Крычкі, Суцін, Дуброва (Ігуменскі павет) | Палацы = | Грамадзянская дзейнасць = канцылярская і чыноўніцкая служба, землямерства | Ваенная дзейнасць = служба ў войсках Расійскай імперыі, удзел у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]] | Рэлігійная дзейнасць = [[Уніяцтва|ўніяцкае]], пазней праваслаўнае і каталіцкае святарства | Грамадзянскія ўзнагароды = | Вайсковыя ўзнагароды = | Commons = | Commons-text = | Апошні з роду = | Прызнаныя ў = дваранстве (1802, 1835, 1838, 1852, 1853; зацверджаны Сенатам у 1853, 1854) | Дом паходжання = | родапачынальны дом = | апошні кіраўнік = | цяперашні глава = | зрушэнне = | нацыянальнасць = | Rodovid = }} '''Вернікоўскія''' ({{lang-pl|Wiernikowski}}) — беларускі шляхецкі род герба «Яніна», часам з прыдомкам «з Алешна». Род святарскага паходжання: у канцы XVII — першай палове XVIII ст. яго прадстаўнікі займалі пасады святароў і царкоўных служак пры [[Уніяцтва|ўніяцкіх]] цэрквах Мінскага і Навагрудскага паветаў<ref name="hierbounik">{{Кніга|аўтар=Дз. Ч. Матвейчык [і інш.]|загаловак=Гербоўнік беларускай шляхты|спасылка=http://www.lyczkowski.net/be/hierbounik/bielaruskaj-slachty/tom-3.html#tab-feature-center3|адказны=нав. рэд. А. Рахуба|месца=Мінск|выдавецтва=Беларусь|год=2014|том=3|старонкі=277—292|старонак=647, [16] л.іл.|isbn=978-985-01-1095-4|тыраж=700|archive-date=10 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710182804/http://www.lyczkowski.net/be/hierbounik/bielaruskaj-slachty/tom-3.html#tab-feature-center3}} {{ref-be}}</ref>. == Паходжанне == Радапачынальнікам роду названы Себасцьян Вернікоўскі. Яго сыны і ўнукі служылі пры ўніяцкіх цэрквах у Станькаве, Рудзіцы, Засуллі, Самахвалавічах, Рубяжэвічах і іншых паселішчах [[Менскі павет|Мінскага павета]]; асобныя прадстаўнікі займалі свецкія пасады — [[возны|вознага]] (генерала) Мінскага павета, [[Каморнік (Вялікае Княства Літоўскае)|каморніка]], канцылярыста. Звесткі пра валоданне родам у XVII ст. спадчынным маёнткам Алешава (Вольшава, Альшаны) у Мінскім ваяводстве, з якім звязваўся прыдомак «з Алешна», а таксама пра атрыманне Тамашом Себасцьянавічам прывілея на пасаду падстоліга лідскага (1730) абвяргаюцца наяўнымі дакументамі<ref name="hierbounik" />. == Прызнанне ў дваранстве == Род прызнаны ў дваранстве пастановай Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 29 снежня 1802 года (6-я частка) з дадатковымі пастановамі 1827, 1832, 1833 і 1838 гадоў, аднак указам Сената ад 28 лютага 1839 года зацверджаны не быў. Асобныя галіны легалізаваліся паасобку: галіна Тамаша Себасцьянавіча зацверджана ўказам Сената ад 29 верасня 1853 года, галіна Пятра і Самуэля Янавічаў — ад 30 лістапада 1854 года. Далучэнні асобных ліній да роду адбываліся яшчэ ў 1866, 1870, 1880—1884, 1901 і 1913 гадах. == Паўстанне 1863—1864 гадоў == Прадстаўнікі роду, што жылі ў ваколіцы [[Суцін (Пухавіцкі раён)|Суцін]] Ігуменскага павета, у 1864 годзе разам з сем'ямі былі высланы з канфіскацыяй маёмасці ў Сібір, пераважна ў [[Томская губерня|Томскую губерню]]; у 1870—1880-я гады яны і іх нашчадкі часткова вярнуліся на радзіму, частка асела ва Уфімскай губерні. Тыя прадстаўнікі роду, што не былі зацверджаны ў дваранстве да 1864 года, з 1870 запісваліся ў склад сялян Смілавіцкай воласці Ігуменскага павета і выключаны з іх складу ў 1874—1876 гадах пасля зацвярджэння Сенатам. == Вядомыя прадстаўнікі == Большасць вядомых прадстаўнікоў роду належала да ўніяцкага святарства Мінскага павета. Ян Себасцьянавіч (†1763) быў святаром царквы ў мястэчку [[Станькава]], а яго брат Леанард-Марцін (†1782) — святаром у вёсцы Рудзіца (1738—1780) і мінскім дэканам (1763—1766). Самуэль Янавіч (хр. 1726) служыў у Засуллі (1752—1798), Павел Міхалавіч (хр. 1744) — у [[Рубяжэвічы|Рубяжэвічах]] (1768—1793), Фларыян Леанардавіч (нар. каля 1761) быў адміністратарам царквы ў Рудзіцы (1781—1798). Карнэль Янавіч (хр. 1754) займаў пасаду святара ў Самахвалавічах (1777—1802), быў мінскім дэканам (1799—1802) і экзаменатарам дэканата; яго сыны Ян (хр. 1785) і Леан (хр. 1788) таксама сталі святарамі, прычым Ян і Ігнат Паўлавіч (хр. 1770) былі ўзнагароджаны Крыжам для святарства ў памяць вайны 1812 года. Са свецкіх заняткаў найбольш пашыранымі былі канцылярская і землямерная служба. Ян Тамашавіч у 1743 годзе атрымаў прывілей на пасаду вознага (генерала) Мінскага павета; Дамінік Карнэлевіч (хр. 1780) быў губернскім сакратаром і слуцкім павятовым [[Каморнік (Вялікае Княства Літоўскае)|каморнікам]] (1804—1813), Ігнат-Стэфан Фларыянавіч (хр. 1788) — рэгентам мінскіх прысутных месцаў, Іпаліт-Апалон Леанавіч (хр. 1815) — канцылярыстам Мінскай казённай палаты (1835—1848). Вінцэнт Васілевіч (хр. 1776) служыў у лейб-гвардыі гусарскім палку і атрымаў чын калежскага рэгістратара (1801). Аляксандр-Васіль Леанавіч (хр. 1817) прайшоў шлях ад шараговага да штабс-капітана Галіцкага егерскага палка, быў кавалерам ордэнаў Св. Ганны 4 ст. і Св. Станіслава 3 ст., а ў 1865 годзе служыў штабс-ротмістрам і наглядчыкам 4-га квартала мяшчанскай часткі [[Масква|Масквы]]. З удзельнікаў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] вядомы Ігнат-Казімір Казіміравіч (хр. 1819), сасланы ў Сібір з пазбаўленнем правоў; пасля амністыі 1871 года ён жыў у [[Марыінск|Марыінску]] Томскай губерні і памёр 27 лістапада 1874 года ў Сарапулі па дарозе на радзіму. Юзаф Казіміравіч (нар. 1824), калежскі рэгістратар (1872), разам з сынам быў залічаны ў склад дваран Уфімскай губерні (1875). == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Лісейчыкаў Дз., Матвейчык Дз.|частка=Вернікоўскія (Wiernikowski) герба «Яніна»|загаловак=Гербоўнік беларускай шляхты|адказны=нав. рэд. А. Рахуба|месца=Мінск|выдавецтва=Беларусь|год=2014|том=3|старонкі=277—292|isbn=978-985-01-1095-4}} {{ref-be}} == Зноскі == {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Беларускія шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Шляхецкія роды гербу Яніна]] p4s3kniaeov2rer05qwmtr1j1doy38n 5170384 5170380 2026-07-24T13:47:48Z BasiliusNorr 164739 катэгорыі 5170384 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Вернікоўскія | Фамілія = Вернікоўскія | Арыгінал = {{lang-pl|Wiernikowski}} | Герб = POL COA Janina.svg | Апісанне герба = [[Яніна (герб)|Герб «Яніна»]] | Шырыня герба = | Перыяд = з канца XVII ст. | год заснавання = | спыненне роду = | Дэвіз = | Тытул = [[Шляхта]], [[дваранства]] | Роданачальнік = Себасцьян | Роднасныя роды = | Галіны = Тамаша Себасцьянавіча; Пятра і Самуэля Янавічаў | Месца паходжання = [[Мінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мінскі павет]] | Падданства = {{сцягафікацыя|Вялікае Княства Літоўскае}};<br/>{{сцягафікацыя|Расійская імперыя}} | Зямельныя ўладанні = Задашчэнне, Крычкі, Суцін, Дуброва (Ігуменскі павет) | Палацы = | Грамадзянская дзейнасць = канцылярская і чыноўніцкая служба, землямерства | Ваенная дзейнасць = служба ў войсках Расійскай імперыі, удзел у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]] | Рэлігійная дзейнасць = [[Уніяцтва|ўніяцкае]], пазней праваслаўнае і каталіцкае святарства | Грамадзянскія ўзнагароды = | Вайсковыя ўзнагароды = | Commons = | Commons-text = | Апошні з роду = | Прызнаныя ў = дваранстве (1802, 1835, 1838, 1852, 1853; зацверджаны Сенатам у 1853, 1854) | Дом паходжання = | родапачынальны дом = | апошні кіраўнік = | цяперашні глава = | зрушэнне = | нацыянальнасць = | Rodovid = }} '''Вернікоўскія''' ({{lang-pl|Wiernikowski}}) — беларускі шляхецкі род герба «Яніна», часам з прыдомкам «з Алешна». Род святарскага паходжання: у канцы XVII — першай палове XVIII ст. яго прадстаўнікі займалі пасады святароў і царкоўных служак пры [[Уніяцтва|ўніяцкіх]] цэрквах Мінскага і Навагрудскага паветаў<ref name="hierbounik">{{Кніга|аўтар=Дз. Ч. Матвейчык [і інш.]|загаловак=Гербоўнік беларускай шляхты|спасылка=http://www.lyczkowski.net/be/hierbounik/bielaruskaj-slachty/tom-3.html#tab-feature-center3|адказны=нав. рэд. А. Рахуба|месца=Мінск|выдавецтва=Беларусь|год=2014|том=3|старонкі=277—292|старонак=647, [16] л.іл.|isbn=978-985-01-1095-4|тыраж=700|archive-date=10 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710182804/http://www.lyczkowski.net/be/hierbounik/bielaruskaj-slachty/tom-3.html#tab-feature-center3}} {{ref-be}}</ref>. == Паходжанне == Радапачынальнікам роду названы Себасцьян Вернікоўскі. Яго сыны і ўнукі служылі пры ўніяцкіх цэрквах у Станькаве, Рудзіцы, Засуллі, Самахвалавічах, Рубяжэвічах і іншых паселішчах [[Менскі павет|Мінскага павета]]; асобныя прадстаўнікі займалі свецкія пасады — [[возны|вознага]] (генерала) Мінскага павета, [[Каморнік (Вялікае Княства Літоўскае)|каморніка]], канцылярыста. Звесткі пра валоданне родам у XVII ст. спадчынным маёнткам Алешава (Вольшава, Альшаны) у Мінскім ваяводстве, з якім звязваўся прыдомак «з Алешна», а таксама пра атрыманне Тамашом Себасцьянавічам прывілея на пасаду падстоліга лідскага (1730) абвяргаюцца наяўнымі дакументамі<ref name="hierbounik" />. == Прызнанне ў дваранстве == Род прызнаны ў дваранстве пастановай Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 29 снежня 1802 года (6-я частка) з дадатковымі пастановамі 1827, 1832, 1833 і 1838 гадоў, аднак указам Сената ад 28 лютага 1839 года зацверджаны не быў. Асобныя галіны легалізаваліся паасобку: галіна Тамаша Себасцьянавіча зацверджана ўказам Сената ад 29 верасня 1853 года, галіна Пятра і Самуэля Янавічаў — ад 30 лістапада 1854 года. Далучэнні асобных ліній да роду адбываліся яшчэ ў 1866, 1870, 1880—1884, 1901 і 1913 гадах. == Паўстанне 1863—1864 гадоў == Прадстаўнікі роду, што жылі ў ваколіцы [[Суцін (Пухавіцкі раён)|Суцін]] Ігуменскага павета, у 1864 годзе разам з сем'ямі былі высланы з канфіскацыяй маёмасці ў Сібір, пераважна ў [[Томская губерня|Томскую губерню]]; у 1870—1880-я гады яны і іх нашчадкі часткова вярнуліся на радзіму, частка асела ва Уфімскай губерні. Тыя прадстаўнікі роду, што не былі зацверджаны ў дваранстве да 1864 года, з 1870 запісваліся ў склад сялян Смілавіцкай воласці Ігуменскага павета і выключаны з іх складу ў 1874—1876 гадах пасля зацвярджэння Сенатам. == Вядомыя прадстаўнікі == Большасць вядомых прадстаўнікоў роду належала да ўніяцкага святарства Мінскага павета. Ян Себасцьянавіч (†1763) быў святаром царквы ў мястэчку [[Станькава]], а яго брат Леанард-Марцін (†1782) — святаром у вёсцы Рудзіца (1738—1780) і мінскім дэканам (1763—1766). Самуэль Янавіч (хр. 1726) служыў у Засуллі (1752—1798), Павел Міхалавіч (хр. 1744) — у [[Рубяжэвічы|Рубяжэвічах]] (1768—1793), Фларыян Леанардавіч (нар. каля 1761) быў адміністратарам царквы ў Рудзіцы (1781—1798). Карнэль Янавіч (хр. 1754) займаў пасаду святара ў Самахвалавічах (1777—1802), быў мінскім дэканам (1799—1802) і экзаменатарам дэканата; яго сыны Ян (хр. 1785) і Леан (хр. 1788) таксама сталі святарамі, прычым Ян і Ігнат Паўлавіч (хр. 1770) былі ўзнагароджаны Крыжам для святарства ў памяць вайны 1812 года. Са свецкіх заняткаў найбольш пашыранымі былі канцылярская і землямерная служба. Ян Тамашавіч у 1743 годзе атрымаў прывілей на пасаду вознага (генерала) Мінскага павета; Дамінік Карнэлевіч (хр. 1780) быў губернскім сакратаром і слуцкім павятовым [[Каморнік (Вялікае Княства Літоўскае)|каморнікам]] (1804—1813), Ігнат-Стэфан Фларыянавіч (хр. 1788) — рэгентам мінскіх прысутных месцаў, Іпаліт-Апалон Леанавіч (хр. 1815) — канцылярыстам Мінскай казённай палаты (1835—1848). Вінцэнт Васілевіч (хр. 1776) служыў у лейб-гвардыі гусарскім палку і атрымаў чын калежскага рэгістратара (1801). Аляксандр-Васіль Леанавіч (хр. 1817) прайшоў шлях ад шараговага да штабс-капітана Галіцкага егерскага палка, быў кавалерам ордэнаў Св. Ганны 4 ст. і Св. Станіслава 3 ст., а ў 1865 годзе служыў штабс-ротмістрам і наглядчыкам 4-га квартала мяшчанскай часткі [[Масква|Масквы]]. З удзельнікаў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] вядомы Ігнат-Казімір Казіміравіч (хр. 1819), сасланы ў Сібір з пазбаўленнем правоў; пасля амністыі 1871 года ён жыў у [[Марыінск|Марыінску]] Томскай губерні і памёр 27 лістапада 1874 года ў Сарапулі па дарозе на радзіму. Юзаф Казіміравіч (нар. 1824), калежскі рэгістратар (1872), разам з сынам быў залічаны ў склад дваран Уфімскай губерні (1875). == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Лісейчыкаў Дз., Матвейчык Дз.|частка=Вернікоўскія (Wiernikowski) герба «Яніна»|загаловак=Гербоўнік беларускай шляхты|адказны=нав. рэд. А. Рахуба|месца=Мінск|выдавецтва=Беларусь|год=2014|том=3|старонкі=277—292|isbn=978-985-01-1095-4}} {{ref-be}} == Зноскі == {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] feou2h5tywo4yhxpk7to68sxhitloqj Шаблон:Падзеі 6 верасня 10 483088 5170723 4159143 2026-07-25T07:58:53Z JerzyKundrat 174 5170723 wikitext text/x-wiki '''[[6 верасня]]''' * 3761 да н.э.: Першы дзень яўрэйскага календара. * [[1492]]: [[Хрыстафор Калумб]] пачаў з [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] сваю першую экспедыцыю. * [[1522]]: 17 удзельнікаў экспедыцыі [[Фернан Магелан|Магелана]] скончылі кругасветнае падарожжа. * [[1689]]: Падпісаны [[Нерчынскі дагавор]] паміж [[Маскоўская дзяржава|Рускім царствам]] і [[Імперыя Цын|Імперыяй Цын]]. * [[1928]]: [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] далучыўся да пакта Брыяна—Келога пра вырашэнне міжнародных спрэчак мірным шляхам. * [[1933]]: Абмен вязнямі ў [[Коласава (Стаўбцоўскі раён)|Коласава]], на савецка-польскай мяжы: [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]] абмянялі на [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. * [[1952]]: У [[Жэнева|Жэневе]] падпісаная Сусветная канвенцыя аб аўтарскім праве. * [[1991]]: [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] прызнаў незалежнасць [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літвы]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. * [[1997]]: Адбыўся I з’езд «[[Малады Фронт|Маладога Фронту]]». * [[2007]]: Памёр італьянскі спявак [[Лучана Павароці]]. [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|906]] etfror8l3bwieh89goor7cnavftgsxs Кулік 0 489702 5170562 4965069 2026-07-24T19:38:31Z DobryBrat 5701 дапаўненне, арфаграфія, вікіфікацыя 5170562 wikitext text/x-wiki '''Кулік''': == Біялогія == * [[Кулікі (падатрад)|Кулікі]] (''Charadrii'') — падатрад водных і каляводных птушак атрада [[сеўцападобныя]] ** [[Кулік-верабей]] ** [[Кулік-паручайнік]] ** [[Кулік-цякун]] == Асобы == * [[Алена Кулік]] (нар. 1979) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]]. * [[Аляксандр Антонавіч Кулік]] (нар. 1967) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Віталь Васільевіч Кулік]] (нар. 1958) — беларускі палітык. * [[Давід Майсеевіч Кулік]] — беларускі ўрач-псіхіятр. * [[Іван Юліянавіч Кулік]] — украінскі пісьменнік, грамадскі дзеяч. * [[Рыгор Іванавіч Кулік]] (1890—1950) — савецкі военачальнік. * [[Яўген Сяргеевіч Кулік]] — беларускі мастак. {{неадназначнасць}} ooytprm768ayrfw2qazz2gbtckqygu5 Таня Скарынкіна 0 489780 5170450 5105801 2026-07-24T15:41:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170450 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Таня Скарынкіна''' (нар. 24 сакавіка {{ДН|||1969}}, [[Смаргонь]]) — беларуская {{паэтэса|Беларусі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і {{празаік|Беларусі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}. == Біяграфічныя звесткі == Нарадзілася 24 сакавіка 1969 года ў [[Смаргонь|Смаргоні]]. Скончыла [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію]]. Працавала ілюстратарам дзіцячых кніг, паштальёнам, журналістам. Некаторы час жыла ў [[Партугалія|Партугаліі]]. == Творчасць і ўзнагароды == Першая публікацыя вершаў — газета «[[Зорька]]» (1980). Друкавалася ў часопісах «Першацвет», «Немига литературная», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Arche]]»<ref>http://gedroyc.by/skarynkina2016.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911071903/http://gedroyc.by/skarynkina2016.html |date=11 верасня 2017 }}</ref>, «Мінская школа», «Полымя», Мінкульт, у выданні чэшскіх сюрэалістаў «Аналогон», часопісах «Крещатик» (Германія), маскоўскім «Воздухе», сеткавых выданнях «Полутона», TextOnly, Лиterraтура, Прайдзісвет, Colta.ru і інш. Піша на беларускай і рускай мовах. Вершы перакладзены на іўрыт, польскую, чэшскую, італьянскую, грузінскую, літоўскую, англійскую, румынскую, нарвежскую, іспанскую, латышскую, японскую і нямецкую мовы. Зборнік эсэ «Шмат Чэслава Мілаша, крыху Элвіса Прэслі» трапіў у шорт-ліст [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі Ежы Гедройца]]. У 2018 годзе выйшаў па-англійску, як «A Large Czesław Miłosz With a Dash of Elvis Presley», у выдавецтве Skotland Street Press (Шатландыя, Эдынбург). У 2020 годзе выдадзены па-руску ў аўтарскім перакладзе пад назвай «Большой Чеслав Милош, маленький Элвис Пресли» (Москва, «Планж»). Фіналістка Грыгор’еўскай прэміі<ref>{{Cite web |url=http://sozvuchie.by/home/novosti/item/1984-tatyana-skarynkina-iz-belarusi-v-finale-grigorevskoj-premii.html |title=Таццяна Скарынкіна з Беларусі — у фінале Грыгор’еўскай прэміі |access-date=15 студзеня 2018 |archive-date=2 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102083039/http://sozvuchie.by/home/novosti/item/1984-tatyana-skarynkina-iz-belarusi-v-finale-grigorevskoj-premii.html |url-status=dead }}</ref> — 2017. У 2020 атрымала {{нп3|Прэмія Андрэя Белага|Прэмію Андрэя Белага|ru|Премия Андрея Белого}} за паэтычную кнігу «И все побросали ножи». Зборнік эсэ «Райцэнтр» ([[Пфляўмбаўм (выдавецтва)|«Пфляўмбаўм»]], Мінск, 2020) — другое месца прэміі Ежы Гедройця ў 2021. Ганаровы дыплом прэміі «Московский счёт» за кнігу «И все побросали ножи» — 2021. == Бібліяграфія == === Паэтычныя зборнікі === * «Книга для чтения вне помещений и в помещениях» (Мінск, «Кнігазбор», 2013), на рускай мове. * «Португальские трехстишия» (Нью-Йорк, 2014, «Айлурос»), на рускай мове. * «Американские горки» (Мінск, «Смэлток», 2018), на рускай мове. * «И все побросали ножи» (Москва, АРГО-РИСК, 2020), на рускай мове. * «Yesмамочка» (Мінск, Медисонт, 2022), на рускай мове. === Кнігі эсэ === * «Шмат Чэслава Мілаша, крыху Элвіса Прэслі» (Вільня, «Логвінаў», 2015), на беларускай мове. * «Райцэнтр» (Мінск, «Пфляўмбаўм»/«Цымбераў», 2020), на беларускай мове. {{зноскі}} == Літаратура == * Верина, Ульяна. Новая ностальгия: постоянство времени при разнообразии вещей и перемене пространства / Ульяна Верина // Неман. — 2013. ― № 10. ― С. 207―208. — Рецензия на книгу: Книга для чтения вне помещений и в помещениях : стихи / Таня Скарынкина. — Минск, 2013. == Спасылкі == * [http://litradio.by/fanateka/1108-tanya-skarynkna.html Таня Скарынкіна на сайце Litradio.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911171256/http://litradio.by/fanateka/1108-tanya-skarynkna.html |date=11 верасня 2017 }} * [http://zviazda.by/be/news/20140331/1396245640-tanya-skarynkina-hochacca-kab-myane-razumeli Таня Скарынкіна: «Хочацца, каб мяне разумелі» / Марына Весялуха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190107071304/http://zviazda.by/be/news/20140331/1396245640-tanya-skarynkina-hochacca-kab-myane-razumeli |date=7 студзеня 2019 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Скарынкіна Таня}} [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага ПЭН-цэнтра]] lafry088bcc6hg7q2metgfwg9nmkcu0 Гміна Гонёндз 0 526555 5170659 2849729 2026-07-25T01:01:38Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ганёндз (гміна)]] 5170659 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ганёндз (гміна)]] ckw252hd61u1iilpim8a4mjwffaf2c6 Шаблон:Падзеі 8 лістапада 10 536165 5170731 4715816 2026-07-25T08:24:25Z JerzyKundrat 174 5170731 wikitext text/x-wiki '''[[8 лістапада]]''' * [[324]]: Рымскі імператар [[Канстанцін I Вялікі|Канстанцін Вялікі]] на месцы грэчаскага горада [[Візантый]] заснаваў [[Канстанцінопаль]]. * [[1519]]: Іспанцы ўвайшлі ў [[Тэначтытлан]], адбылася сустрэча [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] з [[тлатаані]] ацтэкаў [[Мантэсума II|Мантэсумам II]]. * [[1620]]: У час [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] адбылася [[бітва на Белай Гары]]. * [[1648]]: Заснаванне першай [[Францыя|французскай]] калоніі на востраве [[Мары-Галан]]. * [[1772]]: Патраская бітва паміж флатамі [[Расійская імперыя|Расійскай]] і [[Асманская імперыя|Асманскай]] імперый. * [[1793]]: Адкрыццё [[Луўр]]а (Францыя). * [[1883]]: Нарадзіўся [[Вацлаў Ластоўскі]], беларускі пісьменнік, грамадскі і палітычны дзеяч, гісторык, філолаг, літаратуразнавец. * [[1923]]: [[Піўны путч]] у [[Мюнхен]]е, спроба захопу ўлады нацыстамі ў Германіі. * [[1968]]: Прынята [[Венская канвенцыя аб дарожных знаках і сігналах]]. * [[2010]]: Памёр [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіл Савіцкі]], народны мастак Беларусі. [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|Л08]] 2fxwzhm6an6hufava0s9ufs2fdwvz62 5170732 5170731 2026-07-25T08:27:09Z JerzyKundrat 174 5170732 wikitext text/x-wiki '''[[8 лістапада]]''' * [[324]]: Рымскі імператар [[Канстанцін I Вялікі|Канстанцін Вялікі]] на месцы грэчаскага горада [[Візантый]] заснаваў [[Канстанцінопаль]]. * [[1519]]: Іспанцы ўвайшлі ў [[Тэначтытлан]], адбылася сустрэча [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] з [[тлатаані]] ацтэкаў [[Мантэсума II|Мантэсумам II]]. * [[1620]]: У час [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] адбылася [[бітва на Белай Гары]]. * [[1648]]: Заснаванне першай [[Францыя|французскай]] калоніі на востраве [[Мары-Галан]]. * [[1772]]: Патраская бітва паміж флатамі [[Расійская імперыя|Расійскай]] і [[Асманская імперыя|Асманскай]] імперыямі. * [[1793]]: Адкрыццё [[Луўр]]а (Францыя). * [[1883]]: Нарадзіўся [[Вацлаў Ластоўскі]], беларускі пісьменнік, грамадскі і палітычны дзеяч, гісторык, філолаг, літаратуразнавец. * [[1923]]: [[Піўны путч]] у [[Мюнхен]]е, спроба захопу ўлады нацыстамі ў Германіі. * [[1948]]: Зарэгістраваны [[Злучаны беларуска-амерыканскі дапамаговы камітэт]] у [[ЗША]]. * [[1956]]: Адкрыццё [[Музей абароны Брэсцкай крэпасці-героя|Музея абароны Брэсцкай крэпасці]]. * [[1968]]: Прынята [[Венская канвенцыя аб дарожных знаках і сігналах]]. [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|Л08]] 32kcu088hckto1uqa1ipyupjnusguab Траякураўскія могілкі 0 536215 5170657 4876568 2026-07-25T01:01:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170657 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Могілкі |Беларуская назва = '''Траякураўскія могілкі''' |Арыгінальная назва = {{lang-ru|Троекуровское кладбище}} |Выява = Troekurovo Cemetery Graves.jpg |Подпіс выявы = Траякураўскія могілкі з капліцай, 2010 |Шырыня выявы = |Статус = Ахоўваюцца дзяржавай |Краіна = Расія |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 42|lat_sec = 0.74 |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 24|lon_sec = 32.22 |region = RU-MOW |CoordScale = |Першае згадванне = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Стан = здавальняючы }} '''Траякураўскія могілкі''' ({{lang-ru|Троекуровское кладбище}}) — адкрытыя для наведвання [[могілкі]] ў [[Масква|Маскве]], філіял [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілак]]. Размешчаны на захадзе [[Масква|Масквы]] ў былым сяле [[Траякурава (Масква)|Траякурава]] па адрасе [[Рабінавая вуліца (Масква)|Рабінавая вуліца]], 24. Займаюць плошчу 21 га. Ад сяла і сядзібы захаваўся комплекс сажалак і мураваная [[Царква Святога Мікалая Цудатворцы ў Траякураве|царква Мікалая Цудатворцы]]<ref name=one/>. == Этымалогія == Могілкі атрымалі назву ад [[Траякурава (Масква)|сяла]], на месцы якога размешчана. Сяло ў сваю чаргу носіць імя князёў [[Траякуравы]]х, якія валодалі гэтай зямлёй у XVII—XVIII стагоддзях{{sfn|Масква: Энцыклапедыя|1997|с=823}}. == Гісторыя == {{main|Траякурава (Масква)}} [[Выява:Troekurovo Cemetery Chapel.jpg|250px|thumb|Капліца на могілках, 2010]] Упершыню сяло [[Харашова (Масква)|Харашова]] — першая назва мясцовасці — згаданае ў завяшчанні [[Іван Грозны|Івана Грознага]] ў 1572 годзе{{sfn|Масква за Садовым кольцам|2007|с=546-549}}. Вядома, што мясцовасцю таксама валодалі [[Дзмітрый Іванавіч Данскі|Дзмітрый Данскі]] і [[Барыс Гадуноў]]{{sfn|Масква: Энцыклапедыя|1997|с=873}}. Назва сяла Траякурава паходзіць ад прозвішча баяраў. Першы ўладальнік сяла з гэтага роду Іван Фёдаравіч — быў у шлюбе з Ірынай Раманавай, сястрой [[Філарэт (патрыярх Маскоўскі)|патрыярха Філарэта]]{{sfn|Баярскія двары|2008|с=217}}. Верагодна, некаторы час сяло называлі Харашова-Траякурава{{sfn|Масква за Садовым кольцам|2007|с=511-512}}. У 1674 годзе сяло Харашова перайшло [[Іван Барысавіч Траякураў|Івану Барысавічу]]{{sfn|Баярскія двары|2008|с=221}}. У 1699 годзе ён пачаў будаваць [[Царква Святога Мікалая Цудатворцы ў Траякураве|царкву Святога Мікалая Цудатворцы]] з прыдзельным храмам{{sfn|Масква за Садовым кольцам|2007|с=512}}. У 1706 яго ўдава Анастасія Васілеўна давяла да канца апрацоўчай работы{{sfn|Баярскія двары|2008|с=232}}. У Траякуравых сяло знаходзілася да сярэдзіны XVIII стагоддзя{{sfn|Баярскія двары|2008|с=219}}, потым яно перайшло ва ўласнасць сям’і [[Салтыковы]]х{{sfn|Баярскія двары|2008|с=234}}. Салтыковы да 1745 годзе ўзвялі ў Траякураве званіцу, разбілі парк, выкапалі сажалкі і пабудавалі каменны арачны мост{{sfn|Баярскія двары|2008|с=234}}. Пасля іх зямлёй валодалі Пацёмкіны-Таўрычаскія{{sfn|Масква за Садовым кольцам|2007|с=512-513}}. Пасля [[Руская рэвалюцыя|рэвалюцыі]] ў Траякураве стварылі [[калгас]]{{sfn|Масква: Энцыклапедыя|1997|с=609}}. У сярэдзіне 1950-х на тэрыторыі былога сяла пачалося будаўніцтва жылых дамоў, а ў 1960 сяло ўвайшло ў склад Масквы — цяпер гэта раён [[Харашова-Мнёўнікі]]{{sfn|Масква: Энцыклапедыя|1997|с=873}}. == Стварэнне могілак == Траякураўскія могілкі былі створаны ў другой палове XX стагоддзя і лічылася прэстыжнымі: паэт [[Сямён Ізраілевіч Ліпкін|Сямён Ліпкін]] адзначаў, што «яны былі задуманы як філіял [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых»]]<ref>{{кніга |аўтар=Давид Фельдман, Юрий Бит-Юнан |загаловак=Василий Гроссман. Литературная биография в историко-политическом контексте |месца=М |выдавецтва=Неолит |год=2016 |старонак=248 |isbn=978-5-9906768-4-8}}</ref>. Могілкі ствараліся ў першую чаргу для выдатных дзяржаўны і палітычных дзеячаў<ref>{{Cite web |url=http://cemeterys.ru/page-10.html |title=Троекуровское кладбище |publisher=Кладбища Москвы и Петербурга |accessdate=2017-10-22 |archive-date=21 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021023909/http://cemeterys.ru/page-10.html |url-status=dead }}</ref><ref name=kl>{{Cite web |url=http://progulkipomoskve.ru/publ/kladbishha_moskvy/troekurovskoe_kladbishhe_v_moskve/29-1-0-416 |title=История Троекуровского кладбища в Москве |publisher=Достопримечательности Москвы |accessdate=2017-10-22 |archive-date=23 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171023174728/http://progulkipomoskve.ru/publ/kladbishha_moskvy/troekurovskoe_kladbishhe_v_moskve/29-1-0-416 |url-status=dead }}</ref>. Пры стварэнні могілак на тэрыторыі сядзібы ў 1962 у іх склад увайшоў гай, але ў 1966 яго вылучылі пад выкарыстанне ў [[Рэкрэацыя|рэкрэацыйных мэтах]], такім чынам тэрыторыя могілак скарацілася з 34 да 14 га (у наш час плошча складае каля 21 га). У 1970-я гады разабралі панскі дом, ад сядзібных будоў на гэты момант захавалася толькі царква [[Мікалай Цудатворац|Мікалая Цудатворцы]]<ref name=one>{{cite web |url= https://iz.ru/news/495654 |title = Старинный московский парк превратят в кладбище |author = Александр Трифонов, Юлия Саберова |date = 2011-07-26 |publisher = Известия |accessdate = 2017-10-07 }}</ref>. У 2011 годзе ахоўная тэрыторыя сядзібы «Траякурава», куды ўваходзіць таксама Кунцаўскія і Рублёўскія могілкі, была скарочана ў два разы. Паводле папярэдніх падлікаў, на прырэзанай тэрыторыі можна размясціць каля пяці тысяч магіл<ref name=one/><ref name=kl/>. У гэтым жа годзе на пасяджэнні Аргкамітэта па падрыхтоўцы і правядзенню святкавання 70-х угодак [[Бітва за Маскву|бітвы пад Масквой]] было прапанавана ўстанавіць на могілках памятны абеліск<ref>{{Cite web |url=https://www.mos.ru/mayor/themes/299/2168050/ |title=С.Собянин провел заседание Оргкомитета по подготовке и проведению празднования 70-й годовщины битвы под Москвой |date=2011-10-12 |publisher=Официальный сайт мэра Москвы |accessdate=2017-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171023230515/https://www.mos.ru/mayor/themes/299/2168050/ |archivedate=23 кастрычніка 2017 |url-status=dead }}</ref>. Паводле звестак «[[Камсамольская праўда|Камсамольскай праўды]]», у 2013 годзе цэннік на ўчастак на Траякураўскіх могілках пачынаўся ад 2 млн рублёў<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=wn6vCQAAQBAJ&pg=PA18&dq=%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%89%D0%B5&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%89%D0%B5&f=false |title=Москвичи такой бизнес в гробу видели |date=2013-11-27 |publisher=КП |accessdate=2017-10-22}}</ref>. [[Look At Media|The Village]] адзначае, што ў 2015 на гэтых могілках самы высокі стартавы кошт за месца сярод могілак Масквы<ref>{{Cite web |url=http://www.the-village.ru/village/city/city/223385-hot-line-cemetry |title=Открылась горячая линия для покупателей мест под семейные склепы |author=Анастасия Андреева |date=2015-10-07 |publisher=The Village |accessdate=2017-10-22}}</ref>. Глава [[Бюджэтная ўстанова|ДБУ]] «Рытуал» у інтэрв’ю «[[РІА Навіны]]» ад 2017 года гаварыў, што кошт аднаго ўчастку можа складаць некалькі мільёнаў рублёў<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/interview/20170210/1487648291.html |title=Глава ГБУ "Ритуал": цель похоронного агента – раскачать клиента на деньги |date=2017-02-10 |publisher=РИА Новости |accessdate=2017-10-22}}</ref>, таксама ў будынках на могілках можна размясціць каля 120 чалавек для памінальнай вячэры<ref>{{Cite web |url=http://www.the-village.ru/village/business/figures/240449-death |title=Сколько стоит похоронить человека в Москве |author=Аня Чесова |date=2016-07-13 |publisher=The Village |accessdate=2017-10-22}}</ref>. У 2016 буйныя маскоўскія могілкі былі абсталяваны станцыямі [[Wi-Fi|бесправоднага інтэрнэту]], які будзе даступны бясплатна «ў тых [[Некропаль|некропалях]], наведванне якіх носіць культурна-асветніцкі характар». На Траякураўскіх могілках такім месцам з’яўляецца «зона эмацыйнай разгрузкі» — каля ўваходу і на цэнтральнай алеі<ref>{{Cite web |url=http://www.the-village.ru/village/city/city/227935-wi-fi |title=На московских кладбищах появится Wi-Fi |author=Елена Михайловина |date=2015-12-10 |publisher=The Village |accessdate=2017-10-22}}</ref>. У гэтым жа годзе кампанія «Рытуал» абнавіла навігацыю на могілкі<ref>{{Cite web |url=http://www.the-village.ru/village/city/city/238967-rip |title=На московских кладбищах обновили систему навигации |author=Михаил Константинов |date=2016-06-16 |publisher=The Village |accessdate=2017-10-22}}</ref>, а ў 2017-м адкрыла конкурс на стварэнне дызайну для гандлёвых пунктаў<ref>{{Cite web |url=https://moslenta.ru/city/ritualdesign-06-02-2017.htm |title=ГБУ «Ритуал» найдет дизайнера торговых точек на кладбищах Москвы |date=2017-02-07 |publisher=Мослента |accessdate=2017-10-22}}</ref>. У 2017 годзе Траякурава павінна ўвайсці ў праграму рэнавацыі 20-ці найбуйнейшых маскоўскіх могілах, [[Урад Масквы|мэрыя сталіцы]] аб’яўляла пра намер адрамантаваць дарожнае пакрыццё<ref>{{Cite web |url=https://realty.ria.ru/urban/20170823/408869363.html |title=Пешеходные дорожки отремонтируют на кладбищах Москвы |date=2017-08-23 |publisher=РИА Недвижимость |accessdate=2017-10-22}}</ref>. Адміністрацыя могілак праводзіць экскурсіі па магілах знакамітых людзей<ref>{{Cite web |url=https://moslenta.ru/city/kladbisha-12-12-2016.htm |title=«Ритуал» поможет организовать творческие встречи на могилах поэтов |date=2016-12-12 |publisher=Мослента |accessdate=2017-10-22}}</ref>. «Мослента» адзначае, што на некаторых могілках, у тым ліку Траякураўскіх, пасля расшырэння могуць з’явіцца ўчасткі пад сямейныя пахаванні<ref>{{Cite web |url=https://moslenta.ru/city/necropolis-25-09-2015.htm |title=На расширяющихся кладбищах появятся первые семейные некрополи |date=2017-09-25 |publisher=Мослента |accessdate=2017-10-22}}</ref>. == Магілы вядомых людзей == На Траякураўскіх могілках пахаваны дзеячы расійскай культуры: скрыпач [[Дзмітрый Паўлавіч Коган|Дзмітрый Коган]]<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/culture/20170902/1501625271.html |title=В Москве простились со скрипачом Дмитрием Коганом |date=2017-09-02 |publisher=РИА Новости |accessdate=2017-10-22}}</ref>, акцёры [[Вера Віталеўна Глаголева|Вера Глаголева]]<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/culture/20170819/1500693277.html |title=Веру Глаголеву похоронили на Троекуровском кладбище |author=Валерий Мельников |date=2017-08-19 |publisher=РИА Новости |accessdate=2017-10-22}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.aif.ru/culture/movie/posledniy_film_glagolevoy_budet_zavershen_v_2018_godu |title = Последний фильм Глаголевой будет завершен в 2018 году |date = 2017-08-24 |publisher = АиФ |accessdate = 2017-10-17 }}</ref>, [[Уладзімір Аляксеевіч Талаконнікаў|Уладзімір Талаконнікаў]]<ref>{{cite web |url= http://www.aif.ru/culture/movie/v_moskve_sostoyalas_ceremoniya_proshchaniya_s_vladimirom_tolokonnikovym |title = В Москве состоялась церемония прощания с Владимиром Толоконниковым |date = 2017-07-20 |publisher = АиФ |accessdate = 2017-09-27 }}</ref>, [[Уладзіслаў Барысавіч Галкін|Уладзіслаў Галкін]]<ref>{{cite web |url= http://www.aif.ru/culture/person/narodnyy_lyubimec_i_deboshir_glavnye_epizody_iz_zhizni_vladislava_galkina |title = Народный любимец и дебошир. Главные эпизоды из жизни Владислава Галкина |date = 2016-12-25 |publisher = АиФ |accessdate = 2017-04-11 }}</ref> і [[Наталля Леанідаўна Крачкоўская|Наталля Крачкоўская]]<ref>{{cite web |url= http://www.aif.ru/culture/theater/v_moskve_proshlo_proshchanie_s_aktrisoy_nataley_krachkovskoy |title = В Москве прошло прощание с актрисой Натальей Крачковской |date = 2016-03-05 |publisher = АиФ |accessdate = 2017-04-11 }}</ref>, спявачка [[Тамара Рыгораўна Міянсарава|Тамара Міянсарава]]<ref>{{cite web |url= http://www.aif.ru/culture/person/tamara_miansarova_pohoronena_na_troekurovskom_kladbishche_v_moskve |title = Тамара Миансарова похоронена на Троекуровском кладбище в Москве |date = 2017-07-17 |publisher = АиФ |accessdate = 2017-10-17 }}</ref>, касманаўт [[Георгій Міхайлавіч Грэчка|Георгій Грэчка]]<ref>{{cite web |url= http://www.aif.ru/society/v_moskve_pohoronili_kosmonavta_georgiya_grechko |title = В Москве похоронили космонавта Георгия Гречко |date = 2017-06-09 |publisher = АиФ |accessdate = 2017-04-11 }}</ref> (пахаваны на Алеі касманаўтаў, створанай у 2010 годзе), палітыкі [[Барыс Яфімавіч Нямцоў|Барыс Нямцоў]]<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.com/russian/russia/2015/03/150303_nemtsov_funeral |title=Немцова похоронили на Троекуровском кладбище Москвы |date=2015-03-03 |publisher=BBC |accessdate=2017-10-22}}</ref> и [[Генадзь Мікалаевіч Селязнёў|Генадзь Селязнёў]]<ref>{{cite web |url = http://www.aif.ru/society/na_troekurovskom_kladbishche_v_moskve_otkryli_pamyatnik_gennadiyu_seleznevuym |title = На Троекуровском кладбище в Москве открыли памятник Геннадию Селезневу |date = 2017-07-19 |publisher = АиФ |accessdate = 2017-10-17 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>, дыпламат [[Віталь Іванавіч Чуркін|Віталь Чуркін]]<ref>{{cite web |url= http://www.aif.ru/society/zaharova_soobshchila_chto_dannye_po_smerti_churkina_peredany_ego_seme |title = Захарова сообщила, что данные по смерти Чуркина переданы его семье |date = 2017-06-09 |publisher = АиФ |accessdate = 2017-10-17 }}</ref>, а таксама журналісты расійскіх СМІ, якія патрапілі пад абстрэл пад [[Луганск]]ам<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/spravka/20170830/1501406924.html |title=ЧП с журналистами российских СМИ на Украине в 2014-2017 годах |date=2017-08-30 |publisher=РИА Новости |accessdate=2017-10-22}}</ref>, загінулы падчас страляніны ў школе № 263 г. Масквы паліцэйскі Сяргей Бушуеў<ref>{{Cite web |url=https://www.m24.ru/videos/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/06022014/41366 |title=В Москве началась церемония прощания с погибшим в школе полицейским |date=2014-02-06 |publisher=Москва 24 |accessdate=2017-10-22}}</ref> і шматлікія іншыя. На Траякураўскіх могілках знаходзіцца магіла [[Сон Хэ Рым]] — маці [[Кім Чэн Нам]]а, зводнага брата [[Кім Чэн Ын|паўночнакарэйскага лідара]]<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/world/20170216/1488165754.html |title=В Москве Ким Чен Нам несколько раз навещал могилу матери |date=2017-02-20 |publisher=РИА Новости |accessdate=2017-10-22}}</ref>. {{Gallery |title=Магілы вядомых людзей |footer= |width=150 |height=150 |lines=3 |table align=center |text align=left |Файл:Mogila Anna Politkovskaya.jpg|Магіла журналісткі [[Ганна Сцяпанаўна Паліткоўская|Ганны Паліткоўскай]], 2007 |Файл:Troekurovo Cemetery Grave Anninskiy.jpg|Магіла кінарэжысёра [[Ісідар Маркавіч Аненскі|Ісідара Аненскага]], 2010 |Файл:Могила академика Владимира Шенаева.jpg|Магіла эканоміка [[Уладзімір Мікітавіч Шанаеў|Уладзіміра Шанаева]], 2014 |Файл:Могила академика Георгия Зацепина.jpg|Магіла акадэміка [[Георгій Цімафеевіч Зацэпін|Георгія Зацэпіна]], 2014 |Файл:Могила актрисы Натальи Гундаревой.jpg|Магіла актрысы [[Наталля Георгіеўна Гундарава|Наталлі Гундаравай]], 2014 |Файл:Могила Андрея Панина на Троекуровском кладбище Москвы.JPG|Магіла акцёра [[Андрэй Уладзіміравіч Панін|Андрэя Паніна]], 2013 |Файл:Могила артиста Игоря Кваши.jpg|Магіла артыста [[Ігар Уладзіміравіч Кваша|Ігара Квашы]], 2014 }} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == # {{кніга | аўтар = Коллектив авторов | загаловак = Москва: Энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = "Большая Российская энциклопедия" | год = 1997 | старонак = 976 | тыраж = 100000 | isbn = 5-85270-277-3 | ref = Масква: Энцыклапедыя}} # {{кніга | аўтар = Романюк С. К. | загаловак = Москва за Садовым кольцом | месца = М. | выдавецтва = АСТ, Астрель | год = 2007 | старонак = 896 | isbn = 978-5-17-073434-4 | ref = Масква за Садовым кольцам}} # {{кніга | аўтар = Молева Н. М. | загаловак = Боярские дворы| месца =М. | выдавецтва = АСТ: Олимп | год = 2008 | старонак = 413 | тыраж = 3000 | isbn = 978-5-17-048085-2; 978-5-7390-2140-3 | ref = Баярскія двары}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [https://www.msk-ritual.ru/kladbishcha/144-troekurovskoe-kladbishche/ Сайт могілак] * [http://www.m-necropol.ru/ Віртуальны некропаль] * [http://moscow-tombs.ru/ Спіс пахаванняў на Траякураўскіх могілках] * [http://www.mosritual.ru/kladbishcha-i-krematorii/krematsiya/kolumbarii/kolumbarii-troekur/ Траякураўскія могілкі на сайце ДУП «Рытуал»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171205154434/http://www.mosritual.ru/kladbishcha-i-krematorii/krematsiya/kolumbarii/kolumbarii-troekur/ |date=5 снежня 2017 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Могілкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Могілкі Масквы]] [[Катэгорыя:Траякураўскія могілкі| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:1962 год у Маскве]] sr5ptsyq0fjdtpctrocx5s3xxg91hpr Кароча 0 544962 5170369 4845747 2026-07-24T13:38:07Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5170369 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Кароча<ref>{{Крыніцы/БелЭн|3}} — карта Белгародскай вобласці</ref>''' ({{lang-ru|Коро́ча}}) — горад (з 1708) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Караанскі раён|Карачанскага раёна]] [[Белгародская вобласць|Белгародскай вобласці]]. == Геаграфія == Горад размешчаны на рацэ Кароча басейна [[Северскі Данец|Северскага Данца]], за 45 км ад [[Белгарад]]а, за 45 км ад чыгуначнай станцыі [[Прохараўка (Белгародская вобласць)|Прохараўка]] Паўднёва-Усходняй чыгункі, за 48 км ад [[Чарнянка|Чарнянкі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Мікалай Георгіевіч Агурцоў]] (1925—2008) — педагог, спецыяліст у галіне агульнай педагогікі. Доктар педагагічных навук (1981), прафесар (1988). * [[Аляксей Васілевіч Пагарэлаў]] — украінскі матэматык. == Зноскі == {{крыніцы}} {{Гарады Белгародскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Белгародскай вобласці]] j39z9b0qjrvui7gfrhf6t5sjkbgn77z Турсбю (камуна) 0 550192 5170709 4975843 2026-07-25T06:57:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170709 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Турсбю |Арыгінальная назва = {{lang-sv|Torsby kommun}} |Герб = Torsby vapen.svg |Апісанне герба = Герб камуны Турсбю |Карта = Torsby Municipality in Värmland County.png |Памер карты = 250px |Сталіца = [[Турсбю]] |Краіна = {{SWE}} |Уваходзіць у = [[Вермланд (лен)|Вермланд]] |Насельніцтва = 12 251 чал. |Год перапісу = 2012 |Шчыльнасць = 2,9 |Плошча = 4 357,44 |Сайт = http://www.Torsby.se www.Torsby.se |ISO = }} '''Камуна Турсбю''' ({{lang-sv|Torsby kommun}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў [[лен (Швецыя)|лене]] [[Вермланд (лен)|Вермланд]] у центральній [[Швецыя|Швецыі]] на мяжы з [[Нарвегія]]й. Турсбю 22-ая па памеры тэрыторыі камуна [[Швецыя|Швецыі]]. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад [[Турсбю]]. == Насельніцтва == Насельніцтва складае 12 251 чалавек (па стане на верасень 2012 года)<ref name="teryt">{{cite web|url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|title=Folkmangd i riket, lan och kommuner|publisher=Цэнтральнае бюро статыстыкі Швецыі|language=шв.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J10R7tbI?url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|archivedate=20 жніўня 2013|accessdate=17 лютага 2018|url-status=live}}</ref>. {{Bar box |title=Колькасць насельніцтва камуны Турсбю за 1810-2010 гады |titlebar=#DDD |width=600px |barwidth=40px |left1=Год |right1=Насельніцтва |bars= {{bar pixel|1810|#0080E6|208||10 396}} {{bar pixel|1850|#0099FF|432||21 611}} {{bar pixel|1900|#0080E6|485||24 259}} {{bar pixel|1950|#0099FF|442||22 158}} {{bar pixel|1970|#0080E6|336||16 896}} {{bar pixel|1980|#0099FF|312||15 601}} {{bar pixel|1990|#0080E6|302||15 105}} {{bar pixel|2000|#0099FF|274||13 725}} {{bar pixel|2010|#0080E6|248||12 414}} |caption=Крыніца: [http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&xu=C9233001&omradekod=BE&huvudtabell=BefolkningNy&omradetext=Befolkning&tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&preskat=O&prodid=BE0101&starttid=1970&stopptid=2010&Fromwhere=M&lang=1&langdb=1 SCB]}} == Населеныя пункты == Камуне падпарадкаваныя 7 гарадскіх пасяленняў (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх: * [[Турсбю]] (Torsby) * Сіслебек (Sysslebäck) * Улебю (Oleby) * Стэлет (Stöllet) * Амб'ербю (Ambjörby) * Лікенес (Likenäs) == Галерэя == <center><gallery> Файл:Torsby.jpg|Цэнтр горада<br/>Турсбю Файл:Södra Finnskoga kyrka.jpg|Царква<br/>(Седра Фінскуга) Файл:Fallsjön från svensk sida.JPG|Возера Фальшэн Файл:Rr 81A.jpg|Шведска-нарвежская мяжа </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == *[http://www.Torsby.se/ Сайт камуны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090206232750/http://www.torsby.se/ |date=6 лютага 2009 }} {{Вермланд (лен)}} {{Заліўка камун Швецыі}} [[Катэгорыя:Камуны лена Вермланд]] t2gxl1n6ag6zmv7o29ca7487gmtrnjv Танум (камуна) 0 550394 5170447 4975835 2026-07-24T15:34:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170447 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Танум |Арыгінальная назва = {{lang-sv|Tanums kommun}} |Герб = Tanum vapen.svg |Апісанне герба = Герб камуны Танум |Карта = Tanum Municipality in Västra Götaland County.png |Карта_подпіс = Камуна на карце лена Вестра-Гёталанд |Памер карты = 250px |Сталіца = [[Танумгедэ]] |Краіна = {{SWE}} |Уваходзіць у = [[Вестра-Гёталанд]] |Насельніцтва = 12 270 чал. |Год перапісу = 2012 |Шчыльнасць = 13,4 |Плошча = 954,82 |Сайт = http://www.Tanum.se www.Tanum.se |ISO = }} '''Камуна Танум''' ({{lang-sv|Tanums kommun}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў [[лен (Швецыя)|лене]] [[Вестра-Гёталанд]] у паўднёва-заходняй [[Швецыя|Швецыі]]. Танум 124-ая па памеры тэрыторыі камуна [[Швецыя|Швецыі]]. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад [[Танумгедэ]]. == Насельніцтва == Насельніцтва складае 12 270 чалавек (па стане на верасень 2012 года)<ref name="teryt">{{cite web|url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|title=Folkmangd i riket, lan och kommuner|publisher=Цэнтральнае бюро статыстыкі Швецыі|language=шв.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J10R7tbI?url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|archivedate=20 жніўня 2013|accessdate=18 лютага 2018|url-status=live}}</ref>. {{Bar box |title=Колькасць насельніцтва камуны Танум за 1970-2010 гады |titlebar=#DDD |width=600px |barwidth=40px |left1=Год |right1=Насельніцтва |bars= {{bar pixel|1970|#0080E6|420||10 837}} {{bar pixel|1975|#0099FF|429||11 058}} {{bar pixel|1980|#0080E6|444||11 463}} {{bar pixel|1985|#0099FF|445||11 473}} {{bar pixel|1990|#0080E6|468||12 068}} {{bar pixel|1995|#0099FF|477||12 306}} {{bar pixel|2000|#0080E6|469||12 105}} {{bar pixel|2005|#0099FF|475||12 252}} {{bar pixel|2010|#0080E6|480||12 370}} |caption=Крыніца: [http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&xu=C9233001&omradekod=BE&huvudtabell=BefolkningNy&omradetext=Befolkning&tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&preskat=O&prodid=BE0101&starttid=1970&stopptid=2010&Fromwhere=M&lang=1&langdb=1 SCB]}} == Населеныя пункты == Камуне падпарадкаваныя 5 гарадскіх пасяленняў (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх: * [[Танумгедэ]] (Tanumshede) * Грэбестад (Grebbestad) * Ф'ельбака (Fjällbacka) * Гамбургсунд (Hamburgsund) * Рабальсгедэ (Rabbalshede) * Эстад (Östad) * Рэсе (Resö) == Галерэя == <center><gallery> Файл:Grebbestad 2007 feb 24.jpg|Греббестад Файл:Hamburgsunds kapell.jpg|Царква<br/>(Гамбургсунд) Файл:2011-07-14 Fjellbacka.jpg|Гарадок Ф'єлльбака Файл:Tanumshede 2005 rock carvings 7.jpg|Наскельні малюнки з Танумсгеде </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == *[http://www.Tanum.se/ Сайт камуны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210302130038/http://www.tanum.se/ |date=2 сакавіка 2021 }} {{Вестра-Гёталанд}} {{Заліўка камун Швецыі}} [[Катэгорыя:Камуны лена Вестра-Гёталанд]] 740inb2ljv6cx2pecmcxqbt7z8ald67 Super Mario World 0 551488 5170442 5165189 2026-07-24T15:20:08Z Emilia Noah 155537 5170442 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |загаловак = ''Super Mario World<br>{{s|Super Mario World: Super Mario Bros. 4}}'' |выява = [[Файл:Super_mario_world_box.jpg|250x250пкс|game cover]] |подпіс = Вокладка паўночнаамерыканскага выдання гульні для кансолі [[Super Nintendo Entertainment System]]. |распрацоўшчык = [[Nintendo|Nintendo EAD]] |выдавец = [[Nintendo]] |кампазітар = {{nl|Кодзі|Кондо}} |серыя = [[Mario (серыя гульняў)|Mario]] |даты выпуску = <div class="NavHead" style="width:100%; background:transparent;" align="left">21 лістапада 1990</div> <div class="NavContent" style="text-align:left;">'''Super NES:'''<br>[[Файл:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22x22пкс|Сцяг Японіі (1870–1999)]] [[21 лістапада]] [[1990 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1990]]<br>[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|border|22x22пкс|Сцяг ЗША]] [[23 жніўня]] [[1991 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1991]] <br>[[Файл:Flag_of_Europe.svg|border|22x22пкс|Сцяг ЕС]] [[11 красавіка]] [[1992 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1992]] <br> '''Game Boy Advance:'''<br>[[Файл:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22x22пкс|Сцяг Японіі (1870–1999)]] [[14 снежня]] [[2001 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2001]]<br>[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|border|22x22пкс|Сцяг ЗША]] [[11 лютага]] [[2002 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2002]]<br>[[Файл:Flag_of_Europe.svg|border|22x22пкс|Сцяг ЕС]] [[12 красавіка]] [[2002 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2002]]<br>'''Wii Virtual Console:'''<br>[[Файл:Flag_of_Japan.svg|border|22x22пкс|Сцяг Японіі]] [[2 снежня]] [[2006 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2006]]<br>[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|border|22x22пкс|Сцяг ЗША]] [[5 лютага]] [[2007 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2007]]<br>[[Файл:Flag_of_Europe.svg|border|22x22пкс|Сцяг ЕС]] [[9 лютага]] [[2002 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2002]]<br>'''Wii U Virtual Console:'''<br>[[Файл:Flag_of_Japan.svg|border|22x22пкс|Сцяг Японіі]][[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|border|22x22пкс|Сцяг ЗША]] [[26 красавіка]] [[2013 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2013]]<br>[[Файл:Flag_of_Europe.svg|border|22x22пкс|Сцяг ЕС]] [[27 красавіка]] [[2013 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2013]]<br>'''Nintendo 3DS:'''<br>[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|border|22x22пкс|Сцяг ЗША]][[Файл:Flag_of_Europe.svg|border|22x22пкс|Сцяг ЕС]] [[3 сакавіка]] [[2016 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2016]]<br>[[Файл:Flag_of_Japan.svg|border|22x22пкс|Сцяг Японіі]] [[4 сакавіка]] [[2016 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2016]]</div> |платформы = [[Super Nintendo Entertainment System]], [[Game Boy Advance]], [[Wii]], [[Wii U]], [[Nintendo 3DS]] }} '''«Super Mario World»''', у Японіі вядомая як {{nihongo|'''Super Mario World: Super Mario Bros. 4'''|スーパーマリオワールドスーパーマリオブラザーズ4|Су:па: Марыо Ва:рудо: Су:па Марыо Бурадза:Дзу Фо:|«Свет Звыш Марыа»}} — платформер, выпушчаны кампаніяй «Nintendo» для «Super Nintendo Entertainment System» (SNES) у 1990 годзе. Вытворчасцю гульні займалася студыя «Nintendo Entertainment Analysis and Development» пад кіраўніцтвам {{nl|Сігэру|Міямота}} і {{нп3|Такасі Тэдзука|Такасі Тэдзукі|en|Takashi Tezuka}}. «Super Mario World» трапіла ў стартавую лінейку гульняў SNES. == Сюжэт == Сюжэт гульні працягвае падзеі, апісаныя ў «[[Super Mario Bros. 3]]». Пасля выратавання Грыбнога Каралеўства браты Марыа і Луіджы адпраўляюцца ў адпачынак, у Краіну Дыназаўраў. Аднак падчас адпачынку на пляжы знікае прынцэса Піч. Калі Марыа і Луіджы прачынаюцца, яны адпраўляюцца на яе пошукі і неўзабаве знаходзяць у лесе гіганцкае яйка. З яго вылупляецца дыназаўр па імені Ёшы, які распавядае героям, што яго сябры таксама былі заключаны ў аналагічныя пасткі. Неўзабаве Марыо і Луіджы разумеюць, што ўсе гэтыя перыпетыі — справа рук злыдня Боўзера і яго слуг. Разам з Ёшы яны адпраўляюцца ратаваць прынцэсу і сяброў дыназаўрыка<ref>{{cite web|url=http://www.mariomayhem.com/downloads/mario_instruction_booklets/super_mario_world-snes.pdf|title=Mario Booklet|publisher=mariomayhem.com|accessdate=2016-06-06|lang=en}}</ref><ref name="game">{{Cite video game|developer=Nintendo R&D1|title=Super Mario World instruction manual|publisher=Nintendo}}</ref>. == Гульнявы працэс == [[Файл:Super_mario_screen.jpg|злева|міні|220x220пкс|Марыа падарожнічае на Ёшы. У цэнтральнай верхняй частцы экрана размешчана вочка з пауэр-апам, што з’яўляецца навіной для гульняў гэтай франшызы. Некаторыя выданні крытыкавалі графіку гульні называючы яе ўсяго толькі мадэрнізаваным варыянтам [[Super Mario Bros. 3|папярэдняй часткі]]<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2007/02/06/super-mario-world-vc-review|title=Review: Super Mario World (IGN)|accessdate=6 чэрвеня 2016|publisher=IGN|lang=en}}</ref>.]] Гулец кіруе персанажам (Марыа або Луіджы) ад трэцяй асобы. Мінанне гульні ажыццяўляецца з дапамогай навігацыі на двух экранах: карты свету і самога гульнявога ўзроўню. На карце свету прадстаўлены прыкладныя параметры бягучай гульнявой лакацыі і маюцца некалькі шляхоў яе праходжання, што вядуць ад пачатку карты да канчатковай мэты — замка. Маршруты карты, па якіх перамяшчаецца галоўны герой, злучаныя паміж сабой падсветленымі значкамі: крэпасцяў, т. зв. дамоў зданяў ({{lang-en|Ghost house}}) і г. д. Яны дазваляюць гульцу выбіраць розныя шляхі праходжання. Перамяшчаючыся на значок той ці іншай лакацыі персанаж атрымлівае доступ на гульнявы ўзровень. Большая частка гульні адбываецца на гэтых узроўнях, якія напоўнены перашкодамі і ворагамі, а гулец вольны праходзіць іх рознымі спосабамі. У канцы кожнага свету адбываецца бітва з босам — адным з Купалінгаў. У фінале гульні гулец павінен перамагчы галоўнага антаганіста — Боўзера. Ворагамі на шляху з’яўляюцца чарапахі, браняносцы, дыназаўры і інш. У дадатак да пауэр-апаў з папярэдніх частак франшызы, такім як «Супер грыб» (ператварае маленькага Марыа ў вялікага) і «Агністая кветка» (дазваляе яму страляць фаерболамі), быў дададзены новы бонусны касцюм — «Чароўны плашч» (значок пяра) — з дапамогай якога Марыа можа лятаць і парыць. З пункту гледжання гульнявой механікі ён быў падобны з касцюмам янота з «Super Mario Bros. 3», які ў «Super Mario World» быў выдалены. Апроч яго, распрацоўшчыкі вырашылі адмовіцца яшчэ ад некалькіх бонусаў з прыквэла: касцюма жабы ({{lang-en|Frog Mario}}), экіпіроўкі з малаткамі ({{lang-en|Hammer Mario}}) і касцюма янота, які ператвараецца ў статую ({{lang-en|Tanooki Mario}}). У сваю чаргу, у гульню быў дададзены новы элемент (т. зв. «Запасны прадмет») — размешчанае ў верхняй цэнтральнай частцы экрана вочка. Гэты бонус працуе па вызначанай схеме, напрыклад, калі кіраваны персанаж мае «Агністую кветка» і атрымлівае «Супер грыб», то грыб захоўваецца ў дадатковую вочка. Запасны пауэр-ап актывуецца аўтаматычна ў выпадку, калі галоўнага героя тычыцца вораг. Акрамя гэтага гэты пауэр-ап можа быць выкарыстаны з дапамогай націску кнопкі на геймпадзе. Акрамя таго, у гульні з’явіўся т. зв. «кручоны скачок», які дазваляе разбіваць гульнявыя блокі пад галоўным героем. У «Super Mario World» Марыа можа падарожнічаць на дыназаўры Ёшы, які здольны праглынуць большасць ворагаў. Калі Ёшы спрабуе з’есці суперніка, то ён, перш чым праглынуць, утрымлівае яго ў роце на працягу вызначанага перыяду часу; у гэты момант ён можа выплюнуць сваю ахвяру і патрапіць ёй у іншых ворагаў. Калі Ёшы ўтрымлівае каляровыя панцыры купа ў роце, то ён атрымлівае спецыяльныя здольнасці: сіні панцыр дазваляе Ёшы лятаць, пры дапамозе жоўтага ён пускае віхор, які паражае ворагаў вакол яго, а чырвоны панцыр дазваляе Ёшы вывяргаць тры вогненных шара. Панцыры, якія мігцяць, дазваляюць герою атрымаць усе тры здольнасці, у той час як зялёныя панцыры — ніводнай. Па змаўчанні Ёшы афарбаваны ў зялёны колер, але таксама можна знайсці сіняга, жоўтага і чырвонага дыназаўра (кожны з індывідуальнымі здольнасцямі); іх можна атрымаць адшукаўшы ў Зорным свеце яйкі адпаведнага колеру ({{lang-en|Star World}}). Падчас праглынання каляровага панцыра гэтыя дыназаўры атрымліваюць адпаведную здольнасць у дадатак да свайго колеру. У «Super Mario World» маецца шматкарыстальніцкі рэжым, які дазваляе двум гульцам праходзіць гульню па чарзе, чаргуючы хады на карце свету; першы гулец кіруе Марыа, другі — Луіджы. У гульні прысутнічае вялікая колькасць схаваных сакрэтаў, такіх як скарачэння шляху, бонусныя ўзроўні і г. д. Усяго ў гульні 74 гульнявых зонаў і 96 выхадаў з іх; як і ў «Super Mario Bros. 3» — гульнявы ўзровень магчыма прайсці некалькімі спосабамі. Разам з тым, персанаж гульца можа патрапіць на сакрэтны ўзровень, і дзеля гэтага ён павінен знайсці спецыяльны ключ і даставіць яго да асаблівай замочнай ячэйкі. Даследаваўшы гэтыя сакрэтныя ўзроўні можна атрымаць доступ да бонусных узроўняў, да такіх як Спецыяльны Свет ({{lang-en|Special World}}). Цалкам прайшоўшы гэтую лакацыю, гулец можа памяняць колер некаторых спрайтаў, а таксама змяніць каляровую гаму карты свету з дапамогай уводу спецыяльнага кода. == Распрацоўка == Гульня была распрацавана пад кіраўніцтвам {{нп3|Такасі Тэдзука|Такасі Тэдзукі|en|Takashi Tezuka}}. Прадзюсарам выступіў Сігэру Міямота, стваральнік серыі гульняў «Mario» і «The Legend of Zelda», графічным дызайнам займаўся Сігэфумі Хіна ({{lang-en|Shigefumi Hino}}). Вытворчасць гульні было даручана студыі «Nintendo EAD», якую ўзначальвае Міямота. На распрацоўку гульні пайшло тры гады, каманда складалася з шаснаццаці чалавек. Пазней Міямота заявіў, што адчуваў, у гульню яшчэ можна было дадаць значна больш ідэй, аднак распрацоўка набліжалася да канца. Тым не менш прадзюсар выказаў надзею, што наступныя гульні SNES дазволяць рэалізаваць больш насычаны эмацыянальны змест і больш глыбокія сюжэты. Па словах Міямота, ён яшчэ ў часы працы над «Super Mario Bros.» хацеў стварыць для Марыа спадарожніка — дыназаўра. Тым не менш, інжынеры «Nintendo» не маглі ўвасобіць яго ідэі ў жыццё з-за сціплых тэхнічных магчымасцяў NES. Пазней Міямота сказаў: «''Дзякуючы SNES мы нарэшце змаглі перамясціць Ёшы з эскізаў на экраны''». «Super Mario World» была выпушчана ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] восенню 1991 года, адначасова з выпускам прыстаўкі SNES. === Перавыданні === Пасля поспеху «Super Mario World» гульня была выпушчана ў спецыяльнай версіі зборніка «Super Mario All-Stars» пад назвай «Super Mario All-Stars + Super Mario World», які быў выдадзены ў 1993 годзе ў на тэрыторыі ЗША і Еўропы як частка камплекта «Super Mario Set» — разам з прыстаўкай «Super Nintendo». У гэтай версіі Луіджы мае свой уласны спрайт (у арыгінале, спрайт Луіджы быў проста перафарбаваны варыянтам Марыа), у той час як астатнія аспекты гульні засталіся без зменаў. У 1995 годзе дзве кітайскіх фірмы, вядомыя як «Hummer Team» і «JY Company», партавалі без выкарыстання ліцэнзіі версію «Super Mario World» для SNES на прыстаўку мінулага пакаленні NES. «Super Mario World» была адной з першых гульняў, якія былі анансаваныя для сэрвісу Wii «Virtual Console»; гэты порт быў выдадзены 2 снежня 2006 года ў Японіі, 5 лютага 2007 года ў ЗША і 9 лютага 2007 года ў Еўропе. У 2013 годзе гэтая версія гульні была выпушчаная на «Virtual Console» для Wii U. У 2016 годзе аналагічная версія была выдадзена на New Nintendo 3DS. ==== Super Mario World: Super Mario Advance 2 ==== [[Файл:Mario_all_stars_and_advance.jpg|справа|міні|351x351пкс|Гульня зведала шэраг паспяховых перавыданняў, у тым ліку ў зборніку «All-Stars + Super Mario World» (на прыстаўцы SNES) і ў версіі для кансолі GBA — «Super Mario Advance 2».]] У 2001—2002 гг. «Super Mario World» была партавана на кансоль Game Boy Advance (GBA) пад назвай «Super Mario World: Super Mario Advance 2». У гэтай версіі гульні некаторыя ўзроўні атрымалі нязначныя змены і быў прыбраны рэжым для двух гульцоў. Тым не менш, Луіджы прысутнічаў у гульні, але ўжо ў якасці альтэрнатыўнага персанажа з індывідуальнымі функцыямі — ён мог скакаць вышэй, чым Марыа, аднак бег значна больш павольна. Таксама, калі ў гэтай версіі Луіджы перасоўваецца на Ёшы, то дыназаўрык не праглынае ворага адразу, і тым самым дазваляе Луіджы выплюнуць яго ў іншага антаганіста і забіць абодвух. Выбіраць паміж двума персанажамі можна на экране змены ўзроўню. Абодва галоўных героя былі агучаны Чарльзам Марціне. === Музыка === Кодзі Конда напісаў музыку, якая гучыць у «Super Mario World», выкарыстоўваючы толькі электронную клавіятуру. Уся выкананая ў гульні музыка, за выключэннем мелодый, якія гучаць на тытульным экране, тытрах, экране выбару ўзроўня і падчас бітвы з Боўзерам — варыяцыі адной і той жа музычнай тэмы. Мелодыя гучыць у танальнасці фа мажор на стандартных узроўнях. Яна запавольваецца і гучыць з эфектам «рэха» ў пячорах. У той жа час, яна выконваецца ў павольнай, хвалепадобнай манеры (вальсавы памер 3/4) на падводных узроўнях (што з’яўляецца традыцыяй для падводных узроўняў у серыі гульняў «Mario»). На фоне паветраных і лясных узроўняў мелодыя гучыць у больш хуткім тэмпе для таго, каб акцэнтаваць больш рызыкоўную атмасферу. Варыяцыя мелодыі ў замках — сімфанічная версія ў фа міноры. Дадзеная варыяцыя надае мелодыі больш драматычны тон. Тэму з «Super Mario Bros.» можна пачуць у асаблівай лакацыі пад назвай «Special World», у якую можна трапіць толькі пры дапамозе бонусаў. Пры яздзе на Ёошы музычнае суправаджэнне любога ўзроўню суправаджаецца гукамі бонга. Мелодыі з надземнага ўзроўню і лакацыі «замак» прысутнічаюць у мультсерыяле па матывах гульні, а таксама ў пазнейшых праектах франшызы «Super Mario». == Водгукі крытыкаў == «Super Mario World» была захоплена сустрэта крытыкамі, аўтары рэтраспектыўных аглядаў таксама ацэньвалі гульню вельмі высока. Рэцэнзент партала «{{нп3|Nintendo Life|Nintendo Life|en|Nintendo Life}}» паставіў гульні вышэйшы бал — 10. Аўтар адзначыў высокую рэгулябельнасць і колькасць бонусаў гульні, у сувязі з чым ён адзначыў зручную функцыю захавання прагрэсу праходжання, пахваліў увядзенне новага элемента — Ёшы, які кардынальна змяніў [[геймплэй]] (апроч іншага, некаторыя сакрэты можна было атрымаць толькі пры дапамозе Ёшы), аднак паскардзіўся, што ў гульню не патрапілі касцюмы з «Super Mario Bros 3.», назваўшы гэта «''ганьбай''». Рэцэнзент падсумаваў артыкул словамі: «''На нашу думку, гэта лепшая гульня серыі — велізарная колькасць кантэнту, у спалучэнні з прыгожым візуальным шэрагам і музыкай, якая стала класічнай, дапамагаюць станавіцца Super Mario World адной з найвялікшых гульняў усіх часоў''». У аглядзе партала «[[IGN]]» адзначалася важнасць поспеху гульні для папулярызацыі кансолі «Super Nintendo», адзначалася зручнае новаўвядзенне з ячэйкай «запаснога прадмета» і эвалюцыя стылю гульні з уводам дыназаўра Ёшы. Аднак, рэцэнзент паскардзіўся на графічнае афармленне гульні, якое стварае адчуванне злёгку мадэрнізаванай папярэдняй часткі франшызы (Міямота падтрымліваў гэтае меркаванне і па яго адчуваннях графіку можна было б зрабіць лепш). Таксама ён адзначыў адзін з лепшых дызайнаў узроўняў за ўсю гісторыю Nintendo, параўнаўшы яго з галоўным канкурэнтам гульні на той момант — серыяй пра вожыка Соніка. У гэтым параўнанні было сказана, што гульні добрыя кожная па-свойму: у Марыа больш глыбокі геймплэй, у той час як Сонік уяўляе сабой больш новы хуткасны платформер. Падводзячы вынікі, аўтар агляду прысудзіў гульні 8,5 балаў з 10, назваўшы яе найвялікшым 2D-платформерам франшызы пра вадаправодчыка Марыа. Тэму суперніцтва франшыз пра «вадаправодчыка» і «вожыка» падняў у сваім артыкуле аглядальнік часопіса «Nintendo Power», дзе паведаміў: «''Я памяняю 96 узроўняў Марыа на 20 узроўняў Соніка''». У дадатак адзначыў, што гульня з’яўляецца адным з самых лепшых праектаў для SNES і прысудзіў ёй ацэнку 9 балаў з 10. Рэцэнзент сайта Honestgamers.com назваў «Super Mario World» асаблівай гульнёй для прыхільнікаў Nintendo, так як большасць з іх атрымала яе разам з прыстаўкай. Аўтар артыкула адзначыў вялікае мноства спосабаў праходжання гульні — «''разам з сістэмай захаванняў, праходзіць яе можна зноў і зноў, знаходзячы новыя альтэрнатыўныя шляхі''». «''Як і большасць гульняў пра Марыа, яна мае дзіўную здольнасць цалкам паглынуць цябе на доўгія гадзіны, дні, тыдні. Тры першыя часткі для NES прымушалі забываць нас пра навакольны свет — але Super Mario World пераўзышла іх усіх у здольнасці сыходу ад шэрых будняў, з яе чароўнымі светамі, лятучымі дыназаўрамі і іншымі дзіцячымі фантазіямі''». «''Магчыма, SMB3 магла стаць першым сапраўдным светам Super Mario, але SMW будзе светам для вас''» — падсумаваў рэцэнзент, прысудзіўшы гульні 8,5 балаў з 10. Партал «AllGame» ацаніў гульню ў пяць зорак з пяці, адзначаючы высокую якасць графікі, гукавога суправаджэння і рэгулябельнасці. Аўтар агляду для партала «Kotaku» назваў дызайн узроўняў віртуозным — «''я ўяўляю Міямота падчас стварэння ўзроўняў падобна Моцарту за фартэпіяна або Хэмінгуэя ў бары''», таксама былі адзначаны ўзросшая складанасць гульні, у параўнанні з папярэдніцамі, і вялікая колькасць разнастайных сакрэтаў; «''Super Mario World — шэдэўр [...] Кожны вораг, кожная перашкода, кожны аспект гульні мае выяўленую індывідуальнасць. І гэта робіць яе асаблівай''». Порт гульні для сэрвісу Virtual Console для кансолі Wii уганараваны пахвальнымі водгукамі. Так, на партале «GameSpot» адзначалася, што прычапіцца да эмуляванай версіі практычна няма за што — «''гульня працуе прыкладна так жа, як і на SNES''», аднак, у сувязі з гэтым аўтар агляду паскардзіўся, што па-ранейшаму прысутнічае «''праблема падтармажвання, калі на экране знаходзяцца занадта шмат ворагаў''». Для поўнага пагружэння ў працэс публіцыст параіў выкарыстоўваць кантролер ад GameCube «''бо на ім супадае размяшчэнне кнопак з геймпадам ад SNES''», і падсумаваў артыкул словамі: «''Вядома, многія гульцы ўжо апрабавалі гэтую гульню ў той ці іншай форме, няхай гэта будзе арыгінал або добры порт для GBA. [...] Але, тым не менш, калі вы занадта маладыя і ўсё яшчэ не знаёмыя з Super Mario World, Virtual Console — выдатны шанец, каб паспрабаваць гульню прама цяпер''». У артыкуле з нагоды выпуску гульні на Wii U Морган Сліпер, аглядальнік профільнага сайта «Nintendo Life», адзначаў наступнае: «''Тыя хто ўсё яшчэ разважаюць наконт Super Mario World — пампуйце не задумваючыся. Гэта вяршыня 16-бітнага платформера, краевугольны камень і гульнявы канон. І самае галоўнае — гуляць у яго цяпер гэтак жа весела, як і дваццаць гадоў таму. Калі ж вы праходзілі арыгінал і вас распірае настальгія па старых добрых днях — гэты порт выдатная магчымасць асвяжыць успаміны і зноў акунуцца ў адну з лепшых гульняў усіх часоў''». Аўтар прысудзіў гульні вышэйшы бал — 10, адзначыўшы, што яна стала залатым стандартам для прыгодніцкіх платформераў, і стала «''музай''» для такіх гульняў як «Super Mario 64», «Sonic Adventure» і «{{нп3|Luigi's Mansion|Luigi's Mansion|en|Luigi's Mansion}}». === Спадчына === {{External media|width=20em|align=right|video1=[[Файл:YouTube logo 2015.svg|50px|left|link=https://www.youtube.com/watch?v=azpSVs0e6qM]] Амерыканскі рэкламны ролік гульні для SNES.}}«Super Mario World» займае 17-е месца сярод «Лепшых гульняў усіх часоў» на сайце «GameRankings» — дзе яе рэйтынг складае 94,44%. «Super Mario World» заняла восьмае месца ў спісе часопіса «Nintendo Power» «200 лепшых гульняў Nintendo». У сваю чаргу, рэдакцыя часопіса «Official Nintendo Magazine» паставіла яе на 7-ы радок рэйтынгу «100 самых найвялікшых гульняў Nintendo усіх часоў», а чытачы выдання «Famitsu» прысудзілі гульні 61-е месца ў спісе «100 лепшых відэагульняў». Паводле дадзеных часопіса «Empire», яна заняла першае месца ў апытанні «Найвялікшая гульня ўсіх часоў». У 1991 годзе «Super Mario World» стала лаўрэатам узнагароды «Гульня года» на думку рэдакцыі часопіса «Nintendo Power». У 2015 годзе партал «USgamer» назваў «Super Mario World» «''лепшым платформерам усіх часоў''». У 2016-м годзе гульня заняла 7-е месца ў спісе часопіса «Game Informer» «25 найвялікшых гульняў SNES усіх часоў». Таксама яна фігуравала ў некалькіх спісах «лепшых відэагульняў усіх часоў» некалькіх профільных гульнявых выданняў, такіх як: «Edge», «RetroGamer», «GameSpot» і «Nintendo Power». Продажы «Super Mario World» склалі больш за 20 млн. копій па ўсім свеце, што робіць яе адной з самых прадаваных відэагульняў за ўсю [[Спіс самых прадаваных відэагульняў|гісторыю індустрыі]]. Папярэдняя гульня серыі «Super Mario Bros. 3» з’яўлялася бэстсэлерам, і па гэтай прычыне Nintendo, зыходзячы з камерцыйных меркаванняў, уключыла «Super Mario World» ў набор SNES. На думку аглядальніка Скайлера Мілера, гульня дапамагла прадставіць публіцы новую прыстаўку SNES, якая ў далейшым была распрададзеная толькі ў ЗША ў колькасці больш за 20 млн. асобнікаў. У ходзе апытання, праведзенага часопісам Kotaku ў 2008 годзе, Ёшы заняў трэцяе месца сярод самых папулярных гульнявых персанажаў у японскіх гульцоў — першае і другое занялі Марыо і Клауд Страйф, адпаведна. === Уплыў === Менш чым праз месяц пасля выхаду гульні ў Амерыцы, DiC Entertainment выпусціла анімацыйны серыял «Super Mario World», які заснаваны на гульні, хоць у ім некаторыя элементы відэагульні і імёны персанажаў былі змененыя. На хвалі папулярнасці арыгінальнай гульні кампанія «Philips» планавала выпусціць яе клон пад назвай «Super Mario's Wacky Worlds» на сваёй прыстаўцы Philips CD-i, але ў выніку праект быў адменены з-за нізкай папулярнасці кансолі. Ёшы стаў адным з самых важных персанажаў франшызы Марыа, ён удзельнічаў амаль ва ўсіх праектах, звязаных з серыяй (уключаючы спін-офы і спартыўныя гульні). Ёшы выступіў галоўным героем працягу «Super Mario World» — «[[Super Mario World 2: Yoshi’s Island|Super Mario World 2: Yoshi's Island]]». Папулярнасць гэтай гульні заахвоціла Nintendo выпусціць яшчэ некалькі {{Не перакладзена 3|Спіс гульняў з удзелам Ёшы|праектаў з яго ўдзелам|en|List of Yoshi video games}} у якасці асноўнага героя. Таксама ён рэгулярна з’яўляўся ў якасці другараднага персанажа ў іншых гульнях франшызы: «Super Mario Sunshine», «New Super Mario Bros. Wii» і «[[Super Mario Galaxy 2]]». Акрамя гэтага, Ёшы з’яўляецца адным з галоўных дзеючых асоб у гульні «Super Mario 64 DS»<ref name=yoshi>{{cite book|year=2002 |title=Super Mario Sunshine instruction booklet |publisher=Nintendo |pages=25—26}}</ref><ref>{{cite web|last=Parish|first=Jeremy|title=New Super Mario Bros (Wii)|publisher=[[1UP.com]]|date=4 чэрвеня 2009|accessdate=7 чэрвеня 2009|url=http://www.1up.com/do/previewPage?cId=3174621|archiveurl=https://www.webcitation.org/65WTZAXEs?url=http://www.1up.com/previews/super-mario-bros-wii|archivedate=2012-02-17|lang=en|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Welsh|first=Oli|title=E3: New Super Mario Bros. Wii|publisher=''[[Eurogamer]]''|date=2 чэрвеня 2009|accessdate=7 чэрвеня 2009|url=http://www.eurogamer.net/articles/e3-new-super-mario-bros-wii-hands-on|archiveurl=https://www.webcitation.org/65WTa7BRG?url=http://www.eurogamer.net/articles/e3-new-super-mario-bros-wii-hands-on|archivedate=2012-02-17|lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="fruit">{{cite web|title=Mario Galaxy 2: New trailer and screenshots|url=http://www.officialnintendomagazine.co.uk/article.php?id=15462|publisher=Official Nintendo Magazine|first=Thomas|last=East|date=24 лютага 2010|accessdate=28 лютага 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/65WTbnBPa?url=http://www.officialnintendomagazine.co.uk/15462/newsmario-galaxy-2-new-trailer-and-screenshots/|archivedate=2012-02-17|lang=en|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.nintendo.co.jp/n02/shvc/mw/index.html Афіцыйны сайт гульні] * [http://themushroomkingdom.net/games/smw The Mushroom Kingdom] * [[mariowiki:Super Mario World|Super Mario World на сайце Super Mario Wiki]] * [http://www.superluigibros.com/super-mario-world-guide-nintendo-power-28 Кіраўніцтва па гульні ад часопіса «Nintendo Power»] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гульні для Game Boy Advance]] [[Катэгорыя:Гульні для SNES]] [[Катэгорыя:Гульні для Virtual Console]] [[Катэгорыя:Гульні Марыа]] athttd5lnie321x1q01qvo1fbs29yb7 2017 год у гісторыі відэагульняў 0 555697 5170320 5169976 2026-07-24T12:33:02Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5170320 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|2017}} '''2017''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == * [[6 студзеня]] — створана [[Беларуская федэрацыя кіберспорту]]<ref>{{cite web|url=http://www.belta.by/sport/view/minjust-zaregistriroval-belorusskuju-federatsiju-kibersporta-227131-2017/|title=Минюст зарегистрировал Белорусскую федерацию киберспорта|publisher=БелТА|date=2017-01-06|access-date=2017-04-13}} {{ref-ru}}</ref> * 13—15 чэрвеня — [[E3|E3 2017]] ([[Лос-Анджэлес]]) == Выпускі гульняў == * 1 сакавіка — [[Horizon Zero Dawn]] ([[PS4]]) * 12 снежня — [[PUBG: Battlegrounds]] ([[Xbox One]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2017]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] dkm02jvh9zqtj2upiw9x10g5877kczs Архитектура и строительство 0 563472 5170567 3315567 2026-07-24T19:43:31Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль 5170567 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = «Архитектура и строительство» |выява = [[Файл:Архитектура и строительство.jpg|Вокладка нумара (2010), прысвечанага карэктуры Генеральнага плана Мінска.]] |спецыялізацыя = Спецыялізаваны [[Навукова-папулярная літаратура|навукова-папулярны]] [[часопіс]] |перыядычнасць = Штомесячна |мова = [[Беларуская мова]], [[Руская мова]] |адрас = |рэдактар = |заснавальнік = [[Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь]] |выдавец = |краіна = [[Беларусь]] |дата заснавання = 1970 год |ISSN = |сайт = }} '''«Архитектура и строительство»''' — спецыялізаваны [[Навукова-папулярная літаратура|навукова-папулярны]] [[часопіс]]. Заснавальнік — [[Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь]]. Выдаецца з 1970 года ў [[Мінск]]у на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах 1 раз у месяц. Да 1991 года выходзіў пад назвай ''«Строительство и архитектура Белоруссии»''. Асвятляе актуальныя праблемы [[архітэктура|архітэктуры]], [[будаўніцтва]], [[горадабудаўніцтва]], знаёміць чытачоў з падзеямі будаўнічага і архітэктурнага жыцця рэспублікі, праектамі беларускіх архітэктараў з новымі тэндэнцыямі і замежным вопытам. Асноўныя рубрыкі: «Энергаэфектыўнасць», «Горадабудаўніцтва», «Архітэктурная спадчына», «Архітэктурныя шэдэўры», «Будаўнічыя канструкцыі» і інш. На старонках часопіса выступаюць прафесійныя [[архітэктар]]ы, [[праекціроўшчык]]і, [[будаўнік]]і, [[даследчык]]і, [[навуковец|навукоўцы]]. Часопіс прызнаны лепшым спецыялізаваным выданнем 2008 года па выніках 5-га Нацыянальнага конкурсу друкаваных СМІ «[[Залатая літара]]». == Літаратура == * {{крыніцы/ЭКБ|1|«Архитектура и строительство»}} [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы па архітэктуры]] [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Навукова-папулярныя часопісы]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы на рускай мове]] t99utr8fbp7ndtebe478kurmwv2t9qi Шаблон:Падзеі 25 ліпеня 10 564337 5170755 5166043 2026-07-25T09:43:45Z JerzyKundrat 174 5170755 wikitext text/x-wiki '''[[25 ліпеня]]''' * [[306]]: [[Канстанцін I Вялікі|Канстанцін Вялікі]] быў абвешчаны Аўгустам. * [[1261]]: Візантыйцы адваявалі ў крыжакоў [[Канстанцінопаль]]. * [[1410]]: Войскі [[Польшча|Польшчы]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] пачалі аблогу сталіцы [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], горада [[Мальбарк|Марыенбурга]]. * [[1434]]: [[Уладзіслаў III Варненчык]] каранаваны на польскі сталец. * [[1687]]: [[Іван Мазепа]] быў абраны [[гетман]]ам [[Украіна|Украіны]]. * [[1826]]: Выкананне смяротнага прысуду пяцёрым [[дзекабрысты|дзекабрыстам]]. * [[1853]]: У Мінску створана першая прафесійная [[Пажарная ахова ў Беларусі|пажарная каманда]]. * [[1917]]: У [[Мінск]]у скончыўся З’езд беларускіх арганізацый i партый, які ўтварыў [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый|Цэнтральную раду беларускіх арганізацый]]. * [[1992]]: Пачаліся [[Летнія Алімпійскія гульні 1992|Алімпійскія гульні ў Барселоне]]. * [[1993]]: У [[Ліда|Лідзе]] паставілі [[Помнік Францыску Скарыну (Ліда)|помнік]] [[Францыск Скарына|Францыску Скарыну]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|725]] </noinclude> tpbiij536yo82rrr3tqwlit52n4z5lt Алег Уладзіміравіч Молчан 0 567564 5170296 5169933 2026-07-24T12:08:10Z M.L.Bot 261 5170296 wikitext text/x-wiki {{Вікіфікацыя}} {{Музыкант | Імя = Алег Молчан | Выява = | Поўнае імя = Алег Уладзіміравіч Молчан | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна = [[СССР]] → [[Беларусь]] | Прафесіі = | Інструменты = раяль, электра піяніна, сінтэзатар і інш. клавішныя | Жанры = джаз, эстрада, поп, фолк-поп, інструментальная, акадэмічная, харавая музыка }} '''Алег Уладзіміравіч Молчан''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі кампазітар, піяніст, прадзюсар, грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 красавіка 1965 года ў [[Мінск]]у ў сям’і прафесійнага музыкі. У 1983 годзе скончыў [[Рэспубліканская гімназія-каледж пры Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі|сярэднюю спецыяльную музычную школу пры Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі]] (ССМШ) па класе харавога дырыжыравання. У школе спяваў у хоры хлопчыкаў пад кіраўніцтвам Ігара Жураўленкі, у складе якога выступаў на розных прэстыжных пляцоўках: [[Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь|Вялікі тэатр оперы і балета Беларусі]], Домскі сабор, [[Эрмітаж]], харавыя фестывалі ў [[Тарту]]<ref name="cult">https://hor.by/personas/molgan-ov/</ref>. У восем гадоў дэбютаваў як кампазітар — напісаў і сыграў невялікую п’еску. Кумірамі школьніка былі кампазітары [[Яўген Глебаў]], [[Райманд Паўлс]], [[Куінсі Джонс]], піяніст [[Оскар Пітэрсан]], група [[Queen]]. Пасля заканчэння ССМШ супрацоўнічаў з рознымі музычнымі калектывамі і граў сольныя праграмы. У 1983 годзе працаваў у рэстаране «Юбілейны» ў Мінску спачатку ў канцэртнай праграме ў якасці піяніста, потым — у ансамблі<ref name="cult"/>. У 1985—1987 гадах праходзіў тэрміновую ваенную службу ў ансамблі песні і танца Белпалка (цяпер — [[Узорна-паказальны аркестр унутраных войскаў МУС Беларусі]]). У складзе гэтага калектыву ўдзельнічаў у канцэртах у [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|30-кіламетровай зоне Чарнобыльскай АЭС]]. У войску напісаны харавы цыкл на вершы Янкі Купалы «Я нясу вам дар» (выканаўца — [[Акадэмічны хор Белтэлерадыёкампаніі]]<ref>{{Cite web |url=https://philharmonic.by/ru/concert/akademicheskiy-hor-nacionalnoy-gosudarstvennoy-teleradiokompanii-respubliki-belarus |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718144832/https://philharmonic.by/ru/concert/akademicheskiy-hor-nacionalnoy-gosudarstvennoy-teleradiokompanii-respubliki-belarus |url-status=dead }}</ref>, дырыжор А. Саўрыцкі; Дзяржаўная акадэмічная капэла імя Р. Шырмы п/к Л. Яфімавай; Мінскі камерны хор п/к Н. Міхайлавай).<ref>{{Cite web |url=http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/%D0%90.%D0%9C%D0%BE%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%BD-%D0%94%D0%B7%D0%B2%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%96.pdf |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719232133/http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/%D0%90.%D0%9C%D0%BE%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%BD-%D0%94%D0%B7%D0%B2%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%96.pdf |archivedate=19 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/O_Molchan_U_zyalyonym_sadochku.pdf |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180718144849/http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/O_Molchan_U_zyalyonym_sadochku.pdf |archivedate=18 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэмабілізацыі працаваў у Белдзяржфілармоніі кіраўніком вакальна-інструментальнага ансамбля «Асарці», паралельна займаўся аранжыроўкамі твораў і кампазітарскай дзейнасцю. У гэты перыяд у выдавецтве «Мастацтва» выйшлі яго першыя нотныя творы — «Рэгтайм», «Накцюрн» і «Чыпаліна». З 1987 года актыўна супрацоўнічаў як аўтар і аранжыроўшчык з вядучымі калектывамі і артыстамі. У прыватнасці, для аркестра пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Фінберг|Міхаіла Фінберга]] сумесна з паэтэсай Валянцінай Аколавай стварыў песенны цыкл «На рацэ Прыманцы». З 1989 года па запрашэнні [[народны артыст СССР|народнага артыста СССР]] [[Уладзімір Мулявін|Уладзіміра Мулявіна]] працаваў ў ансамблі «[[Песняры]]» ў якасці піяніста, аранжыроўшчыка і кампазітара, а ў 1997 годзе прызначаны на пасаду музычнага кіраўніка калектыву (раней такой пасады ў штаце ансамбля не існавала)<ref name="cult"/>. У 1991 годзе паступіў у [[Беларуская дзяржаўная кансерваторыя|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]] на спецыяльнасць «Кампазіцыя». Памёр 26 кастрычніка 2019 года ў Жэневе<ref>{{Cite web|url=https://aif.by/timefree/culture-news/muzyka_i_lyubov_chem_zapomnilsya_kompozitor_oleg_molchan|title=Музыка и любовь. Чем запомнился композитор Олег Молчан?|first=Юлия|last=Тельтевская|website=aif.by|date=2019-10-29|access-date=2026-07-23}}</ref>. Пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. == Творчая дзейнасць == Дэбютам Алега Молчана ў «Песнярах» стала праграма «Ave sole, альбо Слова Скарыны»<ref>https://youtube.com/watch?v=oRB86t0cusE</ref>. Менавіта яе знакаміты ансамбль не проста ўзяў у рэпертуар, а выканаў на канцэрце да свайго 20-гадовага юбілею. Гэтая праграма была адзначана і на рэспубліканскім конкурсе кампазітараў да 500-годдзя Францыска Скарыны: Алег Молчан быў уганараваны званнем лаўрэата ў намінацыі «Буйная форма». Алег Молчан унёс вялікі ўклад у стварэнне рэпертуару<ref>http://rusradio.by/index.php?option=com_content&task=view&id=340 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718144825/http://rusradio.by/index.php?option=com_content&task=view&id=340 |date=18 ліпеня 2018 }}</ref> ВІА «Песняры» — гэта і яго аўтарскія<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CBqIg8gg5Qw|title=Олег Молчан - Христос воскрес - исп. В.Мулявин, Песняры|last=OVM TV|date=2015-03-30|access-date=2026-07-23}} </ref> песні, і аранжыроўкі твораў Уладзіміра Мулявіна. Адзін з самых значных творчых праектаў «песняроўскага» перыяду Алега Молчана — праграма «Вянок». Працуючы над гэтай праграмай, Алегу Молчану давялося рабіць выбар: навучанне ў кансерваторыі або «Песняры». Як прызнаўся сам кампазітар, тады не было нават часу пахадайнічаць пра акадэмічны адпачынак, і з кансерваторыяй прыйшлося развітацца. У 1994 годзе «Песняры» шырока адзначылі 25-годдзе калектыву. Да юбілейнай праграмы «Голас душы» Алег Молчан рабіў аранжыроўкі, таксама прагучалі і яго аўтарскія творы: «Обманите меня»<ref>https://youtube.com/watch?v=jIa---pPzwU </ref>, «Кума»<ref>https://youtube.com/watch?v=CBqIg8gg5Qw </ref>, «Хрыстос уваскрос», «Малітва», новая версія<ref>https://youtube.com/watch?v=rwiDWd1StHs </ref> «Купалінкі» a cappella. У 1996 годзе Алег Молчан сумесна з Уладзімірам Мулявіным працуе над стварэннем праграмы «Казацкая вольнасць», у якую ўвайшлі яго песенныя кампазіцыі на вершы Уладзіміра Някляева («Гуляй, казак»<ref>https://youtube.com/watch?v=pdrvzL4ACnM</ref>, «Ой, вы други»<ref>https://youtube.com/watch?v=sGKDC9XvcRM</ref> і апрацоўкі народных песень («Распрягайте, хлопцы, коней»). Алег Молчан прымаў удзел у запісе юбілейнага дыску «Песняроў» (1994)<ref>http://vma-pesnyary.com/discograph/cd.php</ref> на студыі Polygram (Галандыя) у якасці піяніста, кампазітара і аранжыроўшчыка. Многія песні, напісаныя Алегам Молчанам у «Песнярах», ужо належаць да сучаснай песеннай класікі. Маладыя артысты ўключаюць іх у свой рэпертуар і перамагаюць з імі на прэстыжных музычных конкурсах. Вяршыняй творчасці Алега Молчана ў «Песнярах» лічыцца песня на вершы Янкі Купалы «Малітва»<ref>https://youtube.com/watch?v=s_MFnZXICTQ</ref>, якую ўзяў у свой рэпертуар Уладзімір Мулявін. Фактычна з першага выканання публіка ўспрыняла яе як духоўны гімн Беларусі. Пасля смерці першага выканаўцы кампазітар стварыў некалькі версій «Малітвы». Твор неаднаразова гучаў у канцэртах да Дня незалежнасці Рэспублікі Беларусь (выканаўцы: Аляксандр Ціхановіч, Ядзвіга Паплаўская, Ірына Відава, вакальны гурт «Чысты голас», Алёна Ланская); падчас урачыстай цырымоніі «Малітва за Беларусь»<ref>https://youtube.com/watch?v=6tV_Efvw4nk</ref> з удзелам прэзідэнта і кіраўнікоў усіх канфесій у Храме-помніку Усіх Святых; на аўтарскіх канцэртах Алега Молчана ў Палацы Рэспублікі і на Нацыянальным фестывалі<ref>https://youtube.com/watch?v=sZ3VmdtPHGM</ref> беларускай песні і паэзіі ў Маладзечне. Алег Молчан напісаў харавую партытуру «Малітвы» для архіерэйскага хору Мінскага Свята-Духава кафедральнага сабора<ref>https://www.youtube.com/watch?v=4k2UpguabU0</ref> (рэгент Віталь Сабалеўскі), прэм’ернае выкананне якой адбылося на ХХVII Маскоўскім Велікодным фестывалі ў 2018 годзе. У 2000 годзе Алег Молчан звольніўся з «Песняроў» і стварыў студыю гуказапісу пры Беларускім саюзе кампазітараў. Вядомая прымаўка «Таленавіты чалавек таленавіты ва ўсім» ў поўнай меры адносіцца да Алега Молчана. У 2001 годзе ён быў запрошаны ў Дзяржаўны камітэт па справах моладзі на пасаду начальніка ўпраўлення па працы з творчай моладдзю ў РУП «Ювентус». Тут ён бліскуча спраўляўся з пастаўленымі задачамі і на высокім узроўні праводзіў шматлікія творчыя мерапрыемствы, у тым ліку фэстываль «За Саюз» у якасці мастацкага кіраўніка. З 1994 года Алег Молчан цесна супрацоўнічаў у якасці кампазітара і музычнага прадзюсара са спявачкай Ірынай Відавай<ref>{{Cite web|url=https://ozhizn.by/blog/intervyu-artura-mekhtieva/440-irina-vidova-chuvstvuyu-sebya-schastlivoj-zhenshchinoj.html|title=Ирина Видова: «Чувствую себя счастливой женщиной»|website=ozhizn.by|access-date=2026-07-23}}</ref>. Гэты тандэм раскрыў яшчэ адну яркую грань таленту кампазітара: яго «модныя» песні сталі сапраўднымі хітамі і знаходзяцца ў гарачай ратацыі вядучых радыёстанцый. У 2006 годзе Ірына Відава з песняй «Думала» стала лаўрэатам радыёпрэміі «Залатое вуха»<ref>{{Cite web |url=https://news.tut.by/culture/65849.html |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=21 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721151038/https://news.tut.by/culture/65849.html |url-status=dead }}</ref>, а ў 2011 годзе з песняй «У апошні раз» атрымала прыз глядацкіх сімпатый Нацыянальнай музычнай прэміі ў галіне эстрады<ref>https://www.sb.by/articles/natsionalnoy-muzykalnoy-premii-v-nominatsii-priz-zritelskikh-simpatiy-udostoena-irina-vidova.html </ref>. Абедзве песні напісаў Алег Молчан на словы Ірыны Відавай. Брэнд «Песняры», створаны Уладзімірам Мулявіным, настолькі магутны, што па вялікім рахунку нікому з музыкаў гэтага калектыву не ўдалося зрабіць кар’еру па-за межамі ансамбля. Нікому, акрамя Алега Молчана. Яго таленту і бязмежных здольнасцяў хапае для таго, каб ісці наперад, а не ехаць у карэце мінулага, няхай і самай лепшай. Новыя песні Алега Молчана гучаць зусім не «па-песняроўску», але, як і калісьці, становяцца хітамі ў дзень прэм’еры. Так было з кампазіцыямі «Родныя песні»<ref>https://youtube.com/watch?v=d7mG_4JmFC8 </ref>, «Дзве таполі»<ref>https://youtube.com/watch?v=tE9XraO11fQ </ref>, «Песня мая»<ref>https://youtube.com/watch?v=TmVd6T9ji2Q </ref> на вершы Янкі Купалы, «Карабель маёй краіны»<ref>https://youtube.com/watch?v=iqDkrI5K2e4</ref> на вершы Алеся Ліпая. У адным з інтэрв’ю Алег Молчан паабяцаў шмат новых песен на вершы нашых класікаў і сучаснікаў.<ref>{{Cite web|lang=zh-hant|url=https://philharmonic.by/zh/concert/avtorskiy-koncert-kompozitora-olega-molchana|title=Авторский концерт композитора Олега Молчана|website=Белорусская государственная филармония|access-date=2026-07-23}} </ref>. Алег Молчан складаў музыку для тэатра<ref>{{Cite web |url=https://www.rustheatre.by/repert/spektakl/47-show.html |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718144938/https://www.rustheatre.by/repert/spektakl/47-show.html |url-status=dead }}</ref>, паспяхова працуе ў сегменце камерцыйнай музыкі:піша застаўкі для радыё і тэлебачання<ref>http://director.by/home/sobytiya-delovoj-zhizni/5617-osobennosti-natsionalnogo-shou-biznesa </ref>. («Рускае радыё», «[[Радыус-FM]]»), у тым ліку замежнага; музычную рэкламу («5 элемент», «Белшына»<ref>{{Cite web |url=http://excellent.by/wemake/video/Belchina |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718145016/http://excellent.by/wemake/video/Belchina |url-status=dead }}</ref>); гімны карпарацый («Белтэлекам»)<ref>https://beltelecom.by/gimn-rup-beltelekom {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180725012743/http://beltelecom.by/gimn-rup-beltelekom |date=25 ліпеня 2018 }}</ref>). Алег Молчан — актыўна працуючы кампазітар, і што важна, яго песні запатрабаваныя ў выканаўцаў. Менавіта таму ён адзін з нямногіх беларускіх кампазітараў, у творчым багажы якога чатыры аўтарскія канцэрты з удзелам папулярных артыстаў эстрады: 2008 год — «Родныя песнi»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HicXB4pGQ88|title=Ирина Видова и Олег Молчан - Liebe Love L'amour|last=OVM TV|date=2015-07-13|access-date=2026-07-23}} </ref> ў Белдзяржфілармоніі; 2010 год — да 25-годдзя<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8OIpzRILPxU|title=Олег Молчан - Маладым на вяселлi|last=OVM TV|date=2014-01-12|access-date=2026-07-23}} </ref> творчай дзейнасці «Алег Молчан збірае сяброў»<ref> https://www.sb.by/articles/est-muzyka-dlya-nog-a-est-dlya-dushi.html </ref> ў Палацы Рэспублікі; 2015 год — юбілейны аўтарскі канцэрт «Песня мая» на фестывалі беларускай песні і паэзіі ў Маладзечна<ref>http://www.ctv.by/oleg-molchan-kompozitor-muzykalnyy-prodyuser-ne-mozhet-byt-lyogkoy-sudby-u-tvorcheskogo-cheloveka {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718174459/http://www.ctv.by/oleg-molchan-kompozitor-muzykalnyy-prodyuser-ne-mozhet-byt-lyogkoy-sudby-u-tvorcheskogo-cheloveka |date=18 ліпеня 2018 }}</ref>; 2016 год — «Малітва» ў Белдзяржфілармоніі<ref>http://www.belta.by/culture/view/oleg-molchan-prezentuet-programmu-molitva-na-stihi-janki-kupaly-185151-2016/ </ref>. == Найбольш папулярныя творы == === Песні === {| class="wikitable" |- ! Назва песні на мове арыгіналу !! Аўтар тэкстаў !! Выканаўцы |- | «Малітва» || Янка Купала || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Леанід Барткевіч, Анатоль Кашапараў, Вадзім Касенка, Аляксандр Ціхановіч і Ядвіга Паплаўская, Ірына Відава, вакальны гурт «Чысты голас»; Архірэйскі хор Свята-Духава кафедральнага сабора |- | «Милая женщина» || Уладзімір Някляеў || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін, Андрэй Усанаў |- | «Обманите меня» || Максіміліян Валошын || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Аляксандр Ціхановіч і Ядвіга Паплаўская; Ірына Відава |- | «Кума» || Народная || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Якаў Навуменка; Анатоль Кашапараў |- | «Христос воскрес» || Дзмітрый Меражкоўскі || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін |- | «Маргарыта» || Аляксандр Лягчылаў || БДА «Песняры», Андрэй Усанаў, Акiм Тышко |- | «Стася» || Язэп Пушча || [[Беларускі дзяржаўны ансамбль «Песняры»|БДА «Песняры»]] |- | «Юность» («Когда мы были юны») || Юрый Рыбчынскі || БДА «Песняры», Леанід Барткевіч, Вадзім Касенка, Анатоль Кашапараў |- | «Чужая» («Светит полная луна») || Iрына Вiдава || Iрына Вiдава |- | «Гуляй, казак!» || Уладзімір Някляеў || БДА «Песняры», Якаў Навуменка; гурт «Бацька атаман», Акім Тышко, Iрына Вiдава |- | «Рождественская колыбельная» || Невядомы польскі аўтар XIX стагоддзя || БДА «Песняры», Дзяржаўны камерны хор Белаурсі |- | «Любовь сказала да» || Ірына Відава, К.Бальмант || Ірына Відава |- | «Liebe Love L’amour» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Думала» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Парус» («Влюбленные глаза») || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Максидрайв» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Лунные танцы» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «С Рождеством и Новым годом» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Самба листопад» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Тают чувства» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Талисман» || Ірына Відава || Ядвіга Паплаўская і Аляксандр Ціхановіч; Ірына Відава і Алег Молчан |- | «Заветная» || Ірына Відава || Мікалай Скорыкаў |- | «Август» || Леанід Прончак || Мікалай Скорыкаў |- | «Ты мяне любiш» || Максім Танк || БДА «Песняры» |- | «Гаснут звезды» || Ірына Відава || група «By City» |- | «Шумiць шумненька гаёк» || Янка Купала || група «By City» |- | «Песня мая» || Янка Купала || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Родныя песнi» || Янка Купала || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Красавица влюбится» || Ірына Відава || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Карабель маей краіны» || Алесь Ліпай || Ірына Відава |- | «Раманс да N» || Янка Купала || Леанід Барткевіч, Акiм Тышко |- | «Кружева сирени» || Ірына Відава || Павел Сакалоў |- | «Белая церковь» || Аляксандр Лягчылаў || Алег Сямёнаў, Акiм Тышко |- | «Все для тебя» || Ірына Відава || Вадзім Касенка |- | «Ты прыйдзi» || Янка Купала || Вадзім Касенка |- | «Дзве таполi» || Янка Купала || Ірына Відава, Акім Тышко |} === Аранжыроўкі i aпрацоўкі === * «Лявоніха» два варыянты (У.Мулявін, апрацоўка А.Молчан, М.Багдановіч) * Праграма «Вянок» цалкам (У.Мулявін, М.Багдановіч) * Слуцкiя ткачыхi (У.Мулявін, апрацоўка А.Молчан, М.Багдановіч) * «Паляна» (І. Лучанок, А. Барскі) * «Чырвоная ружа» (У. Мулявін, апрацоўка А.Молчан, сл. нар.) * «Касіў Васiль сена» (нар. песня, апрацоўка А.Молчан) * «Дорогой длинною» (Б.Фамін, К.Падрэўскі) * Праграма «Голас душы» (муз. У Мулявін і А.Молчан) * «Каля млына» (У.Мулявін, сл. нар.) * «Золотая осень» (Я.Глебаў, А.Лягчылаў) * «Ой, сад-вiнаград» (нар.песня) * «Ты ж мяне падманула» (нар. песня) * «Распрягайце, хлопцы, коней» (нар. песня) * «Купалінка» варыяант a capella (муз. У. Тэраўскі, сл. народныя) * «Бывайце здаровы» (муз. І. Любана, сл. А. Русака) і іншыя, а таксама ўсе ўласныя аўтарскія творы. === Музыка для тэатра === Спектакль «Ніначка», пастаноўка Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя М. Горкага === Харавая творчасць === * Цыкл «Я нясу вам дар» (сл. Я. Купалы) * Gloria * Купалінка (харавая апрацоўка) * Родныя песні * Малітва == Дыскаграфія == * 1994 г. «Pesnyary 25 years», Wisseloord Studios, The Netherlands (11. «Кума», 14. «Обманите меня») * 1999 г. «Все очень хорошо» Ірына Відава, альбом, «Пан-рэкордз» (1-9) * 1999 г. «Красное танго. Песни на стихи А. Легчилова», «Тон — рэкордз» («Найди себя») * 2001 г. «Мешок с хитами 6»: русский хит", зборнік, «Свет відэа» (18. «Улетай, душа») * 2001 г. «Песняры 2001», «Каўчэг», «Уральскі электронны завод» (17. «Малітва») * 2003 г. «Хит Мейкер 4» зборнік, Biz enterprises, «Маналіт» (12. «Мы не чужие») * 2003 г. «Хит Мейкер» зборнік, (рэліз 29.7.2003), Biz enterprises, «Маналіт» (13. «Поцелуи») * 2003 г. «Молодость моя…» альбом ансамбля «Песняры», «Саюз» (17. «Малітва») * 2004 г. «Любовь+ Хит FM» зборнік, Biz enterprises, «Маналіт» (15. «Любовь сказала да») * 2004 г. «35 и 5» «Беларускія песняры», фірма грамзапісу «Нікіцін» (3. «Рождественская колыбельная», 5. «Стася», 9. «У высокім небе», 12. «Селезень», 14. «Маргарыта») * 2004 г. «Белорусский альбом» Валерый Дайнэка, ТАА «БП» (7. «Маргарыта», 13. «Стася», 15. «Маргарыта-2», 16. «У высокім небе») * 2005 г. «Песня года Беларуси, ч.2», зборнік, «Праспект» (2. «Не нужны слова») * 2005 г. «Минск-Москва» Валерый Дайнэка, ТАА «БП» (12. «У высокім небе») * 2005 г. «Когда мы были юны» Игар Пеня, ТАА «БП», (1. «Юность» («Когда мы были юны»), 6. «Чужая», 15. «Гуляй, казак») * 2006 г. «Любовь сказала Да» Ірына Відава, альбом, Vigma (1-12) * 2006 г. Зборнік «Мое сердце — твое…» MSH Records, Расія (3. «Не нужны слова», 11. «Любовь сказала Да») * 2006 г. «Лучшее, ч. 2» «Беларускія песняры» «Праспект» («Маргарыта») * 2006 г. «Лучшее, ч.3» «Беларускія песняры» «Праспект» (7. «Рождественская колыбельная») * 2006 г. «Голос души ч.1» Уладзімір Мулявін, Vigma (1. «Христос воскрес», 7. «Кума», 11. «Малітва») * 2009 г. «IV» Ірына Відава, альбом, «Грыол» Vigma" (1-10) * 2010 г. «Песняры. Песни Олега Молчана», альбом, Vigma (1-17) * 2011 г. «Национальная музыкальная премия» («В последний раз»), Vigma * 2013 г. «Любовь сказала Да» Ірына Відава, альбом CD Baby (США) * 2013 г. «IV» Ірына Відава, альбом, CD Baby (США) * 2013 г. «В последний раз» Ірына Відава, сінгл, CD Baby (США) * 2013 г. Liebe Love L’amour, Ірына Відава, сінгл , CD Baby (США) * 2014 г. «Падая в небо» Ірына Відава, сінгл, CD Baby (США) == Грамадская дзейнасць == Алег Молчан вёў актыўную грамадскую дзейнасць у галіне абароны аўтарскага права і быў абраны старшынёй аўтарскага савета пры Нацыянальным цэнтры інтэлектуальнай уласнасці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/27067.4/4135476/|title=«Зачастую ценой собственного здоровья». Белорусского композитора наградили за отстаивание авторского права Читайте на WWW.KP.RU: https://www.kp.ru/daily/27067.4/4135476/|first=Сергей|last=Трефилов|website=Комсомольская правда|date=2019-11-12|publisher=ИД Комсомольская правда|access-date=2026-07-23}}</ref>. У 2018 годзе Алег Молчан быў абраны прэзідэнтам Еўразійскай канфедэрацыі таварыстваў праваўладальнікаў<ref>[http://zviazda.by/be/news/20180707/1530955466-aleg-molchan-uznachaliu-kanfederacyyu-pravauladalnikau-eaes Алег Молчан узначаліў канфедэрацыю праваўладальнікаў ЕАЭС]</ref>. == Памяць == 26 кастрычніка 2020 года ў Мінску адбылося адкрыццё мемарыяльнай дошкі на доме 20 па вуліцы Ракаўскай, у якім прайшлі дзіцячыя гады кампазітара. «Часцей за ўсё мемарыяльная дошка ўстанаўліваецца на доме, у якім чалавек жыў апошнія гады, — сказала ўдава кампазітара Ірына Відава. — Але я падумала, што значна слушней мемарыяльная дошка будзе на доме, у якім Алег нарадзіўся. Менавіта тут быў закладзены падмурак яго характару». Ідэю Ірыны Відавай увасобілі ў бронзе скульптару Вольга Нячай і Сяргей Аганаў.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=http://uk.minsk.gov.by/|title=Мемориальную доску композитору Олегу Молчану открыли в Минске|last=guiradm|website=Управление культуры Мингорисполкома|access-date=2026-07-24}}</ref> Гэты ж творчы тандэм працаваў над стварэннем надмагільнага помніка кампазітару на Усходніх могілках, адкрыццё якога адбылося 11 мая 2021 года.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.sb.by/articles/pamyatnik-muzykalnomu-rukovoditelyu-pesnyarov-kompozitoru-olegu-molchanu-otkrylsya-na-vostochnom-kla.html|title=Памятник музыкальному руководителю «Песняров» композитору Олегу Молчану открылся на Восточном кладбище Минска|website=news.sb.by|date=2021-05-11|access-date=2026-07-24}}</ref> 26 кастрычніка 2021 года ў Мінску з’явіўся новы ўнікальны аб’ект — музычная лаўка Алега Молчана. Вытанчаная лаўка, выкананая мастаком па метале Марыяй Тарлецкай, устаноўлена на вуліцы Ракаўскай каля дома 20, наўпрост пад вокнамі кватэры, у якой прайшлі раннія дзіцячыя гады Алега Молчана. Прысеўшы на лаўку, мінчане і госці беларускай сталіцы могуць паслухаць міні-канцэрт з самых папулярных песень Алега Молчана.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://minsknews.by/v-minske-poyavilas-muzykalnaya-skamya-gde-ona-nahoditsya-i-kakie-melodii-mozhno-poslushat/|title=В Минск появилась музыкальная скамья. Где она находится|date=2021-10-26|access-date=2026-07-24}}</ref> Выдавецтва «Кампазітар — Санкт-Пецярбург» выпусціла ў свет восем сшыткаў з творамі Молчана. Дзявяты зборнік «Алег Молчан. Малітва», які выйшаў у выдавацтве «Каўчэг» — працяг традыцыі, распачатай удавой кампазітара Ірынай Відавай-Молчан, па захаванні творчай спадчыны мужа.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/muzyka-bez-granits33.html|title=Олег Молчан - имя, которое не забыто в музыкальной культуре Беларуси|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2022-04-17|access-date=2026-07-24}}</ref> 60-гадовы юбілей кампазітара быў адзначаны грандыёзным канцэртам з удзелам зорак беларускай і расійскай эстарады.<ref>{{Cite web|url=https://aif.by/timefree/stars/v_god_60-letiya_olega_molchana_mozhno_uslyshat_novye_pesni_maestro|title=В год 60-летия Олега Молчана можно услышать новые песни маэстро|website=aif.by|date=2026-04-09|access-date=2026-07-24}}</ref> == Цікавыя факты == * Алег Молчан не любіў ездзіць на гастролі. Акрамя ўдзелу ў канцэртах, ён пісаў новую музыку, рабіў аранжыроўкі, праводзіў рэпетыцыі з калектывам, таму большую частку сваёй дзейнасці перанёс у студыю. * Да 25-годдзя незалежнасці краіны кампазітарам Алегам Молчанам па замове Міністэрства культуры была створана песня «Беларусь» <ref>https://youtube.com/watch?v=9ZRcx1qzmQA</ref> на словы Ірыны Відавай, якую выканалі вакальны гурт «Чысты голас», музычная капэла «Санорус», спявачка Ірына Відава і салістка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балету Аксана Волкава. Прэм’ернае выкананне песні адбылося 1 ліпеня 2015 года на ўрачыстым сходзе ў Палацы Рэспублікі, на закрыцці канцэрта майстроў мастацтваў, прысвечанага Дню незалежнасці. * Упершыню за паўвекавую гісторыю міжнароднага фестывалю «Красная гвоздика» ў Маскве звання лаўрэата ўдастоілі спявачку Ірыну Відаву за выкананне песні на беларускай мове «Карабель маёй краіны»<ref>https://youtube.com/watch?v=vs-0glZYfkY</ref> — музыка Алега Молчана, словы Алеся Ліпая. * 17 красавіка 2015 года Алег Молчан поспяхова абараніў свае аўтарскія правы ў Вярхоўным Судзе Рэспублікі Беларусь па справе аб незаконнай перапрацоўцы музычнага твору «Малітва»<ref>https://www.kp.ru/daily/27002.5/4063936/ </ref> <ref>https://www.sb.by/articles/rozhdenie-pesni.html?amp=1</ref><ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/ru/news/20190725/1564051685-malitva-molchana-kupaly-pesnya-no-1 |title=Архіўная копія |access-date=6 жніўня 2019 |archive-date=5 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805144203/http://zviazda.by/ru/news/20190725/1564051685-malitva-molchana-kupaly-pesnya-no-1 |url-status=dead }}</ref><ref>https://amp.kp.by/daily/27002.5/4063936/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190805144151/https://amp.kp.by/daily/27002.5/4063936/ |date=5 жніўня 2019 }}</ref><ref>https://www.sb.by/articles/uvazhayte-avtora-gospoda-khoroshie.html</ref>. * Альбомы і сінглы Алега Молчана і Ірыны Відавай прадстаўлены на ўсіх вядучых лічбавых пляцоўках<ref>https://itunes.apple.com/ru/artist/ирина-видова/563959589 </ref> ITunes, AOL, Rhapsody, Amazon, Napster, MusicNet, BuyMusic, Beatport) кампаніяй CD Baby<ref>https://store.cdbaby.com/Artist/IrinaVidova {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718144954/https://store.cdbaby.com/Artist/IrinaVidova |date=18 ліпеня 2018 }}</ref> (ЗША). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Молчан Алег Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Песняры]] epppn302442qn98ar4wkvswt4yowpor 5170299 5170296 2026-07-24T12:09:53Z M.L.Bot 261 5170299 wikitext text/x-wiki {{Вікіфікацыя}} {{Музыкант | Імя = Алег Молчан | Выява = | Поўнае імя = Алег Уладзіміравіч Молчан | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна = [[СССР]] → [[Беларусь]] | Прафесіі = | Інструменты = раяль, электра піяніна, сінтэзатар і інш. клавішныя | Жанры = джаз, эстрада, поп, фолк-поп, інструментальная, акадэмічная, харавая музыка }} '''Алег Уладзіміравіч Молчан''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі кампазітар, піяніст, прадзюсар, грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 красавіка 1965 года ў [[Мінск]]у ў сям’і прафесійнага музыкі. У 1983 годзе скончыў [[Рэспубліканская гімназія-каледж пры Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі|сярэднюю спецыяльную музычную школу пры Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі]] (ССМШ) па класе харавога дырыжыравання. У школе спяваў у хоры хлопчыкаў пад кіраўніцтвам Ігара Жураўленкі, у складе якога выступаў на розных прэстыжных пляцоўках: [[Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь|Вялікі тэатр оперы і балета Беларусі]], Домскі сабор, [[Эрмітаж]], харавыя фестывалі ў [[Тарту]]<ref name="cult">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://hor.by/personas/molgan-ov/|title=Молчан Олег Владимирович {{!}} ХОР.by|last=HOR.by|date=2021-02-24|access-date=2026-07-24}}</ref>. У восем гадоў дэбютаваў як кампазітар — напісаў і сыграў невялікую п’еску. Кумірамі школьніка былі кампазітары [[Яўген Глебаў]], [[Райманд Паўлс]], [[Куінсі Джонс]], піяніст [[Оскар Пітэрсан]], група [[Queen]]. Пасля заканчэння ССМШ супрацоўнічаў з рознымі музычнымі калектывамі і граў сольныя праграмы. У 1983 годзе працаваў у рэстаране «Юбілейны» ў Мінску спачатку ў канцэртнай праграме ў якасці піяніста, потым — у ансамблі<ref name="cult"/>. У 1985—1987 гадах праходзіў тэрміновую ваенную службу ў ансамблі песні і танца Белпалка (цяпер — [[Узорна-паказальны аркестр унутраных войскаў МУС Беларусі]]). У складзе гэтага калектыву ўдзельнічаў у канцэртах у [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|30-кіламетровай зоне Чарнобыльскай АЭС]]. У войску напісаны харавы цыкл на вершы Янкі Купалы «Я нясу вам дар» (выканаўца — [[Акадэмічны хор Белтэлерадыёкампаніі]]<ref>{{Cite web |url=https://philharmonic.by/ru/concert/akademicheskiy-hor-nacionalnoy-gosudarstvennoy-teleradiokompanii-respubliki-belarus |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718144832/https://philharmonic.by/ru/concert/akademicheskiy-hor-nacionalnoy-gosudarstvennoy-teleradiokompanii-respubliki-belarus |url-status=dead }}</ref>, дырыжор А. Саўрыцкі; Дзяржаўная акадэмічная капэла імя Р. Шырмы п/к Л. Яфімавай; Мінскі камерны хор п/к Н. Міхайлавай).<ref>{{Cite web |url=http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/%D0%90.%D0%9C%D0%BE%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%BD-%D0%94%D0%B7%D0%B2%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%96.pdf |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719232133/http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/%D0%90.%D0%9C%D0%BE%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%BD-%D0%94%D0%B7%D0%B2%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%96.pdf |archivedate=19 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/O_Molchan_U_zyalyonym_sadochku.pdf |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180718144849/http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/O_Molchan_U_zyalyonym_sadochku.pdf |archivedate=18 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэмабілізацыі працаваў у Белдзяржфілармоніі кіраўніком вакальна-інструментальнага ансамбля «Асарці», паралельна займаўся аранжыроўкамі твораў і кампазітарскай дзейнасцю. У гэты перыяд у выдавецтве «Мастацтва» выйшлі яго першыя нотныя творы — «Рэгтайм», «Накцюрн» і «Чыпаліна». З 1987 года актыўна супрацоўнічаў як аўтар і аранжыроўшчык з вядучымі калектывамі і артыстамі. У прыватнасці, для аркестра пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Фінберг|Міхаіла Фінберга]] сумесна з паэтэсай Валянцінай Аколавай стварыў песенны цыкл «На рацэ Прыманцы». З 1989 года па запрашэнні [[народны артыст СССР|народнага артыста СССР]] [[Уладзімір Мулявін|Уладзіміра Мулявіна]] працаваў ў ансамблі «[[Песняры]]» ў якасці піяніста, аранжыроўшчыка і кампазітара, а ў 1997 годзе прызначаны на пасаду музычнага кіраўніка калектыву (раней такой пасады ў штаце ансамбля не існавала)<ref name="cult"/>. У 1991 годзе паступіў у [[Беларуская дзяржаўная кансерваторыя|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]] на спецыяльнасць «Кампазіцыя». Памёр 26 кастрычніка 2019 года ў Жэневе<ref>{{Cite web|url=https://aif.by/timefree/culture-news/muzyka_i_lyubov_chem_zapomnilsya_kompozitor_oleg_molchan|title=Музыка и любовь. Чем запомнился композитор Олег Молчан?|first=Юлия|last=Тельтевская|website=aif.by|date=2019-10-29|access-date=2026-07-23}}</ref>. Пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. == Творчая дзейнасць == Дэбютам Алега Молчана ў «Песнярах» стала праграма «Ave sole, альбо Слова Скарыны»<ref>https://youtube.com/watch?v=oRB86t0cusE</ref>. Менавіта яе знакаміты ансамбль не проста ўзяў у рэпертуар, а выканаў на канцэрце да свайго 20-гадовага юбілею. Гэтая праграма была адзначана і на рэспубліканскім конкурсе кампазітараў да 500-годдзя Францыска Скарыны: Алег Молчан быў уганараваны званнем лаўрэата ў намінацыі «Буйная форма». Алег Молчан унёс вялікі ўклад у стварэнне рэпертуару<ref>http://rusradio.by/index.php?option=com_content&task=view&id=340 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718144825/http://rusradio.by/index.php?option=com_content&task=view&id=340 |date=18 ліпеня 2018 }}</ref> ВІА «Песняры» — гэта і яго аўтарскія<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CBqIg8gg5Qw|title=Олег Молчан - Христос воскрес - исп. В.Мулявин, Песняры|last=OVM TV|date=2015-03-30|access-date=2026-07-23}} </ref> песні, і аранжыроўкі твораў Уладзіміра Мулявіна. Адзін з самых значных творчых праектаў «песняроўскага» перыяду Алега Молчана — праграма «Вянок». Працуючы над гэтай праграмай, Алегу Молчану давялося рабіць выбар: навучанне ў кансерваторыі або «Песняры». Як прызнаўся сам кампазітар, тады не было нават часу пахадайнічаць пра акадэмічны адпачынак, і з кансерваторыяй прыйшлося развітацца. У 1994 годзе «Песняры» шырока адзначылі 25-годдзе калектыву. Да юбілейнай праграмы «Голас душы» Алег Молчан рабіў аранжыроўкі, таксама прагучалі і яго аўтарскія творы: «Обманите меня»<ref>https://youtube.com/watch?v=jIa---pPzwU </ref>, «Кума»<ref>https://youtube.com/watch?v=CBqIg8gg5Qw </ref>, «Хрыстос уваскрос», «Малітва», новая версія<ref>https://youtube.com/watch?v=rwiDWd1StHs </ref> «Купалінкі» a cappella. У 1996 годзе Алег Молчан сумесна з Уладзімірам Мулявіным працуе над стварэннем праграмы «Казацкая вольнасць», у якую ўвайшлі яго песенныя кампазіцыі на вершы Уладзіміра Някляева («Гуляй, казак»<ref>https://youtube.com/watch?v=pdrvzL4ACnM</ref>, «Ой, вы други»<ref>https://youtube.com/watch?v=sGKDC9XvcRM</ref> і апрацоўкі народных песень («Распрягайте, хлопцы, коней»). Алег Молчан прымаў удзел у запісе юбілейнага дыску «Песняроў» (1994)<ref>http://vma-pesnyary.com/discograph/cd.php</ref> на студыі Polygram (Галандыя) у якасці піяніста, кампазітара і аранжыроўшчыка. Многія песні, напісаныя Алегам Молчанам у «Песнярах», ужо належаць да сучаснай песеннай класікі. Маладыя артысты ўключаюць іх у свой рэпертуар і перамагаюць з імі на прэстыжных музычных конкурсах. Вяршыняй творчасці Алега Молчана ў «Песнярах» лічыцца песня на вершы Янкі Купалы «Малітва»<ref>https://youtube.com/watch?v=s_MFnZXICTQ</ref>, якую ўзяў у свой рэпертуар Уладзімір Мулявін. Фактычна з першага выканання публіка ўспрыняла яе як духоўны гімн Беларусі. Пасля смерці першага выканаўцы кампазітар стварыў некалькі версій «Малітвы». Твор неаднаразова гучаў у канцэртах да Дня незалежнасці Рэспублікі Беларусь (выканаўцы: Аляксандр Ціхановіч, Ядзвіга Паплаўская, Ірына Відава, вакальны гурт «Чысты голас», Алёна Ланская); падчас урачыстай цырымоніі «Малітва за Беларусь»<ref>https://youtube.com/watch?v=6tV_Efvw4nk</ref> з удзелам прэзідэнта і кіраўнікоў усіх канфесій у Храме-помніку Усіх Святых; на аўтарскіх канцэртах Алега Молчана ў Палацы Рэспублікі і на Нацыянальным фестывалі<ref>https://youtube.com/watch?v=sZ3VmdtPHGM</ref> беларускай песні і паэзіі ў Маладзечне. Алег Молчан напісаў харавую партытуру «Малітвы» для архіерэйскага хору Мінскага Свята-Духава кафедральнага сабора<ref>https://www.youtube.com/watch?v=4k2UpguabU0</ref> (рэгент Віталь Сабалеўскі), прэм’ернае выкананне якой адбылося на ХХVII Маскоўскім Велікодным фестывалі ў 2018 годзе. У 2000 годзе Алег Молчан звольніўся з «Песняроў» і стварыў студыю гуказапісу пры Беларускім саюзе кампазітараў. Вядомая прымаўка «Таленавіты чалавек таленавіты ва ўсім» ў поўнай меры адносіцца да Алега Молчана. У 2001 годзе ён быў запрошаны ў Дзяржаўны камітэт па справах моладзі на пасаду начальніка ўпраўлення па працы з творчай моладдзю ў РУП «Ювентус». Тут ён бліскуча спраўляўся з пастаўленымі задачамі і на высокім узроўні праводзіў шматлікія творчыя мерапрыемствы, у тым ліку фэстываль «За Саюз» у якасці мастацкага кіраўніка. З 1994 года Алег Молчан цесна супрацоўнічаў у якасці кампазітара і музычнага прадзюсара са спявачкай Ірынай Відавай<ref>{{Cite web|url=https://ozhizn.by/blog/intervyu-artura-mekhtieva/440-irina-vidova-chuvstvuyu-sebya-schastlivoj-zhenshchinoj.html|title=Ирина Видова: «Чувствую себя счастливой женщиной»|website=ozhizn.by|access-date=2026-07-23}}</ref>. Гэты тандэм раскрыў яшчэ адну яркую грань таленту кампазітара: яго «модныя» песні сталі сапраўднымі хітамі і знаходзяцца ў гарачай ратацыі вядучых радыёстанцый. У 2006 годзе Ірына Відава з песняй «Думала» стала лаўрэатам радыёпрэміі «Залатое вуха»<ref>{{Cite web |url=https://news.tut.by/culture/65849.html |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=21 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721151038/https://news.tut.by/culture/65849.html |url-status=dead }}</ref>, а ў 2011 годзе з песняй «У апошні раз» атрымала прыз глядацкіх сімпатый Нацыянальнай музычнай прэміі ў галіне эстрады<ref>https://www.sb.by/articles/natsionalnoy-muzykalnoy-premii-v-nominatsii-priz-zritelskikh-simpatiy-udostoena-irina-vidova.html </ref>. Абедзве песні напісаў Алег Молчан на словы Ірыны Відавай. Брэнд «Песняры», створаны Уладзімірам Мулявіным, настолькі магутны, што па вялікім рахунку нікому з музыкаў гэтага калектыву не ўдалося зрабіць кар’еру па-за межамі ансамбля. Нікому, акрамя Алега Молчана. Яго таленту і бязмежных здольнасцяў хапае для таго, каб ісці наперад, а не ехаць у карэце мінулага, няхай і самай лепшай. Новыя песні Алега Молчана гучаць зусім не «па-песняроўску», але, як і калісьці, становяцца хітамі ў дзень прэм’еры. Так было з кампазіцыямі «Родныя песні»<ref>https://youtube.com/watch?v=d7mG_4JmFC8 </ref>, «Дзве таполі»<ref>https://youtube.com/watch?v=tE9XraO11fQ </ref>, «Песня мая»<ref>https://youtube.com/watch?v=TmVd6T9ji2Q </ref> на вершы Янкі Купалы, «Карабель маёй краіны»<ref>https://youtube.com/watch?v=iqDkrI5K2e4</ref> на вершы Алеся Ліпая. У адным з інтэрв’ю Алег Молчан паабяцаў шмат новых песен на вершы нашых класікаў і сучаснікаў.<ref>{{Cite web|lang=zh-hant|url=https://philharmonic.by/zh/concert/avtorskiy-koncert-kompozitora-olega-molchana|title=Авторский концерт композитора Олега Молчана|website=Белорусская государственная филармония|access-date=2026-07-23}} </ref>. Алег Молчан складаў музыку для тэатра<ref>{{Cite web |url=https://www.rustheatre.by/repert/spektakl/47-show.html |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718144938/https://www.rustheatre.by/repert/spektakl/47-show.html |url-status=dead }}</ref>, паспяхова працуе ў сегменце камерцыйнай музыкі:піша застаўкі для радыё і тэлебачання<ref>http://director.by/home/sobytiya-delovoj-zhizni/5617-osobennosti-natsionalnogo-shou-biznesa </ref>. («Рускае радыё», «[[Радыус-FM]]»), у тым ліку замежнага; музычную рэкламу («5 элемент», «Белшына»<ref>{{Cite web |url=http://excellent.by/wemake/video/Belchina |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718145016/http://excellent.by/wemake/video/Belchina |url-status=dead }}</ref>); гімны карпарацый («Белтэлекам»)<ref>https://beltelecom.by/gimn-rup-beltelekom {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180725012743/http://beltelecom.by/gimn-rup-beltelekom |date=25 ліпеня 2018 }}</ref>). Алег Молчан — актыўна працуючы кампазітар, і што важна, яго песні запатрабаваныя ў выканаўцаў. Менавіта таму ён адзін з нямногіх беларускіх кампазітараў, у творчым багажы якога чатыры аўтарскія канцэрты з удзелам папулярных артыстаў эстрады: 2008 год — «Родныя песнi»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HicXB4pGQ88|title=Ирина Видова и Олег Молчан - Liebe Love L'amour|last=OVM TV|date=2015-07-13|access-date=2026-07-23}} </ref> ў Белдзяржфілармоніі; 2010 год — да 25-годдзя<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8OIpzRILPxU|title=Олег Молчан - Маладым на вяселлi|last=OVM TV|date=2014-01-12|access-date=2026-07-23}} </ref> творчай дзейнасці «Алег Молчан збірае сяброў»<ref> https://www.sb.by/articles/est-muzyka-dlya-nog-a-est-dlya-dushi.html </ref> ў Палацы Рэспублікі; 2015 год — юбілейны аўтарскі канцэрт «Песня мая» на фестывалі беларускай песні і паэзіі ў Маладзечна<ref>http://www.ctv.by/oleg-molchan-kompozitor-muzykalnyy-prodyuser-ne-mozhet-byt-lyogkoy-sudby-u-tvorcheskogo-cheloveka {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718174459/http://www.ctv.by/oleg-molchan-kompozitor-muzykalnyy-prodyuser-ne-mozhet-byt-lyogkoy-sudby-u-tvorcheskogo-cheloveka |date=18 ліпеня 2018 }}</ref>; 2016 год — «Малітва» ў Белдзяржфілармоніі<ref>http://www.belta.by/culture/view/oleg-molchan-prezentuet-programmu-molitva-na-stihi-janki-kupaly-185151-2016/ </ref>. == Найбольш папулярныя творы == === Песні === {| class="wikitable" |- ! Назва песні на мове арыгіналу !! Аўтар тэкстаў !! Выканаўцы |- | «Малітва» || Янка Купала || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Леанід Барткевіч, Анатоль Кашапараў, Вадзім Касенка, Аляксандр Ціхановіч і Ядвіга Паплаўская, Ірына Відава, вакальны гурт «Чысты голас»; Архірэйскі хор Свята-Духава кафедральнага сабора |- | «Милая женщина» || Уладзімір Някляеў || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін, Андрэй Усанаў |- | «Обманите меня» || Максіміліян Валошын || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Аляксандр Ціхановіч і Ядвіга Паплаўская; Ірына Відава |- | «Кума» || Народная || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Якаў Навуменка; Анатоль Кашапараў |- | «Христос воскрес» || Дзмітрый Меражкоўскі || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін |- | «Маргарыта» || Аляксандр Лягчылаў || БДА «Песняры», Андрэй Усанаў, Акiм Тышко |- | «Стася» || Язэп Пушча || [[Беларускі дзяржаўны ансамбль «Песняры»|БДА «Песняры»]] |- | «Юность» («Когда мы были юны») || Юрый Рыбчынскі || БДА «Песняры», Леанід Барткевіч, Вадзім Касенка, Анатоль Кашапараў |- | «Чужая» («Светит полная луна») || Iрына Вiдава || Iрына Вiдава |- | «Гуляй, казак!» || Уладзімір Някляеў || БДА «Песняры», Якаў Навуменка; гурт «Бацька атаман», Акім Тышко, Iрына Вiдава |- | «Рождественская колыбельная» || Невядомы польскі аўтар XIX стагоддзя || БДА «Песняры», Дзяржаўны камерны хор Белаурсі |- | «Любовь сказала да» || Ірына Відава, К.Бальмант || Ірына Відава |- | «Liebe Love L’amour» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Думала» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Парус» («Влюбленные глаза») || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Максидрайв» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Лунные танцы» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «С Рождеством и Новым годом» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Самба листопад» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Тают чувства» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Талисман» || Ірына Відава || Ядвіга Паплаўская і Аляксандр Ціхановіч; Ірына Відава і Алег Молчан |- | «Заветная» || Ірына Відава || Мікалай Скорыкаў |- | «Август» || Леанід Прончак || Мікалай Скорыкаў |- | «Ты мяне любiш» || Максім Танк || БДА «Песняры» |- | «Гаснут звезды» || Ірына Відава || група «By City» |- | «Шумiць шумненька гаёк» || Янка Купала || група «By City» |- | «Песня мая» || Янка Купала || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Родныя песнi» || Янка Купала || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Красавица влюбится» || Ірына Відава || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Карабель маей краіны» || Алесь Ліпай || Ірына Відава |- | «Раманс да N» || Янка Купала || Леанід Барткевіч, Акiм Тышко |- | «Кружева сирени» || Ірына Відава || Павел Сакалоў |- | «Белая церковь» || Аляксандр Лягчылаў || Алег Сямёнаў, Акiм Тышко |- | «Все для тебя» || Ірына Відава || Вадзім Касенка |- | «Ты прыйдзi» || Янка Купала || Вадзім Касенка |- | «Дзве таполi» || Янка Купала || Ірына Відава, Акім Тышко |} === Аранжыроўкі i aпрацоўкі === * «Лявоніха» два варыянты (У.Мулявін, апрацоўка А.Молчан, М.Багдановіч) * Праграма «Вянок» цалкам (У.Мулявін, М.Багдановіч) * Слуцкiя ткачыхi (У.Мулявін, апрацоўка А.Молчан, М.Багдановіч) * «Паляна» (І. Лучанок, А. Барскі) * «Чырвоная ружа» (У. Мулявін, апрацоўка А.Молчан, сл. нар.) * «Касіў Васiль сена» (нар. песня, апрацоўка А.Молчан) * «Дорогой длинною» (Б.Фамін, К.Падрэўскі) * Праграма «Голас душы» (муз. У Мулявін і А.Молчан) * «Каля млына» (У.Мулявін, сл. нар.) * «Золотая осень» (Я.Глебаў, А.Лягчылаў) * «Ой, сад-вiнаград» (нар.песня) * «Ты ж мяне падманула» (нар. песня) * «Распрягайце, хлопцы, коней» (нар. песня) * «Купалінка» варыяант a capella (муз. У. Тэраўскі, сл. народныя) * «Бывайце здаровы» (муз. І. Любана, сл. А. Русака) і іншыя, а таксама ўсе ўласныя аўтарскія творы. === Музыка для тэатра === Спектакль «Ніначка», пастаноўка Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя М. Горкага === Харавая творчасць === * Цыкл «Я нясу вам дар» (сл. Я. Купалы) * Gloria * Купалінка (харавая апрацоўка) * Родныя песні * Малітва == Дыскаграфія == * 1994 г. «Pesnyary 25 years», Wisseloord Studios, The Netherlands (11. «Кума», 14. «Обманите меня») * 1999 г. «Все очень хорошо» Ірына Відава, альбом, «Пан-рэкордз» (1-9) * 1999 г. «Красное танго. Песни на стихи А. Легчилова», «Тон — рэкордз» («Найди себя») * 2001 г. «Мешок с хитами 6»: русский хит", зборнік, «Свет відэа» (18. «Улетай, душа») * 2001 г. «Песняры 2001», «Каўчэг», «Уральскі электронны завод» (17. «Малітва») * 2003 г. «Хит Мейкер 4» зборнік, Biz enterprises, «Маналіт» (12. «Мы не чужие») * 2003 г. «Хит Мейкер» зборнік, (рэліз 29.7.2003), Biz enterprises, «Маналіт» (13. «Поцелуи») * 2003 г. «Молодость моя…» альбом ансамбля «Песняры», «Саюз» (17. «Малітва») * 2004 г. «Любовь+ Хит FM» зборнік, Biz enterprises, «Маналіт» (15. «Любовь сказала да») * 2004 г. «35 и 5» «Беларускія песняры», фірма грамзапісу «Нікіцін» (3. «Рождественская колыбельная», 5. «Стася», 9. «У высокім небе», 12. «Селезень», 14. «Маргарыта») * 2004 г. «Белорусский альбом» Валерый Дайнэка, ТАА «БП» (7. «Маргарыта», 13. «Стася», 15. «Маргарыта-2», 16. «У высокім небе») * 2005 г. «Песня года Беларуси, ч.2», зборнік, «Праспект» (2. «Не нужны слова») * 2005 г. «Минск-Москва» Валерый Дайнэка, ТАА «БП» (12. «У высокім небе») * 2005 г. «Когда мы были юны» Игар Пеня, ТАА «БП», (1. «Юность» («Когда мы были юны»), 6. «Чужая», 15. «Гуляй, казак») * 2006 г. «Любовь сказала Да» Ірына Відава, альбом, Vigma (1-12) * 2006 г. Зборнік «Мое сердце — твое…» MSH Records, Расія (3. «Не нужны слова», 11. «Любовь сказала Да») * 2006 г. «Лучшее, ч. 2» «Беларускія песняры» «Праспект» («Маргарыта») * 2006 г. «Лучшее, ч.3» «Беларускія песняры» «Праспект» (7. «Рождественская колыбельная») * 2006 г. «Голос души ч.1» Уладзімір Мулявін, Vigma (1. «Христос воскрес», 7. «Кума», 11. «Малітва») * 2009 г. «IV» Ірына Відава, альбом, «Грыол» Vigma" (1-10) * 2010 г. «Песняры. Песни Олега Молчана», альбом, Vigma (1-17) * 2011 г. «Национальная музыкальная премия» («В последний раз»), Vigma * 2013 г. «Любовь сказала Да» Ірына Відава, альбом CD Baby (США) * 2013 г. «IV» Ірына Відава, альбом, CD Baby (США) * 2013 г. «В последний раз» Ірына Відава, сінгл, CD Baby (США) * 2013 г. Liebe Love L’amour, Ірына Відава, сінгл , CD Baby (США) * 2014 г. «Падая в небо» Ірына Відава, сінгл, CD Baby (США) == Грамадская дзейнасць == Алег Молчан вёў актыўную грамадскую дзейнасць у галіне абароны аўтарскага права і быў абраны старшынёй аўтарскага савета пры Нацыянальным цэнтры інтэлектуальнай уласнасці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/27067.4/4135476/|title=«Зачастую ценой собственного здоровья». Белорусского композитора наградили за отстаивание авторского права Читайте на WWW.KP.RU: https://www.kp.ru/daily/27067.4/4135476/|first=Сергей|last=Трефилов|website=Комсомольская правда|date=2019-11-12|publisher=ИД Комсомольская правда|access-date=2026-07-23}}</ref>. У 2018 годзе Алег Молчан быў абраны прэзідэнтам Еўразійскай канфедэрацыі таварыстваў праваўладальнікаў<ref>[http://zviazda.by/be/news/20180707/1530955466-aleg-molchan-uznachaliu-kanfederacyyu-pravauladalnikau-eaes Алег Молчан узначаліў канфедэрацыю праваўладальнікаў ЕАЭС]</ref>. == Памяць == 26 кастрычніка 2020 года ў Мінску адбылося адкрыццё мемарыяльнай дошкі на доме 20 па вуліцы Ракаўскай, у якім прайшлі дзіцячыя гады кампазітара. «Часцей за ўсё мемарыяльная дошка ўстанаўліваецца на доме, у якім чалавек жыў апошнія гады, — сказала ўдава кампазітара Ірына Відава. — Але я падумала, што значна слушней мемарыяльная дошка будзе на доме, у якім Алег нарадзіўся. Менавіта тут быў закладзены падмурак яго характару». Ідэю Ірыны Відавай увасобілі ў бронзе скульптару Вольга Нячай і Сяргей Аганаў.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=http://uk.minsk.gov.by/|title=Мемориальную доску композитору Олегу Молчану открыли в Минске|last=guiradm|website=Управление культуры Мингорисполкома|access-date=2026-07-24}}</ref> Гэты ж творчы тандэм працаваў над стварэннем надмагільнага помніка кампазітару на Усходніх могілках, адкрыццё якога адбылося 11 мая 2021 года.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.sb.by/articles/pamyatnik-muzykalnomu-rukovoditelyu-pesnyarov-kompozitoru-olegu-molchanu-otkrylsya-na-vostochnom-kla.html|title=Памятник музыкальному руководителю «Песняров» композитору Олегу Молчану открылся на Восточном кладбище Минска|website=news.sb.by|date=2021-05-11|access-date=2026-07-24}}</ref> 26 кастрычніка 2021 года ў Мінску з’явіўся новы ўнікальны аб’ект — музычная лаўка Алега Молчана. Вытанчаная лаўка, выкананая мастаком па метале Марыяй Тарлецкай, устаноўлена на вуліцы Ракаўскай каля дома 20, наўпрост пад вокнамі кватэры, у якой прайшлі раннія дзіцячыя гады Алега Молчана. Прысеўшы на лаўку, мінчане і госці беларускай сталіцы могуць паслухаць міні-канцэрт з самых папулярных песень Алега Молчана.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://minsknews.by/v-minske-poyavilas-muzykalnaya-skamya-gde-ona-nahoditsya-i-kakie-melodii-mozhno-poslushat/|title=В Минск появилась музыкальная скамья. Где она находится|date=2021-10-26|access-date=2026-07-24}}</ref> Выдавецтва «Кампазітар — Санкт-Пецярбург» выпусціла ў свет восем сшыткаў з творамі Молчана. Дзявяты зборнік «Алег Молчан. Малітва», які выйшаў у выдавацтве «Каўчэг» — працяг традыцыі, распачатай удавой кампазітара Ірынай Відавай-Молчан, па захаванні творчай спадчыны мужа.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/muzyka-bez-granits33.html|title=Олег Молчан - имя, которое не забыто в музыкальной культуре Беларуси|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2022-04-17|access-date=2026-07-24}}</ref> 60-гадовы юбілей кампазітара быў адзначаны грандыёзным канцэртам з удзелам зорак беларускай і расійскай эстарады.<ref>{{Cite web|url=https://aif.by/timefree/stars/v_god_60-letiya_olega_molchana_mozhno_uslyshat_novye_pesni_maestro|title=В год 60-летия Олега Молчана можно услышать новые песни маэстро|website=aif.by|date=2026-04-09|access-date=2026-07-24}}</ref> == Цікавыя факты == * Алег Молчан не любіў ездзіць на гастролі. Акрамя ўдзелу ў канцэртах, ён пісаў новую музыку, рабіў аранжыроўкі, праводзіў рэпетыцыі з калектывам, таму большую частку сваёй дзейнасці перанёс у студыю. * Да 25-годдзя незалежнасці краіны кампазітарам Алегам Молчанам па замове Міністэрства культуры была створана песня «Беларусь» <ref>https://youtube.com/watch?v=9ZRcx1qzmQA</ref> на словы Ірыны Відавай, якую выканалі вакальны гурт «Чысты голас», музычная капэла «Санорус», спявачка Ірына Відава і салістка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балету Аксана Волкава. Прэм’ернае выкананне песні адбылося 1 ліпеня 2015 года на ўрачыстым сходзе ў Палацы Рэспублікі, на закрыцці канцэрта майстроў мастацтваў, прысвечанага Дню незалежнасці. * Упершыню за паўвекавую гісторыю міжнароднага фестывалю «Красная гвоздика» ў Маскве звання лаўрэата ўдастоілі спявачку Ірыну Відаву за выкананне песні на беларускай мове «Карабель маёй краіны»<ref>https://youtube.com/watch?v=vs-0glZYfkY</ref> — музыка Алега Молчана, словы Алеся Ліпая. * 17 красавіка 2015 года Алег Молчан поспяхова абараніў свае аўтарскія правы ў Вярхоўным Судзе Рэспублікі Беларусь па справе аб незаконнай перапрацоўцы музычнага твору «Малітва»<ref>https://www.kp.ru/daily/27002.5/4063936/ </ref> <ref>https://www.sb.by/articles/rozhdenie-pesni.html?amp=1</ref><ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/ru/news/20190725/1564051685-malitva-molchana-kupaly-pesnya-no-1 |title=Архіўная копія |access-date=6 жніўня 2019 |archive-date=5 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805144203/http://zviazda.by/ru/news/20190725/1564051685-malitva-molchana-kupaly-pesnya-no-1 |url-status=dead }}</ref><ref>https://amp.kp.by/daily/27002.5/4063936/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190805144151/https://amp.kp.by/daily/27002.5/4063936/ |date=5 жніўня 2019 }}</ref><ref>https://www.sb.by/articles/uvazhayte-avtora-gospoda-khoroshie.html</ref>. * Альбомы і сінглы Алега Молчана і Ірыны Відавай прадстаўлены на ўсіх вядучых лічбавых пляцоўках<ref>https://itunes.apple.com/ru/artist/ирина-видова/563959589 </ref> ITunes, AOL, Rhapsody, Amazon, Napster, MusicNet, BuyMusic, Beatport) кампаніяй CD Baby<ref>https://store.cdbaby.com/Artist/IrinaVidova {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718144954/https://store.cdbaby.com/Artist/IrinaVidova |date=18 ліпеня 2018 }}</ref> (ЗША). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Молчан Алег Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Песняры]] cu299haw93d88tatfeegyxv3gqastb6 5170302 5170299 2026-07-24T12:12:46Z M.L.Bot 261 5170302 wikitext text/x-wiki {{Вікіфікацыя}} {{Фарматаванне|месцамі стыль проста патачны, а гэта энцыклапедыя}} {{Музыкант | Імя = Алег Молчан | Выява = | Поўнае імя = Алег Уладзіміравіч Молчан | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна = [[СССР]] → [[Беларусь]] | Прафесіі = | Інструменты = раяль, электрапіяніна, сінтэзатар і іншыя клавішныя | Жанры = джаз, эстрада, поп, фолк-поп, інструментальная, акадэмічная, харавая музыка }} '''Алег Уладзіміравіч Молчан''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі кампазітар, піяніст, прадзюсар, грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 красавіка 1965 года ў [[Мінск]]у ў сям’і прафесійнага музыкі. У 1983 годзе скончыў [[Рэспубліканская гімназія-каледж пры Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі|сярэднюю спецыяльную музычную школу пры Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі]] (ССМШ) па класе харавога дырыжыравання. У школе спяваў у хоры хлопчыкаў пад кіраўніцтвам Ігара Жураўленкі, у складе якога выступаў на розных прэстыжных пляцоўках: [[Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь|Вялікі тэатр оперы і балета Беларусі]], Домскі сабор, [[Эрмітаж]], харавыя фестывалі ў [[Тарту]]<ref name="cult">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://hor.by/personas/molgan-ov/|title=Молчан Олег Владимирович {{!}} ХОР.by|last=HOR.by|date=2021-02-24|access-date=2026-07-24}}</ref>. У восем гадоў дэбютаваў як кампазітар — напісаў і сыграў невялікую п’еску. Кумірамі школьніка былі кампазітары [[Яўген Глебаў]], [[Райманд Паўлс]], [[Куінсі Джонс]], піяніст [[Оскар Пітэрсан]], група [[Queen]]. Пасля заканчэння ССМШ супрацоўнічаў з рознымі музычнымі калектывамі і граў сольныя праграмы. У 1983 годзе працаваў у рэстаране «Юбілейны» ў Мінску спачатку ў канцэртнай праграме ў якасці піяніста, потым — у ансамблі<ref name="cult"/>. У 1985—1987 гадах праходзіў тэрміновую ваенную службу ў ансамблі песні і танца Белпалка (цяпер — [[Узорна-паказальны аркестр унутраных войскаў МУС Беларусі]]). У складзе гэтага калектыву ўдзельнічаў у канцэртах у [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|30-кіламетровай зоне Чарнобыльскай АЭС]]. У войску напісаны харавы цыкл на вершы Янкі Купалы «Я нясу вам дар» (выканаўца — [[Акадэмічны хор Белтэлерадыёкампаніі]]<ref>{{Cite web |url=https://philharmonic.by/ru/concert/akademicheskiy-hor-nacionalnoy-gosudarstvennoy-teleradiokompanii-respubliki-belarus |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718144832/https://philharmonic.by/ru/concert/akademicheskiy-hor-nacionalnoy-gosudarstvennoy-teleradiokompanii-respubliki-belarus |url-status=dead }}</ref>, дырыжор А. Саўрыцкі; Дзяржаўная акадэмічная капэла імя Р. Шырмы п/к Л. Яфімавай; Мінскі камерны хор п/к Н. Міхайлавай).<ref>{{Cite web |url=http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/%D0%90.%D0%9C%D0%BE%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%BD-%D0%94%D0%B7%D0%B2%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%96.pdf |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719232133/http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/%D0%90.%D0%9C%D0%BE%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%BD-%D0%94%D0%B7%D0%B2%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%96.pdf |archivedate=19 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/O_Molchan_U_zyalyonym_sadochku.pdf |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180718144849/http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/O_Molchan_U_zyalyonym_sadochku.pdf |archivedate=18 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэмабілізацыі працаваў у Белдзяржфілармоніі кіраўніком вакальна-інструментальнага ансамбля «Асарці», паралельна займаўся аранжыроўкамі твораў і кампазітарскай дзейнасцю. У гэты перыяд у выдавецтве «Мастацтва» выйшлі яго першыя нотныя творы — «Рэгтайм», «Накцюрн» і «Чыпаліна». З 1987 года актыўна супрацоўнічаў як аўтар і аранжыроўшчык з вядучымі калектывамі і артыстамі. У прыватнасці, для аркестра пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Фінберг|Міхаіла Фінберга]] сумесна з паэтэсай Валянцінай Аколавай стварыў песенны цыкл «На рацэ Прыманцы». З 1989 года па запрашэнні [[народны артыст СССР|народнага артыста СССР]] [[Уладзімір Мулявін|Уладзіміра Мулявіна]] працаваў ў ансамблі «[[Песняры]]» ў якасці піяніста, аранжыроўшчыка і кампазітара, а ў 1997 годзе прызначаны на пасаду музычнага кіраўніка калектыву (раней такой пасады ў штаце ансамбля не існавала)<ref name="cult"/>. У 1991 годзе паступіў у [[Беларуская дзяржаўная кансерваторыя|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]] на спецыяльнасць «Кампазіцыя». Памёр 26 кастрычніка 2019 года ў Жэневе<ref>{{Cite web|url=https://aif.by/timefree/culture-news/muzyka_i_lyubov_chem_zapomnilsya_kompozitor_oleg_molchan|title=Музыка и любовь. Чем запомнился композитор Олег Молчан?|first=Юлия|last=Тельтевская|website=aif.by|date=2019-10-29|access-date=2026-07-23}}</ref>. Пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. == Творчая дзейнасць == Дэбютам Алега Молчана ў «Песнярах» стала праграма «Ave sole, альбо Слова Скарыны»<ref>https://youtube.com/watch?v=oRB86t0cusE</ref>. Менавіта яе знакаміты ансамбль не проста ўзяў у рэпертуар, а выканаў на канцэрце да свайго 20-гадовага юбілею. Гэтая праграма была адзначана і на рэспубліканскім конкурсе кампазітараў да 500-годдзя Францыска Скарыны: Алег Молчан быў уганараваны званнем лаўрэата ў намінацыі «Буйная форма». Алег Молчан унёс вялікі ўклад у стварэнне рэпертуару<ref>http://rusradio.by/index.php?option=com_content&task=view&id=340 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718144825/http://rusradio.by/index.php?option=com_content&task=view&id=340 |date=18 ліпеня 2018 }}</ref> ВІА «Песняры» — гэта і яго аўтарскія<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CBqIg8gg5Qw|title=Олег Молчан - Христос воскрес - исп. В.Мулявин, Песняры|last=OVM TV|date=2015-03-30|access-date=2026-07-23}} </ref> песні, і аранжыроўкі твораў Уладзіміра Мулявіна. Адзін з самых значных творчых праектаў «песняроўскага» перыяду Алега Молчана — праграма «Вянок». Працуючы над гэтай праграмай, Алегу Молчану давялося рабіць выбар: навучанне ў кансерваторыі або «Песняры». Як прызнаўся сам кампазітар, тады не было нават часу пахадайнічаць пра акадэмічны адпачынак, і з кансерваторыяй прыйшлося развітацца. У 1994 годзе «Песняры» шырока адзначылі 25-годдзе калектыву. Да юбілейнай праграмы «Голас душы» Алег Молчан рабіў аранжыроўкі, таксама прагучалі і яго аўтарскія творы: «Обманите меня»<ref>https://youtube.com/watch?v=jIa---pPzwU </ref>, «Кума»<ref>https://youtube.com/watch?v=CBqIg8gg5Qw </ref>, «Хрыстос уваскрос», «Малітва», новая версія<ref>https://youtube.com/watch?v=rwiDWd1StHs </ref> «Купалінкі» a cappella. У 1996 годзе Алег Молчан сумесна з Уладзімірам Мулявіным працуе над стварэннем праграмы «Казацкая вольнасць», у якую ўвайшлі яго песенныя кампазіцыі на вершы Уладзіміра Някляева («Гуляй, казак»<ref>https://youtube.com/watch?v=pdrvzL4ACnM</ref>, «Ой, вы други»<ref>https://youtube.com/watch?v=sGKDC9XvcRM</ref> і апрацоўкі народных песень («Распрягайте, хлопцы, коней»). Алег Молчан прымаў удзел у запісе юбілейнага дыску «Песняроў» (1994)<ref>http://vma-pesnyary.com/discograph/cd.php</ref> на студыі Polygram (Галандыя) у якасці піяніста, кампазітара і аранжыроўшчыка. Многія песні, напісаныя Алегам Молчанам у «Песнярах», ужо належаць да сучаснай песеннай класікі. Маладыя артысты ўключаюць іх у свой рэпертуар і перамагаюць з імі на прэстыжных музычных конкурсах. Вяршыняй творчасці Алега Молчана ў «Песнярах» лічыцца песня на вершы Янкі Купалы «Малітва»<ref>https://youtube.com/watch?v=s_MFnZXICTQ</ref>, якую ўзяў у свой рэпертуар Уладзімір Мулявін. Фактычна з першага выканання публіка ўспрыняла яе як духоўны гімн Беларусі. Пасля смерці першага выканаўцы кампазітар стварыў некалькі версій «Малітвы». Твор неаднаразова гучаў у канцэртах да Дня незалежнасці Рэспублікі Беларусь (выканаўцы: Аляксандр Ціхановіч, Ядзвіга Паплаўская, Ірына Відава, вакальны гурт «Чысты голас», Алёна Ланская); падчас урачыстай цырымоніі «Малітва за Беларусь»<ref>https://youtube.com/watch?v=6tV_Efvw4nk</ref> з удзелам прэзідэнта і кіраўнікоў усіх канфесій у Храме-помніку Усіх Святых; на аўтарскіх канцэртах Алега Молчана ў Палацы Рэспублікі і на Нацыянальным фестывалі<ref>https://youtube.com/watch?v=sZ3VmdtPHGM</ref> беларускай песні і паэзіі ў Маладзечне. Алег Молчан напісаў харавую партытуру «Малітвы» для архіерэйскага хору Мінскага Свята-Духава кафедральнага сабора<ref>https://www.youtube.com/watch?v=4k2UpguabU0</ref> (рэгент Віталь Сабалеўскі), прэм’ернае выкананне якой адбылося на ХХVII Маскоўскім Велікодным фестывалі ў 2018 годзе. У 2000 годзе Алег Молчан звольніўся з «Песняроў» і стварыў студыю гуказапісу пры Беларускім саюзе кампазітараў. Вядомая прымаўка «Таленавіты чалавек таленавіты ва ўсім» ў поўнай меры адносіцца да Алега Молчана. У 2001 годзе ён быў запрошаны ў Дзяржаўны камітэт па справах моладзі на пасаду начальніка ўпраўлення па працы з творчай моладдзю ў РУП «Ювентус». Тут ён бліскуча спраўляўся з пастаўленымі задачамі і на высокім узроўні праводзіў шматлікія творчыя мерапрыемствы, у тым ліку фэстываль «За Саюз» у якасці мастацкага кіраўніка. З 1994 года Алег Молчан цесна супрацоўнічаў у якасці кампазітара і музычнага прадзюсара са спявачкай Ірынай Відавай<ref>{{Cite web|url=https://ozhizn.by/blog/intervyu-artura-mekhtieva/440-irina-vidova-chuvstvuyu-sebya-schastlivoj-zhenshchinoj.html|title=Ирина Видова: «Чувствую себя счастливой женщиной»|website=ozhizn.by|access-date=2026-07-23}}</ref>. Гэты тандэм раскрыў яшчэ адну яркую грань таленту кампазітара: яго «модныя» песні сталі сапраўднымі хітамі і знаходзяцца ў гарачай ратацыі вядучых радыёстанцый. У 2006 годзе Ірына Відава з песняй «Думала» стала лаўрэатам радыёпрэміі «Залатое вуха»<ref>{{Cite web |url=https://news.tut.by/culture/65849.html |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=21 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721151038/https://news.tut.by/culture/65849.html |url-status=dead }}</ref>, а ў 2011 годзе з песняй «У апошні раз» атрымала прыз глядацкіх сімпатый Нацыянальнай музычнай прэміі ў галіне эстрады<ref>https://www.sb.by/articles/natsionalnoy-muzykalnoy-premii-v-nominatsii-priz-zritelskikh-simpatiy-udostoena-irina-vidova.html </ref>. Абедзве песні напісаў Алег Молчан на словы Ірыны Відавай. Брэнд «Песняры», створаны Уладзімірам Мулявіным, настолькі магутны, што па вялікім рахунку нікому з музыкаў гэтага калектыву не ўдалося зрабіць кар’еру па-за межамі ансамбля. Нікому, акрамя Алега Молчана. Яго таленту і бязмежных здольнасцяў хапае для таго, каб ісці наперад, а не ехаць у карэце мінулага, няхай і самай лепшай. Новыя песні Алега Молчана гучаць зусім не «па-песняроўску», але, як і калісьці, становяцца хітамі ў дзень прэм’еры. Так было з кампазіцыямі «Родныя песні»<ref>https://youtube.com/watch?v=d7mG_4JmFC8 </ref>, «Дзве таполі»<ref>https://youtube.com/watch?v=tE9XraO11fQ </ref>, «Песня мая»<ref>https://youtube.com/watch?v=TmVd6T9ji2Q </ref> на вершы Янкі Купалы, «Карабель маёй краіны»<ref>https://youtube.com/watch?v=iqDkrI5K2e4</ref> на вершы Алеся Ліпая. У адным з інтэрв’ю Алег Молчан паабяцаў шмат новых песен на вершы нашых класікаў і сучаснікаў.<ref>{{Cite web|lang=zh-hant|url=https://philharmonic.by/zh/concert/avtorskiy-koncert-kompozitora-olega-molchana|title=Авторский концерт композитора Олега Молчана|website=Белорусская государственная филармония|access-date=2026-07-23}} </ref>. Алег Молчан складаў музыку для тэатра<ref>{{Cite web |url=https://www.rustheatre.by/repert/spektakl/47-show.html |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718144938/https://www.rustheatre.by/repert/spektakl/47-show.html |url-status=dead }}</ref>, паспяхова працуе ў сегменце камерцыйнай музыкі:піша застаўкі для радыё і тэлебачання<ref>http://director.by/home/sobytiya-delovoj-zhizni/5617-osobennosti-natsionalnogo-shou-biznesa </ref>. («Рускае радыё», «[[Радыус-FM]]»), у тым ліку замежнага; музычную рэкламу («5 элемент», «Белшына»<ref>{{Cite web |url=http://excellent.by/wemake/video/Belchina |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718145016/http://excellent.by/wemake/video/Belchina |url-status=dead }}</ref>); гімны карпарацый («Белтэлекам»)<ref>https://beltelecom.by/gimn-rup-beltelekom {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180725012743/http://beltelecom.by/gimn-rup-beltelekom |date=25 ліпеня 2018 }}</ref>). Алег Молчан — актыўна працуючы кампазітар, і што важна, яго песні запатрабаваныя ў выканаўцаў. Менавіта таму ён адзін з нямногіх беларускіх кампазітараў, у творчым багажы якога чатыры аўтарскія канцэрты з удзелам папулярных артыстаў эстрады: 2008 год — «Родныя песнi»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HicXB4pGQ88|title=Ирина Видова и Олег Молчан - Liebe Love L'amour|last=OVM TV|date=2015-07-13|access-date=2026-07-23}} </ref> ў Белдзяржфілармоніі; 2010 год — да 25-годдзя<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8OIpzRILPxU|title=Олег Молчан - Маладым на вяселлi|last=OVM TV|date=2014-01-12|access-date=2026-07-23}} </ref> творчай дзейнасці «Алег Молчан збірае сяброў»<ref> https://www.sb.by/articles/est-muzyka-dlya-nog-a-est-dlya-dushi.html </ref> ў Палацы Рэспублікі; 2015 год — юбілейны аўтарскі канцэрт «Песня мая» на фестывалі беларускай песні і паэзіі ў Маладзечна<ref>http://www.ctv.by/oleg-molchan-kompozitor-muzykalnyy-prodyuser-ne-mozhet-byt-lyogkoy-sudby-u-tvorcheskogo-cheloveka {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718174459/http://www.ctv.by/oleg-molchan-kompozitor-muzykalnyy-prodyuser-ne-mozhet-byt-lyogkoy-sudby-u-tvorcheskogo-cheloveka |date=18 ліпеня 2018 }}</ref>; 2016 год — «Малітва» ў Белдзяржфілармоніі<ref>http://www.belta.by/culture/view/oleg-molchan-prezentuet-programmu-molitva-na-stihi-janki-kupaly-185151-2016/ </ref>. == Найбольш папулярныя творы == === Песні === {| class="wikitable" |- ! Назва песні на мове арыгіналу !! Аўтар тэкстаў !! Выканаўцы |- | «Малітва» || Янка Купала || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Леанід Барткевіч, Анатоль Кашапараў, Вадзім Касенка, Аляксандр Ціхановіч і Ядвіга Паплаўская, Ірына Відава, вакальны гурт «Чысты голас»; Архірэйскі хор Свята-Духава кафедральнага сабора |- | «Милая женщина» || Уладзімір Някляеў || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін, Андрэй Усанаў |- | «Обманите меня» || Максіміліян Валошын || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Аляксандр Ціхановіч і Ядвіга Паплаўская; Ірына Відава |- | «Кума» || Народная || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Якаў Навуменка; Анатоль Кашапараў |- | «Христос воскрес» || Дзмітрый Меражкоўскі || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін |- | «Маргарыта» || Аляксандр Лягчылаў || БДА «Песняры», Андрэй Усанаў, Акiм Тышко |- | «Стася» || Язэп Пушча || [[Беларускі дзяржаўны ансамбль «Песняры»|БДА «Песняры»]] |- | «Юность» («Когда мы были юны») || Юрый Рыбчынскі || БДА «Песняры», Леанід Барткевіч, Вадзім Касенка, Анатоль Кашапараў |- | «Чужая» («Светит полная луна») || Iрына Вiдава || Iрына Вiдава |- | «Гуляй, казак!» || Уладзімір Някляеў || БДА «Песняры», Якаў Навуменка; гурт «Бацька атаман», Акім Тышко, Iрына Вiдава |- | «Рождественская колыбельная» || Невядомы польскі аўтар XIX стагоддзя || БДА «Песняры», Дзяржаўны камерны хор Белаурсі |- | «Любовь сказала да» || Ірына Відава, К.Бальмант || Ірына Відава |- | «Liebe Love L’amour» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Думала» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Парус» («Влюбленные глаза») || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Максидрайв» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Лунные танцы» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «С Рождеством и Новым годом» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Самба листопад» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Тают чувства» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Талисман» || Ірына Відава || Ядвіга Паплаўская і Аляксандр Ціхановіч; Ірына Відава і Алег Молчан |- | «Заветная» || Ірына Відава || Мікалай Скорыкаў |- | «Август» || Леанід Прончак || Мікалай Скорыкаў |- | «Ты мяне любiш» || Максім Танк || БДА «Песняры» |- | «Гаснут звезды» || Ірына Відава || група «By City» |- | «Шумiць шумненька гаёк» || Янка Купала || група «By City» |- | «Песня мая» || Янка Купала || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Родныя песнi» || Янка Купала || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Красавица влюбится» || Ірына Відава || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Карабель маей краіны» || Алесь Ліпай || Ірына Відава |- | «Раманс да N» || Янка Купала || Леанід Барткевіч, Акiм Тышко |- | «Кружева сирени» || Ірына Відава || Павел Сакалоў |- | «Белая церковь» || Аляксандр Лягчылаў || Алег Сямёнаў, Акiм Тышко |- | «Все для тебя» || Ірына Відава || Вадзім Касенка |- | «Ты прыйдзi» || Янка Купала || Вадзім Касенка |- | «Дзве таполi» || Янка Купала || Ірына Відава, Акім Тышко |} === Аранжыроўкі i aпрацоўкі === * «Лявоніха» два варыянты (У.Мулявін, апрацоўка А.Молчан, М.Багдановіч) * Праграма «Вянок» цалкам (У.Мулявін, М.Багдановіч) * Слуцкiя ткачыхi (У.Мулявін, апрацоўка А.Молчан, М.Багдановіч) * «Паляна» (І. Лучанок, А. Барскі) * «Чырвоная ружа» (У. Мулявін, апрацоўка А.Молчан, сл. нар.) * «Касіў Васiль сена» (нар. песня, апрацоўка А.Молчан) * «Дорогой длинною» (Б.Фамін, К.Падрэўскі) * Праграма «Голас душы» (муз. У Мулявін і А.Молчан) * «Каля млына» (У.Мулявін, сл. нар.) * «Золотая осень» (Я.Глебаў, А.Лягчылаў) * «Ой, сад-вiнаград» (нар.песня) * «Ты ж мяне падманула» (нар. песня) * «Распрягайце, хлопцы, коней» (нар. песня) * «Купалінка» варыяант a capella (муз. У. Тэраўскі, сл. народныя) * «Бывайце здаровы» (муз. І. Любана, сл. А. Русака) і іншыя, а таксама ўсе ўласныя аўтарскія творы. === Музыка для тэатра === Спектакль «Ніначка», пастаноўка Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя М. Горкага === Харавая творчасць === * Цыкл «Я нясу вам дар» (сл. Я. Купалы) * Gloria * Купалінка (харавая апрацоўка) * Родныя песні * Малітва == Дыскаграфія == * 1994 г. «Pesnyary 25 years», Wisseloord Studios, The Netherlands (11. «Кума», 14. «Обманите меня») * 1999 г. «Все очень хорошо» Ірына Відава, альбом, «Пан-рэкордз» (1-9) * 1999 г. «Красное танго. Песни на стихи А. Легчилова», «Тон — рэкордз» («Найди себя») * 2001 г. «Мешок с хитами 6»: русский хит", зборнік, «Свет відэа» (18. «Улетай, душа») * 2001 г. «Песняры 2001», «Каўчэг», «Уральскі электронны завод» (17. «Малітва») * 2003 г. «Хит Мейкер 4» зборнік, Biz enterprises, «Маналіт» (12. «Мы не чужие») * 2003 г. «Хит Мейкер» зборнік, (рэліз 29.7.2003), Biz enterprises, «Маналіт» (13. «Поцелуи») * 2003 г. «Молодость моя…» альбом ансамбля «Песняры», «Саюз» (17. «Малітва») * 2004 г. «Любовь+ Хит FM» зборнік, Biz enterprises, «Маналіт» (15. «Любовь сказала да») * 2004 г. «35 и 5» «Беларускія песняры», фірма грамзапісу «Нікіцін» (3. «Рождественская колыбельная», 5. «Стася», 9. «У высокім небе», 12. «Селезень», 14. «Маргарыта») * 2004 г. «Белорусский альбом» Валерый Дайнэка, ТАА «БП» (7. «Маргарыта», 13. «Стася», 15. «Маргарыта-2», 16. «У высокім небе») * 2005 г. «Песня года Беларуси, ч.2», зборнік, «Праспект» (2. «Не нужны слова») * 2005 г. «Минск-Москва» Валерый Дайнэка, ТАА «БП» (12. «У высокім небе») * 2005 г. «Когда мы были юны» Игар Пеня, ТАА «БП», (1. «Юность» («Когда мы были юны»), 6. «Чужая», 15. «Гуляй, казак») * 2006 г. «Любовь сказала Да» Ірына Відава, альбом, Vigma (1-12) * 2006 г. Зборнік «Мое сердце — твое…» MSH Records, Расія (3. «Не нужны слова», 11. «Любовь сказала Да») * 2006 г. «Лучшее, ч. 2» «Беларускія песняры» «Праспект» («Маргарыта») * 2006 г. «Лучшее, ч.3» «Беларускія песняры» «Праспект» (7. «Рождественская колыбельная») * 2006 г. «Голос души ч.1» Уладзімір Мулявін, Vigma (1. «Христос воскрес», 7. «Кума», 11. «Малітва») * 2009 г. «IV» Ірына Відава, альбом, «Грыол» Vigma" (1-10) * 2010 г. «Песняры. Песни Олега Молчана», альбом, Vigma (1-17) * 2011 г. «Национальная музыкальная премия» («В последний раз»), Vigma * 2013 г. «Любовь сказала Да» Ірына Відава, альбом CD Baby (США) * 2013 г. «IV» Ірына Відава, альбом, CD Baby (США) * 2013 г. «В последний раз» Ірына Відава, сінгл, CD Baby (США) * 2013 г. Liebe Love L’amour, Ірына Відава, сінгл , CD Baby (США) * 2014 г. «Падая в небо» Ірына Відава, сінгл, CD Baby (США) == Грамадская дзейнасць == Алег Молчан вёў актыўную грамадскую дзейнасць у галіне абароны аўтарскага права і быў абраны старшынёй аўтарскага савета пры Нацыянальным цэнтры інтэлектуальнай уласнасці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/27067.4/4135476/|title=«Зачастую ценой собственного здоровья». Белорусского композитора наградили за отстаивание авторского права Читайте на WWW.KP.RU: https://www.kp.ru/daily/27067.4/4135476/|first=Сергей|last=Трефилов|website=Комсомольская правда|date=2019-11-12|publisher=ИД Комсомольская правда|access-date=2026-07-23}}</ref>. У 2018 годзе Алег Молчан быў абраны прэзідэнтам Еўразійскай канфедэрацыі таварыстваў праваўладальнікаў<ref>[http://zviazda.by/be/news/20180707/1530955466-aleg-molchan-uznachaliu-kanfederacyyu-pravauladalnikau-eaes Алег Молчан узначаліў канфедэрацыю праваўладальнікаў ЕАЭС]</ref>. == Памяць == 26 кастрычніка 2020 года ў Мінску адбылося адкрыццё мемарыяльнай дошкі на доме 20 па вуліцы Ракаўскай, у якім прайшлі дзіцячыя гады кампазітара. «Часцей за ўсё мемарыяльная дошка ўстанаўліваецца на доме, у якім чалавек жыў апошнія гады, — сказала ўдава кампазітара Ірына Відава. — Але я падумала, што значна слушней мемарыяльная дошка будзе на доме, у якім Алег нарадзіўся. Менавіта тут быў закладзены падмурак яго характару». Ідэю Ірыны Відавай увасобілі ў бронзе скульптару Вольга Нячай і Сяргей Аганаў.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=http://uk.minsk.gov.by/|title=Мемориальную доску композитору Олегу Молчану открыли в Минске|last=guiradm|website=Управление культуры Мингорисполкома|access-date=2026-07-24}}</ref> Гэты ж творчы тандэм працаваў над стварэннем надмагільнага помніка кампазітару на Усходніх могілках, адкрыццё якога адбылося 11 мая 2021 года.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.sb.by/articles/pamyatnik-muzykalnomu-rukovoditelyu-pesnyarov-kompozitoru-olegu-molchanu-otkrylsya-na-vostochnom-kla.html|title=Памятник музыкальному руководителю «Песняров» композитору Олегу Молчану открылся на Восточном кладбище Минска|website=news.sb.by|date=2021-05-11|access-date=2026-07-24}}</ref> 26 кастрычніка 2021 года ў Мінску з’явіўся новы ўнікальны аб’ект — музычная лаўка Алега Молчана. Вытанчаная лаўка, выкананая мастаком па метале Марыяй Тарлецкай, устаноўлена на вуліцы Ракаўскай каля дома 20, наўпрост пад вокнамі кватэры, у якой прайшлі раннія дзіцячыя гады Алега Молчана. Прысеўшы на лаўку, мінчане і госці беларускай сталіцы могуць паслухаць міні-канцэрт з самых папулярных песень Алега Молчана.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://minsknews.by/v-minske-poyavilas-muzykalnaya-skamya-gde-ona-nahoditsya-i-kakie-melodii-mozhno-poslushat/|title=В Минск появилась музыкальная скамья. Где она находится|date=2021-10-26|access-date=2026-07-24}}</ref> Выдавецтва «Кампазітар — Санкт-Пецярбург» выпусціла ў свет восем сшыткаў з творамі Молчана. Дзявяты зборнік «Алег Молчан. Малітва», які выйшаў у выдавацтве «Каўчэг» — працяг традыцыі, распачатай удавой кампазітара Ірынай Відавай-Молчан, па захаванні творчай спадчыны мужа.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/muzyka-bez-granits33.html|title=Олег Молчан - имя, которое не забыто в музыкальной культуре Беларуси|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2022-04-17|access-date=2026-07-24}}</ref> 60-гадовы юбілей кампазітара быў адзначаны грандыёзным канцэртам з удзелам зорак беларускай і расійскай эстарады.<ref>{{Cite web|url=https://aif.by/timefree/stars/v_god_60-letiya_olega_molchana_mozhno_uslyshat_novye_pesni_maestro|title=В год 60-летия Олега Молчана можно услышать новые песни маэстро|website=aif.by|date=2026-04-09|access-date=2026-07-24}}</ref> == Цікавыя факты == * Алег Молчан не любіў ездзіць на гастролі. Акрамя ўдзелу ў канцэртах, ён пісаў новую музыку, рабіў аранжыроўкі, праводзіў рэпетыцыі з калектывам, таму большую частку сваёй дзейнасці перанёс у студыю. * Да 25-годдзя незалежнасці краіны кампазітарам Алегам Молчанам па замове Міністэрства культуры была створана песня «Беларусь» <ref>https://youtube.com/watch?v=9ZRcx1qzmQA</ref> на словы Ірыны Відавай, якую выканалі вакальны гурт «Чысты голас», музычная капэла «Санорус», спявачка Ірына Відава і салістка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балету Аксана Волкава. Прэм’ернае выкананне песні адбылося 1 ліпеня 2015 года на ўрачыстым сходзе ў Палацы Рэспублікі, на закрыцці канцэрта майстроў мастацтваў, прысвечанага Дню незалежнасці. * Упершыню за паўвекавую гісторыю міжнароднага фестывалю «Красная гвоздика» ў Маскве звання лаўрэата ўдастоілі спявачку Ірыну Відаву за выкананне песні на беларускай мове «Карабель маёй краіны»<ref>https://youtube.com/watch?v=vs-0glZYfkY</ref> — музыка Алега Молчана, словы Алеся Ліпая. * 17 красавіка 2015 года Алег Молчан поспяхова абараніў свае аўтарскія правы ў Вярхоўным Судзе Рэспублікі Беларусь па справе аб незаконнай перапрацоўцы музычнага твору «Малітва»<ref>https://www.kp.ru/daily/27002.5/4063936/ </ref> <ref>https://www.sb.by/articles/rozhdenie-pesni.html?amp=1</ref><ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/ru/news/20190725/1564051685-malitva-molchana-kupaly-pesnya-no-1 |title=Архіўная копія |access-date=6 жніўня 2019 |archive-date=5 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805144203/http://zviazda.by/ru/news/20190725/1564051685-malitva-molchana-kupaly-pesnya-no-1 |url-status=dead }}</ref><ref>https://amp.kp.by/daily/27002.5/4063936/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190805144151/https://amp.kp.by/daily/27002.5/4063936/ |date=5 жніўня 2019 }}</ref><ref>https://www.sb.by/articles/uvazhayte-avtora-gospoda-khoroshie.html</ref>. * Альбомы і сінглы Алега Молчана і Ірыны Відавай прадстаўлены на ўсіх вядучых лічбавых пляцоўках<ref>https://itunes.apple.com/ru/artist/ирина-видова/563959589 </ref> ITunes, AOL, Rhapsody, Amazon, Napster, MusicNet, BuyMusic, Beatport) кампаніяй CD Baby<ref>https://store.cdbaby.com/Artist/IrinaVidova {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718144954/https://store.cdbaby.com/Artist/IrinaVidova |date=18 ліпеня 2018 }}</ref> (ЗША). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Молчан Алег Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Песняры]] df8oo06glijmzpgslt7okj2hjt5y1iy 5170303 5170302 2026-07-24T12:17:03Z M.L.Bot 261 5170303 wikitext text/x-wiki {{Вікіфікацыя}} {{Фарматаванне|месцамі стыль проста патачны, а гэта энцыклапедыя}} {{Музыкант | Імя = Алег Молчан | Выява = | Поўнае імя = Алег Уладзіміравіч Молчан | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна = [[СССР]] → [[Беларусь]] | Прафесіі = | Інструменты = раяль, электрапіяніна, сінтэзатар і іншыя клавішныя | Жанры = джаз, эстрада, поп, фолк-поп, інструментальная, акадэмічная, харавая музыка }} '''Алег Уладзіміравіч Молчан''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі кампазітар, піяніст, прадзюсар, грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 красавіка 1965 года ў [[Мінск]]у ў сям’і прафесійнага музыкі. У 1983 годзе скончыў [[Рэспубліканская гімназія-каледж пры Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі|сярэднюю спецыяльную музычную школу пры Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі]] (ССМШ) па класе харавога дырыжыравання. У школе спяваў у хоры хлопчыкаў пад кіраўніцтвам Ігара Жураўленкі, у складе якога выступаў на розных прэстыжных пляцоўках: [[Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь|Вялікі тэатр оперы і балета Беларусі]], Домскі сабор, [[Эрмітаж]], харавыя фестывалі ў [[Тарту]]<ref name="cult">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://hor.by/personas/molgan-ov/|title=Молчан Олег Владимирович {{!}} ХОР.by|last=HOR.by|date=2021-02-24|access-date=2026-07-24}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20190000000000*/https://naviny.by/rubrics/culture/2015/04/10/ic_articles_117_188651|title=Олег Молчан. 50 звучных лет|website=naviny.by|date=2015-04-10|access-date=2026-07-24}}</ref>. У восем гадоў дэбютаваў як кампазітар — напісаў і сыграў невялікую п’еску. Кумірамі школьніка былі кампазітары [[Яўген Глебаў]], [[Райманд Паўлс]], [[Куінсі Джонс]], піяніст [[Оскар Пітэрсан]], група [[Queen]]. Пасля заканчэння ССМШ супрацоўнічаў з рознымі музычнымі калектывамі і граў сольныя праграмы. У 1983 годзе працаваў у рэстаране «Юбілейны» ў Мінску спачатку ў канцэртнай праграме ў якасці піяніста, потым — у ансамблі<ref name="cult"/><ref name=":0" />. У 1985—1987 гадах праходзіў тэрміновую ваенную службу ў ансамблі песні і танца Белпалка (цяпер — [[Узорна-паказальны аркестр унутраных войскаў МУС Беларусі]]). У складзе гэтага калектыву ўдзельнічаў у канцэртах у [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|30-кіламетровай зоне Чарнобыльскай АЭС]]. У войску напісаны харавы цыкл на вершы Янкі Купалы «Я нясу вам дар» (выканаўца — [[Акадэмічны хор Белтэлерадыёкампаніі]]<ref>{{Cite web |url=https://philharmonic.by/ru/concert/akademicheskiy-hor-nacionalnoy-gosudarstvennoy-teleradiokompanii-respubliki-belarus |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718144832/https://philharmonic.by/ru/concert/akademicheskiy-hor-nacionalnoy-gosudarstvennoy-teleradiokompanii-respubliki-belarus |url-status=dead }}</ref>, дырыжор А. Саўрыцкі; Дзяржаўная акадэмічная капэла імя Р. Шырмы п/к Л. Яфімавай; Мінскі камерны хор п/к Н. Міхайлавай).<ref>{{Cite web |url=http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/%D0%90.%D0%9C%D0%BE%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%BD-%D0%94%D0%B7%D0%B2%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%96.pdf |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719232133/http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/%D0%90.%D0%9C%D0%BE%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%BD-%D0%94%D0%B7%D0%B2%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%96.pdf |archivedate=19 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/O_Molchan_U_zyalyonym_sadochku.pdf |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180718144849/http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/O_Molchan_U_zyalyonym_sadochku.pdf |archivedate=18 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэмабілізацыі працаваў у Белдзяржфілармоніі кіраўніком вакальна-інструментальнага ансамбля «Асарці», паралельна займаўся аранжыроўкамі твораў і кампазітарскай дзейнасцю. У гэты перыяд у выдавецтве «Мастацтва» выйшлі яго першыя нотныя творы — «Рэгтайм», «Накцюрн» і «Чыпаліна». З 1987 года актыўна супрацоўнічаў як аўтар і аранжыроўшчык з вядучымі калектывамі і артыстамі. У прыватнасці, для аркестра пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Фінберг|Міхаіла Фінберга]] сумесна з паэтэсай Валянцінай Аколавай стварыў песенны цыкл «На рацэ Прыманцы». З 1989 года па запрашэнні [[народны артыст СССР|народнага артыста СССР]] [[Уладзімір Мулявін|Уладзіміра Мулявіна]] працаваў ў ансамблі «[[Песняры]]» ў якасці піяніста, аранжыроўшчыка і кампазітара, а ў 1997 годзе прызначаны на пасаду музычнага кіраўніка калектыву (раней такой пасады ў штаце ансамбля не існавала)<ref name="cult"/>. У 1991 годзе паступіў у [[Беларуская дзяржаўная кансерваторыя|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]] на спецыяльнасць «Кампазіцыя». Памёр 26 кастрычніка 2019 года ў Жэневе<ref>{{Cite web|url=https://aif.by/timefree/culture-news/muzyka_i_lyubov_chem_zapomnilsya_kompozitor_oleg_molchan|title=Музыка и любовь. Чем запомнился композитор Олег Молчан?|first=Юлия|last=Тельтевская|website=aif.by|date=2019-10-29|access-date=2026-07-23}}</ref>. Пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. == Творчая дзейнасць == Дэбютам Алега Молчана ў «Песнярах» стала праграма «Ave sole, альбо Слова Скарыны»<ref>https://youtube.com/watch?v=oRB86t0cusE</ref>. Менавіта яе знакаміты ансамбль не проста ўзяў у рэпертуар, а выканаў на канцэрце да свайго 20-гадовага юбілею. Гэтая праграма была адзначана і на рэспубліканскім конкурсе кампазітараў да 500-годдзя Францыска Скарыны: Алег Молчан быў уганараваны званнем лаўрэата ў намінацыі «Буйная форма». Алег Молчан унёс вялікі ўклад у стварэнне рэпертуару<ref>http://rusradio.by/index.php?option=com_content&task=view&id=340 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718144825/http://rusradio.by/index.php?option=com_content&task=view&id=340 |date=18 ліпеня 2018 }}</ref> ВІА «Песняры» — гэта і яго аўтарскія<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CBqIg8gg5Qw|title=Олег Молчан - Христос воскрес - исп. В.Мулявин, Песняры|last=OVM TV|date=2015-03-30|access-date=2026-07-23}} </ref> песні, і аранжыроўкі твораў Уладзіміра Мулявіна. Адзін з самых значных творчых праектаў «песняроўскага» перыяду Алега Молчана — праграма «Вянок». Працуючы над гэтай праграмай, Алегу Молчану давялося рабіць выбар: навучанне ў кансерваторыі або «Песняры». Як прызнаўся сам кампазітар, тады не было нават часу пахадайнічаць пра акадэмічны адпачынак, і з кансерваторыяй прыйшлося развітацца. У 1994 годзе «Песняры» шырока адзначылі 25-годдзе калектыву. Да юбілейнай праграмы «Голас душы» Алег Молчан рабіў аранжыроўкі, таксама прагучалі і яго аўтарскія творы: «Обманите меня»<ref>https://youtube.com/watch?v=jIa---pPzwU </ref>, «Кума»<ref>https://youtube.com/watch?v=CBqIg8gg5Qw </ref>, «Хрыстос уваскрос», «Малітва», новая версія<ref>https://youtube.com/watch?v=rwiDWd1StHs </ref> «Купалінкі» a cappella. У 1996 годзе Алег Молчан сумесна з Уладзімірам Мулявіным працуе над стварэннем праграмы «Казацкая вольнасць», у якую ўвайшлі яго песенныя кампазіцыі на вершы Уладзіміра Някляева («Гуляй, казак»<ref>https://youtube.com/watch?v=pdrvzL4ACnM</ref>, «Ой, вы други»<ref>https://youtube.com/watch?v=sGKDC9XvcRM</ref> і апрацоўкі народных песень («Распрягайте, хлопцы, коней»). Алег Молчан прымаў удзел у запісе юбілейнага дыску «Песняроў» (1994)<ref>http://vma-pesnyary.com/discograph/cd.php</ref> на студыі Polygram (Галандыя) у якасці піяніста, кампазітара і аранжыроўшчыка. Многія песні, напісаныя Алегам Молчанам у «Песнярах», ужо належаць да сучаснай песеннай класікі. Маладыя артысты ўключаюць іх у свой рэпертуар і перамагаюць з імі на прэстыжных музычных конкурсах. Вяршыняй творчасці Алега Молчана ў «Песнярах» лічыцца песня на вершы Янкі Купалы «Малітва»<ref>https://youtube.com/watch?v=s_MFnZXICTQ</ref>, якую ўзяў у свой рэпертуар Уладзімір Мулявін. Фактычна з першага выканання публіка ўспрыняла яе як духоўны гімн Беларусі. Пасля смерці першага выканаўцы кампазітар стварыў некалькі версій «Малітвы». Твор неаднаразова гучаў у канцэртах да Дня незалежнасці Рэспублікі Беларусь (выканаўцы: Аляксандр Ціхановіч, Ядзвіга Паплаўская, Ірына Відава, вакальны гурт «Чысты голас», Алёна Ланская); падчас урачыстай цырымоніі «Малітва за Беларусь»<ref>https://youtube.com/watch?v=6tV_Efvw4nk</ref> з удзелам прэзідэнта і кіраўнікоў усіх канфесій у Храме-помніку Усіх Святых; на аўтарскіх канцэртах Алега Молчана ў Палацы Рэспублікі і на Нацыянальным фестывалі<ref>https://youtube.com/watch?v=sZ3VmdtPHGM</ref> беларускай песні і паэзіі ў Маладзечне. Алег Молчан напісаў харавую партытуру «Малітвы» для архіерэйскага хору Мінскага Свята-Духава кафедральнага сабора<ref>https://www.youtube.com/watch?v=4k2UpguabU0</ref> (рэгент Віталь Сабалеўскі), прэм’ернае выкананне якой адбылося на ХХVII Маскоўскім Велікодным фестывалі ў 2018 годзе. У 2000 годзе Алег Молчан звольніўся з «Песняроў» і стварыў студыю гуказапісу пры Беларускім саюзе кампазітараў. Вядомая прымаўка «Таленавіты чалавек таленавіты ва ўсім» ў поўнай меры адносіцца да Алега Молчана. У 2001 годзе ён быў запрошаны ў Дзяржаўны камітэт па справах моладзі на пасаду начальніка ўпраўлення па працы з творчай моладдзю ў РУП «Ювентус». Тут ён бліскуча спраўляўся з пастаўленымі задачамі і на высокім узроўні праводзіў шматлікія творчыя мерапрыемствы, у тым ліку фэстываль «За Саюз» у якасці мастацкага кіраўніка. З 1994 года Алег Молчан цесна супрацоўнічаў у якасці кампазітара і музычнага прадзюсара са спявачкай Ірынай Відавай<ref>{{Cite web|url=https://ozhizn.by/blog/intervyu-artura-mekhtieva/440-irina-vidova-chuvstvuyu-sebya-schastlivoj-zhenshchinoj.html|title=Ирина Видова: «Чувствую себя счастливой женщиной»|website=ozhizn.by|access-date=2026-07-23}}</ref>. Гэты тандэм раскрыў яшчэ адну яркую грань таленту кампазітара: яго «модныя» песні сталі сапраўднымі хітамі і знаходзяцца ў гарачай ратацыі вядучых радыёстанцый. У 2006 годзе Ірына Відава з песняй «Думала» стала лаўрэатам радыёпрэміі «Залатое вуха»<ref>{{Cite web |url=https://news.tut.by/culture/65849.html |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=21 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721151038/https://news.tut.by/culture/65849.html |url-status=dead }}</ref>, а ў 2011 годзе з песняй «У апошні раз» атрымала прыз глядацкіх сімпатый Нацыянальнай музычнай прэміі ў галіне эстрады<ref>https://www.sb.by/articles/natsionalnoy-muzykalnoy-premii-v-nominatsii-priz-zritelskikh-simpatiy-udostoena-irina-vidova.html </ref>. Абедзве песні напісаў Алег Молчан на словы Ірыны Відавай. Брэнд «Песняры», створаны Уладзімірам Мулявіным, настолькі магутны, што па вялікім рахунку нікому з музыкаў гэтага калектыву не ўдалося зрабіць кар’еру па-за межамі ансамбля. Нікому, акрамя Алега Молчана. Яго таленту і бязмежных здольнасцяў хапае для таго, каб ісці наперад, а не ехаць у карэце мінулага, няхай і самай лепшай. Новыя песні Алега Молчана гучаць зусім не «па-песняроўску», але, як і калісьці, становяцца хітамі ў дзень прэм’еры. Так было з кампазіцыямі «Родныя песні»<ref>https://youtube.com/watch?v=d7mG_4JmFC8 </ref>, «Дзве таполі»<ref>https://youtube.com/watch?v=tE9XraO11fQ </ref>, «Песня мая»<ref>https://youtube.com/watch?v=TmVd6T9ji2Q </ref> на вершы Янкі Купалы, «Карабель маёй краіны»<ref>https://youtube.com/watch?v=iqDkrI5K2e4</ref> на вершы Алеся Ліпая. У адным з інтэрв’ю Алег Молчан паабяцаў шмат новых песен на вершы нашых класікаў і сучаснікаў.<ref>{{Cite web|lang=zh-hant|url=https://philharmonic.by/zh/concert/avtorskiy-koncert-kompozitora-olega-molchana|title=Авторский концерт композитора Олега Молчана|website=Белорусская государственная филармония|access-date=2026-07-23}} </ref>. Алег Молчан складаў музыку для тэатра<ref>{{Cite web |url=https://www.rustheatre.by/repert/spektakl/47-show.html |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718144938/https://www.rustheatre.by/repert/spektakl/47-show.html |url-status=dead }}</ref>, паспяхова працуе ў сегменце камерцыйнай музыкі:піша застаўкі для радыё і тэлебачання<ref>http://director.by/home/sobytiya-delovoj-zhizni/5617-osobennosti-natsionalnogo-shou-biznesa </ref>. («Рускае радыё», «[[Радыус-FM]]»), у тым ліку замежнага; музычную рэкламу («5 элемент», «Белшына»<ref>{{Cite web |url=http://excellent.by/wemake/video/Belchina |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718145016/http://excellent.by/wemake/video/Belchina |url-status=dead }}</ref>); гімны карпарацый («Белтэлекам»)<ref>https://beltelecom.by/gimn-rup-beltelekom {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180725012743/http://beltelecom.by/gimn-rup-beltelekom |date=25 ліпеня 2018 }}</ref>). Алег Молчан — актыўна працуючы кампазітар, і што важна, яго песні запатрабаваныя ў выканаўцаў. Менавіта таму ён адзін з нямногіх беларускіх кампазітараў, у творчым багажы якога чатыры аўтарскія канцэрты з удзелам папулярных артыстаў эстрады: 2008 год — «Родныя песнi»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HicXB4pGQ88|title=Ирина Видова и Олег Молчан - Liebe Love L'amour|last=OVM TV|date=2015-07-13|access-date=2026-07-23}} </ref> ў Белдзяржфілармоніі; 2010 год — да 25-годдзя<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8OIpzRILPxU|title=Олег Молчан - Маладым на вяселлi|last=OVM TV|date=2014-01-12|access-date=2026-07-23}} </ref> творчай дзейнасці «Алег Молчан збірае сяброў»<ref> https://www.sb.by/articles/est-muzyka-dlya-nog-a-est-dlya-dushi.html </ref> ў Палацы Рэспублікі; 2015 год — юбілейны аўтарскі канцэрт «Песня мая» на фестывалі беларускай песні і паэзіі ў Маладзечна<ref>http://www.ctv.by/oleg-molchan-kompozitor-muzykalnyy-prodyuser-ne-mozhet-byt-lyogkoy-sudby-u-tvorcheskogo-cheloveka {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718174459/http://www.ctv.by/oleg-molchan-kompozitor-muzykalnyy-prodyuser-ne-mozhet-byt-lyogkoy-sudby-u-tvorcheskogo-cheloveka |date=18 ліпеня 2018 }}</ref>; 2016 год — «Малітва» ў Белдзяржфілармоніі<ref>http://www.belta.by/culture/view/oleg-molchan-prezentuet-programmu-molitva-na-stihi-janki-kupaly-185151-2016/ </ref>. == Найбольш папулярныя творы == === Песні === {| class="wikitable" |- ! Назва песні на мове арыгіналу !! Аўтар тэкстаў !! Выканаўцы |- | «Малітва» || Янка Купала || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Леанід Барткевіч, Анатоль Кашапараў, Вадзім Касенка, Аляксандр Ціхановіч і Ядвіга Паплаўская, Ірына Відава, вакальны гурт «Чысты голас»; Архірэйскі хор Свята-Духава кафедральнага сабора |- | «Милая женщина» || Уладзімір Някляеў || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін, Андрэй Усанаў |- | «Обманите меня» || Максіміліян Валошын || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Аляксандр Ціхановіч і Ядвіга Паплаўская; Ірына Відава |- | «Кума» || Народная || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Якаў Навуменка; Анатоль Кашапараў |- | «Христос воскрес» || Дзмітрый Меражкоўскі || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін |- | «Маргарыта» || Аляксандр Лягчылаў || БДА «Песняры», Андрэй Усанаў, Акiм Тышко |- | «Стася» || Язэп Пушча || [[Беларускі дзяржаўны ансамбль «Песняры»|БДА «Песняры»]] |- | «Юность» («Когда мы были юны») || Юрый Рыбчынскі || БДА «Песняры», Леанід Барткевіч, Вадзім Касенка, Анатоль Кашапараў |- | «Чужая» («Светит полная луна») || Iрына Вiдава || Iрына Вiдава |- | «Гуляй, казак!» || Уладзімір Някляеў || БДА «Песняры», Якаў Навуменка; гурт «Бацька атаман», Акім Тышко, Iрына Вiдава |- | «Рождественская колыбельная» || Невядомы польскі аўтар XIX стагоддзя || БДА «Песняры», Дзяржаўны камерны хор Белаурсі |- | «Любовь сказала да» || Ірына Відава, К.Бальмант || Ірына Відава |- | «Liebe Love L’amour» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Думала» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Парус» («Влюбленные глаза») || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Максидрайв» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Лунные танцы» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «С Рождеством и Новым годом» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Самба листопад» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Тают чувства» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Талисман» || Ірына Відава || Ядвіга Паплаўская і Аляксандр Ціхановіч; Ірына Відава і Алег Молчан |- | «Заветная» || Ірына Відава || Мікалай Скорыкаў |- | «Август» || Леанід Прончак || Мікалай Скорыкаў |- | «Ты мяне любiш» || Максім Танк || БДА «Песняры» |- | «Гаснут звезды» || Ірына Відава || група «By City» |- | «Шумiць шумненька гаёк» || Янка Купала || група «By City» |- | «Песня мая» || Янка Купала || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Родныя песнi» || Янка Купала || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Красавица влюбится» || Ірына Відава || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Карабель маей краіны» || Алесь Ліпай || Ірына Відава |- | «Раманс да N» || Янка Купала || Леанід Барткевіч, Акiм Тышко |- | «Кружева сирени» || Ірына Відава || Павел Сакалоў |- | «Белая церковь» || Аляксандр Лягчылаў || Алег Сямёнаў, Акiм Тышко |- | «Все для тебя» || Ірына Відава || Вадзім Касенка |- | «Ты прыйдзi» || Янка Купала || Вадзім Касенка |- | «Дзве таполi» || Янка Купала || Ірына Відава, Акім Тышко |} === Аранжыроўкі i aпрацоўкі === * «Лявоніха» два варыянты (У.Мулявін, апрацоўка А.Молчан, М.Багдановіч) * Праграма «Вянок» цалкам (У.Мулявін, М.Багдановіч) * Слуцкiя ткачыхi (У.Мулявін, апрацоўка А.Молчан, М.Багдановіч) * «Паляна» (І. Лучанок, А. Барскі) * «Чырвоная ружа» (У. Мулявін, апрацоўка А.Молчан, сл. нар.) * «Касіў Васiль сена» (нар. песня, апрацоўка А.Молчан) * «Дорогой длинною» (Б.Фамін, К.Падрэўскі) * Праграма «Голас душы» (муз. У Мулявін і А.Молчан) * «Каля млына» (У.Мулявін, сл. нар.) * «Золотая осень» (Я.Глебаў, А.Лягчылаў) * «Ой, сад-вiнаград» (нар.песня) * «Ты ж мяне падманула» (нар. песня) * «Распрягайце, хлопцы, коней» (нар. песня) * «Купалінка» варыяант a capella (муз. У. Тэраўскі, сл. народныя) * «Бывайце здаровы» (муз. І. Любана, сл. А. Русака) і іншыя, а таксама ўсе ўласныя аўтарскія творы. === Музыка для тэатра === Спектакль «Ніначка», пастаноўка Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя М. Горкага === Харавая творчасць === * Цыкл «Я нясу вам дар» (сл. Я. Купалы) * Gloria * Купалінка (харавая апрацоўка) * Родныя песні * Малітва == Дыскаграфія == * 1994 г. «Pesnyary 25 years», Wisseloord Studios, The Netherlands (11. «Кума», 14. «Обманите меня») * 1999 г. «Все очень хорошо» Ірына Відава, альбом, «Пан-рэкордз» (1-9) * 1999 г. «Красное танго. Песни на стихи А. Легчилова», «Тон — рэкордз» («Найди себя») * 2001 г. «Мешок с хитами 6»: русский хит", зборнік, «Свет відэа» (18. «Улетай, душа») * 2001 г. «Песняры 2001», «Каўчэг», «Уральскі электронны завод» (17. «Малітва») * 2003 г. «Хит Мейкер 4» зборнік, Biz enterprises, «Маналіт» (12. «Мы не чужие») * 2003 г. «Хит Мейкер» зборнік, (рэліз 29.7.2003), Biz enterprises, «Маналіт» (13. «Поцелуи») * 2003 г. «Молодость моя…» альбом ансамбля «Песняры», «Саюз» (17. «Малітва») * 2004 г. «Любовь+ Хит FM» зборнік, Biz enterprises, «Маналіт» (15. «Любовь сказала да») * 2004 г. «35 и 5» «Беларускія песняры», фірма грамзапісу «Нікіцін» (3. «Рождественская колыбельная», 5. «Стася», 9. «У высокім небе», 12. «Селезень», 14. «Маргарыта») * 2004 г. «Белорусский альбом» Валерый Дайнэка, ТАА «БП» (7. «Маргарыта», 13. «Стася», 15. «Маргарыта-2», 16. «У высокім небе») * 2005 г. «Песня года Беларуси, ч.2», зборнік, «Праспект» (2. «Не нужны слова») * 2005 г. «Минск-Москва» Валерый Дайнэка, ТАА «БП» (12. «У высокім небе») * 2005 г. «Когда мы были юны» Игар Пеня, ТАА «БП», (1. «Юность» («Когда мы были юны»), 6. «Чужая», 15. «Гуляй, казак») * 2006 г. «Любовь сказала Да» Ірына Відава, альбом, Vigma (1-12) * 2006 г. Зборнік «Мое сердце — твое…» MSH Records, Расія (3. «Не нужны слова», 11. «Любовь сказала Да») * 2006 г. «Лучшее, ч. 2» «Беларускія песняры» «Праспект» («Маргарыта») * 2006 г. «Лучшее, ч.3» «Беларускія песняры» «Праспект» (7. «Рождественская колыбельная») * 2006 г. «Голос души ч.1» Уладзімір Мулявін, Vigma (1. «Христос воскрес», 7. «Кума», 11. «Малітва») * 2009 г. «IV» Ірына Відава, альбом, «Грыол» Vigma" (1-10) * 2010 г. «Песняры. Песни Олега Молчана», альбом, Vigma (1-17) * 2011 г. «Национальная музыкальная премия» («В последний раз»), Vigma * 2013 г. «Любовь сказала Да» Ірына Відава, альбом CD Baby (США) * 2013 г. «IV» Ірына Відава, альбом, CD Baby (США) * 2013 г. «В последний раз» Ірына Відава, сінгл, CD Baby (США) * 2013 г. Liebe Love L’amour, Ірына Відава, сінгл , CD Baby (США) * 2014 г. «Падая в небо» Ірына Відава, сінгл, CD Baby (США) == Грамадская дзейнасць == Алег Молчан вёў актыўную грамадскую дзейнасць у галіне абароны аўтарскага права і быў абраны старшынёй аўтарскага савета пры Нацыянальным цэнтры інтэлектуальнай уласнасці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/27067.4/4135476/|title=«Зачастую ценой собственного здоровья». Белорусского композитора наградили за отстаивание авторского права Читайте на WWW.KP.RU: https://www.kp.ru/daily/27067.4/4135476/|first=Сергей|last=Трефилов|website=Комсомольская правда|date=2019-11-12|publisher=ИД Комсомольская правда|access-date=2026-07-23}}</ref>. У 2018 годзе Алег Молчан быў абраны прэзідэнтам Еўразійскай канфедэрацыі таварыстваў праваўладальнікаў<ref>[http://zviazda.by/be/news/20180707/1530955466-aleg-molchan-uznachaliu-kanfederacyyu-pravauladalnikau-eaes Алег Молчан узначаліў канфедэрацыю праваўладальнікаў ЕАЭС]</ref>. == Памяць == 26 кастрычніка 2020 года ў Мінску адбылося адкрыццё мемарыяльнай дошкі на доме 20 па вуліцы Ракаўскай, у якім прайшлі дзіцячыя гады кампазітара. «Часцей за ўсё мемарыяльная дошка ўстанаўліваецца на доме, у якім чалавек жыў апошнія гады, — сказала ўдава кампазітара Ірына Відава. — Але я падумала, што значна слушней мемарыяльная дошка будзе на доме, у якім Алег нарадзіўся. Менавіта тут быў закладзены падмурак яго характару». Ідэю Ірыны Відавай увасобілі ў бронзе скульптару Вольга Нячай і Сяргей Аганаў.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=http://uk.minsk.gov.by/|title=Мемориальную доску композитору Олегу Молчану открыли в Минске|last=guiradm|website=Управление культуры Мингорисполкома|access-date=2026-07-24}}</ref> Гэты ж творчы тандэм працаваў над стварэннем надмагільнага помніка кампазітару на Усходніх могілках, адкрыццё якога адбылося 11 мая 2021 года.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.sb.by/articles/pamyatnik-muzykalnomu-rukovoditelyu-pesnyarov-kompozitoru-olegu-molchanu-otkrylsya-na-vostochnom-kla.html|title=Памятник музыкальному руководителю «Песняров» композитору Олегу Молчану открылся на Восточном кладбище Минска|website=news.sb.by|date=2021-05-11|access-date=2026-07-24}}</ref> 26 кастрычніка 2021 года ў Мінску з’явіўся новы ўнікальны аб’ект — музычная лаўка Алега Молчана. Вытанчаная лаўка, выкананая мастаком па метале Марыяй Тарлецкай, устаноўлена на вуліцы Ракаўскай каля дома 20, наўпрост пад вокнамі кватэры, у якой прайшлі раннія дзіцячыя гады Алега Молчана. Прысеўшы на лаўку, мінчане і госці беларускай сталіцы могуць паслухаць міні-канцэрт з самых папулярных песень Алега Молчана.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://minsknews.by/v-minske-poyavilas-muzykalnaya-skamya-gde-ona-nahoditsya-i-kakie-melodii-mozhno-poslushat/|title=В Минск появилась музыкальная скамья. Где она находится|date=2021-10-26|access-date=2026-07-24}}</ref> Выдавецтва «Кампазітар — Санкт-Пецярбург» выпусціла ў свет восем сшыткаў з творамі Молчана. Дзявяты зборнік «Алег Молчан. Малітва», які выйшаў у выдавацтве «Каўчэг» — працяг традыцыі, распачатай удавой кампазітара Ірынай Відавай-Молчан, па захаванні творчай спадчыны мужа.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/muzyka-bez-granits33.html|title=Олег Молчан - имя, которое не забыто в музыкальной культуре Беларуси|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2022-04-17|access-date=2026-07-24}}</ref> 60-гадовы юбілей кампазітара быў адзначаны грандыёзным канцэртам з удзелам зорак беларускай і расійскай эстарады.<ref>{{Cite web|url=https://aif.by/timefree/stars/v_god_60-letiya_olega_molchana_mozhno_uslyshat_novye_pesni_maestro|title=В год 60-летия Олега Молчана можно услышать новые песни маэстро|website=aif.by|date=2026-04-09|access-date=2026-07-24}}</ref> == Цікавыя факты == * Алег Молчан не любіў ездзіць на гастролі. Акрамя ўдзелу ў канцэртах, ён пісаў новую музыку, рабіў аранжыроўкі, праводзіў рэпетыцыі з калектывам, таму большую частку сваёй дзейнасці перанёс у студыю. * Да 25-годдзя незалежнасці краіны кампазітарам Алегам Молчанам па замове Міністэрства культуры была створана песня «Беларусь» <ref>https://youtube.com/watch?v=9ZRcx1qzmQA</ref> на словы Ірыны Відавай, якую выканалі вакальны гурт «Чысты голас», музычная капэла «Санорус», спявачка Ірына Відава і салістка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балету Аксана Волкава. Прэм’ернае выкананне песні адбылося 1 ліпеня 2015 года на ўрачыстым сходзе ў Палацы Рэспублікі, на закрыцці канцэрта майстроў мастацтваў, прысвечанага Дню незалежнасці. * Упершыню за паўвекавую гісторыю міжнароднага фестывалю «Красная гвоздика» ў Маскве звання лаўрэата ўдастоілі спявачку Ірыну Відаву за выкананне песні на беларускай мове «Карабель маёй краіны»<ref>https://youtube.com/watch?v=vs-0glZYfkY</ref> — музыка Алега Молчана, словы Алеся Ліпая. * 17 красавіка 2015 года Алег Молчан поспяхова абараніў свае аўтарскія правы ў Вярхоўным Судзе Рэспублікі Беларусь па справе аб незаконнай перапрацоўцы музычнага твору «Малітва»<ref>https://www.kp.ru/daily/27002.5/4063936/ </ref> <ref>https://www.sb.by/articles/rozhdenie-pesni.html?amp=1</ref><ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/ru/news/20190725/1564051685-malitva-molchana-kupaly-pesnya-no-1 |title=Архіўная копія |access-date=6 жніўня 2019 |archive-date=5 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805144203/http://zviazda.by/ru/news/20190725/1564051685-malitva-molchana-kupaly-pesnya-no-1 |url-status=dead }}</ref><ref>https://amp.kp.by/daily/27002.5/4063936/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190805144151/https://amp.kp.by/daily/27002.5/4063936/ |date=5 жніўня 2019 }}</ref><ref>https://www.sb.by/articles/uvazhayte-avtora-gospoda-khoroshie.html</ref>. * Альбомы і сінглы Алега Молчана і Ірыны Відавай прадстаўлены на ўсіх вядучых лічбавых пляцоўках<ref>https://itunes.apple.com/ru/artist/ирина-видова/563959589 </ref> ITunes, AOL, Rhapsody, Amazon, Napster, MusicNet, BuyMusic, Beatport) кампаніяй CD Baby<ref>https://store.cdbaby.com/Artist/IrinaVidova {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718144954/https://store.cdbaby.com/Artist/IrinaVidova |date=18 ліпеня 2018 }}</ref> (ЗША). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Молчан Алег Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Песняры]] n632qyo3xb8y9728m1y6mh6ft105un5 5170306 5170303 2026-07-24T12:19:09Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5170306 wikitext text/x-wiki {{Вікіфікацыя}} {{Фарматаванне|месцамі стыль проста патачны, а гэта энцыклапедыя}} {{Музыкант | Імя = Алег Молчан | Выява = | Поўнае імя = Алег Уладзіміравіч Молчан | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна = [[СССР]] → [[Беларусь]] | Прафесіі = | Інструменты = раяль, электрапіяніна, сінтэзатар і іншыя клавішныя | Жанры = джаз, эстрада, поп, фолк-поп, інструментальная, акадэмічная, харавая музыка }} '''Алег Уладзіміравіч Молчан''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі кампазітар, піяніст, прадзюсар, грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 красавіка 1965 года ў [[Мінск]]у ў сям’і прафесійнага музыкі. У 1983 годзе скончыў [[Рэспубліканская гімназія-каледж пры Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі|сярэднюю спецыяльную музычную школу пры Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі]] (ССМШ) па класе харавога дырыжыравання. У школе спяваў у хоры хлопчыкаў пад кіраўніцтвам Ігара Жураўленкі, у складе якога выступаў на розных прэстыжных пляцоўках: [[Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь|Вялікі тэатр оперы і балета Беларусі]], Домскі сабор, [[Эрмітаж]], харавыя фестывалі ў [[Тарту]]<ref name="cult">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://hor.by/personas/molgan-ov/|title=Молчан Олег Владимирович {{!}} ХОР.by|last=HOR.by|date=2021-02-24|access-date=2026-07-24}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20190000000000*/https://naviny.by/rubrics/culture/2015/04/10/ic_articles_117_188651|title=Олег Молчан. 50 звучных лет|website=naviny.by|date=2015-04-10|access-date=2026-07-24}}</ref>. У восем гадоў дэбютаваў як кампазітар — напісаў і сыграў невялікую п’еску. Кумірамі школьніка былі кампазітары [[Яўген Глебаў]], [[Райманд Паўлс]], [[Куінсі Джонс]], піяніст [[Оскар Пітэрсан]], група [[Queen]]. Пасля заканчэння ССМШ супрацоўнічаў з рознымі музычнымі калектывамі і граў сольныя праграмы. У 1983 годзе працаваў у рэстаране «Юбілейны» ў Мінску спачатку ў канцэртнай праграме ў якасці піяніста, потым — у ансамблі<ref name="cult"/><ref name=":0" />. У 1985—1987 гадах праходзіў тэрміновую ваенную службу ў ансамблі песні і танца Белпалка (цяпер — [[Узорна-паказальны аркестр унутраных войскаў МУС Беларусі]]). У складзе гэтага калектыву ўдзельнічаў у канцэртах у [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|30-кіламетровай зоне Чарнобыльскай АЭС]]. У войску напісаны харавы цыкл на вершы Янкі Купалы «Я нясу вам дар» (выканаўца — [[Акадэмічны хор Белтэлерадыёкампаніі]]<ref>{{Cite web |url=https://philharmonic.by/ru/concert/akademicheskiy-hor-nacionalnoy-gosudarstvennoy-teleradiokompanii-respubliki-belarus |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718144832/https://philharmonic.by/ru/concert/akademicheskiy-hor-nacionalnoy-gosudarstvennoy-teleradiokompanii-respubliki-belarus |url-status=dead }}</ref>, дырыжор А. Саўрыцкі; Дзяржаўная акадэмічная капэла імя Р. Шырмы п/к Л. Яфімавай; Мінскі камерны хор п/к Н. Міхайлавай).<ref>{{Cite web |url=http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/%D0%90.%D0%9C%D0%BE%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%BD-%D0%94%D0%B7%D0%B2%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%96.pdf |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719232133/http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/%D0%90.%D0%9C%D0%BE%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%BD-%D0%94%D0%B7%D0%B2%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%96.pdf |archivedate=19 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/O_Molchan_U_zyalyonym_sadochku.pdf |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180718144849/http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/O_Molchan_U_zyalyonym_sadochku.pdf |archivedate=18 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэмабілізацыі працаваў у Белдзяржфілармоніі кіраўніком вакальна-інструментальнага ансамбля «Асарці», паралельна займаўся аранжыроўкамі твораў і кампазітарскай дзейнасцю. У гэты перыяд у выдавецтве «Мастацтва» выйшлі яго першыя нотныя творы — «Рэгтайм», «Накцюрн» і «Чыпаліна». З 1987 года актыўна супрацоўнічаў як аўтар і аранжыроўшчык з вядучымі калектывамі і артыстамі. У прыватнасці, для аркестра пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Фінберг|Міхаіла Фінберга]] сумесна з паэтэсай Валянцінай Аколавай стварыў песенны цыкл «На рацэ Прыманцы». З 1989 года па запрашэнні [[народны артыст СССР|народнага артыста СССР]] [[Уладзімір Мулявін|Уладзіміра Мулявіна]] працаваў ў ансамблі «[[Песняры]]» ў якасці піяніста, аранжыроўшчыка і кампазітара, а ў 1997 годзе прызначаны на пасаду музычнага кіраўніка калектыву (раней такой пасады ў штаце ансамбля не існавала)<ref name="cult"/><ref name=":0" />. У 1991 годзе паступіў у [[Беларуская дзяржаўная кансерваторыя|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]] на спецыяльнасць «Кампазіцыя». Памёр 26 кастрычніка 2019 года ў Жэневе<ref>{{Cite web|url=https://aif.by/timefree/culture-news/muzyka_i_lyubov_chem_zapomnilsya_kompozitor_oleg_molchan|title=Музыка и любовь. Чем запомнился композитор Олег Молчан?|first=Юлия|last=Тельтевская|website=aif.by|date=2019-10-29|access-date=2026-07-23}}</ref>. Пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. == Творчая дзейнасць == Дэбютам Алега Молчана ў «Песнярах» стала праграма «Ave sole, альбо Слова Скарыны»<ref>https://youtube.com/watch?v=oRB86t0cusE</ref>. Менавіта яе знакаміты ансамбль не проста ўзяў у рэпертуар, а выканаў на канцэрце да свайго 20-гадовага юбілею. Гэтая праграма была адзначана і на рэспубліканскім конкурсе кампазітараў да 500-годдзя Францыска Скарыны: Алег Молчан быў уганараваны званнем лаўрэата ў намінацыі «Буйная форма». Алег Молчан унёс вялікі ўклад у стварэнне рэпертуару<ref>http://rusradio.by/index.php?option=com_content&task=view&id=340 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718144825/http://rusradio.by/index.php?option=com_content&task=view&id=340 |date=18 ліпеня 2018 }}</ref> ВІА «Песняры» — гэта і яго аўтарскія<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CBqIg8gg5Qw|title=Олег Молчан - Христос воскрес - исп. В.Мулявин, Песняры|last=OVM TV|date=2015-03-30|access-date=2026-07-23}} </ref> песні, і аранжыроўкі твораў Уладзіміра Мулявіна. Адзін з самых значных творчых праектаў «песняроўскага» перыяду Алега Молчана — праграма «Вянок». Працуючы над гэтай праграмай, Алегу Молчану давялося рабіць выбар: навучанне ў кансерваторыі або «Песняры». Як прызнаўся сам кампазітар, тады не было нават часу пахадайнічаць пра акадэмічны адпачынак, і з кансерваторыяй прыйшлося развітацца. У 1994 годзе «Песняры» шырока адзначылі 25-годдзе калектыву. Да юбілейнай праграмы «Голас душы» Алег Молчан рабіў аранжыроўкі, таксама прагучалі і яго аўтарскія творы: «Обманите меня»<ref>https://youtube.com/watch?v=jIa---pPzwU </ref>, «Кума»<ref>https://youtube.com/watch?v=CBqIg8gg5Qw </ref>, «Хрыстос уваскрос», «Малітва», новая версія<ref>https://youtube.com/watch?v=rwiDWd1StHs </ref> «Купалінкі» a cappella. У 1996 годзе Алег Молчан сумесна з Уладзімірам Мулявіным працуе над стварэннем праграмы «Казацкая вольнасць», у якую ўвайшлі яго песенныя кампазіцыі на вершы Уладзіміра Някляева («Гуляй, казак»<ref>https://youtube.com/watch?v=pdrvzL4ACnM</ref>, «Ой, вы други»<ref>https://youtube.com/watch?v=sGKDC9XvcRM</ref> і апрацоўкі народных песень («Распрягайте, хлопцы, коней»). Алег Молчан прымаў удзел у запісе юбілейнага дыску «Песняроў» (1994)<ref>http://vma-pesnyary.com/discograph/cd.php</ref> на студыі Polygram (Галандыя) у якасці піяніста, кампазітара і аранжыроўшчыка. Многія песні, напісаныя Алегам Молчанам у «Песнярах», ужо належаць да сучаснай песеннай класікі. Маладыя артысты ўключаюць іх у свой рэпертуар і перамагаюць з імі на прэстыжных музычных конкурсах. Вяршыняй творчасці Алега Молчана ў «Песнярах» лічыцца песня на вершы Янкі Купалы «Малітва»<ref>https://youtube.com/watch?v=s_MFnZXICTQ</ref>, якую ўзяў у свой рэпертуар Уладзімір Мулявін. Фактычна з першага выканання публіка ўспрыняла яе як духоўны гімн Беларусі. Пасля смерці першага выканаўцы кампазітар стварыў некалькі версій «Малітвы». Твор неаднаразова гучаў у канцэртах да Дня незалежнасці Рэспублікі Беларусь (выканаўцы: Аляксандр Ціхановіч, Ядзвіга Паплаўская, Ірына Відава, вакальны гурт «Чысты голас», Алёна Ланская); падчас урачыстай цырымоніі «Малітва за Беларусь»<ref>https://youtube.com/watch?v=6tV_Efvw4nk</ref> з удзелам прэзідэнта і кіраўнікоў усіх канфесій у Храме-помніку Усіх Святых; на аўтарскіх канцэртах Алега Молчана ў Палацы Рэспублікі і на Нацыянальным фестывалі<ref>https://youtube.com/watch?v=sZ3VmdtPHGM</ref> беларускай песні і паэзіі ў Маладзечне. Алег Молчан напісаў харавую партытуру «Малітвы» для архіерэйскага хору Мінскага Свята-Духава кафедральнага сабора<ref>https://www.youtube.com/watch?v=4k2UpguabU0</ref> (рэгент Віталь Сабалеўскі), прэм’ернае выкананне якой адбылося на ХХVII Маскоўскім Велікодным фестывалі ў 2018 годзе. У 2000 годзе Алег Молчан звольніўся з «Песняроў» і стварыў студыю гуказапісу пры Беларускім саюзе кампазітараў. Вядомая прымаўка «Таленавіты чалавек таленавіты ва ўсім» ў поўнай меры адносіцца да Алега Молчана. У 2001 годзе ён быў запрошаны ў Дзяржаўны камітэт па справах моладзі на пасаду начальніка ўпраўлення па працы з творчай моладдзю ў РУП «Ювентус». Тут ён бліскуча спраўляўся з пастаўленымі задачамі і на высокім узроўні праводзіў шматлікія творчыя мерапрыемствы, у тым ліку фэстываль «За Саюз» у якасці мастацкага кіраўніка. З 1994 года Алег Молчан цесна супрацоўнічаў у якасці кампазітара і музычнага прадзюсара са спявачкай Ірынай Відавай<ref>{{Cite web|url=https://ozhizn.by/blog/intervyu-artura-mekhtieva/440-irina-vidova-chuvstvuyu-sebya-schastlivoj-zhenshchinoj.html|title=Ирина Видова: «Чувствую себя счастливой женщиной»|website=ozhizn.by|access-date=2026-07-23}}</ref>. Гэты тандэм раскрыў яшчэ адну яркую грань таленту кампазітара: яго «модныя» песні сталі сапраўднымі хітамі і знаходзяцца ў гарачай ратацыі вядучых радыёстанцый. У 2006 годзе Ірына Відава з песняй «Думала» стала лаўрэатам радыёпрэміі «Залатое вуха»<ref>{{Cite web |url=https://news.tut.by/culture/65849.html |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=21 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721151038/https://news.tut.by/culture/65849.html |url-status=dead }}</ref>, а ў 2011 годзе з песняй «У апошні раз» атрымала прыз глядацкіх сімпатый Нацыянальнай музычнай прэміі ў галіне эстрады<ref>https://www.sb.by/articles/natsionalnoy-muzykalnoy-premii-v-nominatsii-priz-zritelskikh-simpatiy-udostoena-irina-vidova.html </ref>. Абедзве песні напісаў Алег Молчан на словы Ірыны Відавай. Брэнд «Песняры», створаны Уладзімірам Мулявіным, настолькі магутны, што па вялікім рахунку нікому з музыкаў гэтага калектыву не ўдалося зрабіць кар’еру па-за межамі ансамбля. Нікому, акрамя Алега Молчана. Яго таленту і бязмежных здольнасцяў хапае для таго, каб ісці наперад, а не ехаць у карэце мінулага, няхай і самай лепшай. Новыя песні Алега Молчана гучаць зусім не «па-песняроўску», але, як і калісьці, становяцца хітамі ў дзень прэм’еры. Так было з кампазіцыямі «Родныя песні»<ref>https://youtube.com/watch?v=d7mG_4JmFC8 </ref>, «Дзве таполі»<ref>https://youtube.com/watch?v=tE9XraO11fQ </ref>, «Песня мая»<ref>https://youtube.com/watch?v=TmVd6T9ji2Q </ref> на вершы Янкі Купалы, «Карабель маёй краіны»<ref>https://youtube.com/watch?v=iqDkrI5K2e4</ref> на вершы Алеся Ліпая. У адным з інтэрв’ю Алег Молчан паабяцаў шмат новых песен на вершы нашых класікаў і сучаснікаў.<ref>{{Cite web|lang=zh-hant|url=https://philharmonic.by/zh/concert/avtorskiy-koncert-kompozitora-olega-molchana|title=Авторский концерт композитора Олега Молчана|website=Белорусская государственная филармония|access-date=2026-07-23}} </ref>. Алег Молчан складаў музыку для тэатра<ref>{{Cite web |url=https://www.rustheatre.by/repert/spektakl/47-show.html |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718144938/https://www.rustheatre.by/repert/spektakl/47-show.html |url-status=dead }}</ref>, паспяхова працуе ў сегменце камерцыйнай музыкі:піша застаўкі для радыё і тэлебачання<ref>http://director.by/home/sobytiya-delovoj-zhizni/5617-osobennosti-natsionalnogo-shou-biznesa </ref>. («Рускае радыё», «[[Радыус-FM]]»), у тым ліку замежнага; музычную рэкламу («5 элемент», «Белшына»<ref>{{Cite web |url=http://excellent.by/wemake/video/Belchina |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718145016/http://excellent.by/wemake/video/Belchina |url-status=dead }}</ref>); гімны карпарацый («Белтэлекам»)<ref>https://beltelecom.by/gimn-rup-beltelekom {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180725012743/http://beltelecom.by/gimn-rup-beltelekom |date=25 ліпеня 2018 }}</ref>). Алег Молчан — актыўна працуючы кампазітар, і што важна, яго песні запатрабаваныя ў выканаўцаў. Менавіта таму ён адзін з нямногіх беларускіх кампазітараў, у творчым багажы якога чатыры аўтарскія канцэрты з удзелам папулярных артыстаў эстрады: 2008 год — «Родныя песнi»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HicXB4pGQ88|title=Ирина Видова и Олег Молчан - Liebe Love L'amour|last=OVM TV|date=2015-07-13|access-date=2026-07-23}} </ref> ў Белдзяржфілармоніі; 2010 год — да 25-годдзя<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8OIpzRILPxU|title=Олег Молчан - Маладым на вяселлi|last=OVM TV|date=2014-01-12|access-date=2026-07-23}} </ref> творчай дзейнасці «Алег Молчан збірае сяброў»<ref> https://www.sb.by/articles/est-muzyka-dlya-nog-a-est-dlya-dushi.html </ref> ў Палацы Рэспублікі; 2015 год — юбілейны аўтарскі канцэрт «Песня мая» на фестывалі беларускай песні і паэзіі ў Маладзечна<ref>http://www.ctv.by/oleg-molchan-kompozitor-muzykalnyy-prodyuser-ne-mozhet-byt-lyogkoy-sudby-u-tvorcheskogo-cheloveka {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718174459/http://www.ctv.by/oleg-molchan-kompozitor-muzykalnyy-prodyuser-ne-mozhet-byt-lyogkoy-sudby-u-tvorcheskogo-cheloveka |date=18 ліпеня 2018 }}</ref>; 2016 год — «Малітва» ў Белдзяржфілармоніі<ref>http://www.belta.by/culture/view/oleg-molchan-prezentuet-programmu-molitva-na-stihi-janki-kupaly-185151-2016/ </ref>. == Найбольш папулярныя творы == === Песні === {| class="wikitable" |- ! Назва песні на мове арыгіналу !! Аўтар тэкстаў !! Выканаўцы |- | «Малітва» || Янка Купала || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Леанід Барткевіч, Анатоль Кашапараў, Вадзім Касенка, Аляксандр Ціхановіч і Ядвіга Паплаўская, Ірына Відава, вакальны гурт «Чысты голас»; Архірэйскі хор Свята-Духава кафедральнага сабора |- | «Милая женщина» || Уладзімір Някляеў || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін, Андрэй Усанаў |- | «Обманите меня» || Максіміліян Валошын || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Аляксандр Ціхановіч і Ядвіга Паплаўская; Ірына Відава |- | «Кума» || Народная || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Якаў Навуменка; Анатоль Кашапараў |- | «Христос воскрес» || Дзмітрый Меражкоўскі || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін |- | «Маргарыта» || Аляксандр Лягчылаў || БДА «Песняры», Андрэй Усанаў, Акiм Тышко |- | «Стася» || Язэп Пушча || [[Беларускі дзяржаўны ансамбль «Песняры»|БДА «Песняры»]] |- | «Юность» («Когда мы были юны») || Юрый Рыбчынскі || БДА «Песняры», Леанід Барткевіч, Вадзім Касенка, Анатоль Кашапараў |- | «Чужая» («Светит полная луна») || Iрына Вiдава || Iрына Вiдава |- | «Гуляй, казак!» || Уладзімір Някляеў || БДА «Песняры», Якаў Навуменка; гурт «Бацька атаман», Акім Тышко, Iрына Вiдава |- | «Рождественская колыбельная» || Невядомы польскі аўтар XIX стагоддзя || БДА «Песняры», Дзяржаўны камерны хор Белаурсі |- | «Любовь сказала да» || Ірына Відава, К.Бальмант || Ірына Відава |- | «Liebe Love L’amour» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Думала» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Парус» («Влюбленные глаза») || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Максидрайв» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Лунные танцы» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «С Рождеством и Новым годом» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Самба листопад» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Тают чувства» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Талисман» || Ірына Відава || Ядвіга Паплаўская і Аляксандр Ціхановіч; Ірына Відава і Алег Молчан |- | «Заветная» || Ірына Відава || Мікалай Скорыкаў |- | «Август» || Леанід Прончак || Мікалай Скорыкаў |- | «Ты мяне любiш» || Максім Танк || БДА «Песняры» |- | «Гаснут звезды» || Ірына Відава || група «By City» |- | «Шумiць шумненька гаёк» || Янка Купала || група «By City» |- | «Песня мая» || Янка Купала || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Родныя песнi» || Янка Купала || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Красавица влюбится» || Ірына Відава || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Карабель маей краіны» || Алесь Ліпай || Ірына Відава |- | «Раманс да N» || Янка Купала || Леанід Барткевіч, Акiм Тышко |- | «Кружева сирени» || Ірына Відава || Павел Сакалоў |- | «Белая церковь» || Аляксандр Лягчылаў || Алег Сямёнаў, Акiм Тышко |- | «Все для тебя» || Ірына Відава || Вадзім Касенка |- | «Ты прыйдзi» || Янка Купала || Вадзім Касенка |- | «Дзве таполi» || Янка Купала || Ірына Відава, Акім Тышко |} === Аранжыроўкі i aпрацоўкі === * «Лявоніха» два варыянты (У.Мулявін, апрацоўка А.Молчан, М.Багдановіч) * Праграма «Вянок» цалкам (У.Мулявін, М.Багдановіч) * Слуцкiя ткачыхi (У.Мулявін, апрацоўка А.Молчан, М.Багдановіч) * «Паляна» (І. Лучанок, А. Барскі) * «Чырвоная ружа» (У. Мулявін, апрацоўка А.Молчан, сл. нар.) * «Касіў Васiль сена» (нар. песня, апрацоўка А.Молчан) * «Дорогой длинною» (Б.Фамін, К.Падрэўскі) * Праграма «Голас душы» (муз. У Мулявін і А.Молчан) * «Каля млына» (У.Мулявін, сл. нар.) * «Золотая осень» (Я.Глебаў, А.Лягчылаў) * «Ой, сад-вiнаград» (нар.песня) * «Ты ж мяне падманула» (нар. песня) * «Распрягайце, хлопцы, коней» (нар. песня) * «Купалінка» варыяант a capella (муз. У. Тэраўскі, сл. народныя) * «Бывайце здаровы» (муз. І. Любана, сл. А. Русака) і іншыя, а таксама ўсе ўласныя аўтарскія творы. === Музыка для тэатра === Спектакль «Ніначка», пастаноўка Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя М. Горкага === Харавая творчасць === * Цыкл «Я нясу вам дар» (сл. Я. Купалы) * Gloria * Купалінка (харавая апрацоўка) * Родныя песні * Малітва == Дыскаграфія == * 1994 г. «Pesnyary 25 years», Wisseloord Studios, The Netherlands (11. «Кума», 14. «Обманите меня») * 1999 г. «Все очень хорошо» Ірына Відава, альбом, «Пан-рэкордз» (1-9) * 1999 г. «Красное танго. Песни на стихи А. Легчилова», «Тон — рэкордз» («Найди себя») * 2001 г. «Мешок с хитами 6»: русский хит", зборнік, «Свет відэа» (18. «Улетай, душа») * 2001 г. «Песняры 2001», «Каўчэг», «Уральскі электронны завод» (17. «Малітва») * 2003 г. «Хит Мейкер 4» зборнік, Biz enterprises, «Маналіт» (12. «Мы не чужие») * 2003 г. «Хит Мейкер» зборнік, (рэліз 29.7.2003), Biz enterprises, «Маналіт» (13. «Поцелуи») * 2003 г. «Молодость моя…» альбом ансамбля «Песняры», «Саюз» (17. «Малітва») * 2004 г. «Любовь+ Хит FM» зборнік, Biz enterprises, «Маналіт» (15. «Любовь сказала да») * 2004 г. «35 и 5» «Беларускія песняры», фірма грамзапісу «Нікіцін» (3. «Рождественская колыбельная», 5. «Стася», 9. «У высокім небе», 12. «Селезень», 14. «Маргарыта») * 2004 г. «Белорусский альбом» Валерый Дайнэка, ТАА «БП» (7. «Маргарыта», 13. «Стася», 15. «Маргарыта-2», 16. «У высокім небе») * 2005 г. «Песня года Беларуси, ч.2», зборнік, «Праспект» (2. «Не нужны слова») * 2005 г. «Минск-Москва» Валерый Дайнэка, ТАА «БП» (12. «У высокім небе») * 2005 г. «Когда мы были юны» Игар Пеня, ТАА «БП», (1. «Юность» («Когда мы были юны»), 6. «Чужая», 15. «Гуляй, казак») * 2006 г. «Любовь сказала Да» Ірына Відава, альбом, Vigma (1-12) * 2006 г. Зборнік «Мое сердце — твое…» MSH Records, Расія (3. «Не нужны слова», 11. «Любовь сказала Да») * 2006 г. «Лучшее, ч. 2» «Беларускія песняры» «Праспект» («Маргарыта») * 2006 г. «Лучшее, ч.3» «Беларускія песняры» «Праспект» (7. «Рождественская колыбельная») * 2006 г. «Голос души ч.1» Уладзімір Мулявін, Vigma (1. «Христос воскрес», 7. «Кума», 11. «Малітва») * 2009 г. «IV» Ірына Відава, альбом, «Грыол» Vigma" (1-10) * 2010 г. «Песняры. Песни Олега Молчана», альбом, Vigma (1-17) * 2011 г. «Национальная музыкальная премия» («В последний раз»), Vigma * 2013 г. «Любовь сказала Да» Ірына Відава, альбом CD Baby (США) * 2013 г. «IV» Ірына Відава, альбом, CD Baby (США) * 2013 г. «В последний раз» Ірына Відава, сінгл, CD Baby (США) * 2013 г. Liebe Love L’amour, Ірына Відава, сінгл , CD Baby (США) * 2014 г. «Падая в небо» Ірына Відава, сінгл, CD Baby (США) == Грамадская дзейнасць == Алег Молчан вёў актыўную грамадскую дзейнасць у галіне абароны аўтарскага права і быў абраны старшынёй аўтарскага савета пры Нацыянальным цэнтры інтэлектуальнай уласнасці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/27067.4/4135476/|title=«Зачастую ценой собственного здоровья». Белорусского композитора наградили за отстаивание авторского права Читайте на WWW.KP.RU: https://www.kp.ru/daily/27067.4/4135476/|first=Сергей|last=Трефилов|website=Комсомольская правда|date=2019-11-12|publisher=ИД Комсомольская правда|access-date=2026-07-23}}</ref>. У 2018 годзе Алег Молчан быў абраны прэзідэнтам Еўразійскай канфедэрацыі таварыстваў праваўладальнікаў<ref>[http://zviazda.by/be/news/20180707/1530955466-aleg-molchan-uznachaliu-kanfederacyyu-pravauladalnikau-eaes Алег Молчан узначаліў канфедэрацыю праваўладальнікаў ЕАЭС]</ref>. == Памяць == 26 кастрычніка 2020 года ў Мінску адбылося адкрыццё мемарыяльнай дошкі на доме 20 па вуліцы Ракаўскай, у якім прайшлі дзіцячыя гады кампазітара. «Часцей за ўсё мемарыяльная дошка ўстанаўліваецца на доме, у якім чалавек жыў апошнія гады, — сказала ўдава кампазітара Ірына Відава. — Але я падумала, што значна слушней мемарыяльная дошка будзе на доме, у якім Алег нарадзіўся. Менавіта тут быў закладзены падмурак яго характару». Ідэю Ірыны Відавай увасобілі ў бронзе скульптару Вольга Нячай і Сяргей Аганаў.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=http://uk.minsk.gov.by/|title=Мемориальную доску композитору Олегу Молчану открыли в Минске|last=guiradm|website=Управление культуры Мингорисполкома|access-date=2026-07-24}}</ref> Гэты ж творчы тандэм працаваў над стварэннем надмагільнага помніка кампазітару на Усходніх могілках, адкрыццё якога адбылося 11 мая 2021 года.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.sb.by/articles/pamyatnik-muzykalnomu-rukovoditelyu-pesnyarov-kompozitoru-olegu-molchanu-otkrylsya-na-vostochnom-kla.html|title=Памятник музыкальному руководителю «Песняров» композитору Олегу Молчану открылся на Восточном кладбище Минска|website=news.sb.by|date=2021-05-11|access-date=2026-07-24}}</ref> 26 кастрычніка 2021 года ў Мінску з’явіўся новы ўнікальны аб’ект — музычная лаўка Алега Молчана. Вытанчаная лаўка, выкананая мастаком па метале Марыяй Тарлецкай, устаноўлена на вуліцы Ракаўскай каля дома 20, наўпрост пад вокнамі кватэры, у якой прайшлі раннія дзіцячыя гады Алега Молчана. Прысеўшы на лаўку, мінчане і госці беларускай сталіцы могуць паслухаць міні-канцэрт з самых папулярных песень Алега Молчана.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://minsknews.by/v-minske-poyavilas-muzykalnaya-skamya-gde-ona-nahoditsya-i-kakie-melodii-mozhno-poslushat/|title=В Минск появилась музыкальная скамья. Где она находится|date=2021-10-26|access-date=2026-07-24}}</ref> Выдавецтва «Кампазітар — Санкт-Пецярбург» выпусціла ў свет восем сшыткаў з творамі Молчана. Дзявяты зборнік «Алег Молчан. Малітва», які выйшаў у выдавацтве «Каўчэг» — працяг традыцыі, распачатай удавой кампазітара Ірынай Відавай-Молчан, па захаванні творчай спадчыны мужа.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/muzyka-bez-granits33.html|title=Олег Молчан - имя, которое не забыто в музыкальной культуре Беларуси|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2022-04-17|access-date=2026-07-24}}</ref> 60-гадовы юбілей кампазітара быў адзначаны грандыёзным канцэртам з удзелам зорак беларускай і расійскай эстарады.<ref>{{Cite web|url=https://aif.by/timefree/stars/v_god_60-letiya_olega_molchana_mozhno_uslyshat_novye_pesni_maestro|title=В год 60-летия Олега Молчана можно услышать новые песни маэстро|website=aif.by|date=2026-04-09|access-date=2026-07-24}}</ref> == Цікавыя факты == * Алег Молчан не любіў ездзіць на гастролі. Акрамя ўдзелу ў канцэртах, ён пісаў новую музыку, рабіў аранжыроўкі, праводзіў рэпетыцыі з калектывам, таму большую частку сваёй дзейнасці перанёс у студыю. * Да 25-годдзя незалежнасці краіны кампазітарам Алегам Молчанам па замове Міністэрства культуры была створана песня «Беларусь» <ref>https://youtube.com/watch?v=9ZRcx1qzmQA</ref> на словы Ірыны Відавай, якую выканалі вакальны гурт «Чысты голас», музычная капэла «Санорус», спявачка Ірына Відава і салістка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балету Аксана Волкава. Прэм’ернае выкананне песні адбылося 1 ліпеня 2015 года на ўрачыстым сходзе ў Палацы Рэспублікі, на закрыцці канцэрта майстроў мастацтваў, прысвечанага Дню незалежнасці. * Упершыню за паўвекавую гісторыю міжнароднага фестывалю «Красная гвоздика» ў Маскве звання лаўрэата ўдастоілі спявачку Ірыну Відаву за выкананне песні на беларускай мове «Карабель маёй краіны»<ref>https://youtube.com/watch?v=vs-0glZYfkY</ref> — музыка Алега Молчана, словы Алеся Ліпая. * 17 красавіка 2015 года Алег Молчан поспяхова абараніў свае аўтарскія правы ў Вярхоўным Судзе Рэспублікі Беларусь па справе аб незаконнай перапрацоўцы музычнага твору «Малітва»<ref>https://www.kp.ru/daily/27002.5/4063936/ </ref> <ref>https://www.sb.by/articles/rozhdenie-pesni.html?amp=1</ref><ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/ru/news/20190725/1564051685-malitva-molchana-kupaly-pesnya-no-1 |title=Архіўная копія |access-date=6 жніўня 2019 |archive-date=5 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805144203/http://zviazda.by/ru/news/20190725/1564051685-malitva-molchana-kupaly-pesnya-no-1 |url-status=dead }}</ref><ref>https://amp.kp.by/daily/27002.5/4063936/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190805144151/https://amp.kp.by/daily/27002.5/4063936/ |date=5 жніўня 2019 }}</ref><ref>https://www.sb.by/articles/uvazhayte-avtora-gospoda-khoroshie.html</ref>. * Альбомы і сінглы Алега Молчана і Ірыны Відавай прадстаўлены на ўсіх вядучых лічбавых пляцоўках<ref>https://itunes.apple.com/ru/artist/ирина-видова/563959589 </ref> ITunes, AOL, Rhapsody, Amazon, Napster, MusicNet, BuyMusic, Beatport) кампаніяй CD Baby<ref>https://store.cdbaby.com/Artist/IrinaVidova {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718144954/https://store.cdbaby.com/Artist/IrinaVidova |date=18 ліпеня 2018 }}</ref> (ЗША). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Молчан Алег Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Песняры]] tdwlfdpro87ndmkrcv6w8f9aybqv846 5170308 5170306 2026-07-24T12:22:41Z M.L.Bot 261 па добрым то варта аднавіць зноскі з вэб-архіва, але зрабілі як зрабілі 5170308 wikitext text/x-wiki {{Вікіфікацыя}} {{Фарматаванне|месцамі стыль проста патачны, а гэта энцыклапедыя}} {{Музыкант | Імя = Алег Молчан | Выява = | Поўнае імя = Алег Уладзіміравіч Молчан | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна = [[СССР]] → [[Беларусь]] | Прафесіі = | Інструменты = раяль, электрапіяніна, сінтэзатар і іншыя клавішныя | Жанры = джаз, эстрада, поп, фолк-поп, інструментальная, акадэмічная, харавая музыка }} '''Алег Уладзіміравіч Молчан''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі кампазітар, піяніст, прадзюсар, грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 красавіка 1965 года ў [[Мінск]]у ў сям’і прафесійнага музыкі. У 1983 годзе скончыў [[Рэспубліканская гімназія-каледж пры Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі|сярэднюю спецыяльную музычную школу пры Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі]] (ССМШ) па класе харавога дырыжыравання. У школе спяваў у хоры хлопчыкаў пад кіраўніцтвам Ігара Жураўленкі, у складе якога выступаў на розных прэстыжных пляцоўках: [[Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь|Вялікі тэатр оперы і балета Беларусі]], Домскі сабор, [[Эрмітаж]], харавыя фестывалі ў [[Тарту]]<ref name="cult">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://hor.by/personas/molgan-ov/|title=Молчан Олег Владимирович {{!}} ХОР.by|last=HOR.by|date=2021-02-24|access-date=2026-07-24}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20190000000000*/https://naviny.by/rubrics/culture/2015/04/10/ic_articles_117_188651|title=Олег Молчан. 50 звучных лет|website=naviny.by|date=2015-04-10|access-date=2026-07-24}}</ref>. У восем гадоў дэбютаваў як кампазітар — напісаў і сыграў невялікую п’еску. Кумірамі школьніка былі кампазітары [[Яўген Глебаў]], [[Райманд Паўлс]], [[Куінсі Джонс]], піяніст [[Оскар Пітэрсан]], група [[Queen]]. Пасля заканчэння ССМШ супрацоўнічаў з рознымі музычнымі калектывамі і граў сольныя праграмы. У 1983 годзе працаваў у рэстаране «Юбілейны» ў Мінску спачатку ў канцэртнай праграме ў якасці піяніста, потым — у ансамблі<ref name="cult"/><ref name=":0" />. У 1985—1987 гадах праходзіў тэрміновую ваенную службу ў ансамблі песні і танца Белпалка (цяпер — [[Узорна-паказальны аркестр унутраных войскаў МУС Беларусі]]). У складзе гэтага калектыву ўдзельнічаў у канцэртах у [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|30-кіламетровай зоне Чарнобыльскай АЭС]]. У войску напісаны харавы цыкл на вершы Янкі Купалы «Я нясу вам дар» (выканаўца — [[Акадэмічны хор Белтэлерадыёкампаніі]]<ref>{{Cite web |url=https://philharmonic.by/ru/concert/akademicheskiy-hor-nacionalnoy-gosudarstvennoy-teleradiokompanii-respubliki-belarus |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718144832/https://philharmonic.by/ru/concert/akademicheskiy-hor-nacionalnoy-gosudarstvennoy-teleradiokompanii-respubliki-belarus |url-status=dead }}</ref>, дырыжор А. Саўрыцкі; Дзяржаўная акадэмічная капэла імя Р. Шырмы п/к Л. Яфімавай; Мінскі камерны хор п/к Н. Міхайлавай).<ref>{{Cite web |url=http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/%D0%90.%D0%9C%D0%BE%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%BD-%D0%94%D0%B7%D0%B2%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%96.pdf |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719232133/http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/%D0%90.%D0%9C%D0%BE%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%BD-%D0%94%D0%B7%D0%B2%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%96.pdf |archivedate=19 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/O_Molchan_U_zyalyonym_sadochku.pdf |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180718144849/http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/O_Molchan_U_zyalyonym_sadochku.pdf |archivedate=18 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэмабілізацыі працаваў у Белдзяржфілармоніі кіраўніком вакальна-інструментальнага ансамбля «Асарці», паралельна займаўся аранжыроўкамі твораў і кампазітарскай дзейнасцю. У гэты перыяд у выдавецтве «Мастацтва» выйшлі яго першыя нотныя творы — «Рэгтайм», «Накцюрн» і «Чыпаліна». З 1987 года актыўна супрацоўнічаў як аўтар і аранжыроўшчык з вядучымі калектывамі і артыстамі. У прыватнасці, для аркестра пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Фінберг|Міхаіла Фінберга]] сумесна з паэтэсай Валянцінай Аколавай стварыў песенны цыкл «На рацэ Прыманцы». З 1989 года па запрашэнні [[народны артыст СССР|народнага артыста СССР]] [[Уладзімір Мулявін|Уладзіміра Мулявіна]] працаваў ў ансамблі «[[Песняры]]» ў якасці піяніста, аранжыроўшчыка і кампазітара, а ў 1997 годзе прызначаны на пасаду музычнага кіраўніка калектыву (раней такой пасады ў штаце ансамбля не існавала)<ref name="cult"/><ref name=":0" />. У 1991 годзе паступіў у [[Беларуская дзяржаўная кансерваторыя|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]] на спецыяльнасць «Кампазіцыя». Памёр 26 кастрычніка 2019 года ў Жэневе<ref>{{Cite web|url=https://aif.by/timefree/culture-news/muzyka_i_lyubov_chem_zapomnilsya_kompozitor_oleg_molchan|title=Музыка и любовь. Чем запомнился композитор Олег Молчан?|first=Юлия|last=Тельтевская|website=aif.by|date=2019-10-29|access-date=2026-07-23}}</ref>. Пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. == Творчая дзейнасць == Дэбютам Алега Молчана ў «Песнярах» стала праграма «Ave sole, альбо Слова Скарыны»<ref>https://youtube.com/watch?v=oRB86t0cusE</ref>. Менавіта яе знакаміты ансамбль не проста ўзяў у рэпертуар, а выканаў на канцэрце да свайго 20-гадовага юбілею. Гэтая праграма была адзначана і на рэспубліканскім конкурсе кампазітараў да 500-годдзя Францыска Скарыны: Алег Молчан быў уганараваны званнем лаўрэата ў намінацыі «Буйная форма». Алег Молчан унёс вялікі ўклад у стварэнне рэпертуару<ref>http://rusradio.by/index.php?option=com_content&task=view&id=340 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718144825/http://rusradio.by/index.php?option=com_content&task=view&id=340 |date=18 ліпеня 2018 }}</ref> ВІА «Песняры» — гэта і яго аўтарскія<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CBqIg8gg5Qw|title=Олег Молчан - Христос воскрес - исп. В.Мулявин, Песняры|last=OVM TV|date=2015-03-30|access-date=2026-07-23}} </ref> песні, і аранжыроўкі твораў Уладзіміра Мулявіна. Адзін з самых значных творчых праектаў «песняроўскага» перыяду Алега Молчана — праграма «Вянок». Працуючы над гэтай праграмай, Алегу Молчану давялося рабіць выбар: навучанне ў кансерваторыі або «Песняры». Як прызнаўся сам кампазітар, тады не было нават часу пахадайнічаць пра акадэмічны адпачынак, і з кансерваторыяй прыйшлося развітацца. У 1994 годзе «Песняры» шырока адзначылі 25-годдзе калектыву. Да юбілейнай праграмы «Голас душы» Алег Молчан рабіў аранжыроўкі, таксама прагучалі і яго аўтарскія творы: «Обманите меня»<ref>https://youtube.com/watch?v=jIa---pPzwU </ref>, «Кума»<ref>https://youtube.com/watch?v=CBqIg8gg5Qw </ref>, «Хрыстос уваскрос», «Малітва», новая версія<ref>https://youtube.com/watch?v=rwiDWd1StHs </ref> «Купалінкі» a cappella. У 1996 годзе Алег Молчан сумесна з Уладзімірам Мулявіным працуе над стварэннем праграмы «Казацкая вольнасць», у якую ўвайшлі яго песенныя кампазіцыі на вершы Уладзіміра Някляева («Гуляй, казак»<ref>https://youtube.com/watch?v=pdrvzL4ACnM</ref>, «Ой, вы други»<ref>https://youtube.com/watch?v=sGKDC9XvcRM</ref> і апрацоўкі народных песень («Распрягайте, хлопцы, коней»). Алег Молчан прымаў удзел у запісе юбілейнага дыску «Песняроў» (1994)<ref>http://vma-pesnyary.com/discograph/cd.php</ref> на студыі Polygram (Галандыя) у якасці піяніста, кампазітара і аранжыроўшчыка. Многія песні, напісаныя Алегам Молчанам у «Песнярах», ужо належаць да сучаснай песеннай класікі. Маладыя артысты ўключаюць іх у свой рэпертуар і перамагаюць з імі на прэстыжных музычных конкурсах. Вяршыняй творчасці Алега Молчана ў «Песнярах» лічыцца песня на вершы Янкі Купалы «Малітва»<ref>https://youtube.com/watch?v=s_MFnZXICTQ</ref>, якую ўзяў у свой рэпертуар Уладзімір Мулявін. Фактычна з першага выканання публіка ўспрыняла яе як духоўны гімн Беларусі. Пасля смерці першага выканаўцы кампазітар стварыў некалькі версій «Малітвы». Твор неаднаразова гучаў у канцэртах да Дня незалежнасці Рэспублікі Беларусь (выканаўцы: Аляксандр Ціхановіч, Ядзвіга Паплаўская, Ірына Відава, вакальны гурт «Чысты голас», Алёна Ланская); падчас урачыстай цырымоніі «Малітва за Беларусь»<ref>https://youtube.com/watch?v=6tV_Efvw4nk</ref> з удзелам прэзідэнта і кіраўнікоў усіх канфесій у Храме-помніку Усіх Святых; на аўтарскіх канцэртах Алега Молчана ў Палацы Рэспублікі і на Нацыянальным фестывалі<ref>https://youtube.com/watch?v=sZ3VmdtPHGM</ref> беларускай песні і паэзіі ў Маладзечне. Алег Молчан напісаў харавую партытуру «Малітвы» для архіерэйскага хору Мінскага Свята-Духава кафедральнага сабора<ref>https://www.youtube.com/watch?v=4k2UpguabU0</ref> (рэгент Віталь Сабалеўскі), прэм’ернае выкананне якой адбылося на ХХVII Маскоўскім Велікодным фестывалі ў 2018 годзе. У 2000 годзе Алег Молчан звольніўся з «Песняроў» і стварыў студыю гуказапісу пры Беларускім саюзе кампазітараў. Вядомая прымаўка «Таленавіты чалавек таленавіты ва ўсім» ў поўнай меры адносіцца да Алега Молчана. У 2001 годзе ён быў запрошаны ў Дзяржаўны камітэт па справах моладзі на пасаду начальніка ўпраўлення па працы з творчай моладдзю ў РУП «Ювентус». Тут ён бліскуча спраўляўся з пастаўленымі задачамі і на высокім узроўні праводзіў шматлікія творчыя мерапрыемствы, у тым ліку фэстываль «За Саюз» у якасці мастацкага кіраўніка. З 1994 года Алег Молчан цесна супрацоўнічаў у якасці кампазітара і музычнага прадзюсара са спявачкай Ірынай Відавай<ref>{{Cite web|url=https://ozhizn.by/blog/intervyu-artura-mekhtieva/440-irina-vidova-chuvstvuyu-sebya-schastlivoj-zhenshchinoj.html|title=Ирина Видова: «Чувствую себя счастливой женщиной»|website=ozhizn.by|access-date=2026-07-23}}</ref>. Гэты тандэм раскрыў яшчэ адну яркую грань таленту кампазітара: яго «модныя» песні сталі сапраўднымі хітамі і знаходзяцца ў гарачай ратацыі вядучых радыёстанцый. У 2006 годзе Ірына Відава з песняй «Думала» стала лаўрэатам радыёпрэміі «Залатое вуха»<ref>{{Cite web |url=https://news.tut.by/culture/65849.html |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=21 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721151038/https://news.tut.by/culture/65849.html |url-status=dead }}</ref>, а ў 2011 годзе з песняй «У апошні раз» атрымала прыз глядацкіх сімпатый Нацыянальнай музычнай прэміі ў галіне эстрады<ref>https://www.sb.by/articles/natsionalnoy-muzykalnoy-premii-v-nominatsii-priz-zritelskikh-simpatiy-udostoena-irina-vidova.html </ref>. Абедзве песні напісаў Алег Молчан на словы Ірыны Відавай. Брэнд «Песняры», створаны Уладзімірам Мулявіным, настолькі магутны, што па вялікім рахунку нікому з музыкаў гэтага калектыву не ўдалося зрабіць кар’еру па-за межамі ансамбля. Нікому, акрамя Алега Молчана. Яго таленту і бязмежных здольнасцяў хапае для таго, каб ісці наперад, а не ехаць у карэце мінулага, няхай і самай лепшай. Новыя песні Алега Молчана гучаць зусім не «па-песняроўску», але, як і калісьці, становяцца хітамі ў дзень прэм’еры. Так было з кампазіцыямі «Родныя песні»<ref>https://youtube.com/watch?v=d7mG_4JmFC8 </ref>, «Дзве таполі»<ref>https://youtube.com/watch?v=tE9XraO11fQ </ref>, «Песня мая»<ref>https://youtube.com/watch?v=TmVd6T9ji2Q </ref> на вершы Янкі Купалы, «Карабель маёй краіны»<ref>https://youtube.com/watch?v=iqDkrI5K2e4</ref> на вершы Алеся Ліпая. У адным з інтэрв’ю Алег Молчан паабяцаў шмат новых песен на вершы нашых класікаў і сучаснікаў.<ref>{{Cite web|lang=zh-hant|url=https://philharmonic.by/zh/concert/avtorskiy-koncert-kompozitora-olega-molchana|title=Авторский концерт композитора Олега Молчана|website=Белорусская государственная филармония|access-date=2026-07-23}} </ref>. Алег Молчан складаў музыку для тэатра<ref>{{Cite web |url=https://www.rustheatre.by/repert/spektakl/47-show.html |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718144938/https://www.rustheatre.by/repert/spektakl/47-show.html |url-status=dead }}</ref>, паспяхова працуе ў сегменце камерцыйнай музыкі: піша застаўкі для радыё і тэлебачання<ref>http://director.by/home/sobytiya-delovoj-zhizni/5617-osobennosti-natsionalnogo-shou-biznesa </ref>. («Рускае радыё», «[[Радыус-FM]]»), у тым ліку замежнага; музычную рэкламу («5 элемент», «Белшына»<ref>{{Cite web |url=http://excellent.by/wemake/video/Belchina |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718145016/http://excellent.by/wemake/video/Belchina |url-status=dead }}</ref>); гімны карпарацый («Белтэлекам»)<ref>https://beltelecom.by/gimn-rup-beltelekom {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180725012743/http://beltelecom.by/gimn-rup-beltelekom |date=25 ліпеня 2018 }}</ref>). Алег Молчан — актыўна працуючы кампазітар, і што важна, яго песні запатрабаваныя ў выканаўцаў. Менавіта таму ён адзін з нямногіх беларускіх кампазітараў, у творчым багажы якога чатыры аўтарскія канцэрты з удзелам папулярных артыстаў эстрады: 2008 год — «Родныя песнi»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HicXB4pGQ88|title=Ирина Видова и Олег Молчан - Liebe Love L'amour|last=OVM TV|date=2015-07-13|access-date=2026-07-23}} </ref> ў Белдзяржфілармоніі; 2010 год — да 25-годдзя<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8OIpzRILPxU|title=Олег Молчан - Маладым на вяселлi|last=OVM TV|date=2014-01-12|access-date=2026-07-23}} </ref> творчай дзейнасці «Алег Молчан збірае сяброў»<ref> https://www.sb.by/articles/est-muzyka-dlya-nog-a-est-dlya-dushi.html </ref> ў Палацы Рэспублікі; 2015 год — юбілейны аўтарскі канцэрт «Песня мая» на фестывалі беларускай песні і паэзіі ў Маладзечна<ref>http://www.ctv.by/oleg-molchan-kompozitor-muzykalnyy-prodyuser-ne-mozhet-byt-lyogkoy-sudby-u-tvorcheskogo-cheloveka {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718174459/http://www.ctv.by/oleg-molchan-kompozitor-muzykalnyy-prodyuser-ne-mozhet-byt-lyogkoy-sudby-u-tvorcheskogo-cheloveka |date=18 ліпеня 2018 }}</ref>; 2016 год — «Малітва» ў Белдзяржфілармоніі<ref>http://www.belta.by/culture/view/oleg-molchan-prezentuet-programmu-molitva-na-stihi-janki-kupaly-185151-2016/ </ref>. == Найбольш папулярныя творы == === Песні === {| class="wikitable" |- ! Назва песні на мове арыгіналу !! Аўтар тэкстаў !! Выканаўцы |- | «Малітва» || Янка Купала || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Леанід Барткевіч, Анатоль Кашапараў, Вадзім Касенка, Аляксандр Ціхановіч і Ядвіга Паплаўская, Ірына Відава, вакальны гурт «Чысты голас»; Архірэйскі хор Свята-Духава кафедральнага сабора |- | «Милая женщина» || Уладзімір Някляеў || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін, Андрэй Усанаў |- | «Обманите меня» || Максіміліян Валошын || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Аляксандр Ціхановіч і Ядвіга Паплаўская; Ірына Відава |- | «Кума» || Народная || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Якаў Навуменка; Анатоль Кашапараў |- | «Христос воскрес» || Дзмітрый Меражкоўскі || БДА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін |- | «Маргарыта» || Аляксандр Лягчылаў || БДА «Песняры», Андрэй Усанаў, Акiм Тышко |- | «Стася» || Язэп Пушча || [[Беларускі дзяржаўны ансамбль «Песняры»|БДА «Песняры»]] |- | «Юность» («Когда мы были юны») || Юрый Рыбчынскі || БДА «Песняры», Леанід Барткевіч, Вадзім Касенка, Анатоль Кашапараў |- | «Чужая» («Светит полная луна») || Iрына Вiдава || Iрына Вiдава |- | «Гуляй, казак!» || Уладзімір Някляеў || БДА «Песняры», Якаў Навуменка; гурт «Бацька атаман», Акім Тышко, Iрына Вiдава |- | «Рождественская колыбельная» || Невядомы польскі аўтар XIX стагоддзя || БДА «Песняры», Дзяржаўны камерны хор Белаурсі |- | «Любовь сказала да» || Ірына Відава, К.Бальмант || Ірына Відава |- | «Liebe Love L’amour» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Думала» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Парус» («Влюбленные глаза») || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Максидрайв» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Лунные танцы» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «С Рождеством и Новым годом» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Самба листопад» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Тают чувства» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Талисман» || Ірына Відава || Ядвіга Паплаўская і Аляксандр Ціхановіч; Ірына Відава і Алег Молчан |- | «Заветная» || Ірына Відава || Мікалай Скорыкаў |- | «Август» || Леанід Прончак || Мікалай Скорыкаў |- | «Ты мяне любiш» || Максім Танк || БДА «Песняры» |- | «Гаснут звезды» || Ірына Відава || група «By City» |- | «Шумiць шумненька гаёк» || Янка Купала || група «By City» |- | «Песня мая» || Янка Купала || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Родныя песнi» || Янка Купала || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Красавица влюбится» || Ірына Відава || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Карабель маей краіны» || Алесь Ліпай || Ірына Відава |- | «Раманс да N» || Янка Купала || Леанід Барткевіч, Акiм Тышко |- | «Кружева сирени» || Ірына Відава || Павел Сакалоў |- | «Белая церковь» || Аляксандр Лягчылаў || Алег Сямёнаў, Акiм Тышко |- | «Все для тебя» || Ірына Відава || Вадзім Касенка |- | «Ты прыйдзi» || Янка Купала || Вадзім Касенка |- | «Дзве таполi» || Янка Купала || Ірына Відава, Акім Тышко |} === Аранжыроўкі i aпрацоўкі === * «Лявоніха» два варыянты (У.Мулявін, апрацоўка А.Молчан, М.Багдановіч) * Праграма «Вянок» цалкам (У.Мулявін, М.Багдановіч) * Слуцкiя ткачыхi (У.Мулявін, апрацоўка А.Молчан, М.Багдановіч) * «Паляна» (І. Лучанок, А. Барскі) * «Чырвоная ружа» (У. Мулявін, апрацоўка А.Молчан, сл. нар.) * «Касіў Васiль сена» (нар. песня, апрацоўка А.Молчан) * «Дорогой длинною» (Б.Фамін, К.Падрэўскі) * Праграма «Голас душы» (муз. У Мулявін і А.Молчан) * «Каля млына» (У.Мулявін, сл. нар.) * «Золотая осень» (Я.Глебаў, А.Лягчылаў) * «Ой, сад-вiнаград» (нар.песня) * «Ты ж мяне падманула» (нар. песня) * «Распрягайце, хлопцы, коней» (нар. песня) * «Купалінка» варыяант a capella (муз. У. Тэраўскі, сл. народныя) * «Бывайце здаровы» (муз. І. Любана, сл. А. Русака) і іншыя, а таксама ўсе ўласныя аўтарскія творы. === Музыка для тэатра === Спектакль «Ніначка», пастаноўка Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя М. Горкага === Харавая творчасць === * Цыкл «Я нясу вам дар» (сл. Я. Купалы) * Gloria * Купалінка (харавая апрацоўка) * Родныя песні * Малітва == Дыскаграфія == * 1994 г. «Pesnyary 25 years», Wisseloord Studios, The Netherlands (11. «Кума», 14. «Обманите меня») * 1999 г. «Все очень хорошо» Ірына Відава, альбом, «Пан-рэкордз» (1-9) * 1999 г. «Красное танго. Песни на стихи А. Легчилова», «Тон — рэкордз» («Найди себя») * 2001 г. «Мешок с хитами 6»: русский хит", зборнік, «Свет відэа» (18. «Улетай, душа») * 2001 г. «Песняры 2001», «Каўчэг», «Уральскі электронны завод» (17. «Малітва») * 2003 г. «Хит Мейкер 4» зборнік, Biz enterprises, «Маналіт» (12. «Мы не чужие») * 2003 г. «Хит Мейкер» зборнік, (рэліз 29.7.2003), Biz enterprises, «Маналіт» (13. «Поцелуи») * 2003 г. «Молодость моя…» альбом ансамбля «Песняры», «Саюз» (17. «Малітва») * 2004 г. «Любовь+ Хит FM» зборнік, Biz enterprises, «Маналіт» (15. «Любовь сказала да») * 2004 г. «35 и 5» «Беларускія песняры», фірма грамзапісу «Нікіцін» (3. «Рождественская колыбельная», 5. «Стася», 9. «У высокім небе», 12. «Селезень», 14. «Маргарыта») * 2004 г. «Белорусский альбом» Валерый Дайнэка, ТАА «БП» (7. «Маргарыта», 13. «Стася», 15. «Маргарыта-2», 16. «У высокім небе») * 2005 г. «Песня года Беларуси, ч.2», зборнік, «Праспект» (2. «Не нужны слова») * 2005 г. «Минск-Москва» Валерый Дайнэка, ТАА «БП» (12. «У высокім небе») * 2005 г. «Когда мы были юны» Игар Пеня, ТАА «БП», (1. «Юность» («Когда мы были юны»), 6. «Чужая», 15. «Гуляй, казак») * 2006 г. «Любовь сказала Да» Ірына Відава, альбом, Vigma (1-12) * 2006 г. Зборнік «Мое сердце — твое…» MSH Records, Расія (3. «Не нужны слова», 11. «Любовь сказала Да») * 2006 г. «Лучшее, ч. 2» «Беларускія песняры» «Праспект» («Маргарыта») * 2006 г. «Лучшее, ч.3» «Беларускія песняры» «Праспект» (7. «Рождественская колыбельная») * 2006 г. «Голос души ч.1» Уладзімір Мулявін, Vigma (1. «Христос воскрес», 7. «Кума», 11. «Малітва») * 2009 г. «IV» Ірына Відава, альбом, «Грыол» Vigma" (1-10) * 2010 г. «Песняры. Песни Олега Молчана», альбом, Vigma (1-17) * 2011 г. «Национальная музыкальная премия» («В последний раз»), Vigma * 2013 г. «Любовь сказала Да» Ірына Відава, альбом CD Baby (США) * 2013 г. «IV» Ірына Відава, альбом, CD Baby (США) * 2013 г. «В последний раз» Ірына Відава, сінгл, CD Baby (США) * 2013 г. Liebe Love L’amour, Ірына Відава, сінгл , CD Baby (США) * 2014 г. «Падая в небо» Ірына Відава, сінгл, CD Baby (США) == Грамадская дзейнасць == Алег Молчан вёў актыўную грамадскую дзейнасць у галіне абароны аўтарскага права і быў абраны старшынёй аўтарскага савета пры Нацыянальным цэнтры інтэлектуальнай уласнасці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/27067.4/4135476/|title=«Зачастую ценой собственного здоровья». Белорусского композитора наградили за отстаивание авторского права Читайте на WWW.KP.RU: https://www.kp.ru/daily/27067.4/4135476/|first=Сергей|last=Трефилов|website=Комсомольская правда|date=2019-11-12|publisher=ИД Комсомольская правда|access-date=2026-07-23}}</ref>. У 2018 годзе Алег Молчан быў абраны прэзідэнтам Еўразійскай канфедэрацыі таварыстваў праваўладальнікаў<ref>[http://zviazda.by/be/news/20180707/1530955466-aleg-molchan-uznachaliu-kanfederacyyu-pravauladalnikau-eaes Алег Молчан узначаліў канфедэрацыю праваўладальнікаў ЕАЭС]</ref>. == Памяць == 26 кастрычніка 2020 года ў Мінску адбылося адкрыццё мемарыяльнай дошкі на доме 20 па вуліцы Ракаўскай, у якім прайшлі дзіцячыя гады кампазітара. «Часцей за ўсё мемарыяльная дошка ўстанаўліваецца на доме, у якім чалавек жыў апошнія гады, — сказала ўдава кампазітара Ірына Відава. — Але я падумала, што значна слушней мемарыяльная дошка будзе на доме, у якім Алег нарадзіўся. Менавіта тут быў закладзены падмурак яго характару». Ідэю Ірыны Відавай увасобілі ў бронзе скульптару Вольга Нячай і Сяргей Аганаў.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=http://uk.minsk.gov.by/|title=Мемориальную доску композитору Олегу Молчану открыли в Минске|last=guiradm|website=Управление культуры Мингорисполкома|access-date=2026-07-24}}</ref> Гэты ж творчы тандэм працаваў над стварэннем надмагільнага помніка кампазітару на Усходніх могілках, адкрыццё якога адбылося 11 мая 2021 года.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.sb.by/articles/pamyatnik-muzykalnomu-rukovoditelyu-pesnyarov-kompozitoru-olegu-molchanu-otkrylsya-na-vostochnom-kla.html|title=Памятник музыкальному руководителю «Песняров» композитору Олегу Молчану открылся на Восточном кладбище Минска|website=news.sb.by|date=2021-05-11|access-date=2026-07-24}}</ref> 26 кастрычніка 2021 года ў Мінску з’явіўся новы ўнікальны аб’ект — музычная лаўка Алега Молчана. Вытанчаная лаўка, выкананая мастаком па метале Марыяй Тарлецкай, устаноўлена на вуліцы Ракаўскай каля дома 20, наўпрост пад вокнамі кватэры, у якой прайшлі раннія дзіцячыя гады Алега Молчана. Прысеўшы на лаўку, мінчане і госці беларускай сталіцы могуць паслухаць міні-канцэрт з самых папулярных песень Алега Молчана.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://minsknews.by/v-minske-poyavilas-muzykalnaya-skamya-gde-ona-nahoditsya-i-kakie-melodii-mozhno-poslushat/|title=В Минск появилась музыкальная скамья. Где она находится|date=2021-10-26|access-date=2026-07-24}}</ref> Выдавецтва «Кампазітар — Санкт-Пецярбург» выпусціла ў свет восем сшыткаў з творамі Молчана. Дзявяты зборнік «Алег Молчан. Малітва», які выйшаў у выдавацтве «Каўчэг» — працяг традыцыі, распачатай удавой кампазітара Ірынай Відавай-Молчан, па захаванні творчай спадчыны мужа.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/muzyka-bez-granits33.html|title=Олег Молчан - имя, которое не забыто в музыкальной культуре Беларуси|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2022-04-17|access-date=2026-07-24}}</ref> 60-гадовы юбілей кампазітара быў адзначаны грандыёзным канцэртам з удзелам зорак беларускай і расійскай эстарады.<ref>{{Cite web|url=https://aif.by/timefree/stars/v_god_60-letiya_olega_molchana_mozhno_uslyshat_novye_pesni_maestro|title=В год 60-летия Олега Молчана можно услышать новые песни маэстро|website=aif.by|date=2026-04-09|access-date=2026-07-24}}</ref> == Цікавыя факты == * Алег Молчан не любіў ездзіць на гастролі. Акрамя ўдзелу ў канцэртах, ён пісаў новую музыку, рабіў аранжыроўкі, праводзіў рэпетыцыі з калектывам, таму большую частку сваёй дзейнасці перанёс у студыю. * Да 25-годдзя незалежнасці краіны кампазітарам Алегам Молчанам па замове Міністэрства культуры была створана песня «Беларусь» <ref>https://youtube.com/watch?v=9ZRcx1qzmQA</ref> на словы Ірыны Відавай, якую выканалі вакальны гурт «Чысты голас», музычная капэла «Санорус», спявачка Ірына Відава і салістка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балету Аксана Волкава. Прэм’ернае выкананне песні адбылося 1 ліпеня 2015 года на ўрачыстым сходзе ў Палацы Рэспублікі, на закрыцці канцэрта майстроў мастацтваў, прысвечанага Дню незалежнасці. * Упершыню за паўвекавую гісторыю міжнароднага фестывалю «Красная гвоздика» ў Маскве звання лаўрэата ўдастоілі спявачку Ірыну Відаву за выкананне песні на беларускай мове «Карабель маёй краіны»<ref>https://youtube.com/watch?v=vs-0glZYfkY</ref> — музыка Алега Молчана, словы Алеся Ліпая. * 17 красавіка 2015 года Алег Молчан поспяхова абараніў свае аўтарскія правы ў Вярхоўным Судзе Рэспублікі Беларусь па справе аб незаконнай перапрацоўцы музычнага твору «Малітва»<ref>https://www.kp.ru/daily/27002.5/4063936/ </ref> <ref>https://www.sb.by/articles/rozhdenie-pesni.html?amp=1</ref><ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/ru/news/20190725/1564051685-malitva-molchana-kupaly-pesnya-no-1 |title=Архіўная копія |access-date=6 жніўня 2019 |archive-date=5 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805144203/http://zviazda.by/ru/news/20190725/1564051685-malitva-molchana-kupaly-pesnya-no-1 |url-status=dead }}</ref><ref>https://amp.kp.by/daily/27002.5/4063936/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190805144151/https://amp.kp.by/daily/27002.5/4063936/ |date=5 жніўня 2019 }}</ref><ref>https://www.sb.by/articles/uvazhayte-avtora-gospoda-khoroshie.html</ref>. * Альбомы і сінглы Алега Молчана і Ірыны Відавай прадстаўлены на ўсіх вядучых лічбавых пляцоўках<ref>https://itunes.apple.com/ru/artist/ирина-видова/563959589 </ref> ITunes, AOL, Rhapsody, Amazon, Napster, MusicNet, BuyMusic, Beatport) кампаніяй CD Baby<ref>https://store.cdbaby.com/Artist/IrinaVidova {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718144954/https://store.cdbaby.com/Artist/IrinaVidova |date=18 ліпеня 2018 }}</ref> (ЗША). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Молчан Алег Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Песняры]] bn7jl6pfiat4es8kntwe2lot02boiqy Тама Санкара 0 573254 5170347 4994320 2026-07-24T13:01:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170347 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Тама Санкара | арыгінальнае імя = Thomas Sankara | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Старшыня Нацыянальнага савета рэвалюцыі Буркіна-Фасо | парадак = | сцяг = Flag of Burkina Faso.svg | прэм'ер = | перыядпачатак = [[4 жніўня]] [[1983]] | перыядканец = [[15 лістапада]] [[1987]] | перыяд праўлення = | папярэднік = пасада заснавана | пераемнік = пасада скасавана | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = |гады службы =  |прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Тама Санкарэ''' ({{lang-fr|Thomas Sankara}}, поўнае імя — '''Тама Ісідор Наэль Санкара''', {{lang-fr|Thomas Isidore Noël Sankara}}, таксама '''Томас Санкара'''<ref>[https://m.youtube.com/watch?v=TAWoaczJ5P0 Тома Санкара. Человек, Стоящий За Справедливость / ThomasSankara.] — ''YouTube'', відэа</ref>; [[21 снежня]] [[1949]] — [[15 кастрычніка]] [[1987]]) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Буркіна-Фасо]], прэзідэнт краіны ў 1983—1987 гадах. Прытрымліваўся рэвалюцыйных [[марксізм|марксісцкіх поглядаў]] і быў адным з тэарэтыкаў [[панафрыканізм]]у. За свае [[левыя (палітыка)|левыя перакананні]], рэвалюцыйную дзейнасць і амбітнасць празваны «афрыканскім [[Эрнэста Гевара|Чэ Геварам]]». == Раннія гады == Бацькі Тама Санкара былі выхадцамі з розных племянных груп: бацька, Самба Жазеф Санкара (памёр у [[2006]] г.), — з народу мосі, а маці Маргрэтэ (памерла ў [[2000]] г.) — з фульбэ. Такім чынам, у саслоўнай сістэме народа мосі іх сын лічыўся «сілмі-мосі», якіх адносілі да людзей «трэцяга гатунку». Аднак бацька Томаса Санкара служыў у французскай жандармерыі, удзельнічаў у [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] і перажыў інтэрнаванне нацысцкімі войскамі<ref>[http://ouaga-ca-bouge.net/Deces-de-Joseph-sambo-pere-du.html Décès de Joseph sambo père du Président Thomas Sankara] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120722054016/http://ouaga-ca-bouge.net/Deces-de-Joseph-sambo-pere-du.html |date=22 ліпеня 2012 }}</ref>. Томас наведваў пачатковую школу ў Гаві і працягнуў навучанне ў другім па велічыні горадзе краіны — Боба-Дыуласа. Сям’я хацела, каб ён стаў каталіцкім святаром, але з-за рэлігійнай спецыфікі Верхняй Вольты, дзе большасць насельніцтва вызнавалі [[іслам]], Санкара быў вымушаны пазнаёміцца з [[Каран]]ам. == Ваенная служба == Ва ўзросце 19 гадоў Санкара паступіў на ваенную службу, а праз год яго адправілі на [[Мадагаскар]] у школу афіцэраў. Там малады вайсковец стаў сведкам двух народных паўстанняў супраць аўтарытарнай палітыкі ([[1971]] і [[1972]]), а таксама вывучаў працы [[Карл Маркс|Маркса]] і [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]], што спрыяла фармаванню яго рэвалюцыйнага светапогляду. Вярнуўшыся на радзіму ў [[1972]] годзе, Санкара адзначыўся ў памежнай вайне [[1974]] года супраць [[Малі]], хоць у далейшым ён узгадваў пра канфлікт як пра «бескарысны і несправядлівы». Росту папулярнасці афіцэра ў сталіцы краіны [[Уагадугу]] спрыялі нетыповыя для ваеннага рысы — ён граў на гітары ў джаз-гурце «''Tout-à-Coup Jazz''» і кіраваў матацыклам. У [[1976]] годз Санкара ўзначаліў трэніровачны цэнтр армейскіх камандас у По на поўдні краіны і ў далейшым камандаваў падраздзяленнямі дэсантнікаў. Даслужыўся да звання капітана. На службе Санкара пазнаёміўся з аднадумцамі, радыкальнымі малодшымі афіцэрамі, у прыватнасці, [[Блез Кампаарэ|Блезам Кампаарэ]], якога сустрэў у [[Марока]], а таксама з Анры Зонгам і Жанам-Батыстам Букары Лінгані. Ва ўмовах ваеннай дыктатуры палкоўніка Сея Зерба, Санкара і яго паплечнікі стварылі таемную арганізацыю «Група афіцэраў-камуністаў» (Regroupement des officiers communistes), якая з пачатку 1980-х гадоў пачала прымаць удзел у палітычным жыцці. == Пачатак палітычнай дзейнасці == У верасні [[1981]] Санкара быў прызначаны ваенным урадам Дзяржаўным сакратаром па інфармацыі. На першае пасяджэнне кабінета ён прыехаў на ровары. Ужо [[21 красавіка]] [[1982]] Санкара падаў у адстаўку і адкрыта перайшоў у апазіцыю, абвінаваціўшы вайскоўцаў у ўцісках працоўных і прафсаюзаў са словамі «Гора тым, хто закрывае народу рот!». Пасля чарговага ваеннага перавароту [[7 лістапада]] [[1982]] абвешчаны прэзідэнтам доктар Жан Батыст Уэдраага, які ў студзені [[1983]] года прызначыў Санкара прэм’ер-міністрам Верхняй Вольты. Аднак пад уплывам візіту ў краіну французскага прэзідэнцкага саветніка па справах Афрыкі (па сумяшчальніцтве сына прэзідэнта Мітэрана) [[Жан-Крыстоф Мітэран|Жана-Крыстофа Мітэрана]] [[17 мая]] [[1983]] «занадта радыкальны» Санкара быў адхілены ад займанай пасады за крайне левыя погляды. Экс-прэм’ер быў неадкладна ўзяты пад дамашні арышт; блізкія да яго Зонг і Лінгані таксама былі арыштаваны. Арышт папулярнага кіраўніка ўрада выклікаў паўстанне жыхароў бедных раёнаў Уагадугу. Хоць яно было падаўленае, становішча ўлады стала вельмі хісткім. == Прэзідэнцтва == [[Выява:Палiтык Томас Санкарэ.jpg|thumb|230px|left|Выступ Т. Санкара]] Праз два месяцы пасля арышту Санкара, [[4 жніўня]] [[1983]] апальны 33-гадовы афіцэр прыйшоў да ўлады ў выніку ваеннага перавароту — паўстанне сталічнага гарнізона, арганізаванага яго сябрам, капітанам Блезам Кампаарэ, і стаў старшынём Нацыянальнага савета рэвалюцыі. [[9 жніўня]] Санкара здушыў спробу контраперавароту, ажыццёўленую [[Правыя (палітыка)|правым]] крылом афіцэрскага корпуса. Санкара праводзіў палітыку шырокіх рэформаў, якія ён дэклараваў як накіраваныя на паляпшэнне якасці жыцця ў краіне. Ён чэрпаў натхненне з прыкладу [[Кубінская рэвалюцыя|Кубінскай рэвалюцыі]] (сам [[Фідэль Кастра]] наведаў Санкара ў [[1987]] годзе) і шукаў збліжэння з незалежнымі лідарамі суседніх краін накшталт Джэры Ролінгса ў [[Гана|Гане]]. Прынцыпы абвешчанай Санкара «дэмакратычнай і народнай рэвалюцыі» (''Révolution démocratique et populaire'') былі акрэслены ў прамове ад [[2 кастрычніка]] [[1983]] як антыімпералістычныя. Прамова напісанй адным з яго ідэолагаў Валерыем Сомэ. У [[1984]], праз год пасля прыходу да ўлады Санкара, краіна адмовілася ад каланіяльнай назвы «Верхняя Вольта», якая была замененая на «Буркіна-Фасо». У перакладзе з мовы племені мосі «Буркіна» азначае «сумленныя людзі», а слова «фасо» з мовы племені дыула — «зямля продкаў», што разам гучыць як «краіна сумленных людзей». Была прынята таксама новая сімволіка Буркіна-Фасо, у тым ліку сцяг (чырвона-зялёны, з залатой зоркай) і герб, у распрацоўцы якіх прымаў удзел сам прэзідэнт. === «Бедны прэзідэнт» === Найважнейшым для прасоўвання рэвалюцыі Тама Санкара, які быў харызматычным лідарам, лічыў асабісты прыклад. Прэзідэнт жыў на заробак армейскага капітана, які складаў $450 у месяц, а прэзідэнцкі аклад у $2000 пералічваў у сіроцкі фонд (пасля ліквідацыі і забойства Санкара аказалася, што яго асабістая маёмасць складалася са старога аўтамабіля «Пежо», набытага яшчэ да прыходу да ўлады, халадзільніка са зламаным маразільнікам, трох гітар і чатырох ровараў). Адным з першых новаўвядзенняў яго ўрада стала абнародаванне даходаў і рахункаў усіх дзяржслужбоўцаў. Больш за тое, Санкара забараніў усталёўваць у сваім кабінеце кандыцыянер, паколькі яму «сорамна перад людзьмі, для якіх недаступная такая раскоша», і адмовіўся санкцыянаваць развешванне сваіх партрэтаў у публічных месцах і офісах у сувязі з тым, што «ў нас у краіне такіх, як я, сем мільёнаў». Быў прададзены ўвесь урадавы аўтапарк, які складаўся з «Мэрсэдэсаў», замест якіх для патрэб міністраў былі набыты «[[Renault 5|Рэно 5]]» — самыя танныя на той момант аўтамабілі ў краіне. Санкара знізіў заробкі чыноўнікаў, а таксама забараніў ім карыстацца асабістымі кіроўцамі і лётаць першым класам. Ад чыноўнікаў патрабавалася замяніць дарагія заходнія касцюмы на традыцыйную туніку, пашытую мясцовымі жыхарамі. Напярэдадні новага года адміністратараў абавязвалі здаць па месячным акладзе на карысць спецыяльных фондаў. Пазбавіўшыся ад палову кабінета, Санкара адправіў іх на калектыўныя фермы — працаваць на зямлі, «дзе ад іх будзе больш карысці». === Рэформы === [[Выява:Pionniers de la révolution.jpg|thumb|230px|«Піянеры рэвалюцыі» ў гады прэзідэнцтва Т. Санкара.]] Сярод задач, пастаўленых Санкара — ліквідацыя голаду, стварэнне сістэмы бясплатнай адукацыі і аховы здароўя, барацьба з эпідэміямі і карупцыяй, лесааднаўленне ва ўмовах наступлення пустыні (у гады яго прэзідэнцтва было высаджана 10000000 дрэваў, што спыніла распаўсюджванне [[Сахара|Сахары]] на поўдзень). Найбольшай кампаніяй стала вакцынацыя ад інфекцыйных захворванняў 2500000 дзяцей у час «Бітвы за здароўе», праведзенай з дапамогай [[Куба|кубінскіх]] валанцёраў (была ахопленая не толькі ўся тэрыторыя Буркіна-Фасо, але і памежныя ўчасткі суседніх краін). Як вынік, паказчыкі дзіцячай смяротнасці, якія да гэтага былі самымі высокімі ў свеце (280 смерцяў на 1000 нованароджаных), знізіліся да 145 на 1000<ref>Antonio de Figueiredo. [http://www.thomassankara.net/spip.php?page=imprimir_articulo&id_article=527&lang=fr The true visionary Thomas Sankara] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220621184300/https://www.thomassankara.net/spip.php?page=imprimir_articulo&id_article=527&lang=fr |date=21 чэрвеня 2022 }}</ref>. У заслугу Санкара таксама ставяць праграмы па будаўніцтве жылля, спісанне пазык дробным арандатарам, адмена падушнага падатку, «кампанію Альфа» па навучанні пісьменнасці дзевяццю мясцовымі мовамі, праграму развіцця дарожнай інфраструктуры, барацьбу з «рачной слепатой» і іншымі мясцовымі хваробамі. Адным з першых рашэнняў рэвалюцыйнай улады стала пазбаўленне племянных правадыроў прывілеяў і маёмасці, адмена выплаты ім даніны і абавязковай працы з боку сялян. Падчас аграрнай рэформы надзелы, якія належалі феадальным землеўладальнікам, былі пераразмеркаваны на карысць сялян, якія іх апрацоўвалі. У выніку, за тры гады ўраджайнасць пшаніцы ўзрасла з 1700 да 3800 кілаграмаў на гектар, што дазволіла краіне выйсці на самазабеспячэнне харчаваннем. Замест архаічнай мадэлі племянной улады па кубінскага прыкладу былі створаныя Камітэты абароны рэвалюцыі — масавыя арганізацыі, у рамках якіх ажыццяўлялася ўзбраенне народа. Разам з камітэтам абароны рэвалюцыі, усеўладдзе арміі, якое ўзмацнілася ў Верхняй Вольце ў часы ваенных пераваротаў, было абмежаванае таксама народным апалчэннем SERNAPO (Service National et Populaire). Цэнтральная армейская крама, дзе афіцэрам прадаваліся дэфіцытныя тавары па нізкіх коштах, была рэарганізавана ў першы ў краіне дзяржаўны супермаркет, адкрыты для ўсіх. Санкара абвяшчаў справу рэвалюцыі неад’емнай ад пытання вызвалення жанчын. У склад яго ўрада ўваходзіла значная колькасць жанчын, што раней было беспрэцэдэнтным для [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]]. Жанчыны ў Буркіна-Фасо былі нарэшце зраўняны ў правах з мужчынамі і атрымалі доступ да адукацыі. Санкара заахвочваў жанчынуўступаць у шэрагі ўзброеных сіл і стварыў жаночы гвардзейскі атрад на матацыклах. Для забеспячэння правоў жанчын былі забароненыя звычай абразання жаночых геніталій, прымусовыя шлюбы і шматжонства. У першы год рэвалюцыі быў адзначаны «дзень салідарнасці», калі мужчынам было загадана рыхтаваць абед і ісці гандляваць на рынак, каб адчуць усю цяжкасць жаночага лёсу. У Буркіна-Фасо пачалося распаўсюджванне сродкаў кантрацэпцыі, а ўрад Санкара стаў першым у Афрыцы, хто афіцыйна прызнаў эпідэмію [[СНІД]]у, лічачы яе сур’ёзнай пагрозай для афрыканскіх народаў. === Знешняя палітыка === Санкара заставаўся рэзкім крытыкам «гуманітарнай дапамогі» ад заходніх дзяржаў і міжнародных эканамічных арганізацый неаліберальнага напрамку, разглядаючы яе як форму неакаланіялізму (пра што, у прыватнасці, казаў у прамове перад Генеральнай Асамблеяй [[ААН]]). Яшчэ з часоў свайго прэм’ерства ён быў актыўным прыхільнікам Руху недалучэння. У канца [[1985]] года абвастрыліся супярэчнасці з Малі вакол багатай карыснымі выкапнямі Агашэрскай паласы. Калі ўрад Буркіна-Фасо арганізаваў перапіс насельніцтва, а перапіснікі памылкова зайшлі ў лагеры племя фульбэ на тэрыторыі Малі, малійскія ўлады скарысталася гэтай нагодай, каб прывесці свае ўзброеныя сілы ў стан поўнай баявой гатоўнасці [[25 снежня]], у дзень святкавання каталікамі Раства. Пачалася Агашэрская («Калядная») вайна. Вайна працягвалася пяць дзён і забрала жыцці ад 100 да 300 чалавек (большасць з якіх былі грамадзянскімі жыхарамі Буркіна-Фасо, забітымі малійскай авіяцыяй падчас бамбардзіроўкі рынку горада Уахігуя). Малійцы здолелі выбіць сілы Буркіна-Фасо з некалькіх вёсак. Дзве спробы [[Лівія|Лівіі]] і [[Нігерыя|Нігерыі]] арганізаваць спыненні агню праваліліся, аднак [[30 снежня]] пры пасярэдніцтве прэзідэнта [[Кот-д’Івуар]]а Фелікса Уфуэ-Буаньі баявыя дзеянні ўсё ж завяршыліся. Энергічная дзейнасць Санкара выклікала негатыўную рэакцыю суседніх рэжымаў (пазней Кампаарэ ставіў сваяму забітаму папярэдніку ў віну пагаршэнне адносін з імі). Канферэнцыя кіраўнікоў краін-суседзяў Буркіна-Фасо, якая прайшла пад патранатам Францыі ў верасні [[1986]] года ў сталіцы Кот д’Івуара [[Ямусукра]], запатрабавала ад прэзідэнта-рэвалюцыянера згортвання сацыяльных ініцыятыў. Адначасова былая метраполія — [[Францыя]] — рыхтавала глебу для ваеннага перавароту, выкарыстоўваючы людзей з бліжэйшага акружэння Санкара. == Забойства == Санкара быў забіты [[15 кастрычніка]] [[1987]] г. падчас дзяржаўнага перавароту, арганізаванага яго сябрам і паплечнікам, міністрам юстыцыі Блезам Кампаарэ. Целы Санкара і дванаццаці бліжэйшых памочнікаў, забітых падчас дзяржаўнага перавароту, былі закапаны ў безназоўнай магіле, а жонка і двое дзяцей забітага прэзідэнта ўцяклі з краіны. Шэраг камітэтаў абароны рэвалюцыі працягвалі аказваць узброены супраціў арміі на працягу некалькіх дзён пасля забойства прэзідэнта. Першым рашэннем Блэза Кампаарэ як новага прэзідэнта стала купля персанальнага «Боінга». Затым Кампарэ адмяніў ажыццёўленыя Санкара працэсы нацыяналізацыі, аднавіў значныя заробкі чыноўнікам і адмяніў падаткі на мэдыцыну, уведзеныя падчас рэвалюцыі. Пасля выбараў [[1991]] года, у якіх прынялі ўдзел толькі 7 % выбаршчыкаў, Буркіна-Фасо атрымала пад гарантыі Францыі крэдыт ад МВФ на суму $ 67.000.000. Санкара — аўтар вершаў і прозы, стваральнік дзяржаўнага гімна краіны. За тыдзень да забойства ён, выступаючы на мітынгу, прысвечаным 20-й гадавіне забойства яго куміра Эрнэста Чэ Гевары, прамовіў фразу, якая стала яго эпітафіяй: «Рэвалюцыянераў можна забіць, ідэі — ніколі»<ref>[http://links.org.au/node/722 African Revolutionary Thomas Sankara’s Example Lives on] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121130081515/http://links.org.au/node/722 |date=30 лістапада 2012 }} by Demba Moussa Dembélé, ''International Journal of Socialist Renewal''</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * Enrico Palumbo, [http://www.ricerchedistoriapolitica.it/tra-passato-e-presente/thomas-sankara-e-la-rivoluzione-interrotta/ Thomas Sankara e la rivoluzione interrotta] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171019215938/http://www.ricerchedistoriapolitica.it/tra-passato-e-presente/thomas-sankara-e-la-rivoluzione-interrotta/ |date=19 кастрычніка 2017 }}, «Ricerche di Storia Politica Website», 2017. * Thomas Sankara. [http://www.themilitant.com/2009/7314/731449.html How Imperialist 'Aid' Blocks Development in Africa], «The Militant» * [http://liva.com.ua/europe-sankara.html Спадщина Санкари&nbsp;— в Європі та Африці] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Марксісты]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Буркіна-Фасо]] [[Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Забітыя прэзідэнты]] [[Катэгорыя:Панафрыканізм]] [[Катэгорыя:Зрынутыя прэзідэнты]] bewgpdjiterkdjuaqxf4ugtrla3vsb7 Трэцяя бітва за Брэгу 0 581295 5170672 4805827 2026-07-25T04:00:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170672 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Трэцяя бітва за Брэгу |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]] |выява = |загаловак = |дата = [[31 сакавіка]] — [[7 красавіка]] [[2011]] |месца = Марса-эль-Брэга |прычына = |вынік = перамога сіл урада |праціўнік1 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Кадафісты|Лаялісты]]<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}} <small>(ваенныя саветнікі<ref>[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недаступная спасылка}}</ref>)</small> |праціўнік2 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Лiвiйскiя паўстанцы]]<br>{{Сцягафікацыя|НАТА}} <small>(авiяпадтрымка<ref name="warsonline">[https://warsonline.info/novosti/liviya/liviya-plyaski-vokrug-bregi-ili-vojna-za/ Ливия - пляски вокруг Бреги или война за нефть]</ref>)</small> |камандзір1 = [[Мутазім Біла Кадафі]] |камандзір2 = [[Абдул Фатах Юніс]]<br>[[Халіфа Хафтар]] |сілы1 = 300—1000 чалавек<ref name=autogenerated4>{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/04/libya.war/index.html# | work = CNN | title=Fighting Continues in Libya, as Does Debate on Arming Rebels |date=4 April 2011| accessdate=27 May 2011|location=Tripoli}}</ref> |сілы2 = каля 400 чалавек<ref>{{cite news|url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/battle-for-brega-rages-after-ambush-20110403-1ctek.html |title=Battle for Brega Rages After Ambush | work = The Sydney Morning Herald |date= 3 April 2011|accessdate=4 April 2011|first=Marc|last=Burleigh|agency=Agence France-Presse}}</ref>, 17 танкаў, некалькі самалётаў ВПС ЗША<ref name="warsonline"/> |страты1 = 28 забітых |страты2 = 48—49 забітых<ref group="~">У лік загінуўшых паўстанцаў уключаны 27 чалавек, якія загінулі пры памылковых авіяўдарах НАТА</ref>, 3 танкі знішчаны і 5 пашкоджаны |агульныя страты = 1 грамадзянін [[ПАР]] загінуў<ref>{{cite news|title=Anton Hammerl|url=http://www.cpj.org/killed/2011/anton-hammerl.php|accessdate=13 November 2011|newspaper=Committee to Protect Journalists|date=5 April 2011}}</ref> |заўвага = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} '''Трэцяя бітва за Брэгу''' — бітва за авалоданне горадам Марса-эль-Брэга падчас [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|лівійскай грамадзянскай вайны]], у выніку чаго населены пункт перайшоў да сіл урада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. Штурм Брэгі праходзіў у рамках [[Другое контрнаступленне кадафістаў|контрнаступлення лаялістаў на ўсходнім фронце]], шмат у чым ажыццёўленым дзякуючы ваенным саветнікам з [[Беларусь|Беларусі]], якія змаглі арганізаваць лівійскую ўрадавую армію пасля шэрагу паражэнняў і пачатку [[Інтэрвенцыя ў Лівіі|замежнай інтэрвэнцыі]]. == Значэнне горада і мэты бітвы == Для кадафістаў стаяла задача як мінімум узяць і трымаць пад кантролем горад. Як максімум — пачаць наступленне на ўсход<ref name="warsonline"/>. У гэтым выпадку мяцежнікі страцілі бы доступ да большай часткі рэсурсаў. Для паўстанцаў кантроль толькі Адждабіі і Марса-эль-Брэгі мог даць магчымасць авалодаць усімі гарадамі заліва Сідр, асабліва Місуратай<ref name="warsonline"/>. Толькі замацаваўшыся на ўзбярэжжы заліва паўстанцы прадстаўлялі цікавасць для заходніх дзяржаў<ref name="warsonline"/>, так як яны авалодалі бы нафтавымі рэсурсамі краіны. == Бітва == [[31 сакавіка]] ўрадавая армія Лівіі ўвайшла ў горада, які амаль месяц кантраляваўся паўстанцамі Пераходнага Нацыянальнага Савета<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref>. У гэты час баевікі спрабавалі адбіць яго<ref name=dpa1>{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=Deutsche Presse-Agentur (via Monsters and Critics)|accessdate=31 March 3011|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=15 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Завязалася пяціхвілінная перастрэлка, якая скончылася правалам і стратамі для мяцежнікаў. Пад націскам урадавай артылерыі рэвалюцыянеры адступілі<ref>{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=31 March 2011|accessdate=4 April 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=15 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref>. Неўзабаве пазіцыі лаялістаў падвергліся авіяўдару ВПС ЗША<ref name="warsonline"/>, пасля чаго пачалася паўторная атака ПНС. Паўстанцы нават здолелі ўвайсці ў Брэгу (паўночна-ўсходняя частка горада, Раён 3). Завязаліся вулічныя баі<ref name=telegraph1>{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=The Daily Telegraph|date=31 March 2011|accessdate=31 March 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=15 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref>. Да канца дня, пасля цяжкага бою, лаялісты адбілі контратаку паўстанцаў на горад і аднавілі поўны кантроль над ім<ref name=guardian1>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = The Guardian |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 31 March 2011 |accessdate= 1 April 2011 | author = McGreal, Chris}}</ref>. 1-2 красавіка баі на ўсходніх ускраінах Брэгі працягваліся. Паведамлялася, што авіяцыя НАТА памылкова нанесла ўдар па групе паўстанцаў у дадзеным раёне, з прычыны чаго 14 чалавек загінулі<ref>{{cite news| author = Meo, Nick |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8423675/Libya-Nato-warplanes-kill-14-rebels.html |title=Libya: Nato Warplanes Kill 14 Rebels | work = The Daily Telegraph |date= 2 April 2011|accessdate= 4 April 2011}}</ref>. Адначасова група мяцежнікаў трапіла ў засаду каля ўніверсітэта, дзе знаходзіліся значныя сілы лаялістаў. Пасля гэтага паўстанцы адступілі<ref>Sengupta, Kim (3 April 2011). [https://www.independent.co.uk/news/world/africa/rebels-die-as-victims-of-their-own-disarray-2260809.html «Rebels Die as Victims of Their Own Disarray»]. ''The Independent''.</ref>. [[2 красавіка]] Брэгай авалодалі сілы ПНС, але ўжо вечарам [[3 красавіка]], дзякуючы скарачэнню колькасці авіяўдараў НАТА кааліцыі, урадавыя войскі вярнулі сабе кантроль над горадам<ref name="warsonline"/>. 3-4 красавіка баі ішлі ў раёне ўніверсітэта. Паўстанцам удалося пранікнуць у раён 3 ва ўсходняй частцы горада. Аднак і там працягваліся баі<ref>[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-4 «Libya Live Blog — April 4»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110404100202/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-4 |date=4 красавіка 2011 }}. Al Jazeera.</ref>. Пачалася эвакуацыя жыхароў Новай Брэгі (раён 3)<ref>[http://www.upi.com/Top_News/World-News/2011/04/04/Libyan-rebels-gaining-ground-in-Brega/UPI-93591301929140/ «Libyan Rebels Gaining Ground in Brega»]. United Press International.</ref><ref>[http://www.canadianbusiness.com/markets/market_news/article.jsp?content=D9MD1NV80 «Libyan Forces Push Back into Oil Town of Brega, Say Greater Organization Bolsters Advance»] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120721143048/http://www.canadianbusiness.com/markets/market_news/article.jsp?content=D9MD1NV80 |date=21 ліпеня 2012 }}. ''Canadian Business''.</ref><ref>[http://www.france24.com/en/20110404-libya-control-brega-rebels-gaddafi-military-nato-opposition-oil-port «Rebels Retake Part of Key Oil Town Brega»]. France 24.</ref>. [[5 красавіка]] паведамлялася, што паўстанцы трапілі ў чарговую засаду кадафістаў. Пасля гэтага апазіцыянеры былі выцеснены з горада і адступілі на 5 кіламетраў<ref name=autogenerated3>[https://news.yahoo.com/s/afp/20110405/wl_africa_afp/libyaconflictrebelsretreat «Late-Waking Rebels Run from Kadhafi’s Artillery»]. Agence France-Presse (via Yahoo! News).</ref>. [[6 красавіка]] паўстанцы адступілі ад Брэгі і замацаваліся ў «раёне 40» (Эль-Арбін) паміж Брэгай і Адждабіяй<ref>[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-6 «Libya Live Blog — April 6»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825042218/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-6 |date=25 жніўня 2011 }}. Al Jazeera.</ref><ref>{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/06/libya.war/index.html?hpt=T2# | publisher = CNN | title=Gadhafi Asks Obama To End NATO Bombing | date=7 April 2011}}</ref>. [[7 красавіка]] авіяцыя НАТА памылкова знішчыла некалькі трафейных танкаў паўстанцаў, у выніку чаго ад 10 да 13 чалавек загінулі і яшчэ ад 14 да 22 чалавек былі паранена. Яшчэ 5 танкаў было пашкоджана<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = BBC News | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=8 April 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= CNN | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=8 April 2011}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=The Denver Post | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=7 April 2011 }}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&ref=africa | work= The New York Times | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=7 April 2011}}</ref>. Скарыстаўшыся збянтэжанасцю паўстанцаў, урадавыя войскі распачалі новы артылерыйскі ўдар па пазіцыях праціўнікаў Кадафі, пасля чаго тыя адступілі да Адждабіі, якая ўжо была ў зоне дасяжнасці артылерыі арміі лаялістаў<ref>[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks |date=10 красавіка 2011 }}. ''Standard-Examiner''.</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = BBC News | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=7 April 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&sParam=45904296.story | work= USA Today | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=7 April 2011}}</ref>. == Наступствы == Пасля ўзяцця Брэгі лаялісты атакавалі [[Адждабія|Адждабію]], але на гэтым актыўная фаза баявых дзеянняў скончылася і пачалася патавая ваенна-палітычная сітуацыя, якая працягвалася да ліпеня. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{youtube|https://m.youtube.com/watch?v=Z-rsGrOT6nE|Спецкоры «КП» передают с линии фронта в Ливии (Марса-эль-Брега, 4 апреля 2011)}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Красавік 2011 года]] [[Катэгорыя:Сакавік 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] 9m3ejlq80f40hmes203uuimej8rge0v 2018 год у гісторыі відэагульняў 0 583186 5170322 5169978 2026-07-24T12:37:55Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5170322 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|2018}} '''[[2018]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == * [[10 лютага]] — кіберспартыўны турнір у дысцыпліне [[FIFA (серыя відэагульняў)|FIFA]] «МЭТА'18: FIFA» (арганізаваны сумесна з асацыяцыяй «Беларуская федэрацыя футбола»).<ref>{{cite web|date = 2018-02-13|url = https://mag.relax.by/info/promo/10559143-v-minske-proshel-turnir-po-kiberfutbolu-meta-18-fifa/|title = В Минске прошел турнир по киберфутболу МЭТА’18.FIFA|publisher = Relax.by|access-date = 2026-07-24|language = ru }}</ref> == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[17 кастрычніка]] — [[RimWorld]] ([[Windows]]). *[[2 лістапада]] — [[Diablo III]] ([[Switch]]) *[[13 снежня]] — [[Book of Demons]] ([[Windows]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2018]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 96dmtqklxu6trnaczuprhkegb6g1cs4 2019 год у гісторыі відэагульняў 0 583189 5170386 5169980 2026-07-24T13:49:28Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5170386 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|2019}} '''[[2019]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == * 20—25 жніўня — міжнародны турнір [[The International 2019]] == Выпускі гульняў == * 17 студзеня — [[Feudal Alloy]] ([[Windows]]) * 23 красавіка — [[Mortal Kombat 11]] ([[Switch]]) * 27 верасня — [[FIFA 20]] ([[Switch]]) * 15 кастрычніка — [[Disco Elysium]] ([[Windows]], [[macOS]]) * 18 кастрычніка — [[Ring Fit Adventure]] ([[Switch]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2019]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] rtlr9f71mr2c3abzzf1tobeho2c73td Навабілычы (прыпыначны пункт) 0 588182 5170433 4373375 2026-07-24T14:45:06Z OAPARA 166558 /* */ 5170433 wikitext text/x-wiki {{Чыгуначная станцыя | Тып = прыпыначны пункт | Назва = Навабілычы | Лінія = | Чыгунка = | Аддзяленне = | Краіна = Украіна | Выява = ЗалплатформаНовобіличі.jpg | Шырыня выявы = | Подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 50 | lat_min = 27 | lat_sec = 24.8 | lon_dir = E | lon_deg = 30 | lon_min = 23 | lon_sec = 20.3 | region = UA | CoordScale = | Станцыя = | Дата адкрыцця = 1964 | Дата зачынення = | Праектная назва = | Ранейшыя назвы = | Праекты пераназвання = | Ужыванне = | Класнасць = | Архітэктары = | Інжынеры канструктары = | Поўная колькасць платформаў = 2 | Поўная колькасць шляхоў = 2 | Тып платформы = берагавая | Форма платформы = прамыя | Даўжыня платформы = | Шырыня платформы = | Год электрыфікацыі = 1959 | Род току = | Будаўнічая арганізацыя = | Выхад да = | Размяшчэнне = | Перасадка на станцыі = | Перасадка на = | Адлегласць = | Адлегласць2 = | Адлегласць да = | Адлегласць2 да = | Тарыфная зона = | Сотавая сувязь = | Код станцыі = | Код Экспрэс-3 = 2201160 | Наменклатура = | Катэгорыя на Вікісховішчы = | Для раскладу = }} {{Кіеўскі чыгуначны вузел}} '''Навабілычы''' ({{lang-uk|Новобі́личі}}) — пасажырскі прыпыначны пункт Кіеўскага чыгуначнага вузла Паўднёва-Заходняй чыгункі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.swrailway.gov.ua/timetable/eltrain/?sid=86 Расклад руху прыгарадных электрацягнікоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100721195633/http://www.swrailway.gov.ua/timetable/eltrain/?sid=86 |date=21 ліпеня 2010 }} * [http://railwayz.info/photolines/showstation.php?stat_id=2853 прыпыначная платформа Навабілычы] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Кіева]] mx3tc6yaoqasmwk78i1u394yutusf1h Тамара Лагун 0 588183 5170368 3663608 2026-07-24T13:37:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170368 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Тамара Лагун (Барсук) | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = Іван Лагун | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Тамара Лагун (дзявочае Барсук)''' ([[26 сакавіка]] [[1929]] — ?) — дзяячка беларускага нацыянальнага супраціву, сябра [[Глыбокае|глыбоцкай]] групы беларускай моладзевай падпольнай паваеннай арганізацыі [[Саюз беларускіх патрыётаў]] (СБП). Сястра [[Ларыса Барсук|Ларысы Барсук]] і [[Алена Барсук|Алены Барсук]].<ref>http://slounik.org/154751.html Біяграфія Тамары Барсук</ref> == Біяграфія == Нарадзілася [[26 сакавіка]] [[1929]] г. у в. [[Барсукі (Глыбоцкі раён)|Барсукі]] ([[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]]). У 1939—1944 вучылася ў [[Шкунцікі|Шкунціцкай]] школе, а ўвосень [[1944]] г. пайшла ў 9 клас Глыбоцкай СШ № 1. У [[1946]] г. праз навучэнку школы [[Лідзія Несцяровіч|Лідзію Несцяровіч]] далучылася да нелегальнай беларускай арганізацыі [[Саюз беларускіх патрыётаў|«За Беларусь»]], якая пазней улілася да [[Саюз беларускіх патрыётаў|Саюза беларускіх патрыётаў]]: студэнты вырашылі папулярызаваць беларускую мову і культуру, ідэю незалежнасці Беларусі. Пазней Тамара Барсук успамінала: «Як я зразумела, якіх-небудзь радыкальных, рэвалюцыйных мэтаў у СБП не ставілі. Хацелі адстойваць сваё права на родную мову, на сваю гісторыю, культуру, на сапраўды суверэнную дзяржаву». У лютым [[1947]] года савецкія спецслужбы пачалі арышты ўдзельнікаў арганізацыі: да пастаўскай групы ўвайшоў афіцэр МДБ Алег Стахоўскі, які падштурхоўваў да тэрарызму, выдаваўшы сябе за ўдзельніка антысавецкай арганізацыі. Тамара Барсук была арыштаваная ў сакавіку [[1947]] г. падчас заняткаў у школе. Супрацоўнікі савецкіх спецслужб учынілі ператрус на кватэры, дзе яна жыла. Тамара была дастаўленая ў [[мінск]]ую турму, дзе адсядзела тры месяцы і дзе да яе неаднаразова ўжываліся фізічныя меры ўздзеяння. Была асуджаная [[20 чэрвеня]] [[1947]] паводле артыкула 163 КК БССР на тры гады пазбаўлення волі. Пра гэтае яна ўспамінала так: «...маё сэрца балела за Бацькаўшчыну, забраную, зняволеную, пакінутую без мовы, без гісторыі, без усяго, што даецца Богам, лёсам кожнаму народу». Пакаранне адбывала ў [[Архангельск]]у, Дудзінцы, [[Нарыльск]]у. Пасля вызвалення ўвесну [[1950]] г. вярнулася ў [[Глыбокае]], працягнула вучобу ў СШ № 1. У паступленні ў Горацкую БСГА (Горацкая сельскагаспадарчая акадэмія) было адмоўлена па прычыне нядобранадзейнасці. Скончыла завочнае аддзяленне Віцебскага педінстытугу, выкладала ў пачатковай школе ў вёсцы Шчумялі Шаркоўшчынскага раёна Віцебскай вобласці У [[1953]] г. пабралася шлюбам з Іванам Лагуном. Сям'я ў [[1958]] г. пераехала ў [[Глыбокае]]. Да выхаду на пенсію ў [[1991]] г. працавала настаўніцай у СШ № 2 Глыбокага. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i/index_27008.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026221517/http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i/index_27008.html |date=26 кастрычніка 2021 }} Біяграфія Тамары Барсук на старонцы [[Леанід Маракоў|Леаніда Маракова]]] == Літаратура == * Гарт. З успамінаў пра Саюз Беларускіх Патрыётаў. Мн., 1997. С. 20, 89, 283, 317-327, 340. * Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. ISBN 985-6374-07-3. == Гл. таксама == * [[Саюз беларускіх патрыётаў]] {{DEFAULTSORT:Лагун Тамара}} [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх патрыётаў]] 2elido5g0clkrifdm4hkbzzvyfdhfkq Медаль да стагоддзя БНР 0 589827 5170516 4701249 2026-07-24T17:06:37Z 5170516 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Медаль да стагоддзя БНР |Выява = BPR Centennial Medal r.jpg |Выява стужка = Ribbon-BNR 100 Jubilee Medal.png |Краіна = {{Сцяг|Беларусь|БНР}} [[Беларуская Народная Рэспубліка]] |Тып = [[медаль]] |Каму ўручаецца = ваенным і грамадскім дзеячам |Падставы ўзнагароджання =праца на карысць беларушчыны, папулярызацыя яе |Статус =не ўручаецца |Дата заснавання = 23 сакавіка 2018 |Першае ўзнагароджанне = 24 снежня 2018 |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = каля 180 |Старэйшая ўзнагарода =[[Ордэн Пагоні]] }} '''Медаль да стагоддзя БНР''' — узнагарода [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]], зацверджаная [[23 сакавіка]] [[2018]] года. Агулам медалём узнагароджаныя больш за 130 асоб з Беларусі і замежжа. == Падставы для ўзнагароджання == Згодна са сваім статутам, медаль уручаецца за пажыццёвыя заслугі ў працы дзеля здзяйснення ідэалаў [[Трэцяя Устаўная грамата|Акта 25 сакавіка 1918 г.]], у тым ліку за даследаванні і папулярызацыю беларушчыны, здабыццё і ўмацаванне дзяржаўнай незалежнасці Беларусі, барацьбу за свабоду і дэмакратыю ў Беларусі. Медаль уручаецца: * Асобам, якія адзначыліся на ніве змагання за волю і незалежнасць Беларусі, * Выбітным грамадскім і культурніцкім дзеячам у Беларусі і сярод беларускага замежжа, * Замежнікам, якія спрычыніліся да даследаванняў і папулярызацыі Беларусі ў свеце, а таксама іншым чынам спрыялі нацыянальным інтарэсам Беларусі. == Апісанне == Медаль выраблены з [[бронза|бронзы]], мае круглую форму дыяметрам 38,61 мм<ref>[http://www.radabnr.org/medal-bnr100-apisannie/?fbclid=IwAR3ZldATroW0JZgZBtUSUa3_QoLaturOnSmCVNfAvd7Z3cBcgnDdMn6XiwE МЕДАЛЬ ДА СТАГОДДЗЯ БНР: АПІСАННЕ], Сайт Рады БНР 19 лютага 2019</ref>. На [[аверс]]е выбітыя выява [[Пагоня|герба «Пагоня»]], скрыжаваныя дубовыя галінкі і надпіс «Рада Беларускай Народнай Рэспублікі». [[Файл:BPR Centennial Medal a.jpg|thumb|Рэверс]] На [[Рэверс (нумізматыка)|рэверсе]] выбіты надпіс: «100 гадоў БНР», даты «1918» і «2018», [[лаўровы вянок]] і беларускі [[шасціканцовы крыж]]. Стужка медаля складаецца з вертыкальных палосаў наступных колераў і размешчаных у наступным парадку: шырокая белая, вузкая чорная, шырокая чырвоная, вузкая чорная, шырокая белая. Наверсе стужкі замацаваная [[бронза]]вая [[планка]] з надпісам «B.N.R.» Шырыня стужкі — 34 мм. Да медаля дадаецца афіцыйны дыплом на [[Тарашкевіца|беларускай мове]] або на беларускай і [[Англійская мова|англійскай мовах]]. == Узнагароджаныя == [[Выява:Arlou Piatrovich.jpg|thumb|left|250px|[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|У. Арлоў]] узнагароджвае [[Барыс Пятровіч|Б. Пятровіча]] медалём «100 гадоў БНР» ад імя старшыні [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Івонка Сурвіла|Івонкі Сурвілы]]]] Агулам узнагароджаныя больш за 130 асоб з Беларусі і замежжа. Сярод іх палітыкі і грамадскія дзеячы; ветэраны беларускага незалежніцкага руху і [[Палітычныя вязні|палітычныя вязні]]. Сярод узнагароджаных:<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100 {{ref-be-x-old}}] // svaboda.org 23 сакавіка 2019</ref> * [[Уладзімір Арлоў (гісторык)|Уладзімір Арлоў]] — беларускі пісьменнік * [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]]<ref>{{cite web| author =| date =30 жніўня 2019| url =https://novychas.by/hramadstva/ranej-uznaharodzvala-tolki-dzjarzava-a-cjaper | title =Раней узнагароджвала толькі дзяржава, а цяпер — краіна |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| accessdate = 2019-08-31}}</ref> — беларускі грамадскі дзеяч, праваабаронца * [[Радзім Гарэцкі]] — акадэмік НАН Беларусі * [[Джым Дынглі]] — брытанскі славіст, даследчык беларускай гісторыі і літаратуры * [[Арнольд Макмілін]] — брытанскі славіст, даследчык беларускай літаратуры * [[Адам Мальдзіс]] — беларускі літаратуразнавец, гісторык, пісьменнік, журналіст * [[Аляксей Марачкін]] — беларускі мастак, сябра аргкамітэта [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]] (1988) * [[Алена Міхалюк]] — беларускі грамадскі дзеяч у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] * [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзімір Някляеў]] — беларускі паэт, грамадска-палітычны дзеяч, намінант на Нобелеўскую прэмію * [[Наталля Радзіна]] — беларускі журналіст, рэдактарка [[Хартыя’97|Хартыі 97]] * [[Дэвід Суорц]] — першы пасол ЗША ў Беларусі * [[Леў Талбузін]] — беларускі дызайнер, скульптар * [[Юры Туронак]]<ref>[http://www.radyjo.net/4/28/Artykul/407142 Уручаны першы Медаль да 100-годдзя БНР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190220063159/http://www.radyjo.net/4/28/Artykul/407142 |date=20 лютага 2019 }}, Радыё Рацыя</ref> — беларускі гісторык * [[Аляксандр Сяргеевіч Шатэрнік|Аляксандр Шатэрнік]] — беларускі скульптар * [[Алесь Шут]] — беларускі хірург, дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі XII склікання, член Партыі БНФ * [[Стэфан Эрыксан]] — пасол Швецыі ў Беларусі {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.radabnr.org/wp-content/uploads/2018/12/2018_MedalBNR100-Pres-reliz.pdf Прэс-рэліз аб узнагароджанні медалём да 100-годдзя БНР], сайт Рады БНР 25 снежня 2018 * [https://www.svaboda.org/a/30289001.html У Вільні ўручаныя мэдалі Рады БНР дзеячам зь Беларусі {{ref-be-x-old}}] // svaboda.org 24 лістапада 2019 {{Узнагароды БНР}} {{Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі}} [[Катэгорыя:Узнагароды Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2018 годзе]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] 1sz2noqxi2vo6puh6zwdwqnkqi03fo3 Тэадор Куодзіс 0 589880 5170753 5098097 2026-07-25T09:36:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170753 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Куодзіс}} '''Тэадор (Фёдар Казіміравіч) Куодзіс''' ({{ДН|||1861}} — {{ДС|||1917}}) — беларускі, расійскі і амерыканскі хірург<ref name="ТК">[http://slonimsmc.grodno.by/museum/Histori%20med/Belarus/Ludi/Kuodis.htm Теодор Куодис (Федор Казимирович) Кодис] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190916142230/http://slonimsmc.grodno.by/museum/Histori%20med/Belarus/Ludi/Kuodis.htm |date=16 верасня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>. Доктар медыцыны (1903)<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-263961&strq=l_siz=20 Кодис, Теодор Казимирович (доктор медицинских наук ; 1861—1917)] {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і адукацыя === Нарадзіўся ў сям’і беззямельнага літоўскага селяніна Казіміра Куодзіса і літоўскай татаркі Эміліі Мархелевічайтэ<ref>[[Валянцін Пятровіч Грыцкевіч|Грицкевич В. П.]] Передовой врач Теодор Куодис // Материалы IX Межресп. конф. по истории естествознания и техники в Прибалтике. Вильнюс, 1972. С. 51-54.</ref><ref>Grickevicius V. Revolucionerius, mokslininkas, gydytojas // Mokslas ir gyvenimas. 1973. N 9. P. 14-16</ref><ref>Krajewski J. Kodis Teodor //PSB (Wrocław). 1967. Т. 13, z. 57. S. 245-246.</ref> ў в. Рамігала Панявежыскага павета [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] ([[Літва]]). Сям’я жыла сціпла, але імкнулася даць адукацыю здольнаму сыну. Пачатковую адукацыю Т. Куодзіс атрымаў дома ў бацькоў, а потым паступіў у Шавельскую гімназію, дзе прабыў да 1882 года і атрымаў атэстат сталасці<ref name="УІНО"/>. З г. Шаўлі ён накіраваўся ў 1882 годзе ў Пецярбург, дзе паступіў на фізіка-матэматычны факультэт універсітэта, дзе прымаў актыўны ўдзел у студэнцкіх хваляваннях, з-за чаго быў адлічаны з універсітэта<ref name="УІНО">[http://pdf.kamunikat.org/9714-1.pdf У истоков науки оживления] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170329020657/http://pdf.kamunikat.org/9714-1.pdf |date=29 сакавіка 2017 }} {{ref-ru}}</ref>. Няўдаламу студэнту давялося эмігрыраваць. Ён аднавіў заняткі ў [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыгскім універсітэце]], але ўжо на медыцынскім факультэце<ref name="УІНО"/>. Падчас навучання ён меў зносіны з кампаніяй студэнтаў-землякоў, якія падзялялі яго дэмакратычныя погляды. Раз у тыдзень навучэнцы з Польшчы, Літвы, Беларусі і Украіны збіраліся ў адной з кватэр, дзе яны жылі, каб абмеркаваць надзённыя пытанні. Сярод іншых там ён пазнаёміўся і пасябраваў з {{нп3|Людвік Кшывіцкі|Л. Кшывіцкім|ru|Кшивицкий, Людвик}}, які пазней стаў першым перакладчыкам «{{нп3|Капітал (Маркс)|Капітала|ru|Капитал (Маркс)}}» [[Карл Маркс|К. Маркса]] на [[Польская мова|польскую мову]]<ref name="УІНО"/>. У Лейпцыгу Т. Куодзіс працягваў падтрымліваць сувязь з [[Нарадавольцы|нарадавольцамі]], атрымліваў ад іх нелегальныя выданні, што прывяло да канфліктаў з паліцыяй. У 1886 годзе Т. Куодзіс пакінуў Лейпцыг, вучыўся ва ўніверсітэце ў Страсбургу, які належаў тады Германіі, а затым у Цюрыху. У Швейцарыі ён зблізіўся з дзеячамі польскай марксісцкай групы «Пралетарыят». Па іх ініцыятыве Т. Куодзіс увайшоў у групу рэвалюцыянераў, якія рыхтавалі замах і на рускага цара, і на германскага кайзера. Бомбы для замаху рыхтавалі нарадавольцы [[Ісаак Вульфавіч Дземба|І. Дземба]]<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_d/dembo.html Дембо, Исаак Вульфович] {{ref-ru}}</ref> і {{нп3|Аляксандр Дзембскі (сацыяліст)|А. Дзембскі|pl|Aleksander Dębski (socjalista)}}. Выпрабаванні выбухоўкі скончыліся трагічна: І. Дземба загінуў, а А. Дзембскага цяжка параніла. Агалоска заахвоціла тэрарыстаў адмовіцца ад сваёй задумы. Перапалоханыя швейцарскія ўлады сталі прыгнятаць рэвалюцыйных эмігрантаў з Расіі. У 1889 годзе ў [[Універсітэт Страсбура|Страсбургскім універсітэце]] абараніў дысертацыю на суісканне вучонай ступені доктара медыцыны. У 1891 годзе Т. Куодзіс здаў экзамен у Пецярбургскай ваенна-медыцынскай акадэміі на права медыцынскай практыкі ў Расіі<ref name="ТК"/>. За актыўную антыўрадавую дзейнасць (меў выразныя намеры стварыць прыладу для забойства цара<ref>[http://betacool.szkolanawigatorow.pl/o-polskim-szakalu-i-jadzi-co-nie-chciaa-niemcow O polskim «Szakalu» i Józi, co nie chciała Niemców] {{ref-pl}}</ref>) быў арыштаваны паліцыяй. Пасля вызвалення на парукі эміграваў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name="УІНО"/>. === У ЗША === Там спачатку жыў у [[Чыкага]], дзей займаўся медыцынскай практыкай і працягваў рэвалюцыйную прапаганду і асветніцкую дзейнасць сярод працоўных. Ён выступаў за яднанне рабочых па-за межамі мовы, на якой яны гавораць. Чытаў лекцыі ў Народным універсітэце для працоўных-імігрантаў з [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літвы]] і [[Беларусь|Беларусі]], а таксама ў спецыяльным аддзяленні [[Чыкагскі ўніверсітэт|Чыкагскага ўніверсітэта]] для асоб без сярэдняй адукацыі (так званым аддзяленні «пашырэння універсітэта»)<ref name="УІНО"/>. У 1895 годзе Куодзісы перажылі смерць гадавалага сына. У 1896—1901 гадах узначальваў кафедру паталогіі і паталагічнай анатоміі ва {{нп3|Университэт Вашынгтона ў Сент-Луісе|ўніверсітэце імя Джорджа Вашынгтона|ru|Университет Вашингтона в Сент-Луисе}} ў г. [[Сент-Луіс]] ([[Місуры (штат)|Місуры]])<ref name="УІНО"/>. === Вяртанне на радзіму === Т. Куодзіс не пакідаў спробы дамогчыся дазволу вярнуцца ў Расійскую імперыю<ref>Письмо Т. К. Куодису от вице-консула Российского императорского консульства в Чикаго от 20 ноября 1895 г. (№ 328)</ref>, але гэта здарылася толькі ў 1901 годзе, калі яны з жонкай і дачкой вярнуліся і пасяліліся ў доме сваіх бацькоў у в. {{нп3|Дауканяй||lt|Daukainiai}} ([[Літва]])<ref name="ТК"/>. У 1904 годзе Т. Куодзіс пераехаў у [[Мінск]], дзе правяла дзяцінства і юнацтва яго жонка. Працаваў хірургам у губернскай ({{нп3|2-я гарадская клінічная бальніца|2-й клінічнай|ru|2-я городская клиническая больница}}) бальніцы. Ён рэарганізаваў хірургічнае аддзяленне і зрабіў яго буйным цэнтрам лячэбнай дапамогі насельніцтву. Т. Куодзіс усяго сябе аддаваў працы: рабіў па 6-7 аперацый днём і да 3-4 ноччу, кансультаваў і апераваў ў іншых бальніцах горада<ref name="ТК"/>. Толькі ў 1913 годзе ў гэтым аддзяленні на 1302 хворых было зроблена 1723 аперацыі, у тым ліку 192 {{нп3|Лапаратамія|чэравасячэнні|ru|Лапаротомия}}, 165 {{нп3|Герніярафія|грыжасячэнняў|ru|Герниорафия}}, 30 умяшанняў з нагоды ушчэмленых грыж, 52 аперацыі з нагоды [[апендыцыт]]у, 36 аперацый з нагоды {{нп3|Інвагінацыя кішачніка|завароту кішак|ru|Инвагинация кишечника}}, 20 {{нп3|Гістэрэктамія|выдаленняў маткі|ru|Гистерэктомия}}, паражанай [[Анкалогія|новаўтварэннямі]] і інш<ref name="УІНО"/>. Т. Куодзіс пісаў: {{Цытата|Не было ні аднаго трывалага паляпшэнні ў хірургіі, каб мы яго не зведалі і не ўжывалі да сваіх хворых адразу ж пасля яго з'яўлення. Успомнім толькі ўвядзенне [[Кольпацэліятамія|похвавых чэравасячэнняў]]; прымяненне ёднай настойкі<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9C%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%99%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%B0 МЭСБЕ/Йодная настойка]</ref> для абеззаражання аперацыйнага поля - метад, які мы ўжылі яшчэ раней [[Антоніа Гросіх|Гросіха]] ({{lang-it| Antonio Groccich}})<ref>[https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%93%D0%A0%D0%9E%D0%A1%D0%A1%D0%98%D0%A5%D0%90_%D0%9C%D0%95%D0%A2%D0%9E%D0%94 Метод Гроссиха]</ref><ref>Н. П. Аржанов. [http://www.provisor.com.ua/archive/2003/N12/art_39.php Пятьдесят третий элемент. Тинктура на операционных полях] {{ref-ru}}</ref>, раней, чым ён абышоў увесь свет, далей разнастайныя спосабы разрэзаў і швоў, палепшаныя спосабы [[Ампутацыя|ампутацыі]] канечнасцяў, лячэнне [[Пералом косці|пераломаў]], найноўшыя спосабы [[наркоз]]у, [[Анестэзія|абязбольвання]], мясцовага і агульнага і т. д. і т. п.}} З 1914 года — загадчык лазарэта Земскага саюза пры пажыўным пункце на [[Віленскі вакзал (Мінск)|Віленскім вакзале]]<ref>[http://scheglov.by/wp-content/uploads/downloads/2015/10/serafimovski_small.pdf Кодис Федор Казимирович] {{ref-ru}}</ref>. Самааддана працаваў Т. Куодзіс у гады Першай сусветнай вайны, калі ў прыфрантавым Мінску была разгорнутая сетка шматлікіх шпіталяў. «Безнадзейных» параненых ён прасіў накіроўваць да сябе ў земскую бальніцу і выходжваў іх там так, што смяротнасць у ёй не перавышала 2-3 %. У часы, калі антыбіотыкі яшчэ не былі вынайдзеныя, жыццё цяжкапараненых залежала найперш ад майстэрства хірурга і дбайнасці догляду сядзелак<ref name="УІНО"/>. У час [[Курлоўскі расстрэл|Курлоўскага расстрэлу]] ён знаходзіўся на [[Прывакзальная плошча (Мінск)|Прывакзальнай плошчы]], там ён аказваў першую дапамогу параненым і адпраўляў іх у губернскую бальніцу<ref name="УІНО"/>. Памёр ад хваробы сэрца ў 1917 годзе<ref name="ТК"/>. == Навуковая дзейнасць == Падчас працы хірургам Мінскай губернскай бальніцы (1904—1917) адным з першых зрабіў аперацыі па перасадцы хворым [[Мачаточнікі|мачаточніка]] ў [[мачавы пузыр]], стварэнні штучнага мачавога пузыра, накладання швоў на сэрцы<ref name="ТК"/>. Пастаянна прыязджаў у Пецярбург, дзе ў ваенна-медыцынскай акадэміі праводзіў вопыты па ажыўленні астуджанага арганізма. Вынікі даследаванняў абагульніў у дысертацыйнай працы «Пераахаладжэнне жывёльнага арганізма» (1903). Вучоны астуджаў жаб да тэмпературы −10 ° С і ніжэй, затым саграваў іх, і тыя скакалі і плавалі ў вадзе, як і да замарожвання<ref name="ТК"/>. === Асобныя творы === * «Переохлаждение животного организма. Дис. на степ. д-ра мед.» (СПб., 1903) * «О числе пищевых единиц в больничном пайке Минской губернской земской больницы» (Минск, 1914) == Грамадскае жыццё == Т. Куодзіс заставаўся верным сваім юнацкім ідэалам. У 1905-1906 гадах на яго кватэры на Юр'еўскай вуліцы (якая была адносна бяспечнай, паколькі размяшчалася насупраць жылля паліцмайстара) праводзіліся сходы рэвалюцыянераў. Урач дапамагаў ім грашыма<ref name="УІНО"/>. Т. Куодзіса адрознівалі высокія гуманістычныя ідэалы: ад бедных хворых ён ніколі не браў ганарару. Ён быў інтэрнацыяналістам, падтрымліваў беларускі нацыянальна-вызваленчы рух. Па ўспамінах яго дачкі З. Кодзіс-Фрэер, яго сям'я сябравала з сям'ёй [[Янка Купала|Янкі Купалы]]<ref name="УІНО"/>. Нягледзячы на медыцынскую адукацыю, Т. Куодзіс цікавіўся самалётабудаўніцтвам і астраноміяй і ведаў іх на дастаткова высокім узроўні<ref name="УІНО"/>. == Сям’я == У 1889 годзе ажаніўся з {{нп3|Юзэфа Кодзіс|Юзэфай Фабіянай з Крыжаноўскіх|pl|Józefa Krzyżanowska-Kodisowa}}<ref>Bieliński /. Uniwersytet Wileński. Kraków, 1899-1900. T. 2, 845 s.; T. 3. 734 s.</ref><ref>Krajewski T. Kodisowa Józefa Fabianna//PSB (Wrocław). 1967. T. 13, z. 57. S. 246-248.</ref> (1865—1940), якая была філосафам, псіхолагам, феміністкай і выкладчыцай<ref>Józefa Fabianna Kodis z Krzyżanowskich, Wspomnienia z lat ok. 1870—1890, Warszawa, Biblioteka Narodowa, sygn. akc. 13660</ref>. * Дачка [[Зоф’я Кодзіс-Фрэер]] ({{lang-pl|Zofia Kodis-Freyer}}; 1899—1992) — мастачка, удзельніца падполля супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў у Варшаве, вязень гітлераўскіх канцлагераў і турам, жыла ў [[Варшава|Варшаве]]<ref>Zofia Kodis-Freyer, Wspomnienia, Warszawa, Biblioteka Narodowa, sygn. akc. 11258</ref>. Была замужам за прамыслоўцам Эдвардам Фрэерам. Іх дачка {{нп3|Ядвіга Ліпіньска||pl|Jadwiga Lipińska}} стала вядомым польскім археолагам-егіптолагам, а сын Мацек памёр у дзяцінстве<ref>[https://www.ogrodywspomnien.pl/index/tree/d,40100/text,d Maciek Freyer (Freyer)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190915064232/https://www.ogrodywspomnien.pl/index/tree/d,40100/text,d |date=15 верасня 2019 }} {{ref-pl}}</ref> * Сын Эразм (1894-95) — памёр маленькім<ref>[https://www.ogrodywspomnien.pl/index/tree/d,40096/text,d Erazm Kodis (Kodis)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190923211253/https://www.ogrodywspomnien.pl/index/tree/d,40096/text,d |date=23 верасня 2019 }} {{ref-pl}}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * [[Валянцін Пятровіч Грыцкевіч|Грицкевич В. П.]] Передовой врач Теодор Куодис // Материалы IX Межресп. конф. по истории естествознания и техники в Прибалтике. Вильнюс, 1972. С. 51-54. * Grickevicius V. Revolucionerius, mokslininkas, gydytojas // Mokslas ir gyvenimas. 1973. N 9. P. 14-16 * [[Юзаф Краеўскі|Krajewski J.]] Kodis Teodor //PSB (Wrocław). 1967. Т. 13, z. 57. S. 245-246. == Спасылкі == * [https://www.sb.by/articles/v-poiskakh-utrachennogo-155.html В поисках утраченного] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Куодзіс Тэадор}} [[Катэгорыя:Хірургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Уролагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кардыяхірургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі ЗША]] [[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Хірургі Расійскай імперыі]] lwzbgfhkwepxkmawxq9ajix7zk8whmk Жукіўка (Згурыўскі раён) 0 590256 5170596 4928755 2026-07-24T21:12:48Z Spokiyny 153126 /* */ 5170596 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва={{падзенне}}618|крыніца насельніцтва=<ref>https://zgurivska-gromada.gov.ua/structure/</ref>|год перапісу=2025}} '''Жукіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Жу́ківка}}) — вёска ў [[Згурыўскі раён|Згурыўскім раёне]] [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Згурыўскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Згурыўскага раёна]] 1myg6zgd6hy77d2kfplwgequq1fmizq Размовы:Бэўвульф 1 591570 5170398 3340027 2026-07-24T13:59:41Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Беавульф]] у [[Размовы:Бэўвульф]]: Больш распаўсюджаная назва: Перакладаў твору з іншай назвай не існуе. 3340027 wikitext text/x-wiki Прапаную змяніць назву артыкула з «Беавульф» на «Бэўвульф», бо так гэты твор называецца ў існуючым беларускім перакладзе + адпаведна замяніць па ўсім тэксце артыкула. [[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]] ([[Размовы з удзельнікам:Shurix-noise|размовы]]) 23:09, 19 сакавіка 2019 (MSK) * Каб прапанова была як найхутчэй заўважана і абмеркавана супольнасцю найлепш адразу стварыць тэму на старонцы [[Вікіпедыя:Да перайменавання]]. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 12:21, 20 сакавіка 2019 (MSK) * Перасылка ёсць, пазначыў такую назву і ў лідзе. Наконт асноўнай назвы, думаю, твор як "Беавульф" у большасці ранейшай беларускамоўнай літаратуры згадваецца, таму пераймяноўваць не спяшаўся б, хаця, напэўна, у перакладзе Брыля можа і слушней. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 13:57, 20 сакавіка 2019 (MSK) ouhropogcqojabcd0qoequsierpcrhy Аляксандр Віктаравіч Студнеў 0 593172 5170557 5169904 2026-07-24T19:31:55Z DobryBrat 5701 дапаўненне 5170557 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Аляксандр Віктаравіч Студнеў | арыгінал імя = | выява = | апісанне выявы = | шырыня = 270px | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | бацька = | маці = | жонка = Таццяна Студнева | дзеці = Дар'я Студнева,<br>Юлія Студнева | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | званне = | узнагароды = }} '''Аляксандр Віктаравіч Студнеў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, Міністр архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь (з 4 сакавіка 2025). == Біяграфія == Нарадзіўся 17 ліпеня 1974 года ў Магілёве. У 1997 годзе скончыў [[Беларуская дзяржаўная політэхнічная акадэмія|Беларускую дзяржаўную політэхнічную акадэмію]], а пасля — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. З сакавіка 2007 года працаваў намеснікам старшыні Магілёўскага гарадскога выканаўчага камітэта па пытаннях горадабудаўніцтва, архітэктуры, капітальнага будаўніцтва, ільготнага крэдытавання будаўніцтва жылля, экалогіі і інш. Аляксандр Студнеў зрабіў кар’еру ў будаўнічай сферы і органах выканаўчай улады — ад майстра ў БУ-76 [[будаўнічы трэст № 12|будаўнічага трэста № 12]]<ref>[https://bobruisk.ru/news/2017/05/12/v-bobrujsk-naznachen-novyj-mer Артыкул пра прызначэнне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180318054846/https://bobruisk.ru/news/2017/05/12/v-bobrujsk-naznachen-novyj-mer |date=18 сакавіка 2018 }}</ref> да [[старшыня камітэта па архітэктуры і будаўніцтве Магілёўскага аблвыканкама|старшыні камітэта па архітэктуры і будаўніцтве Магілёўскага аблвыканкама]] (з 2013 года). Узначальваў ІРУП «[[Белбудцэнтр]]». 12 мая 2017 года прызначаны старшынёй [[Бабруйскі гарвыканкам|Бабруйскага гарвыканкама]]. 3 кастрычніка 2022 года прызначаны старшынёй [[Магілёўскі гарвыканкам|Магілёўскага гарвыканкама]]<ref name="belta">{{Cite web |url=https://blr.belta.by/president/view/novy-ministr-pamochnik-prezidenta-i-abnaulenne-mjastsovaj-vertykali-padrabjaznastsi-kadravaga-dnja-u-120092-2022/ |title=Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь Аляксандр Лукашэнка 3 кастрычніка разгледзеў кадравыя пытанні |access-date=10 кастрычніка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202144824/https://www.blr.belta.by/president/view/novy-ministr-pamochnik-prezidenta-i-abnaulenne-mjastsovaj-vertykali-padrabjaznastsi-kadravaga-dnja-u-120092-2022 |archivedate=2 лютага 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.mogilev.mogilev-region.by/by/news-reg-by/view/aljaksandr-studneu-zatsverdzhany-na-pasadze-starshyni-magileuskaga-garvykankama-16452/ Аляксандр Студнеў зацверджаны на пасадзе старшыні Магілёўскага гарвыканкама]{{Недаступная спасылка}}</ref>. З 4 сакавіка 2025 года<ref>[https://president.gov.by/ru/events/naznacenia-v-sostav-pravitel-stva Назначения в состав Правительства]</ref> па 23 ліпеня 2026 года<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600250 Указ Президента Республики Беларусь от 23 июля 2026 года № 250 «Об А. В. Студневе»]</ref> працаваў Міністрам архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь. == Узнагароды == * [[Медаль «За працоўныя заслугі» (Беларусь)|медаль «За працоўныя заслугі»]] (2020)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000483&p1 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 22 снежня 2020 года № 483 «Аб узнагароджанні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210115091410/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000483&p1 |date=15 студзеня 2021 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Міністры архітэктуры і будаўніцтва Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Студнеў Аляксандр Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Бабруйскага гарадскога выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Міністры архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь]] funix6va68a4r5etm45x7go7vxsnxbg 2020 год у гісторыі відэагульняў 0 593732 5170335 5169982 2026-07-24T12:50:38Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5170335 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|2020}} '''[[2020]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Выпускі гульняў == * 20 сакавіка — [[Animal Crossing: New Horizons]] ([[Switch]]) * 23 сакавіка — [[Half-Life: Alyx]] ([[Windows]]) * 29 лютага — [[Metro 2033 Redux]] ([[Switch]]) * 11 мая — [[Helltaker]] ([[Windows]]) * 11 чэрвеня — [[NBA 2K21]] ([[Switch]]) * 28 верасня — [[Genshin Impact]] ([[Windows]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2020]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 27hduawzht41pyop0xhk1kf5nu5e11r Звычайны прэзідэнт 0 594979 5170594 4625966 2026-07-24T21:03:18Z 5170594 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = Звычайны прэзідэнт (афіша).jpg |Памер = |Жанр = |Рэжысёр = |Прадзюсар = |Сцэнарыст = |Кампазітар = |Кампанія = |Бюджэт = |Зборы = |Краіна = |Мова = |Час = |Год = |Папярэдні фільм = |Наступны фільм = |imdb_id = }} '''Звыча{{Націск}}йны прэзідэ{{Націск}}нт''' ({{lang-ru|Обыкновенный президент}}) — дакументальны фільм рэжысёра [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі|Юрыя Хашчавацкага]], выпушчаны ў [[1996 год у гісторыі кіно|1996]] годзе. Кінаспроба высвятлення перамогі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|выбарах]] у 1994 годзе. Праца ўзнагароджаная Прэміяй міру на Берлінскім кінафестывалі, Гран-пры «[[Human Rights Watch]]» у [[Нью-Ёрк]]у, прызам «Залатая брама» ў Сан-Францыска. Аўтар сцэнару стужкі — [[Леанід Міндлін]], у якасці прадзюсара выступіў [[Пётр Паўлавіч Марцаў|Пётр Марцаў]]. У стужцы зняўся экс-міністр [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]] [[Юрый Мікалаевіч Захаранка|Юрый Захаранка]], які ў 1999 годзе будзе выкрадзены недалёка ад свайго дому. Фільм дазваляе вярнуць у памяці факты з нядаўняй гісторыі і гісторыю з пункту гледжання, далёкай ад афіцыйнай. == Літаратура == * {{Артыкул|аўтар=[[Алег Дзярновіч]].|загаловак=Чужое вока|спасылка=https://pdf.kamunikat.org/15242-1.pdf|выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|тып=|год=24 лютага 1997|нумар=7—8 (80)|старонкі=8|issn=}}{{Недаступная спасылка}} * {{Артыкул|аўтар=Алена Лукашэвіч.|загаловак=Узьлюбі прэзыдэнта або “Машына часу” Юрыя Хашчавацкага|спасылка=https://pdf.kamunikat.org/15242-1.pdf|выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|тып=|год=24 лютага 1997|нумар=7—8 (80)|старонкі=8|issn=}}{{Недаступная спасылка}} == Спасылкі == * {{imdb title|id=0117225|title=«Звычайны прэзідэнт»}} * [https://belsat.eu/films/272/ Глядзець фільм «Звычайны прэзідэнт» на тэлеканале Белсат] * {{cite web|url=https://budzma.org/news/yak-stvara-sya-film-zvychayny-prezident-uspaminy-yuryya-khashchavatskaga.html|title=Як ствараўся фільм «Звычайны прэзідэнт». Успаміны Юрыя Хашчавацкага|work=[[Будзьма беларусамі!]]}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дакументальныя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Юрыя Хашчавацкага]] [[Катэгорыя:Фільмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Дакументальныя фільмы Беларусі]] fdqc9pbz2sxvgg5eq7ddbj7p0wpxbid Жудасная даліна 0 598131 5170620 5046904 2026-07-24T21:43:19Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170620 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mori Uncanny Valley.svg|thumb|350px]] У [[Эстэтыка|эстэтыцы]] і [[робататэхніка|робататэхніцы]] '''эфект «жудаснай даліны»''' — гэта з’ява, калі чалавекападобныя аб’екты, якія выглядаюць амаль, але не зусім як сапраўдныя [[чалавек|чалавечыя істоты]], выклікаюць невытлумачальнае пачуццё жудасці і агіды ў назіральнікаў.<ref name="MacDormanIshiguro2006">{{cite journal|last1=MacDorman|first1=K. F.|last2=Ishiguro|first2=H.|year=2006|title=The uncanny advantage of using androids in social and cognitive science research|url=|journal=Interaction Studies|volume=7|issue=3|pages=297–337|doi=10.1075/is.7.3.03mac|title-link=Android (robot)}}</ref> Даліна пазначае правал прывабнасці копіі для чалавека на графіку, які звычайна расце з павышэннем падабенства чалавеку.<ref name="MacDormanChattoPadhyay2016">{{cite journal|last1=MacDorman|first1=K. F.|last2=Chattopadhyay|first2=D.|year=2016|title=Reducing consistency in human realism increases the uncanny valley effect; increasing category uncertainty does not|url=|journal=Cognition|volume=146|issue=|pages=190–205|doi=10.1016/j.cognition.2015.09.019|pmid=26435049}}</ref> Прыклады можна знайсці ў робататэхніцы, камп’ютарнай 3D-анімацыі і рэалістычных ляльках. З павелічэннем распаўсюджання [[Віртуальная рэальнасць|віртуальнай рэальнасці]], дапоўненай рэальнасці і фотарэалістычнай камп’ютарнай анімацыі, тэрмін «жудасная даліна» быў ужыты у папулярнай прэсе ў дачыненні да стварэнняў, праўдападабенства якіх набліжаецца да неадрознасці ад рэальнасці. Гіпотэза жудаснай даліны прадказвае, што аб’ект, які выглядае амаль як чалавек, рызыкуе выклікаць пачуцці холаду і жаху ў гледачоў.<ref>{{Cite journal|last=MacDorman|first=Karl F.|last2=Chattopadhyay|first2=Debaleena|title=Categorization-based stranger avoidance does not explain the uncanny valley effect|journal=Cognition|volume=161|pages=132–135|doi=10.1016/j.cognition.2017.01.009|pmid=28109534|year=2017|hdl=1805/17777}}</ref> [[Файл:Soziale Differenzierung.jpg|міні|Выява, [[Генератыўны штучны інтэлект|згенераваная штучным інтэлектам]], з дробнымі дэталямі, якія выклікаюць дыскамфорт у гледачоў]] == Этымалогія == Канцэпцыя «жудаснай даліны» ({{lang-ja|不気味の谷現象}}) была створана [[Японія|японскім]] прафесарам робататэхнікі Масахіра Моры ў 1970.<ref name="Mori2012">{{cite journal|last=Mori|first=M.|translator1-last=MacDorman|translator1-first=K. F.|translator2-last=Kageki|translator2-first=Norri|year=2012|title=The uncanny valley|url=|journal=IEEE Robotics and Automation|volume=19|issue=2|pages=98–100|doi=10.1109/MRA.2012.2192811}}</ref> У 1978 годзе тэрмін быў перакладзены на англійскую як «''uncanny valley''» (літаральна, «жудасная даліна») ў кнізе Джэйс Рэйчард «''Robots: Fact, Fiction, and Prediction''».<ref>{{cite web|url=http://spectrum.ieee.org/automaton/robotics/humanoids/an-uncanny-mind-masahiro-mori-on-the-uncanny-valley|title=An Uncanny Mind: Masahiro Mori on the Uncanny Valley and Beyond|publisher=IEEE Spectrum|date=12 June 2012|accessdate=1 April 2015}}</ref> Такі пераклад быў непераднамеранай спасылкай на канцэпцыю Эрнста Джэнтша аб жудасным<ref name="MacDormanVasudevanHo20092">{{cite journal|last1=MacDorman|first1=K. F.|last2=Vasudevan|first2=S. K.|last3=Ho|first3=C.-C.|year=2009|title=Does Japan really have robot mania? Comparing attitudes by implicit and explicit measures|url=http://www.macdorman.com/kfm/writings/pubs/MacDorman2008DoesJapan.pdf|journal=AI & Society|volume=23|issue=4|pages=485–510|doi=10.1007/s00146-008-0181-2}}</ref>, якая была ўведзена ў яго эсэ 1906 года<ref>Jentsch, E. (25 Aug. 1906). [http://www.art3idea.psu.edu/locus/Jentsch_uncanny.pdf Zur Psychologie des Unheimlichen.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002042047/http://www.art3idea.psu.edu/locus/Jentsch_uncanny.pdf |date=2 кастрычніка 2019 }} ''Psychiatrisch-Neurologische Wochenschrift, 8''(22), 195—198.</ref><ref name="Mitchell2011">{{cite journal|last1=Mitchell|first1=W. J.|last2=Szerszen Sr|first2=K. A.|last3=Lu|first3=A. S.|last4=Schermerhorn|first4=P. W.|last5=Scheutz|first5=M.|last6=MacDorman|first6=K. F.|year=2011|title=A mismatch in the human realism of face and voice produces an uncanny valley|journal=I-Perception|volume=2|issue=1|pages=10–12|doi=10.1068/i0415|pmc=3485769|pmid=23145223}}</ref><ref name="Misselhorn, 2009">{{cite journal|last1=Misselhorn|first1=C|year=2009|title=Empathy with inanimate objects and the uncanny valley|url=|journal=Minds and Machines|volume=19|issue=3|pages=345–359|doi=10.1007/s11023-009-9158-2}}</ref> і распрацавана [[Зігмунд Фрэйд|Зігмундам Фрэйдам]] у 1919 ў эсэ пад назвай «Жудаснае» (''«Das Unheimliche»'')<ref>Freud, S. (1919/2003). The uncanny [das unheimliche] (D. McLintock, Trans.). New York: Penguin.</ref> == Гіпотэза == Зыходная гіпотэза Моры сцвярджае, што пакуль аблічча [[робат]]а робіцца больш чалавечым, эмацыйны водгук у некаторых назіральнікаў становіцца ўсё больш пазітыўным і [[Эмпатыя|чулым]], пакуль не дасягне кропкі, за якой рэакцыя хутка пераўтвараецца ў моцную агіду. Аднак, калі знешні выгляд робата працягвае страчваць адрозненні ад чалавека, эмацыйны водгук зноў змяняецца на станоўчы і набліжаецца да ўзроўню эмпатыі да чалавека.<ref name="mori33">{{cite journal|last1=Mori|first1=M|year=2012|origyear=1970|title=The uncanny valley|url=http://spectrum.ieee.org/automaton/robotics/humanoids/the-uncanny-valley|journal=IEEE Robotics & Automation Magazine|volume=19|issue=2|pages=98–100|doi=10.1109/MRA.2012.2192811}}</ref> Гэтая вобласць агіднага адказу выкліканая робатам з якасцямі аблічча і руха паміж «зусім НЕ чалавек» і «зусім ЯК чалавек» з’яўляецца жахлівай далінай. Назва адлюстроўвае ідэю аб тым, што робат, які выглядае амаль як чалавек, здаецца занадта «дзіўным» для некаторых людзей, выклікае пачуццё жудасці, і, такім чынам, не можа выклікаць эмпатычнага адказу, неабходнага для прадуктыўнага ўзаемадзеяння паміж чалавекам і робатам.<ref name=mori33/> == Тэарэтычнае абгрунтаванне == Быў прапанаваны шэраг тэорый для тлумачэння [[Пазнанне|кагнітыўнага]] механізму, які ляжыць у аснове феномена: * '''Выбар партнёра.''' У чалавека эвалюцыяй закладзены механізм для прадухілення выбару партнёра з нізкім узроўнем нараджальнасці, дрэнным [[Эндакрынная сістэма|гарманальным здароўем]] ці неэфектыўнай [[Імунная сістэма|імуннай сістэмай]] на аснове бачных прыкмет твару і цела, якія могуць папярэдзіць аб гэтых адхіленнях.<ref name="Green2008">{{cite journal|last1=Green|first1=R. D.|last2=MacDorman|first2=K. F.|last3=Ho|first3=C.-C.|last4=Vasudevan|first4=S. K.|year=2008|title=Sensitivity to the proportions of faces that vary in human likeness|url=http://macdorman.com/kfm/writings/pubs/Green2008CHBsensitivity.pdf|journal=Computers in Human Behavior|volume=24|issue=5|pages=2456–2474|doi=10.1016/j.chb.2008.02.019}}</ref><ref name="Rhodes, G. 2002">Rhodes, G. & Zebrowitz, L. A. (eds) (2002). Facial Attractiveness: Evolutionary, Cognitive, and Social Perspectives, Ablex Publishing.</ref> * '''Думкі аб смерці.''' Назіранне за «жудасным» робатам выклікае прыроджаны страх смерці і запуск механізмаў барацьбы з непазбежнасцю смерці. Часткова разабраныя андроіды гуляюць на падсвядомых страхах спрашчэння, замены і знішчэння: (1) механізм з чалавечым фасадам і механічным інтэр’ерам гуляе на нашым падсвядомым страху, што мы ўсе проста бяздушныя машыны. (2) Андроіды ў розных станах калецтваў, абезгалоўлівання або разборкі нагадваюць поле бою пасля канфлікту і, такім чынам, служыць у якасці напамінку аб нашай смяротнасці. (3) Паколькі большасць андроідаў з’яўляюцца копіямі рэальных людзей, як [[Допельгангер|двайнікі]] яны могуць выклікаць страх замены на працы, у адносінах і гэтак далей. (4) Парывістасць рухаў андроіда можа быць трывожным, таму што гэта выклікае страх страты кантролю над целам.<ref>MacDorman & Ishiguro, 2006, p. 313.</ref> * '''Пазбяганне хвароб.''' Стымул жудасці можа актывізаваць кагнітыўны механізм, які першапачаткова развіваўся, каб матываваць прадухіленне патэнцыйных крыніц патагенаў шляхам выкліку агіды. «Чым больш арганізм падобны да чалавека, тым мацнейшая агіда да яго недахопаў, таму што (1) дэфекты сведчаць аб захворванні, (2) больш чалавека-падобныя арганізмы больш цесна звязаны з людзьмі генетычна, і (3) верагоднасць заразіцца хваробай праз [[бактэрыі]], [[вірусы]] і іншыя [[Паразітызм|паразіты]] ўзрастае з павелічэннем генетычнага падабенства».<ref name="Rhodes, G. 2002" /><ref>MacDorman, Green, Ho, & Koch, 2009, p. 696.</ref> Візуальныя анамаліі андроідаў, робатаў і іншых анімаваных чалавечых персанажаў выклікаюць рэакцыю трывогі і агіды, падобную да рэакцыі на трупы ці відавочна хворых асоб.<ref>{{cite book|last1=Roberts|first1=S. Craig|title=Applied Evolutionary Psychology|url=https://archive.org/details/appliedevolution0000scra|date=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199586073|page=[https://archive.org/details/appliedevolution0000scra/page/423 423]}}</ref> * '''{{нп3|Парадокс купы||en|Sorites paradox}}.''' Стымулы з чалавечымі і нечалавечымі рысамі падрываюць наша пачуццё ідэнтычнасці чалавека, звязваючы катэгорыі розныя па якасці (чалавек-нечалавек), з колькаснай метрыкай ступені чалавечага падабенства.<ref>Ramey, 2005.</ref> * '''Парушэнне чалавечых нормаў.''' Жудасная даліна можа «быць сімптаматычна да таго, што выклікае параўнанне з мадэллю чалавека, але ва ўсім горшае за яго».<ref>MacDorman & Ishiguro, 2006, p. 303.</ref> Калі рэч выглядае досыць нечалавечай, то яе чалавечыя характарыстыкі прыкметныя і яны генеруюць суперажыванне. Аднак, калі асоба выглядае амаль як чалавек, яна асацыюецца з мадэллю чалавека і яго падрабязнымі чаканамі нормамі. Нечалавечыя характарыстыкі становяцца прыкметнымі, што дае чалавечаму гледачу адчуванне дзівацтва. Іншымі словамі, робата, які захрас у жудаснай даліне, больш не судзяць па стандартах робата, які робіць звычайную працу прыкідваючыся чалавекам, а замест таго судзяць па мерках чалавека, які дрэнна выконвае працу паводзячы сябе як нармальныя чалавек.<ref name="SayginSCAN">{{cite journal|last=Saygin|first=A.P.|title=The Thing That Should Not Be: Predictive Coding and the Uncanny Valley in Perceiving Human and Humanoid Robot Actions.|journal=Social Cognitive and Affective Neuroscience|year=2011|volume=7|issue=4|pages=413–22|url=http://scan.oxfordjournals.org/content/7/4/413|doi=10.1093/scan/nsr025|pmid=21515639|pmc=3324571}}</ref><ref>{{cite news|last=UCSD News|title=Your Brain on Androids|url=http://ucsdnews.ucsd.edu/newsrel/soc/20110714BrainAndroids.asp}}</ref> * '''Рэлігійнае вызначэнне чалавечай асобы.''' Існаванне штучных але чалавекападобных утварэнняў разглядаюцца некаторымі як пагроза канцэпцыі чалавечай асобы.<ref>MacDorman, K. F., Vasudevan, S. K., & Ho, C.-C., 2009.</ref> Прыклад можна знайсці ў тэарэтычных працах псіхіятра Ірвіна Ялама. Ялам тлумачыць, што людзі будуюць псіхалагічную абарону для таго, каб пазбегнуць экзістэнцыяльнай трывогі, вынікаючай са смерці. Адной з гэтых абарон з’яўляецца ''асаблівасць'', іррацыянальнае перакананне, што старэнне і смерць як цэнтральныя працэсы жыцця датычацца ўсіх іншых акрамя сябе.<ref>Yalom, Irvin D. (1980) «Existential Psychotherapy», Basic Books, Inc., Publishers, New York</ref> Сустрэча з вельмі чалавекападобным «жывым» робатам можа быць настолькі ўразлівай і пераканаўчай, што яна кідае выклік паняццю чалавека аб ''асаблівасці'' і экзістэнцыяльнай абароне і выклікае экзістэнцыяльную трывогу. У фальклоры стварэнне чалавекападобных бяздушных істот часта паказана як неразумны крок. Як {{Нп3|Голем||en|Golem}} у іўдзействе, адсутнасць чалавечай спагады і душы ў якога можа прывесці да катастрофы, нягледзячы на добрыя намеры яго стваральніка.<ref>{{cite web|url=http://www.press.umich.edu/pdf/9780472117598-intro.pdf|title=Introduction to ''The Golem Returns''|author=Cathy S. Gelbin|year=2011|publisher=[[University of Michigan Press]]|accessdate=18 December 2015}}</ref> * '''Супярэчлівыя сігналы ўспрымання.''' Негатыўны эфект, звязаны з жудасным, атрымліваецца шляхам актывацыі канфліктуючых уяўленняў. Напружанне ўспрымання ўзнікае, калі чалавек атрымлівае супярэчлівыя сігналы катэгорыі, напрыклад, калі фігура-гуманоід рухаецца як робат, ці мае іншыя бачныя прыкметы робата. Гэты канфлікт пазнання перажываецца як псіхалагічны дыскамфорт («жудасць»), дужа падобны да дыскамфорту, які адчуваецца пры {{нп3|кагнітыўны дысананс|кагнітыўным дысанансе|en|Cognitive dissonance}}.<ref name="Ferrey2015">{{cite journal|last1=Ferrey|first1=A. E.|last2=Burleigh|first2=T. J.|last3=Fenske|first3=M. J.|year=2015|title=Stimulus-category competition, inhibition, and affective devaluation: a novel account of the uncanny valley|journal=Frontiers in Psychology|volume=6|issue=|page=249|doi=10.3389/fpsyg.2015.00249|pmid=25821439|pmc=4358369}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Elliot|first1=A. J.|last2=Devine|first2=P. G.|year=1994|title=On the motivational nature of cognitive dissonance: Dissonance as psychological discomfort|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1994-09_67_3/page/382|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|pages=382–394|doi=10.1037/0022-3514.67.3.382}}</ref> Некаторыя даследаванні падтрымліваюць гэтую магчымасць. Матур і Рэйхлінг (Mathur and Reichling) выявілі, што час, які быў патрэбны падыспытным, каб адрозніць чалавечы і механічны твар, дасягаў свайго піку на тварах, якія былі на самым нізе жудаснай даліны. Гэта дае падставы меркаваць, што класіфікацыя гэтых асоб, як «чалавек» або «робат» ўяўляе сабой большую кагнітыўную задачу.<ref name="Mathur2016">{{cite journal|last1=Mathur|first1=Maya B.|last2=Reichling|first2=David B.|year=2016|title=Navigating a social world with robot partners: a quantitative cartography of the Uncanny Valley|journal=Cognition|volume=146|issue=|pages=22–32|doi=10.1016/j.cognition.2015.09.008|pmid=26402646}}</ref> Тым не менш, у тым жа эксперыменце было выяўлена, што хоць блытаніна ўспрымання супала з жудаснай далінай, але гэта не выклікала пачатак уздзеяння жахлівай даліны на сацыяльныя і эмацыйныя рэакцыі падыспытных. Гэта дае падставы мяркаваць, што блытаніна ўспрымання не можа быць механізмам жудаснага эфекту даліны. Берліё (Burleigh) і яго калегі паказалі, што твары ў сярэдняй кропцы паміж чалавечымі і не-чалавечымі стымуламі выклікалі ўзровень жудасці, які адрозніваўся ад, звычайна, лінейнай мадэлі, якая грунтуецца на ступені падабенства да чалавека.<ref name="Burleigh2013">{{cite journal|last1=Burleigh|first1=T. J.|last2=Schoenherr|first2=J. R.|last3=Lacroix|first3=G. L.|year=2013|title=Does the uncanny valley exist? An empirical test of the relationship between eeriness and the human likeness of digitally created faces|url=https://tylerburleigh.com/pubs/Burleigh,%20Schoenherr%20and%20Lacroix%20-%202013%20-%20Does%20the%20uncanny%20valley%20exist.pdf|journal=Computers in Human Behavior|volume=29|issue=3|page=3|doi=10.1016/j.chb.2012.11.021|access-date=4 мая 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709002638/https://tylerburleigh.com/pubs/Burleigh,%20Schoenherr%20and%20Lacroix%20-%202013%20-%20Does%20the%20uncanny%20valley%20exist.pdf |archivedate=9 ліпеня 2019 |url-status=dead }}</ref> Ямада (Yamada) і інш. выявілі, што кагнітыўная складанасць была звязана з негатыўным наступствам у сярэдняй кропцы працэсу пераўтварэння (напрыклад, шэраг выяў пераўтварэння анімацыйным і сапраўдным сабакам).<ref name="Yamada2013">{{cite journal|last1=Yamada|first1=Y.|last2=Kawabe|first2=T.|last3=Ihaya|first3=K.|year=2013|title=Categorization difficulty is associated with negative evaluation in the "uncanny valley" phenomenon|journal=Japanese Psychological Research|volume=55|issue=1|pages=20–32|doi=10.1111/j.1468-5884.2012.00538.x}}</ref> Фэры (Ferrey) і інш. паказалі, што сярэдняя кропка паміж выявамі на кантынуўме паміж двума катэгорыямі атрымлівае максімум негатыўнага адказу. Таксама выяўлена, што гэта тычыцца і чалавека, і не-чалавечых суб’ектаў.<ref name="Ferrey2015" /> Шоэнгер і Берліё (Schoenherr і Burleigh) прывялі прыклады з гісторыі і культуры, якія сведчалі аб агідызе да да гібрыдных структур, такіх як [[Генетычная інжынерыя|генетычна мадыфікаваных арганізмаў]] і [[Трансгендарнасць|трансгендэрных]] асоб.<ref>{{cite journal|last1=Schoenherr|first1=J. R.|last2=Burleigh|first2=T. J.|year=2014|title=Uncanny sociocultural categories|journal=Frontiers in Psychology|volume=5|issue=|page=1456|doi=10.3389/fpsyg.2014.01456|pmid=25653622|pmc=4300910}}</ref> Нарэшце, Мур (Moore) распрацаваў баесаўскую матэматычную мадэль, якая дае колькасную ацэнку канфлікту ўспрымання.<ref>{{cite journal|last1=Moore|first1=R. K.|year=2012|title=A Bayesian explanation of the 'Uncanny Valley' effect and related psychological phenomena|url=|journal=Scientific Reports|volume=2|issue=|page=555|doi=10.1038/srep00864|pmid=23162690|pmc=3499759}}</ref> Дакладныя механізмы, якія адказны за гэта, засталіся дыскусійнымі. Сярод іншага, было выказана меркаванне, што эфект абумоўлены катэгарызацыйнай цяжкасцю<ref name="Burleigh2013" /><ref name="Yamada2013" /> і неадпаведнасцю ўспрымання.<ref>{{cite journal|last1=Chattopadhyay|first1=D.|last2=MacDorman|first2=K. F.|year=2016|title=Familiar faces rendered strange: Why inconsistent realism drives characters into the uncanny valley.|url=|journal=Journal of Vision|volume=16|issue=11,7|pages=1–25|doi=10.1167/16.11.7|pmid=27611063|pmc=5024669}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Kätsyri|first1=J.|last2=Förger|first2=K.|last3=Mäkäräinen|first3=M.|last4=Takala|first4=T.|year=2015|title=A review of empirical evidence on different uncanny valley hypotheses: support for perceptual mismatch as one road to the valley of eeriness|url=|journal=Frontiers in Psychology|volume=6|issue=|pages=390|doi=10.3389/fpsyg.2015.00390|pmid=25914661|pmc=4392592}}</ref><ref>{{cite journal|last1=MacDorman|first1=K. F.|last2=Chattopadhyay|first2=D.|year=2017|title=Categorization-based stranger avoidance does not explain the uncanny valley|url=|journal=Cognition|volume=161|pages=129–135|doi=10.1016/j.cognition.2017.01.009|pmid=28109534|hdl=1805/17777}}</ref> * '''Пагроза унікальнасці і ідэнтычнасці людзей.''' Адмоўныя рэакцыя на вельмі чалавекападобных робатаў можа быць звязана з праблемай, што гэты від робатаў прыводзіць да размежавання па крытэру чалавека — не-чалавек. Каплан (Kaplan)<ref>{{cite journal|last1=Kaplan|first1=F.|title=Who is afraid of the humanoid? Investigating cultural differences in the acceptance of robots.|journal=International Journal of Humanoid Robotics|date=2004|volume=1|issue=3|pages=465–480|doi=10.1142/s0219843604000289|citeseerx=10.1.1.78.5490}}</ref> сцвярджае, што гэтыя новыя машыны кідаюць выклік чалавечай унікальнасці, штурхаючы на перавызначэння чалавечнасці. МакДорма і Энтэнцары (MacDorman і Entenzari)<ref>{{cite journal|last1=MacDorman|first1=K.F.|last2=Entezari|first2=S.O.|title=Individual differences predict sensitivity to the uncanny valley.|journal=Interaction Studies|date=2015|volume=16|issue=2|pages=141–172|doi=10.1075/is.16.2.01mac}}</ref> даследавалі адрозненне чалавека і робата ў якасці індывідуальнай рысы, якая можа прадказаць чуллівасць да жудаснай даліны. Фэрары, Паладзіна і Джэтэн (Ferrari, Paladino і Jetten)<ref>{{cite journal|last1=Ferrari|first1=F.|last2=Paladino|first2=M.P.|last3=Jetten|first3=J.|title=Blurring Human–Machine Distinctions: Anthropomorphic Appearance in Social Robots as a Threat to Human Distinctiveness.|journal=International Journal of Social Robotics|date=2016|volume=8|issue=2|pages=287–302|doi=10.1007/s12369-016-0338-y}}</ref> выявілі, што павелічэнне антрапамарфічнасці выгляду робата прыводзіць да ўзмацнення пагрозы чалавечай унікальнасці і ідэнтычнасці. Чым больш робат падобны на рэальнага чалавека, тым больш ён уяўляе сабой выклік нашай сацыяльнай ідэнтычнасці, як чалавечыя істоты. === Даследаванні === Шэраг даследаванняў эксперыментальна вывучаў, ці існуюць эфекты жудаснай даліны для статычных малюнкаў твару робата. Mathur MB & Reichling DB<ref name="Mathur2016" /> выкарыстоўвалі два наборы картак, якія ахопліваюць дыяпазон ад вельмі механічнага да вельмі чалавечага тыпу: спачатку 80 незалежна абраных выяў твараў робата знойдзеныя ў Інтэрнэце, а потым твары людзей. Яны папрасілі падыспытных яўна ацаніць прывабнасць кожнага твару. Для вымярэння даверу да кожнага твару, падыспытныя згулялі ў інвестыцыйную гульню ў адзін раўнд, каб ўскосна вымераць, якімі грошамі яны гатовы «паставіць» на надзейнасць робата. Абодва наборы картак паказаў моцную жудасную сілу даліны на яўны рэйтынг прывабнасці і больш кантэкстна-залежную жудасную даліну на няяўным рэйтынг даверу. Іх аналіз прапанаванаў механізму жудаснай даліны, як блытаніну ўспрымання мяжы катэгорый, але высветлена, што хоць блытаніна адбываецца ў жудаснай даліне, але потым не ўплывае на сацыяльныя і эмацыйныя рэакцыі. Адно даследаванне, праведзенае ў 2009 годзе разглядала эвалюцыйны механізм антыпатыі, звязаны з жудаснай далінай. Групе з пяці малпаў былі паказаны тры малюнка: два розныя твары 3D малпаў (рэалістычны, нерэалістычны) і рэальны малюнак твару малпы. Напрамак погляду вачэй быў выкарыстаны ў якасці паказальніка прывабнасці або антыпатыі. На рэалістычны 3D твар малпы глядзелі менш, чым на рэальную фатаграфію або нерэалістычны 3D твар, гэта было вытлумачана як прыкмета таго, што малпы знайшлі рэалістычны 3D твар агідным або палічылі іншыя два малюнкі больш прывабнымі. Як і варта было чакаць ад жудаснай даліны, пабольшаны рэалізм можа прывесці да зніжэння станоўчай рэакцый, і гэта даследаванне паказала, што ні спецыфічныя кагнітыўныя працэсы чалавека, ні чалавечая культура не тлумачаць жудасную даліну. Іншымі словамі, можна сказаць, што такая рэакцыя антыпатыі мае эвалюцыйнае паходжанне. У 2011 годзе даследчыкі з [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Сан-Дыега|Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Сан-Дыега]] і Каліфарнійскага інстытута тэлекамунікацый і інфармацыйных тэхналогій вымералі актыўнасць мозгу чалавека, звязаную з жудаснай далінай.<ref>{{cite news|title=Science Exploring the uncanny valley of how brains react to humanoids|url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-07/19/uncanny-valley-tested|access-date=4 мая 2019|archive-date=6 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506004630/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-07/19/uncanny-valley-tested|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Ramsey|first=Doug|url=http://ucsdnews.ucsd.edu/newsrel/science/05-13ResearchOpportunities.asp|title=Nineteen Projects Awarded Inaugural Calit2 Strategic Research Opportunities Grants|publisher=UCSD|date=2010-05-13|accessdate=2011-03-20}}</ref> У адным даследаванні з дапамогай {{Нп3|фМРТ||ru|фМРТ}}, група вучоных кагнітывістыкі і робататэхнікі выявілі вялікія адметнасці ў адказах мозгу на жудасных робатаў у {{Нп3|Цемянная доля|цемянной долі|ru|Теменная доля}}, па абодва бакі мозгу, асабліва ў тых абласцях, якія злучаюць частку візуальнай кары галаўнога мозгу, якая апрацоўвае цялесны рух з часткай маторнай кары, якая, як лічыцца, утрымлівае [[люстраныя нейроны]]. Даследчыкі кажуць, што яны бачылі, у сутнасці, сведчанне неадпаведнасці або канфлікту ўспрымання.<ref name="SayginSCAN" /> Мозг «засвяціўся», калі чалавека-падобнае аблічча андроіда і яго рабатызаваны рух «не супадалі». Айше Пінар Сайгун (Ayşe Pınar Saygın), дацэнт з UCSD, кажа: "Мозг здаецца, не наладжаны асобна на біялагічны выгляд і рух. Здаецца, ён чакае, што выгляд і рух павінны супадаць.<ref>{{cite web|last=Kiderra|first=Inga|title=YOUR BRAIN ON ANDROIDS|url=http://ucsdnews.ucsd.edu/newsrel/soc/20110714BrainAndroids.asp|work=UCSD}}</ref><ref>{{cite news|last=Robbins|first=Gary|title=UCSD exploring why robots creep people out|url=http://www.signonsandiego.com/news/2011/aug/04/ucsd-exploring-why-some-robots-creep-people-out/?sciquest|newspaper=San Diego Union Tribune}}</ref><ref>{{cite news|last=Palmer|first=Chris|title=Exploring "The thing that should not be"|url=http://calit2.net/newsroom/article.php?id=1878|newspaper=Calit2|access-date=4 мая 2019|archive-date=28 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928021255/http://calit2.net/newsroom/article.php?id=1878|url-status=dead}}</ref> Тынвел (Tinwell) ды інш. даследавалі ўспрыманне гледачом мімікі і маўлення, эфект жудаснай даліны для рэалістычных, чалавека-падобных персанажаў, прызначаных для [[Камп’ютарная гульня|відэагульняў]] і кіно.<ref>{{cite journal|last=Tinwell|first=A.|title=Facial expression of emotion and perception of the Uncanny Valley in virtual characters|journal=Computers in Human Behavior|year=2011|url=https://bolton.academia.edu/AngelaTinwell/Papers/1206195/Facial_expression_of_emotion_and_perception_of_the_Uncanny_Valley_in_virtual_characters|doi=10.1016/j.chb.2010.10.018|volume=27|issue=2|pages=741–749|display-authors=etal}}</ref> Таксама Тынвелам ды інш. (2010) вядзецца разгляд таго, як гэты жах можа быць выкарыстаны для антыпатычных персанажаў у гульнях {{Нп3|Survival horror|выжывання сярод кашмару|en|Survival horror}}.<ref>{{cite journal|last=Tinwell|first=A.|title=Uncanny Behaviour in Survival Horror Games|journal=Journal of Gaming and Virtual Worlds|volume=2|pages=3–25|year=2010|url=https://bolton.academia.edu/AngelaTinwell/Papers/1402003/Uncanny_Behaviour_in_Survival_Horror_Games|display-authors=etal|doi=10.1386/jgvw.2.1.3_1}}</ref> Грунтуючыся на ўжо праведзенай працы ў робататэхніцы, гэта даследаванне мае намер пабудаваць канцэптуальную мадэль жудаснай даліны з дапамогай 3D-персанажаў, згенераваных у рухавіку гульні ў рэжыме рэальнага часу. Мэта складаецца ў тым, каб прааналізаваць, як крос-мадальныя фактары мімікі і гаворкі могуць пабольшваць жудасць. Тынвел ды інш. ў 2011<ref>{{cite journal|last=Tinwell|first=A.|title=The Uncanny Wall|journal=International Journal of Arts and Technology|volume=4|issue=3|pages=326|year=2011|url=https://bolton.academia.edu/AngelaTinwell/Papers/1206198/The_Uncanny_Wall|display-authors=etal|doi=10.1504/IJART.2011.041485}}</ref> таксама ўвялі паняцце непрыступнай жудаснай сцяны, якая прапануе меркаванне, што выяўленне гледачом дэфектаў у рэалізме будзе ісці ў нагу з новымі тэхналогіямі эмітацыі рэальнасці. Высновы даследаванняў Анжэлы Тынвел аб жахлівай даліне, яе псіхалагічных прычынах і аб тым як дызайнеры могуць прадухіліць жахлівае ў чалавекападобных віртуальных персанажах прадстаўлены ў яе кнізе «''Жудасная Даліна ў гульянях і анімацыі''» (''The Uncanny Valley in Games and Animation'' by CRC Press).<ref>{{cite book|last=Tinwell|first=Angela|title=The Uncanny Valley in Games and Animation|year=2014|url=https://www.amazon.com/gp/product/146658694X/ref=olp_product_details?ie=UTF8&me=}}</ref> == Прынцыпы дызайну == Быў прапанаваны шэраг прынцыпаў дызайну, каб пазбегнуць жудаснай даліны: * '''Элементы дызайну павінны адпавядаць чалавечаму рэалізму.''' Робат можа выглядаць жудасным, калі чалавечыя і нечалавечыя элементы змешваюцца.<ref>Ho, MacDorman, Pramono, 2008.</ref> Напрыклад, робат з сінтэтычным голасам і чалавекам з чалавечым голасам, як было усталявана, менш жудасны, чым робат з чалавечым голасам або чалавекам з сінтэтычным голасам.<ref name="Mitchell et al., 2011">Mitchell et al., 2011.</ref> Для робата, каб даць больш станоўчае ўражанне, ступень чалавечага рэалізму па вонкавым выглядзе павінна адпавядаць ступені яго чалавечага рэалізму ў паводзінах.<ref name="Goetz, Kiesler, & Powers, 2003">Goetz, Kiesler, & Powers, 2003.</ref> Калі анімаваны персанаж выглядае больш чалавечым, чым яго рух, гэта дае негатыўнае ўражанне.<ref>Vinayagamoorthy, Steed, & Slater, 2005.</ref> Даследаванні нейраактыўнасці таксама паказваюць вялікае значэнне супадзення знешняга выгляду і характару руху.<ref name="SayginSCAN" /><ref name="Saygin2010">Saygin, A.P., Chaminade, T., Ishiguro, H. (2010) The Perception of Humans and Robots: Uncanny Hills in Parietal Cortex. Proceedings of the 32nd Annual Conference of the Cognitive Science Society (pp. 2716—2720).</ref><ref name="Saygin2011">Saygin et al., 2011.</ref> * '''Памяншэнне канфлікту і нявызначанасці праз адпаведнасць знешняга выгляду, паводзін і здольнасцяў.''' Гаворачы а функцыянальнасці, калі робат выглядае проста як прыбор, людзі чакаюць зусім мала ад яго; калі выглядае як чалавек, людзі чакаюць занадта шмат ад яго.<ref name="Goetz, Kiesler, & Powers, 2003" /> Вельмі чалавекападобны знешні выгляд прыводзіць да чакання, што прысутнічаюць і пэўныя формы паводзін, такія як чалавечая дынаміка. Гэта, верагодна, дзейнічае на падсвядомым узроўні і можа мець біялагічную прычыну. Нейрафізіёлагі адзначылі «калі чаканні мозгу не выконваюцца, мозг … выдае памылку прадказання. З ростам распаўсюджання штучных дапамоджнікаў, магчыма, нашы сэнсорныя сістэмы пераналадзяцца з улікам гэтых новых сацыяльных партнёраў. Ці, магчыма, мы прымем рашэнне, што рабіць робатаў па нашаму падабенству так дасканала гэта не лепшая ідэя, у рэшце рэшт».<ref name="SayginSCAN" /><ref name="Saygin2011" /><ref>{{cite news|last=Gaylord|first=Chris|url=http://www.csmonitor.com/Innovation/Tech/2011/0914/Uncanny-Valley-Will-we-ever-learn-to-live-with-artificial-humans|title=Uncanny Valley: Will we ever learn to live with artificial humans?|newspaper=Christian Science Monitor}}</ref> * '''Прапорцыі чалавека і фотарэалістычная тэкстура павінны выкарыстоўвацца толькі разам.''' Фотарэалістычная тэкстура патрабуе рэальных прапорцый чалавека, у іншым выпадку згенераваны персанаж можа патрапіць у жудасную даліну. Анамальныя прапорцыі, у тым ліку тыя, якія выкарыстоўваюцца мастакамі для павышэння прывабнасці (напрыклад, вялікія вочы), могуць выглядаць жудаснымі з фотарэалістычнай тэкстурай. Пазбяганне фотарэалізма можа даць большую свабоду дзеянняў.<ref name="MacDorman, Green 2009">MacDorman, Green, Ho, & Koch, 2009.</ref> == Крытыка == Існуе шэраг крытычных заўваг адносна існавання жудаснай даліны як адзінай з’явы, прыдатнай да навуковага даследавання: * '''Добры дызайн можа выцягнуць чалавекападобны аб’ект з даліны.''' Дэвід Хэнсон раскрытыкаваў гіпотэзу Моры аб тым, што асобы, якія набліжаюцца знешнасць чалавека абавязкова будуць ацэньвацца адмоўна.<ref name="Hanson, 2005">{{cite journal|last1=Hanson|first1=David|last2=Olney|first2=Andrew|last3=Pereira|first3=Ismar A.|last4=Zielke|first4=Marge|year=2005|title=Upending the Uncanny Valley|url=|journal=Proceedings of the National Conference on Artificial Intelligence|volume=20|issue=|pages=1728–1729}}</ref> Ён паказаў, што жудасная даліна, якую згенерыравалі Карл МакДорман і Хіросі Ісігура<ref>MacDorman & Ishiguro, 2006, p. 305.</ref> — праз ацэнкі падыспытнымі фатаграфій, якія змянялісь ад робата крыху падобных да чалавека, потым да дужа падобнага, потым да чалавека — можа быць выраўнена праз даданне дзіцячых, мульцяшных асаблівасцяў да аб’ектаў, якія раней пападалі ў даліну.<ref name="Hanson, 2005" /> Гэты падыход выкарыстоўвае той факт, што людзі знаходзяць прывабнымі характарыстыкі, якія характэрны маладым прадстаўнікам не толькі свайго, а і шмат якіх іншых відаў. Гэты эфект выкарыстоўваецца ў мультфільмах. * '''Жудаснае з’яўляецца на розных ступенях чалавечага падабенства.''' Хэнсан таксама адзначыў, што жудасныя істоты могуць з’яўляцца ў любым месцы ў спектры, пачынаючы са схематычнага (напрыклад, робат Ласла [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|MIT]]) да зусім чалавечага (напрыклад, знешне нетыпічныя людзі). {{Нп3|Сіндром Капгра||en|Capgras_delusion}} з’яўляецца адносна рэдкім захворваннем, у якім хворы верыць, што людзі (ці, у некаторых выпадках, рэчы)<ref name="Hanson, 2005" />, былі заменены дублікатамі. Гэтыя дублікаты рацыянальна успрымаюцца як ідэнтычныя па сваіх фізічных уласцівасцях, але застаецца ірацыянальная вера, што «сапраўдная» сутнасць была заменена чымсьці яшчэ. Некаторыя пакутуючыя на сіндром Капгра сцвярджаюць, што дублікат гэта робат. Эліс і Льюіс сцвярджаюць, што зман узнікае пад час узаемадзеяння непашкоджанай сістэмы свядомага прызнання з пашкоджанай сістэмай падсвядомага прызнання, што прыводзіць да канфлікту, калі індывід ідэнтыфікуецца, але застаецца незнаёмым у будзь-якім эмацыйным сэнсе.<ref>{{cite journal|last1=Ellis|first1=H.|last2=Lewis|first2=M.|year=2001|title=Capgras delusion: A window on face recognition|url=|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=5|issue=4|pages=149–156|doi=10.1016/s1364-6613(00)01620-x|pmid=11287268}}</ref> Гэта пацвярджае меркаванне аб тым, што жудасная даліна можа ўзнікнуць з-за праблемы катэгарыяльнага ўспрымання, якое залежыць да таго, як мозг апрацоўвае інфармацыю.<ref name="Saygin2011" /><ref>Pollick, F. In Search of the Uncanny Valley. Analog communication: Evolution, brain mechanisms, dynamics, simulation. Cambridge, MA: MIT Press: The Vienna Series in Theoretical Biology (2009)</ref> * '''Жудасная даліна ўяўляе сабой групу незвязаных з’яў.''' З’явы, якія адносяць да жудаснай даліны могуць быць разнастайнымі, задзейнічаць розныя органы пачуццяў і маюць мноства, магчыма, перакрываючыхся прычын, якія вар’ююцца ад эвалюцыйных або вывучаных схем ранняга ўспрымання асобы<ref name="MacDorman, Green 2009" /><ref>MacDorman & Ishiguro, 2006</ref> да культурна-абумоўленых псіхалагічных канструктаў.<ref>MacDorman, Vasudevan & Ho, 2008.</ref> Культурны досвед людзей можа аказваць значны ўплыў на тое, як ўспрымаюцца андроіды адносна жудаснай даліны.<ref>Bartneck Kanda, Ishiguro, & Hagita, 2007.</ref> * '''Жудасная даліна можа залежыць ад узроста.''' Маладое пакаленне, якое больш звыкла да CGI, робатаў і т. п., можа быць менш закранута гэтай гіпатэтычнай праблемай.<ref>{{cite web|first=Annalee|last=Newitz|url=http://io9.com/is-the-uncanny-valley-a-myth-1239355550|title=Is the "uncanny valley" a myth?|publisher=Io9.com|date=|accessdate=2013-09-04|archive-date=5 верасня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905104109/http://io9.com/is-the-uncanny-valley-a-myth-1239355550|url-status=dead}}</ref> == Падобныя эфекты == Эфект падобны на жудаснай даліны быў адзначаны, [[Чарлз Роберт Дарвін|Чарлзам Дарвінам]] ў 1839 годзе: {{пачатак цытаты}} Выраз твару гэтай змяі ({{Нп3|Бушмэйстар|бушмэйстар|ru|Бушмейстер}}) быў агідны і раз’юшаны; зрэнка была вертыкальнай шчыліны ў страката-меднай вясёлкавай абалонцы вока; сківіцы былі шырокімі ў аснове, а нос завяршаецца ў праекцыі трохкутнікам. Я не думаю, што калі-небудзь бачыў штосьці больш выродлівае, за выключэннем, можа быць, некаторых [[Вампіры (кажаны)|кажаноў-вампіраў]]. Як разумею, гэта вынікае з таго, што рысы твару размешчаны ў прапорцыях падобных да чалавека, што дадае некаторую ступень агіднасці. — Чарлз Дарвін, падарожжа Бігля<ref>Charles Darwin. ''The Voyage of the Beagle ''. New York: Modern Library. 2001. p. 87.</ref> {{канец цытаты}} Аналагічны эфект «жудаснай даліны» можа, паводле пісьменніка этыка-футурыста Жамэ Каско (Jamais Cascio), з’яўляецца, калі людзі пачынаюць праводзіць на сабе трансгуманістычныя мадыфікацыі, якія накіраваны на паляпшэнне здольнасцяў арганізма чалавека звыш нармальна магчымых, няхай гэта [[зрок]], [[Мускулы|мускульная сіла]] або [[Пазнанне|пазнавальныя]] здольнасці.<ref name="openthefuture">Jamais Cascio, [http://www.openthefuture.com/2007/10/the_second_uncanny_valley.html The Second Uncanny Valley]</ref> Да таго часу, пакуль гэтыя ўдасканаленні застаюцца ў межах меркаванай нормы паводзін чалавека, адмоўная рэакцыя малаверагодна, але як толькі людзі выходзяць за межы нармальнага, можна чакаць аддалення людзей. Аднак, згодна з гэтай тэорыяй, калі такія тэхналогіі працягнуць аддаляцца ад норм чалавека, трансгуманістычныя індывіды стануць судзіцца не агульначалавечымі меркамі, а як асобныя суб’екты (гэты пункт называюць «постчалавецтва»). Менавіта тут і адбываецца выхад з жудаснай даліны.<ref name="openthefuture" /> Іншы прыклад — перабольшанае рэдагаванне фатаграфій, асабліва дзяцей, якія некаторыя знаходзяць хвалююча лялечнымі.<ref>{{cite web|author=Erinhurt|url=http://viz.cwrl.utexas.edu/node/235|title=Retouching memories?|publisher=University of Texas|date=2008-02-26|accessdate=2011-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226082858/http://viz.cwrl.utexas.edu/node/235|archive-date=26 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120226082858/http://viz.cwrl.utexas.edu/node/235|archivedate=26 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> У сувязі з хуткім развіццём у вобласці [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] і сінтэзу эмоцый, нейрапсіхолагі таксама дапускаюць магчымасць «жудаснай даліны розуму».<ref>{{Cite journal|date=2012-10-01|title=Feeling robots and human zombies: Mind perception and the uncanny valley|journal=Cognition|language=en|volume=125|issue=1|pages=125–130|doi=10.1016/j.cognition.2012.06.007|pmid=22784682|issn=0010-0277|last1=Gray|first1=Kurt|last2=Wegner|first2=Daniel M.}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2017-03-01|title=Venturing into the uncanny valley of mind—The influence of mind attribution on the acceptance of human-like characters in a virtual reality setting|journal=Cognition|language=en|volume=160|pages=43–50|doi=10.1016/j.cognition.2016.12.010|pmid=28043026|issn=0010-0277|last1=Stein|first1=Jan-Philipp|last2=Ohler|first2=Peter}}</ref> Адпаведна ёй, людзі могуць адчуваць моцныя пачуцці агіды, калі яны сутыкаюцца з высокаразвітай тэхналогіяй здольнай да ўспрымання эмоцый. Сярод магчымых тлумачэнняў гэтай з’явы зараз абмяркоўваюць як страту чалавечай унікальнасці, так і чаканне непасрэднай фізічнай шкоды. == У камп’ютарнай анімацыі і спецэфектах == Шэраг фільмаў, якія выкарыстоўваюць [[CGI (графіка)|камп’ютарную графіку]] для персанажаў, былі апісаны рэцэнзентамі, як абуджаючыя пачуццё агіды або «жахлівасці» у дачыненні да персанажаў, якія выглядаюць занадта рэалістычна. Прыклады ўключаюць у сябе наступнае: * Па словах робататэхніка Дар’ё Фларыяна, у 1988 годзе маленькі персанаж Білі наватарскага кароткаметражнага анімацыйнага фільма «{{Нп3|Алавяная лялька|Алавяная лялька|en|Tin Toy}}» студыі [[Pixar]] выклікаў негатыўную рэакцыю аўдыторыі. Гэта вымусіла кінаіндустрыю ўпершыню прыняць канцэпцыю жудаснай даліны ўсур’ёз.<ref>{{cite web|author=[[Dario Floreano]]|url=http://moodle.epfl.ch/mod/resource/view.php?inpopup=true&id=41111|title=Bio-Mimetic Robotics}}{{Dead link|date=July 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=no}}</ref><ref>[[École Polytechnique Fédérale de Lausanne|EPFL]]. http://moodle.epfl.ch/mod/resource/view.php?inpopup=true&id=41121 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202193821/http://moodle.epfl.ch/mod/resource/view.php?inpopup=true&id=41121 |date=2 лютага 2017 }}</ref> * Фільм 2001 года {{Нп3|Final Fantasy: The Spirits Within||en|Final Fantasy: The Spirits Within}}'','' першы фотарэалістычны фільм цалкам зроблены пасродкам камп’ютарнай анімацыі, выклікаў негатыўную рэакцыю з боку некаторых гледачоў з-за блізкага да рэальнасці, але недасканалага знешняга выгляду персанажаў.<ref>{{cite web|last=Eveleth|first=Rose|title=BBC – Future – Robots: Is the uncanny valley real?|url=http://www.bbc.com/future/story/20130901-is-the-uncanny-valley-real|publisher=BBC.com|date=September 2, 2013|accessdate=August 22, 2015}}</ref><ref>{{Cite book|last=Wissler|first=Virginia|title=Illuminated Pixels: The Why, What, and How of Digital Lighting|publisher=[[Cengage Learning]]|date=2013|location=|page=171|url=https://books.google.com/?id=8XcLAAAAQBAJ&pg=PA171&lpg=PA171&dq=final+fantasy+the+spirits+within+uncanny+valley#v=onepage&q=final%20fantasy%20the%20spirits%20within%20uncanny%20valley&f=false|doi=|id=|isbn=978-1-4354-5635-8|via=Google Books}}</ref><ref>{{cite web|last=Plantec|first=Peter|authorlink=Peter Plantec|title=Crossing the Great Uncanny Valley – Animation World Network|url=http://www.awn.com/vfxworld/crossing-great-uncanny-valley|publisher=AWN.com|date=December 19, 2007|accessdate=August 22, 2015}}</ref> Крытык [[The Guardian]] {{Нп3|Пітэр Брэдшоў||ru|Брэдшоу, Питер}} напсіаў, што ў той час як анімацыя атрымалася проста бліскучай, «дасканала рэалістычныя персанажы выглядаюць жахліва-несапраўднымі менавіта таму, што яны амаль, але не зусім такія як трэба».<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2001/aug/03/culture.reviews1|title=Final Fantasy: The Spirits Within – Film – The Guardian|last=Bradshaw|first=Peter|authorlink=Peter Bradshaw|date=August 2, 2001|work=[[The Guardian]]|accessdate=September 6, 2015}}</ref> Крытык часопісу [[Rolling Stone]] {{Нп3|Пітэр Трэверс||ru|Трэверс, Питер}} напісаў пра фільм «Спачатку на персанажы цікава глядзець […] Але потым заўважаеце холад у вачах, іх механічны рух».<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/final-fantasy-20010706|title=Final Fantasy – Rolling Stone|last=Travers|first=Peter|authorlink=Peter Travers|date=July 6, 2001|work=[[Rolling Stone]]|accessdate=September 6, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130906184409/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/final-fantasy-20010706|archivedate=6 верасня 2013|url-status=dead}}</ref> * Некаторыя рэцэнзенты анімацыйнага фільма 2004 года [[imdbtitle:0338348|Палярны экспрэс]] называюць яго анімацыйным жахам. Аглядальнік CNN Пол Клінтан напісаў: «Гэтыя чалавечыя персанажы ў фільме ўспрымаюцца зусім… ну, жудаснымі. Такім чынам, Палярны экспрэс у лепшым выпадку ўводзіць у замяшанне, а ў горшым ледзьве не жахлівы».<ref>{{cite web|url=http://articles.cnn.com/2004-11-10/entertainment/review.polar.express_1_polar-express-film-series-sensors?_s=PM:SHOWBIZ|title=Polar Express a creepy ride|publisher=CNN.com|date=Nov 10, 2004|accessdate=Nov 21, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810181308/http://articles.cnn.com/2004-11-10/entertainment/review.polar.express_1_polar-express-film-series-sensors?_s=PM:SHOWBIZ|archive-date=2011-08-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810181308/http://articles.cnn.com/2004-11-10/entertainment/review.polar.express_1_polar-express-film-series-sensors?_s=PM:SHOWBIZ|archivedate=10 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> Тэрмін «жудасны» быў выкарыстаны рэцэнзентам Куртам Лодэрам<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1493616/kurt-loder-on-polar-express.jhtml|title='The Polar Express' Is All Too Human|publisher=MTV|date=November 10, 2004|first=Kurt|last=Loder|access-date=26 мая 2019|archive-date=14 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514141153/http://www.mtv.com/news/articles/1493616/kurt-loder-on-polar-express.jhtml|url-status=dead}}</ref> і Манола Даргіс<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/11/10/movies/do-you-hear-sleigh-bells-nah-just-tom-hanks-and-some-train.html?_r=0|title=Do You Hear Sleigh Bells? Nah, Just Tom Hanks and Some Train|newspaper=The New York Times|date=November 10, 2004|first=Manohla|last=Dargis}}</ref>, сярод іншых. Аглядальнік ''Newsday'' Джон Андэрсан назваў герояў фільма «жахлівымі» і «са змярцвелымі вачыма», напісаў, што «Палярны Экспрэс гэта зомбі-цягнік». Анімацыйны рэжысёр Вард Джэнкінс напісаў анлайн аналіз, які апісвае, як зменамі вонкавага выгляду персанажаў Палярнага экспрэса, асабліва вачэй і броваў, можна было б пазбегнуць таго, што ён лічыў адчуваннем змярцвеласці ў іх тварах.<ref>[http://wardomatic.blogspot.com/2004/12/polar-express-virtual-train-wreck_18.html The Polar Express: A Virtual Train Wreck (conclusion)], Ward Jenkins, ''Ward-O-Matic'' blog, December 18, 2004</ref> * У аглядзе анімацыйнага фільма [[Беавульф#У кінематографе|Бэўвульф]] 2007 года, тэхнічны калумніст ''[[The New York Times|New York Times]]'' Дэвід Галахер напісаў, што фільм не прайшоў іспыт жудаснай далінай, сцвярджаючы, што адмоўны персанаж фільма, монстар Грэндаль, быў «толькі крыху страшнейшы», за «буйныя планы твару нашага героя, [[Беавульф|Бэўвульф]]а, … якія дазваляюць гледачам любавацца кожным валаском на яго 3-D шчаціне».<ref name="digital in beowulf">[http://bits.blogs.nytimes.com/2007/11/14/digital-actors-in-beowulf-are-just-uncanny/ Digital Actors in ‘Beowulf’ Are Just Uncanny] — ''New York Times'', November 14, 2007</ref> * Некаторыя рэцэнзенты анімацыйнага фільма 2009 года [[imdbtitle:1067106|Калядная гісторыя]] апісалі яго анімацыю як жахлівую. Джо Ноймаер з ''New York Daily News'' сказаў пра фільм: «захоп руху не ратуе зорак [Гэры] Олдмана, Коліна Фёрт і Робіна Райт Пенн, паколькі, як і ў „Палярным экспрэсе“, аніміаваныя вочы ніколі, здаецца, не факусуюцца. А што да ўсяго фотарэалізму, то калі персанажы атрымліваюць гнуткія канечнасці і пругкасць, як у стандартных дыснэеўскіх мультфільмах, гэта адштурхоўвае».<ref>{{cite news|last=Neumaier|first=Joe|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/blah-humbug-christmas-carol-3-d-spin-dickens-parts-lacks-spirit-article-1.414317|title=Blah, humbug! 'A Christmas Carol's 3-D spin on Dickens well done in parts but lacks spirit|work=[[Daily News (New York)|New York Daily News]]|date=November 5, 2009|accessdate=October 10, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180710225226/http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/blah-humbug-christmas-carol-3-d-spin-dickens-parts-lacks-spirit-article-1.414317|archivedate=10 ліпеня 2018|url-status=dead}}</ref> Мэры Элізабэт Уільямс з ''Salon.com'' напісала пра фільм: «У цэнтры дзеяння — Джым Керы ці, па меншай меры, яго лялечная версія з мёртвымі вачыма».<ref>{{cite web|last=Williams|first=Mary Elizabeth|authorlink=Mary Elizabeth Williams|url=http://www.salon.com/ent/movies/review/2009/11/05/christmas_carol/index.html|title=Disney's 'A Christmas Carol': Bah, humbug!|publisher=Salon.com|date=November 5, 2009|accessdate=October 10, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100111042721/http://www.salon.com/ent/movies/review/2009/11/05/christmas_carol/index.html|archivedate=January 11, 2010}}</ref> * У фільме 2010 года [[imdbtitle:0417299|Апошні валадар ветру]], персанаж Аппа, лятаючы бізон, быў названая «жудасным». Сюзана Пола з ''Geekosystem'' апісала персанажа як «сапраўды вельмі жахлівага», адзначыўшы «што траваедныя жывёлы (напрыклад, бізон) маюць вочы па баках галавы, і таму перасоўванне іх наперад без змены астатніх рыс твару накіроўваюць нас наўпрост да жудаснай даліны».<ref>{{cite web|first=Susana|last=Polo|title=New ''Airbender'' TV Spot: Appa's Creepy Face|url=http://www.geekosystem.com/airbender-appa-creepy-face|date=June 20, 2010|accessdate=December 11, 2012|publisher=Geekosystem}}</ref> * Фільм 2010 года [[Трон: Спадчына]] паказвае згенераваную камп’ютарам маладую версію акцёра [[Джэф Брыджэс|Джэфа Брыджэса]] (персанажы Кевін Флін і Клу), якую крытыкі апісалі, як жахлівую. Вік Холтрэман са ''Screen Rant'' напісаў: «І вось CGI стварыла Джэфа Брыджэса у выглядзе маладога чалавека. Ці пераадолелі мы „ жудасную даліну“ (дзе розум/вочы падказваюць, што нешта не зусім „рэальнае“) ? На жаль, не. Пакуль малады Кевін Флін маўчаў, твар выглядаў выдатна, але як толькі ён загаварыў, падскочыла пачуццё жаху. Яго твар выглядаў быццам поўны ботаксу […] Можна было б сцвярджаць, што Клу быў камп’ютарная праграмай і павінен быць „жарсткаватым“ у параўнанні з чалавекам, але нават у першай сцэне фільма, дзе мы бачым маладога Кевіна Фліна ў рэальным свеце, прысутнічае той жа эфект».<ref>{{cite web|url=http://screenrant.com/tron-legacy-reviews-vic-92655/|title='TRON: Legacy' Review – Screen Rant|last=Holtreman|first=Vic|date=December 16, 2010|publisher=Screenrant.com|access-date=March 20, 2016}}</ref> Маногла Даргіс з [[The New York Times]] піша, што знешнасць маладога Кевіна была «сімуляцыяй, якая выглядае як аніміраваная пасмяротнай маска».<ref>{{cite news|last=Dargis|first=Manohla|author-link=Manohla Dargis|date=December 16, 2010|title=Following in Father’s Parallel-Universe Footsteps|url=https://www.nytimes.com/2010/12/17/movies/17tron.html|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=March 20, 2016}}</ref> Эй Б’янколі з ''Houston Chronicle'' напісаў: «Што тычыцца камп’ютарнага амаладжэння Брыджэса, гэта жахліва. Гэта выглядае крыху менш жахліва на твары Клу (ён усё ж не чалавек), чым на Кевіне у сцэне з 1989 года, але абодва выглядаюць як васкавыя манекены з вітрыны крамы або перакачаныя ботаксам асобы».<ref>{{cite news|last=Biancolli|first=Amy|date=December 16, 2010|title=TRON: Legacy – Houston Chronicle|url=http://www.chron.com/entertainment/movies/article/TRON-Legacy-1712822.php|newspaper=[[Houston Chronicle]]|access-date=March 20, 2016}}</ref> * Анімацыйны фільм [[Таямніца чырвонай планеты]] шырока раскрытыкавалі за жахлівасць і ненатуральнасць з-за анімацыйнага стылю. Фільм быў адным з найвялікшых касавых правалаў у гісторыі, што, магчыма, адбылося з-за агіды ў частцы аўдыторыі.<ref>{{cite news|last=Kim|first=Jonathan|title=Mars Needs Moms and the Uncanny Valley|work=[[The Huffington Post]]|url=http://www.huffingtonpost.com/jonathan-kim/mars-needs-moms-ucanny-valley_b_841018.html|date=March 28, 2011|accessdate=September 19, 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Nakashima|first=Ryan|title=Too real means too creepy in new Disney animation|work=[[USA Today]]|url=http://usatoday30.usatoday.com/tech/news/2011-04-04-creepy-animation_N.htm|date=April 4, 2011|accessdate=September 19, 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Barnes|first=Brooks|title=Many Culprits in Fall of a Family Film|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2011/03/15/business/media/15mars.html|date=March 14, 2011|accessdate=September 19, 2015}}</ref><ref>{{cite web|last=Pavlus|first=John|title=Did The 'Uncanny Valley' Kill Disney's CGI Company?|publisher=Fastcodesign.com|url=http://www.fastcodesign.com/1663530/did-the-uncanny-valley-kill-disneys-cgi-company|date=March 31, 2011|accessdate=September 19, 2015}}</ref> (''Таямніца чырвонай планеты'' быў створаны той жа кампаніяй [[Роберт Земекіс|Роберта Земекіса]], ''Imagemovers'', якая раней стварыла ''Палярны Экспрэс'', ''Бэўвульф'' і ''Калядную гісторыю''.) * У рэцэнзентаў былі розныя меркаванні адносна таго, ці пацярпеў ад жудаснай даліны анімацыйны фільма 2011 года [[imdbtitle:0983193|Прыгоды Цінціна: Таямніца аднарога]]. Даніэль Сіндэр з ''The Atlantic'' пісаў: «Замест таго, каб паспрабаваць ажывіць на экране прыгожыя творы Эржэ, Спілберг і ка вырашылі перанесці фільм у 3D-эпоху, выкарыстоўваючы модную тэхніку захопу руху, каб стварыць Цінціна і яго сяброў. Арыгінальны твар Цінціна, быў вельмі просты, але ніколі не пакутавала адсутнасцю выразнасці. Зараз жа аблічча стала іншародным і незнаёмы, яго пластыкавая скура пранізана порамі і тонкімі маршчынамі». Ён дадаў, што «у спробах ажывіць персанажы, Спілберг зрабіў іх мёртвымі».<ref>{{cite magazine|last=Snyder|first=Daniel D.|date=December 26, 2011|title='Tintin' and the Curious Case of the Dead Eyes|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2011/12/tintin-and-the-curious-case-of-the-dead-eyes/250432/|magazine=[[The Atlantic]]|access-date=March 20, 2016}}</ref> Калонка ў ''The Economist'' называе элементы анімацыі «гратэскнымі», «Цінцін, капітан Хэдок і іншыя існуюць у амаль фотарэалістычным свеце, амаль усе іх часткі цела такія ж як у людзей з крыві і плоці. І ўсё ж у іх пальцы-сасіскі і расцягнутыя насы ў стылі коміксаў. Так „''Сакрэту аднарога“'' і да „''Нашэсця выкрадальнікаў целаў“'' недалёка».<ref>{{cite news|author=N.B.|date=October 31, 2011|title=Tintin and the dead-eyed zombies|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2011/10/performance-capture-animation|work=[[The Economist]]|access-date=March 20, 2016}}</ref> Тым не менш, іншыя рэцэнзенты палічылі, што фільм пазбегнуў жудаснай даліны, нягледзячы на рэалізм сваіх анімаваных персанажаў. Крытык Дан Стывенс з часопіса ''Slate'' пісала: «За выключэннем загалоўнага персанажа, мультыплікацыйны састаў Цінціна выслізгвае з так званай „жудаснай даліны“».<ref name="DanaTintin">{{cite web|last=Stevens|first=Dana|title=Tintin, So So|url=http://www.slate.com/articles/arts/movies/2011/12/adventures_of_tintin_review_spielberg_s_motion_capture_adventure_has_its_charms_but_it_s_no_raiders_.html|publisher=Slate|accessdate=25 March 2012|date=2011-12-21}}</ref> Рэдактар часопіса ''Wired'', Кевін Келі, напісаў, што фільм «выйшаў з жудаснай даліны на раўніну гіперрэальнасці».<ref name="BeyondUncanny">{{cite web|last=Kelly|first=Kevin|title=Beyond the Uncanny Valley|url=http://www.kk.org/thetechnium/archives/2012/01/beyond_the_unca.php|publisher=The Technium|accessdate=25 March 2012}}</ref> * У фільме 2015 года [[imdbtitle:1340138|Тэрмінатар. Генэзіс]] ёсць сцэна з удзелам зробленай на камп’ютары маладой версіі акцёр [[Арнольд Шварцэнэгер|Арнольда Шварцэнэгера]] (у якасці маладога тэрмінатара Т-800), якая, на думку некаторых агляднікаў, закранула жудасную даліну. Эрык Мунгенаст з ''East Valley Tribune'' напісаў пра фільм: «Прыкметная тэхналагічная праблема звязана са спробай зрабіць стары твар Шварцэнэгера зноў маладым з дапамогай некаторых лічбавых маніпуляцый. І гэтая спроба безумоўна не пераадольвае жудасную даліну».<ref>{{cite news|last=Mungenast|first=Eric|date=July 2, 2015|title='Terminator Genisys' more than adequate|url=http://www.eastvalleytribune.com/get_out/movies/article_7657c5c0-2103-11e5-b073-1fba99814591.html|newspaper=[[East Valley Tribune]]|access-date=March 20, 2016}}</ref> Пісьменнік і аглядальнік Сайман Праер напісаў пра фільм: «Хоць сінтэтычная версія Арні не так кашмарная, як варта было чакаць, па-ранейшаму ясна, што CGI яшчэ не вырашала праблему Жудаснай Даліны».<ref>{{cite web|url=http://www.simonprior.com/terminator-genisys-2015/|title=Terminator: Genisys (2015) review|last=Prior|first=Simon|date=February 2, 2016|publisher=Simonprior.com|access-date=March 20, 2016}}</ref> (У папярэднім фільме 2009 года [[imdbtitle:0438488|Тэрмінатар: збаўленне]] таксама ёсць сцэна з камп’ютарнай графікай маладога Шварцэнэгера, які вызваў падобныя рэакцыі некаторых гледачоў,<ref>{{cite web|url=http://ideonexus.com/2009/10/15/will-james-camerons-avatar-escape-the-uncanny-valley/|title=Will James Cameron's Avatar Escape the Uncanny Valley?|last=Somma|first=Ryan|date=October 15, 2009|publisher=Ideonexus.com|access-date=March 20, 2016|quote=''Terminator: Salvation'' took advantage of the spooky effect, intentionally or not, with a computer animated Arnold Schwarzenegger cameo.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gameinformer.com/blogs/members/b/shootist2600_blog/archive/2009/12/07/scaling-the-uncanny-valley.aspx|title=Scaling the Uncanny Valley|last=Wadsworth|first=Kyle|date=December 7, 2009|publisher=[[Gameinformer.com]]|access-date=March 20, 2016|quote=This would be a welcome counterpoint to the relatively poor rendering of a virtual Arnold Schwarzenegger in Terminator Salvation.|archive-date=3 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160403005017/http://www.gameinformer.com/blogs/members/b/shootist2600_blog/archive/2009/12/07/scaling-the-uncanny-valley.aspx|url-status=dead}}</ref> але ў адрозненні ад новай частцы, тая версія не размаўляла.) * У фільме {{Нп3|Шэльма-1. Гісторыі||be-tarask|Шэльма 1}} CGI вобразы жывога [[imdbname:0001088|Пітэра Кушынга]] і маладой [[Кэры Фішэр]] «выконваюць» ролі Вілгуфа Таркіна і [[Лея Аргана|Прынцэсы Леі]]. Грэм МакМілан з ''The Hollywood Reporter'' напісаў: «Таркін, які з’яўляецца ў {{Нп3|Шэльма-1. Гісторыі|Шэльме-1|be-tarask|Шэльма 1}} гэта сумесь камп’ютарнай графікі і жывой гульні, і… гэта не працуе. На самой справе, ён захрас у жудаснай даліне і сабатуе кожную сцэну ў якой бярэ удзел, а з’яўляецца ён нечакана часта. І, што дзіўна, выглядае ён нават менш рэальным за негуманойдных чужынцаў.»<ref>{{cite news|last=McMillan|first=Graeme|date=December 18, 2016|work=The Hollywood Reporter|title='Rogue One': That Familiar Face Isn't Familiar Enough|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/rogue-one-grand-moff-tarkins-familiar-face-isnt-familiar-957178|access-date=December 19, 2016}}</ref> Кэлі Лоўлэр з ''USA Today'' піша: «камеа Леі выклікае такі дысананс, што аўдыторыя забывае пра фільм на яго самым эмацыйным моманце. З’яўленне Леі павінна было дапамагчы скончыць фільм на аптымістычнай ноце […], але замест таго пакідае пачуццё здзіўлення і трывогі».<ref>{{cite news|last=Lawler|first=Kelly|date=December 19, 2016|title=How the 'Rogue One' ending went wrong|url=https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2016/12/19/how-rogue-one-ending-went-wrong/95519816/|newspaper=USA Today|access-date=August 19, 2017}}</ref> * Фільм 2019 года [[imdbtitle:6105098|Кароль леў]], рэмейк [[Кароль Леў|фільма 1994]] года, які паказаў камп’ютарных фотарэалістычных жывёл замест традыцыйнай анімацыі, падзяліў крытыкаў у ацэнках эфектыўнасці вобразаў. [[Эн Хорнадэй]] з [[Washington Post]] пісала, што выявы былі настолькі рэалістычнымі, што «2019 можна запамінаць як год, улетку якога мы пакінулі Жудасную Даліну назаўсёды».<ref>{{cite web|title='The Lion King' leads us out of Uncanny Valley and into Disney's branded new world|url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/the-lion-king-leads-us-out-of-uncanny-valley-and-into-disneys-branded-new-world/2019/07/18/f7665a2e-a97a-11e9-9214-246e594de5d5_story.html?utm_term=.36c5bf34e235|publisher=[[Washington Post|The Washington Post]]|author=[[Эн Хорнадэй|Ann Hornaday]]|date=July 18, 2019}}</ref> Аднак іншыя крытыкі палічылі, што рэалізм жывёл і пастаноўка зрабілі сцэны, дзе персанажы спяваюць і танчаць, трывожнымі і «дзіўнымі».<ref>{{Cite web|url=https://www.theringer.com/movies/2019/7/19/20700340/lion-king-remake-review|title=The 'Lion King' Remake Exists. But Why?|last=Harvilla|first=Rob|date=2019-07-19|website=The Ringer|access-date=2019-07-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/hyper-real-or-hyper-weird-the-lion-kings-uncanny-valley-problem_uk_5d2e05b2e4b02fd71ddb5c6b|title=Hyper-Real or Hyper-Weird? 'The Lion King's' Uncanny Valley Problem|date=2019-07-16|website=HuffPost UK|language=en|access-date=2019-07-23}}</ref> == У культуры == У 2008 годзе ў эпізодзе «''Пераемнасць''» серыялу [[imdbtitle:0496424|Студыя 30]], Фрэнк Разітано тлумачыць канцэпцыю жудаснай даліны, з дапамогай графіка і прыкладу [[Зорныя войны|Зорных Войн]], каб паспрабаваць пераканаць Трэйсі Джордана, што яго мара аб стварэнні парнаграфічнай відэагульні нездзяйсняльна. Ён таксама спасылаецца на камп’ютарную анімацыю у фільме [[imdbtitle:0338348|Палярны экспрэс]]. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Эмацыйныя працэсы]] [[Катэгорыя:Робататэхніка]] ttjlri4poav6izncqrev66l0mmu8hhb Джон Мітчэл Кэмбль 0 604793 5170642 3630574 2026-07-24T22:48:36Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170642 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Кэмбль}} '''Джон Мітчэл Кэмбль''' ({{lang-en|John Mitchell Kemble}}; {{ДН|||1807}} — {{ДС|26|3|1857}}) — [[Вялікабрытанія|англійскі]] гісторык і [[Філалогія|філолаг]]. == Біяграфія == Вучыўся пад кіраўніцтвам [[Браты Грым|братоў Грым]] у [[Гётынген]]е і займаўся пераважна англасаксонскім перыядам. Свае шырокія веды ён праявіў у выданні «Бэўвульфа» ([[1833]]—[[1837]]) і ў часопісных артыкулах: «Ueber die Stammtafel der Westsachsen» ([[1836]]), «Codex Diplomaticus Aevi Saxonis» ([[1839]]). Яго «History of the Saxons in England» ([[1843]]) была першай спробай вывучэння ранняй гісторыі [[Англія|Англіі]] па першакрыніцах. У [[1857]] годзе ён апублікаваў «State Papers and Correspondence illustrative of the Social and Political State of Europe from the Revolution accession to the of the House of Hanover». {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Кембль, Джон Митчелл}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кэмбл Джон Мітчэл}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Філолагі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Члены Прускай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Вучоныя XIX стагоддзя]] 2u0kqw4zh8vu7t5jayrz4quk05qzddk Wii Fit U 0 609375 5170446 5163859 2026-07-24T15:28:25Z Emilia Noah 155537 5170446 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |title = Wii Fit U |image = [[Выява:Wii Fit U logo.svg]] |composer = Takayuki Kobara|series=«[[Wii (серыя гульняў)|Wii]]» |released = {{Выпуск гульні|JP|October 31, 2013|NA|November 1, 2013|EU|November 1, 2013|AUS|November 2, 2013}} |genre = [[Exergaming]] |modes = [[Single-player гульня|Single-player]] |platforms = «[[Wii U]]» }} {{Nihongo|'''''Wii Fit U'''''|WiiフィットU|Wī Fitto Yū}} — [[камп’ютарная гульня]] для фізічнага напружвання распрацаваная «Nintendo» для кансолі «[[Wii U]]», і з’яўляецца пераемніцай «[[Wii]]» гульняў «Wii Fit» і «Wii Fit Plus». «Wii Fit U» выкарыстоўвае ў геймплэі як «Wii Balance Board», так і «Wii U GamePad», а таксама ў камплекце з нядаўна прадстаўленым «Fit Meter», аксэсуарам вымярэння актыўнасці. Яна была выпушчана ў Японіі 31 кастрычніка 2013 года<ref name="JP-date">{{Cite web|url=http://nintendoeverything.com/wii-fit-u-dated-for-japan/|title=Wii Fit U dated for Japan|publisher=Nintendo Everything|date=2013-08-07|accessdate=2013-08-09|author="Posted by Brian"}}</ref>, пасля чаго Паўночнай Амерыцы і Еўропе праз дзень. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|wiifitu.nintendo.com|«Wii Fit U»}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гульні для Wii]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]] [[Катэгорыя:Гульні Nintendo]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2013 года]] olpyo2zsjxtqnn7cgym0gy3vcg1x6h6 Тамара Леанідаўна Матыль 0 618738 5170370 4831048 2026-07-24T13:38:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170370 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} {{цёзкі2|Матыль}} '''Тамара Леанідаўна Матыль''' (нар. {{ДН|9|4|1962}}, [[Мінск]]) — беларускі [[архітэктар]], спецыяліст у галіне [[Ахова гісторыка-культурнай спадчыны|аховы гісторыка-культурнай спадчыны]]. == Біяграфія == Скончыла [[БПІ]] (1984) па спецыяльнасці архітэктура, {{нп5|Мыцішчанскі філіял Маскоўскага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта імя М. Э. Баўмана|Мыцішчанскі лесатэхнічны інстытут|ru|Мытищинский филиал Московского государственного технического университета им. Н. Э. Баумана}} (1992) у [[Масква|Маскве]] па спецыяльнасці ландшафтная архітэктура і садова-паркавае будаўніцтва, Міжнародную летнюю школу паслядыпломнай адукацыі (1996, [[Беларусь]]-[[Польшча]]) па спецыяльнасці тэарэтычныя і практычныя пытанні аховы культурнага ландшафту і гістарычных садоў і паркаў, аспірантуру [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН Беларусі]] (1999, н/з). У 1984—1990 гадах працавала архітэктарам у Інстытуце «[[Белсельбудпраект]]», у 1990—1995 — галоўным архітэктарам у [[Гісторыка-культурны запаведнік «Заслаўе»|гісторыка-культурным запаведніку «Заслаўе»]], у 1995—1998 — загадчыцай сектара драўлянай забудовы гарадоў Беларусі ў [[Беларускі музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім музеі народнай архітэктуры і побыту]]. З 1997 года выкладала ў [[Інстытут культуры Беларусі|Інстытуце культуры Беларусі]], у «Школе музеалогіі», курс музейнай архітэктуры. У 2003—2011 гадах галоўны архітэктар праектаў у архітэктурна-будаўнічай кампаніі ААТ «Ленайт». У 2011—2015 гадах працавала ў Інстытуце культуры Беларусі экспертам аддзела навукова-метадычнага забеспячэння дзейнасці па ахове гісторыка-культурнай спадчыны, выкладала на курсах павышэння кваліфікацыі для спецыялістаў у вобласці аховы спадчыны курс «Ахова гісторыка-культурнай спадчыны». З 2014 года сааўтар і менеджар культурна-адукацыйнага праекта «МІНІМІНСК» («MINIMINSK») <ref>http://citydog.by/post/avtory-neobychnykh-suvenirov/</ref><ref>https://www.facebook.com/mini.minsk/</ref>. Са студзеня 2016 года — каардынатар праекта «Маніторынг гісторыка-культурных каштоўнасцей ў выбраных мясцовасцях Беларусі» па стварэнні платформы для базы дадзеных па нерухомых гісторыка-культурных каштоўнасцях Беларусі, эксперт у галіне аховы культурнай спадчыны ў грамадскім фондзе «[[European URBAN Institute]]», старшыня Савету грамадскага фонда «European Urban Institute» (Польшча, Варшава), член Савету грамадскага фонда «Культурная спадчына і сучаснасць» (Беларусь, Мінск). == Навуковая дзейнасць == Удзельніца навукова-практычных канферэнцый (Беларусь''',''' Літва, Польшча) у 1995—1997, 2011—2017, 2019 гадах і навукова-даследніцкіх экспедыцый (Беларусь, Літва, Польшча) у 1990—1997, 2011—2019 гадах. Аўтарка-складальніца буклета '''«'''Исторические города Беларуси'''»''' (выданне падрыхтава пры падтрымцы Міністэрства культуры Беларусі, 2013), буклета '''«'''Індустрыяльная архітэктура Беларусі'''»''' (выданне падрыхтавана пры падтрымцы Міністэрства культуры Беларусі у 2015 годзе да Европейскіх дзён спадчыны ў Беларусі, выдавецтва РУП «Інфармацыйна-вылічальны цэнтр Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь», 2015<ref>{{Cite web |url=http://livingheritage.by/industr_spadchyna_2015.pdf |title=Архіўная копія |access-date=28 лютага 2021 |archive-date=20 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020141504/http://www.livingheritage.by/industr_spadchyna_2015.pdf |url-status=dead }}</ref>). Рэдактарка і аўтарка (у складзе творчага калектыву) навуковага зборніка '''«'''Бюлетэнь маніторынгу гістарычнай прасторы'''»''' Сінагогі Беларусі. Сшытак першы. 1/2016 (Выданне падрыхтавана  фондам EUI (European Urban Institute (Варшава, Польшча))  2016 г.)  <ref>https://www.academia.edu/33873975/%D0%91%D0%AE%D0%9B%D0%95%D0%A2%D0%AD%D0%9D%D0%AC_%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB%D0%9D%D0%93%D0%90_%D0%93%D0%86%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%99_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB_WEB_2016_1_344_pdf?email_work_card=thumbnail-desktop Бюлетэнь маніторынгу гістарычнай прасторы  Сінагогі Беларусі  Сшытак першы 1/2016</ref> Аўтарка-складальніца буклета «The main avenue of Minsk» (выданне падрыхтавана пры падтрымцы фонда IHM-Institute of Heritage Management (Cottbus, Germany) і фонда «Культурная спадчына і сучаснасць» (Мінск, Беларусь) у 2018 годзе). Удзельніца (у складзе творчага калектыву) распрацоўкі праекта «Гардарыкі. Гарады Беларусі» (Cities of Belarus)''','''  мэтай якога было акумуляванне ведаў пра гарады Беларусі ў іх культурным, геаграфічным, аксіялагічным сэнсах, з мэтай раскрыцця магчымасці і турыстычна-рэсурснай базы для іх устоўлівага развіцця, прадстаўленне інфармацыі пра фарміраванне і трансфармацыі назваў гарадоў ў гістарычнай прагрэсіі. (Праект створаны пры падтрымцы ЮНЕСКА ў межах удзелу 2018—2019 гг.). Вынікам праекта стаў буклет «Гарады Беларусі», падрыхтаваны фондам «Культурная спадчына і сучаснасць» (Беларусь, Мінск) у 2019 годзе (выдавецтва РУП «Інфармацыйна-вылічальны цэнтр Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь», 2020). == Бібліяграфія == * Галоўны праспект Мінска : [праект / ІНМ ― Інстытут кіравання спадчынай, Фонд «Культурная спадчына і сучаснасць»; аўтар праекта А. Сташкевіч; укладанне Т. Матыль]. ― Мінск : Фонд «Культурная спадчына і сучаснасць», 2018. — [29] с., уключаючы вокладку : іл., каляр. іл. ; 22х22 см. ISBN 978-985-7205-02-8. * «Бюлетэнь маніторынгу гістарычнай прасторы» Сінагогі Беларусі. Сшытак першы. 1/2016 (Выданне падрыхтавана  фондам EUI (European Urban Institute (Варшава, Польшча))  2016 г.) Выдавецтва РУП «Інфармацыйна-вылічальны цэнтр Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь». ISBN 978-83-940777-1-6. * Исторические города Беларуси / [составитель Т. Л. Матыль; редактор С. М. Рыбарева; фото: Т. Л. Матыль, Т. М. Мармыш, Е. В. Шабан]. ― Минск : Институт культуры Беларуси, печ. 2013. — 27, [3] с., включая обложку : ил., цв. ил. ; 29 см. Библиография в конце книги. — 150 экз. * Городская среда ― как коллективная память человечества / Тамара Матыль // Культура Беларусі: рэаліі сучаснасці : матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, 12-13 чэрвеня 2012 г.) / [укладальнікі: А. А. Галкін, І. Р. Голубева; рэдкалегія: І. І. Крук (галоўны рэдактар), А. А. Галкін, І. Р. Голубева]. ― Мінск, 2012. — С. 199―212 : фот. ― Библиография: 4 назв. — ISBN 978-985-7045-05-1. * Прафесійны вопыт у галіне аховы гісторыка-культурнай спадчыны: да 25-годдзя Міжнароднай летняй школы «Нясвіжская акадэмія» = Doświadczenie zawodowe w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowo-historycznego: do 25-lecia Międzynarodowej Letniej Szkoły «Akadimia Nieświeska» = Professional experience in the field of protection of historical and cultural heritage: to the 25th Anniversary of the International summer school «Nesvizh Academy» : зборнік навуковых артыкулаў / Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў, Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў; укладанне і агульная рэдакцыя І. Б. Лапцёнак; [уступны артыкул Н. Д. Хвір; фота: А. С. Барташ і інш.]. ― Мінск : БДУКМ, 2020. — 451 с. : іл., каляр. іл., партр., факсім., карты ; 28 см. Частка тэксту і рэзюмэ артыкулаў паралельна на беларускай, польскай, англійскай мовах. ― Бібліяграфія ў заўвагах у канцы асобных артыкулаў. ISBN 978-985-522-263-8. * Дні Еўрапейскай спадчыны ў Беларусі, 2016 = European heritage days in Belarus, 2016 : спадчына і веды : буклет / [укладальнік А. Каліноўская; рэдактары: С. Рыбарава, Р. Маслоўская; фота: А. Гумінская і інш.]. ― Мінск : Інстытут культуры Беларусі, друк 2016. — [18] с., уключаючы вокладку : іл., каляр. іл., схема ; 28 см. * Дні Еўрапейскай спадчыны ў Беларусі, 2015 : індустрыяльная спадчына : [буклет / аўтар тэкстаў Т. Матыль; фота: Т. Матыль і інш.]. ― Мінск : Інстытут культуры Беларусі, 2015. — [16] c. : іл., каляр. іл. ; 21х21 см + дадатак ([1] асобны л. іл.). Суцягін, Уладзімір Фёдаравіч  (фатограф; нар. 1955). II. Паўлаў, У. III. Курыла, Сяргей (фатограф). IV. Матыль, Тамара Леанідаўна (архітэктар; нар. 1962). V. Севярын, І. VI. Дехцяронак, А. VII. Міклашэвіч, М. * Свет шляхецкіх сядзібаў у творах Станіслава Жукоўскага<ref>{{Cite web |url=http://livingheritage.by/events/4611/?sphrase_id=62703 |title=Архіўная копія |access-date=28 лютага 2021 |archive-date=30 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130145021/https://livingheritage.by/events/4611/?sphrase_id=62703 |url-status=dead }}</ref> * Відэасправаздача па выніках маніторынгу элементаў нематэрыяльнай культурнай спадчыны Беларусі супрацоўнікамі аддзела навукова-метадычнага забеспячэння дзейнасці па ахове гісторыка-культурнай спадчыны Інстытута культуры Беларусі. Абрад «Калядныя Цары». Ч. 2 (в. Семежава, Капыльскі р-н, Мінская вобл., 13 студзеня 2012 г.). Абрад  "Юраўскі карагод. 10.05.2012 г. (в. Пагост, Жыткавіцкі р-н, Гомельская вобл.).<ref>{{Cite web |url=http://livingheritage.by/gallery/videagalereja/ |title=Архіўная копія |access-date=28 лютага 2021 |archive-date=24 лютага 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224171535/http://livingheritage.by/gallery/videagalereja/ |url-status=dead }}</ref> * Буклет «Гарады Міншчыны. Урбаністычныя замалёўкі» да Еўрапейскіх Дзён Спадчыны ў Беларусі 2016 г.<ref>{{Cite web |url=http://livingheritage.by/City_and_Towns_of_Minsk_region.pdf |title=Архіўная копія |access-date=28 лютага 2021 |archive-date=20 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020145917/http://www.livingheritage.by/City_and_Towns_of_Minsk_region.pdf |url-status=dead }}</ref> * Ёсць асяроддзе- ёсць эмоцыя. Якая? А якую замаўлялі <ref>{{Cite web |url=http://euimedia.com/menu/teoryia-i-gistoryia/iests-asiaroddzie-iests-emotsyia-iakaia-a-iakuiu-zamauliali |title=Архіўная копія |access-date=28 лютага 2021 |archive-date=10 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110231912/http://euimedia.com/menu/teoryia-i-gistoryia/iests-asiaroddzie-iests-emotsyia-iakaia-a-iakuiu-zamauliali |url-status=dead }}</ref> * Экспертны семінар «Сучасныя тэхналогіі і інструменты маніторынгу» 2016 г. <ref>{{Cite web |url=http://euimedia.com/menu/aktualii-1/ekspiertny-sieminar-suchasnyia-tekhnaloghii-i-instrumanty-manitoryngh |title=Архіўная копія |access-date=28 лютага 2021 |archive-date=22 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922112532/http://euimedia.com/menu/aktualii-1/ekspiertny-sieminar-suchasnyia-tekhnaloghii-i-instrumanty-manitoryngh |url-status=dead }}</ref> * Ганзэйская набярэжная ў Бергене<ref>{{Cite web |url=http://euimedia.com/menu/aktualii-1/ganzeiskaia-nabiarezhnaia-u-bierghienie |title=Архіўная копія |access-date=28 лютага 2021 |archive-date=14 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114145616/http://euimedia.com/menu/aktualii-1/ganzeiskaia-nabiarezhnaia-u-bierghienie |url-status=dead }}</ref> * Беларускі космас Язэпа Драздовіча<ref>{{Cite web |url=http://euimedia.com/menu/teoryia-i-gistoryia/bielaruski-kosmas-iazepa-drazdovicha |title=Архіўная копія |access-date=28 лютага 2021 |archive-date=20 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220005508/http://euimedia.com/menu/teoryia-i-gistoryia/bielaruski-kosmas-iazepa-drazdovicha |url-status=dead }}</ref> * «Зямля Ваўкавыская» Вітольда Карпызы<ref>{{Cite web |url=http://euimedia.com/menu/teoryia-i-gistoryia/ziamlia-vaukavyskaia-vitol-da-karpyzy |title=Архіўная копія |access-date=28 лютага 2021 |archive-date=10 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110231129/http://euimedia.com/menu/teoryia-i-gistoryia/ziamlia-vaukavyskaia-vitol-da-karpyzy |url-status=dead }}</ref> * Сінагогі Беларусі  <ref>{{Cite web |url=http://euimedia.com/menu/teoryia-i-gistoryia/sinagogi-bielarusi |title=Архіўная копія |access-date=28 лютага 2021 |archive-date=17 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217000338/http://euimedia.com/menu/teoryia-i-gistoryia/sinagogi-bielarusi |url-status=dead }}</ref> * Архітэктура сінагог у гістарычнай рэтраспекцыі<ref>{{Cite web |url=http://euimedia.com/menu/teoryia-i-gistoryia/arkhitektura-sinaghogh-u-ghistarychnai-retraspiektsyi |title=Архіўная копія |access-date=28 лютага 2021 |archive-date=10 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110231633/http://euimedia.com/menu/teoryia-i-gistoryia/arkhitektura-sinaghogh-u-ghistarychnai-retraspiektsyi |url-status=dead }}</ref> * Разумный урбанізм<ref>http://euimedia.com/menu/teoryia-i-gistoryia/razumnyi-urbanizm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200110230949/http://euimedia.com/menu/teoryia-i-gistoryia/razumnyi-urbanizm |date=10 студзеня 2020 }}   </ref> * Архітэктар Лангбард<ref>{{Cite web |url=http://euimedia.com/menu/teoryia-i-gistoryia/arkhitektar-langbard |title=Архіўная копія |access-date=28 лютага 2021 |archive-date=10 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110225902/http://euimedia.com/menu/teoryia-i-gistoryia/arkhitektar-langbard |url-status=dead }}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Матыль Тамара Леонидовна}} * Спасылка на аўтарытэтны запіс у Нацыянальнай базе даных аўтарытэтных запісаў http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_marc?a001=BY-SEK-ar8095347 * Ссылка на авторитетную запись в Национальной базе данных авторитетных записей http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_marc?a001=BY-SEK-ar7260808 {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Матыль Тамара Леанідаўна}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Ахова гісторыка-культурнай спадчыны ў Беларусі]] h6ishzjmhoajf9erdffxaa3kzbzgdyu Тэафіля Багуміла з Глінскіх 0 640503 5170765 5044590 2026-07-25T10:33:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170765 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Тэафіля Багуміла з Глінскіх''', у шлюбе '''Буката''' ({{lang-pl|Teofila Bogumiła Glińska}}; нар. [[1762]]/[[1763]], в. [[Косічы]], цяпер [[Навагрудскі раён]] — [[23 кастрычніка]] [[1799]]) — беларуская польскамоўная паэтка [[Эпоха Асветніцтва|эпохі Асветніцтва]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kultura-info.by/view/1913|title=З па­ка­лен­ня асве­ча­ных (частка 2)|author=[[Зміцер Юркевіч]]|last=|website=kultura-info.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123075615/https://kultura-info.by/view/1913|archive-date=23 студзеня 2025|access-date=2024-11-13}}</ref> == Біяграфія == Бацька паэткі — [[палкоўнік]] [[Узброеныя сілы Вялікага Княства Літоўскага|войск Вялікага Княства Літоўскага]] {{нп5|Крыштаф Глінскі||pl|Krzysztof Gliński}} (пам. 22 мая 1807), маці — Тэафіля з [[род Галухоўскіх|Галухоўскіх]] (пам. 23 сакавіка 1785). Мела братоў Феліцыяна (нар. 1761), Людвіка (нар. 1764), Тэафіля Казіміра (нар. 1767) і сястру Дароту (нар. 1771)<ref>{{Cite web|lang=|url=https://kultura-info.by/view/1989|title=З па­ка­лен­ня асве­ча­ных (частка 1)|author=[[Зміцер Юркевіч]]|last=|website=kultura-info.by|access-date=2025-10-12|url-status=dead}}</ref>. [[Кальвінізм|Кальвіністка]]<ref name="muzhp">{{cite web|author = Tadeusz Mikulski|last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 1950|url = http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1950-t41-n3_4/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1950-t41-n3_4-s1011-1044/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1950-t41-n3_4-s1011-1044.pdf|title = Teofila Glińska. [[Pamiętnik Literacki]] : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 41/3-4, 1011-1044 |format = |work = |publisher = |accessdate = 2020-04-26|language = pl|postscript = }}</ref>. Некаторы час жыла ў [[Шчорсы|Шчорсах]]<ref name="ЭЛІМ"/>. == Творчасць == Творчасць і біяграфія Глінскай на сённяшні дзень найменш вывучана сярод іншых паэтак [[XVIII ст.]]<ref name="Русецкая"/> Асаблівым у паэзіі Т. Глінскай з’яўляецца яе грамадска-патрыятычная скіраванасць. Напісаны з нагоды візіту караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ў ваколіцы [[Косічы|Косічаў]] у 1784 годзе верш «Szczorse»<ref>{{Cite web|lang=|url=https://kultura-info.by/view/2011|title=З пакалення асвечаных (частка 3)|author=[[Зміцер Юркевіч]]|last=|website=kultura-info.by|access-date=2025-10-12|url-status=dead}}</ref> апісвае вызваленне сялян ад [[прыгоннае права|прыгону]] ў маёнтку [[Шчорсы]]. У рукапісах [[Ягелонская бібліятэка|Ягелонскай бібліятэкі]] ў [[Кракаў|Кракаве]] знойдзены верш «Na obraz J. O. Xiężney Massalskiej»<ref name="Русецкая">{{кніга|аўтар = Русецкая Н.|частка = |загаловак = Сямейная муза: паэзія Францішкі Уршулі Радзівіл |арыгінал = |спасылка = http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=15085-1.pdf |адказны = Наталля Русецкая|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва =[[Кнігазбор]] |год = 2006|том = |старонкі = |старонак = 212|серыя = |isbn = 985-6730-55-4 |тыраж = |ref = }}</ref>. Аўтар віншавальных вершаў, перакладаў. Працавала ў кірунку [[класіцызм|класіцыстычнай]] літаратуры<ref name="ЭЛІМ">{{крыніцы/Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|2|Глінская (Букатова) Тэафіля Багуміла}}</ref> з беларускімі асаблівасцямі<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/0-720 |title=ГЛІНСКАЯ (Букатова) Тэафілія Багуміла |access-date=26 красавіка 2020 |archive-date=23 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123075847/http://www.gants-region.info/index/0-720 |url-status=dead }}</ref>. == Сям’я == 29 верасня 1790 года выйшла замуж за [[Алаізій Букаты|Алаізія Букатага]], сына Ігнацыя (ці Яна) і Асяндоўскай<ref>{{Cite web|lang=|url=https://kultura-info.by/view/2028|title=З пакалення асвечаных (частка 4)|author=[[Зміцер Юркевіч]]|last=|website=kultura-info.by|access-date=2025-10-12|url-status=dead}}</ref>. У шлюбе мела дзвюх дачок<ref name="muzhp"/>: * Крысціна Антаніна (нар. 1792); * Францішка Яанна (нар. 1796), у шлюбе з [[Аляксандр Алендскі|Аляксандрам Алендскім]]. == Выбраныя творы == * Szczorse, powst. w sierpniu 1784, wyd. J. Chreptowicz, «Magazyn Warszawski» 1785, t. 1, cz. 1, s. 91-93; wyd. następne oprac. T. Mikulski, «Pamiętnik Literacki», rocznik 41 (1950), zeszyt 3/4, przedr. w: Ze studiów nad Oświeceniem, Warszawa 1956. * Hymn Peruanów o śmierci. Z prozy Inkasów pana Marmontela wyjęty i na wiersz przełożony, wyd. J. Chreptowicz, «Magazyn Warszawski» 1785, t. 1, cz. 1, s. 99-103; wyd. następne oprac. T. Mikulski, «Pamiętnik Literacki», rocznik 41 (1950), zeszyt 3/4, przedr. w: Ze studiów nad Oświeceniem, Warszawa 1956. * Bukiet od córki dla matki w dzień imienin tejże, powst. przed rokiem 1790, z rękopisu: Życie Ignacego Bykowskiego, porucznika wojsk rosyjskich, przez niego samego napisane w roku 1808, wyd. i przedr. T. Mikulski, «Pamiętnik Literacki», rocznik 41 (1950), zeszyt 3/4, przedr. w: Ze studiów nad Oświeceniem, Warszawa 1956. * Od tejże, w wilią rocznicy ojca, powst. przed rokiem 1790, z rękopisu wyd. i przedr. T. Mikulski, «Pamiętnik Literacki», rocznik 41 (1950), zeszyt 3/4, przedr. w: Ze studiów nad Oświeceniem, Warszawa 1956. * Wiersze imć panny Glińskiej na obraz j. o. księżny Massalskiej, hetmanowy W. Ks. Lit., przez imci p. Szmuglewicza malowany… w Wilnie. Myśli na ustroniu, odpisy rękopiśmienne z XVIII wieku w Bibliotece Jagiellońskiej, sygn. 6214/III. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * T. 4: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej — Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1966, s. 469—470. * {{кніга|аўтар = Русецкая Н.|частка = |загаловак = Сямейная муза: паэзія Францішкі Уршулі Радзівіл |арыгінал = |спасылка = http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=15085-1.pdf |адказны = Наталля Русецкая|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва =[[Кнігазбор]] |год = 2006|том = |старонкі = |старонак = 212|серыя = |isbn = 985-6730-55-4 |тыраж = |ref = }} * {{крыніцы/Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|2|Глінская (Букатова) Тэафіля Багуміла}} {{продкі}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Глінская Тэафіля Багуміла}} [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Паэты XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навагрудскім раёне]] 72fu4b24e6g11gwj67tv7j81q2sj5v8 Таццяна Ігараўна Чардынцава 0 643306 5170530 4933671 2026-07-24T18:02:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170530 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Таццяна Чардынцава | Арыгінал імя = Таццяна Ігараўна Чардынцава | Фота = | Подпіс = Таццяна Чардынцава | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Грамадзянства = | Жонка = | Гады актыўнасці = [[2003]] — н. ч. | Узнагароды = | imdb_id = | Сайт = }} '''Таццяна Ігараўна Чардынцава''' (нар. {{ДН|16|6|1989}}, [[Мінск]]) — беларуская і расійская [[актрыса]] [[тэатр]]а і [[кіно]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў музычнай сям’і, бацька — Ігар Валер’евіч Чардынцаў, вядомы беларускі піяніст, харавы дырыжор, выкладчык Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры, маці − Алена Анатольеўна Глебава, артыстка Беларускага дзяржаўнага камернага хору Рэспублікі Беларусь. Займалася ў дзіцячай студыі пры [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Беларускім нацыянальным Вялікім тэатры оперы і балета]]. У 13 гадоў сыграла сваю першую галоўную ролю Вэндзі ў мюзікле «Пітэр Пэн». Пасля 9-га класа паступіла на акцёрскі факультэт Мінскага каледжа мастацтваў, скончыла [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускую акадэмію мастацтваў]]. Прымала ўдзел ў спектаклях беларускіх тэатраў. У 2008 годзе стала лаўрэатам беларускага фестывалю «Бярэзінская рампа» за лепшае выкананне жаночай ролі ў дыпломным спектаклі «Дурнічка» паводле [[Карла Гальдоні]]. З 2009 года ў трупе [[Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача|Беларускага тэатра юнага гледача]]. Пазней служыла ў Беларускім камерным драматычным тэатры і ў «Тэатральным каўчэгу». У 2013 годзе адзначана прэміяй Эрбільскага міжнароднага тэатральнага фестывалю ў [[Ірак]]у за выкананне галоўнай ролі ў беларускім спектаклі «Больш чым дождж»<ref>{{cite web|url=https://yandex.ru/turbo?text=https%3A%2F%2Fwww.goodhouse.ru%2Fstars%2Fzvezdnye-istorii%2Ftvorcheskaya-semya-rannyaya-karera-i-nastoyashchaya-lyubov-istoriya-tatyany-cherdyncevoy%2F&utm_source=aab&platform=desktop|title= Творческая семья, ранняя карьера и настоящая любовь. История Татьяны Чердынцевой|date=20 лютага 2020|publisher=Домашний очаг}}</ref>. У 2015 годзе вядучая вечаровай дзіцячай праграмы «[[Калыханка (тэлеперадача)|Калыханка]]» на беларускім тэлебачанні. З 2016 года жыве ў Маскве. Першая роля ў кіно — медсястра ў фільме «Выратаваць або знішчыць», далей грала эпізадычныя ролі ў фільмах «У чаканні кахання» і «Шчасце ёсць». Першая галоўная роля — у кароткаметражцы «Рыскі восені», якая атрымала Гран-пры V Мінскага фестывалю студэнцкага кіно і відэа. Знялася больш чым у 80 фільмах і серыялах расійскіх, украінскіх і беларускай кінастудый. Асаблівую вядомасць атрымала пасля містычнай меладрамы-серыяла «Вучаніца Месінга» ў галоўнай ролі Вольгі, — увесь яе жыццёвы і творчы шлях ад дзяўчынкі-падлетка да вядомай артысткі. Рэжысёр Уладзімір Нахабцаў доўга выбіраў акрысу на ролю гераіні, — патрэбна была дзяўчына «савецкага тыпу», і знайшоў яе ў Мінску, — «там яшчэ засталіся тыя самыя, савецкія дзяўчынкі, з асаблівым, яшчэ не згубленым менкамі унутраным свячэннем»<ref>{{cite web|url=https://souzveche.be/articles/culture/50525/|title=Актриса Татьяна Чердынцева: Мужа нашла, когда стала «ученицей Мессинга»|author=Евгения Заболотских.|date=28 студзеня 2010|publisher=Союзное вече}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mk.ru/culture/2020/01/30/geroiya-seriala-pro-uchenicu-messinga-tatyana-cherdynceva-rasskazala-o-misticheskikh-semkakh.html|title = Героиня сериала об ученице Мессинга. Татьяна Чердынцева рассказа о мистических съёмках|author = Илья Легостаев.|date = 30 студзеня 2020|publisher = Московский комсомолец}}</ref><ref>{{cite web|url= https://minsknews.by/tag/tatyana-cherdynczeva/|title= Татьяна Чердынцева|author= Ольга Семёнова.|date= 23 лютага 2020|publisher= МІНСК-НАВІНЫ|archive-url= https://web.archive.org/web/20210112013304/https://minsknews.by/tag/tatyana-cherdynczeva/|archive-date= 12 студзеня 2021|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url =https://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20200122-tatyana-cherdynceva|title =Татьяна Чердынцева: На съемках «Ученицы Мессинга» пришлось справляться с собой|author =Лолита Пурцеладзе.|date =23 студзеня 2020|publisher =Собеседник|access-date =16 мая 2020|archive-date =12 студзеня 2021|archive-url =https://web.archive.org/web/20210112041552/https://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20200122-tatyana-cherdynceva|url-status =dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ctv.by/tatyana-cherdynceva|title=Таццяна Чардынцава|date=20 верасня 2019|publisher=СТВ−сталічнае тэлебачанне|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112211701/http://www.ctv.by/tatyana-cherdynceva|archive-date=12 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. Намінант на прэмію Залаты арол-2021 (найлепшая жаночая роля на тэлебачэнні). {{пачатак цытаты}} Мой галоўны прынцып — стараннасць. Я вельмі шмат укладваю ў сваю работу сіл, напружання і часу, таму цаню ўсё, што са мной адбываецца, цаню кожную ролю, няхай і не заўжды галоўную. Кожны момант на экране для мяне мае вялікае значэнне. Гэта не толькі рэалізацыя мары, але яшчэ духоўны і прафесійны рост. А ўсё ў сукупнасці дае добры досвед. Таму ўсім пачаткоўцам рэкамендую прачытаць класікаў: Чэхава, Станіслаўскага, Меерхольда… Увогуле трэба чытаць як мага больш мастацкай літаратуры. Абавязкова цікавіцца і ведаць гісторыю, зносіцца з рознымі цікавымі людзьмі, любіць сваю справу, умець адчуваць і слухаць сваё сэрца… Гэта важна ў прафесіі. І не трэба баяцца дробных няўдач. Калі ты сапраўды правільна імкнешся да мэты, абавязкова яе дасягнеш<ref>{{cite web|url=http://www.zviazda.by/be/news/20170209/1486671470-taccyana-chardyncava-pracuyuchy-ne-dumayu-yak-byc-u-kadry-prygozhay|title= Таццяна Чардынцава: «Працуючы, не думаю, як быць у кадры прыгожай»|author= Юлія Савіцкая.|date=10 лютага 2017|publisher=Звязда}}</ref>.{{канец цытаты}} == Фільмаграфія == * 2021 Гарачая кропка-2 * 2020 Хуткая дапамога-3 (у вытворчасці) * 2020 Нічыя зямля (у вытворчасці) * 2020 Міленькі ты мой (у вытворчасці) * 2020 Без кахання (у вытворчасці) * 2020 Агееў (у вытворчасці) * 2020 Абуджэнне кахання * 2019 Чужая * 2019 Тэст на цяжарнасць-2 * 2019 Зусім чужыя * 2018 Лёс абмену не падлягае * 2018 Нераскрыты талент-2 * 2018 Нераскрыты талент-3 * 2018 Немагчымая жанчына * 2018 Маскоўская барзая-2 * 2018 Дом з чорнымі катамі * 2018 Бярозка * 2017 Вучаніца Месінга * 2017 Сабака Рыжы * 2017 Золатца * 2017 Экспрапрыятар * 2017 Падвойная суцэльная-2 * 2017 Арэна для забойства * 2016 [[Сляды на вадзе]] * 2016 Нераскрыты талент * 2016 Мае чужое дзіця * 2016 Куба * 2016 Выйсці замуж любой цаной * 2016 Усе ўзросты кахання * 2015 Чорная павуціна * 2015 Фамільныя каштоўнасці * 2015 Тонкі лёд * 2015 Пагоня за мінулым * 2015 Печыва з прадказаннем * 2015 Непадкупны * 2015 На далёкай заставе * 2015 Каханне, якога не было * 2015 Чырвоная каралева * 2015 Код Каіна * 2015 Капкан для зоркі * 2015 У сузор’і Стральца * 2015 Вяртанне Мухтара-10 * 2015 Найлепшы сябар жыхароў * 2014 Шчаслівы шанец * 2014 Сляпы разлік * 2014 З Восьмым сакавіка, мужчыны! * 2014 Прашу паверыць мне на слова * 2014 Неверагодныя прыгоды Арбузіка і Бябешкі * 2014 Мой блізкі вораг * 2014 Добрае імя * 2014 Доктарка * 2014 Насуперак усяму * 2013 Сын бацькі народаў * 2013 Старэйшая сястра * 2013 Выратаваць або знішчыць * 2013 З каханымі не развітаюцца * 2013 [[Сляды апосталаў]] * 2013 Следчы Пратасаў * 2013 Скарабей * 2013 Усталяваць асобу * 2013 Зваротны адлік * 2013 Працэс * 2013 Прычал Кахання і Надзеі * 2013 Першае каханне * 2013 Парфюмерша * 2013 Знарок не прыдумаеш * 2013 Лісце, якое ляціць па ветры * 2013 Гарадскія шпіёны * 2013 Усе скарбы свету * 2013 Важкае пачуццё * 2013 Вангелія * 2013 Букет * 2013 Ой, ма-ма-чкі! * 2012—2013 Белыя ваўкі * 2012 Я яго зляпіла * 2012 Смерць шпіёнам. Ударная хваля * 2012 Сэрца не камень * 2012 Паласатае шчасце * 2012 [[Паляванне на гаўляйтара]] * 2012 Зваротны бок месяца * 2012 Маці і мачыха * 2012 Лялькі * 2012 Залатыя нажніцы * 2012 Знахарка * 2011 Рыскі восені * 2011 Сцяжынка ўздоўж ракі * 2011 Шчасце ёсць * 2011 Сямейны дэтэктыў * 2011 Пакупнік * 2011 Навігатар == Тэатральныя ролі == * Люсіль, дачка спадара Журдэна − Ж.-Б. Мальер «Мешчанін у шляхецтве» (рэжысёр-пастаноўшчык В. Варэцкі) * Німфа, Механічная дзеўка — [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргей Кавалёў]] «Тарас на Парнасе» (рэж. Наталля Башава) * Прынцэса — Мікалай Шувалаў (паводле Ш. Перо) «Кот у ботах» (рэж. Бенедыкт Растрыженнікаў) * Дзюймовачка — Юры Шчуцкі (па казцы Ханса Крысціяна Андэрсана) «Дзюймовачка» (2009, рэж. Наталля-Разалія Родзіна) * Шуся — [[Таццяна Мікалаеўна СІвец|Таццяна Сівец]] «Брык і Шуся шукаюць лета» (2010, рэж. Ягор Лёгкін) * Падчарка Зося — Юрый Кулік (па матывах казак братоў Грым) «Спадарыня Мяцеліца» (2010, рэж. Юрый Кулік) * Поросёнок Джэк — Юрый Шчуцкі «Тры парасяты» (2010, рэж. Ягор Лёгкін) * Люба — [[Францішак Аляхновіч]] «[[Пан міністр]]» (2011, рэж. Уладзімір Савіцкі) * Вераніка — «Вераніка вырашае памерці» [[Паўла Каэльё]] (2013, рэж. Наталля Башава) * Мадэмуазель Ніа (Ніна Зарэчная) — «Больш чым дождж», А. П. Чэхаў «Чайка» (2013, рэж. Павел Адамчыкаў, пластычны спектакль, «Гран-пры» за найлепшы спектакль Эрбільскага міжнароднага тэатральнага фестывалю, 2013 года) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.vokrug.tv/person/show/tatyana_cherdyntseva/ Татьяна Чердынцева // Вокруг ТВ] * [https://24smi.org/celebrity/1864-tatyana-cherdynceva.html Татьяна Чердынцева // 24 СМИ] * [https://ruskino.ru/art/11866 Татьяна Чердынцева // Ruskino.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210112034704/https://ruskino.ru/art/11866 |date=12 студзеня 2021 }} * [https://kino.rambler.ru/person/cherdyntseva-tatyana-all/ Татьяна Чердынцева // Kino.rambler.ru]{{Недаступная спасылка}} * [http://zviazda.by/sites/default/files/malad_07.pdf Вершы Таццяны Чардынцавай // Маладосць, 2020, № 7]{{Недаступная спасылка}} * [https://public-welfare.com/4304168-actress-tatyana-cherdyntseva-biography-personal-life-films-and-series Знаменитості: Актриса Тетяна Чердинцева]{{Недаступная спасылка}} * [Https://www.goodhouse.ru/stars/zvezdnye-istorii/tvorcheskaya-semya-rannyaya-karera-i-nastoyashchaya-lyubov-istoriya-tatyany-cherdyncevoy/ Творческая семья, ранняя карьера и настоящая любовь. История Татьяны Чердынцевой] * [https://topinfoweb.com/12735800-biografiya-tatyana-cherdynceval-609 Тетяна Чердинцева&nbsp;— біографія актриси]{{Недаступная спасылка}} * [https://inter.ua/ua/news/na-intere-premera-mini-seriala-prozrenie На «Интере»&nbsp;— премьера мини-сериала «Прозрение»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чардынцава Таццяна Ігараўна}} [[Катэгорыя:Актрысы Расіі]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы Беларусі]] [[Катэгорыя:Актрысы тэатра Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Беларусі]] 01m4lbltg7kup1z5xavl2d9dgzt1i8r Медаль Партызана 0 649008 5170515 5162789 2026-07-24T17:06:27Z 5170515 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Медаль Партызана |Выява = |Дата заснавання = 1 верасня 1949 года |Першае ўзнагароджанне = <!--6 жніўня 1951 года--> |Статус = уручаецца |Тып = [[медаль]] |Каму ўручаецца = ўдзельнікам [[Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў (1944—1957)|беларускага пасляваеннага антысавецкага руху]] '''I ступень:''' камандзіры і начальнікі штабаў партызанскіх аддзелаў; за выдатныя баявыя заслугі — любы партызан |Кім уручаецца = Шэф Штаба беларускіх партызанаў |Краіна = {{Сцяг|Беларусь|БНР}} [[Беларуская Народная Рэспубліка]] |Каляровая схема = чырвона-зямельна-зялёная |Падставы ўзнагароджання = змаганне за незалежнасць [[Беларусь|Беларусі]] і прапанова чалавека партызанскім штабам |Дэвіз = '''I ступень:''' За Бацькаўшчыну |Старэйшая ўзнагарода=[[Ордэн Пагоні]]}} '''Медаль Партызана''' — узнагарода [[Рада БНР|рады БНР]] для ўдзельнікаў [[Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў (1944—1957)|беларускага пасляваеннага антысавецкага руху]]. == Гісторыя == Медаль зацверджаны 1 верасня 1949 года дэкрэтам [[Старшыня Рады БНР|прэзідэнта Рады БНР]] [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]]. Ім мусілі ўзнагароджваць «''[[беларусы|беларусаў]], якія змагаліся ў радох [[Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў (1944—1957)|Беларускай Нацыянальнай Партызанкі]] за Незалежнасьць Беларусі супроць акупантаў: на прапанову партызанцкага штабу''». Статут зацверджаны і пачаў дзейнічаць з 6 жніўня 1951 года. У 1952 годзе права ўзнагароджання Медалём Партызана атрымаў «''начальнік штабу беларускіх партызанаў''». Пакуль не вядома ці вырабілі медаль або ён застаўся толькі праектам. У [[Беларуская дыяспара|беларускай]] газеце «[[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]]», якая выдавалася ў [[Мюнхен]]е, у нумары за 24 лютага 1952 года пададзены толькі малюнак медаля, а таксама статут. У гэтай публікацыі былі таксама і іншыя ўзнагароды [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. == Апісанне == Мае дзве ступені, якія мусілі вырабляць адпаведна ў золаце (I-я ступень) і срэбры (II-я ступень). Стужка — чырвона-зямельна-зялёная. На стужцы I ступені дзве скрыжаваныя стрэльбы. На аверсе медаля стрэльбы, пад імі надпіс «''Б. Н. Р.''». На рэверсе парадкавы нумар. Таксама на рэверсе першай ступені мусіў быць выбіты покліч: «''За Бацькаўшчыну''». Медаль першай ступені маглі атрымаць камандзіры і начальнікі штабоў партызанскіх атрадаў, а за «''выдатныя баявыя заслугі''» — кожны партызан. == Ступені == * Медаль Партызана 1-й ступені * Медаль Партызана 2-й ступені == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/bek/medali_i_znaczki_artikul.html Значкі, жэтоны, мэдалі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220627221653/http://kamunikat.org/bek/medali_i_znaczki_artikul.html |date=27 чэрвеня 2022 }} * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_rwar/1992u/%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8D%D1%86_%D0%A6._%D0%A3%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.html Мазырэц Ц. Узнагароды Беларусі] * [http://www.slounik.org/155052.html Пра ўзнагароды] {{Узнагароды БНР}} {{Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1949 годзе]] [[Катэгорыя:Узнагароды Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:1949 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] 4r643dm201wapy9fuff5zdfmw0k0t7q Ордэн Пагоні 0 649071 5170513 5164291 2026-07-24T17:06:03Z 5170513 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Ордэн Пагоні |Выява = |Тып = |Дата заснавання = 1 верасня 1949 года |Першае ўзнагароджанне = 7 чэрвеня 1950 года |Статус = дзейны |Краіна = {{Сцяг|Беларусь|БНР}} [[Беларуская Народная Рэспубліка]] |Каляровая схема = [[бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белая]] |Каму ўручаецца = вайскоўцам і простым грамадзянам |Кім уручаецца = [[Старшыня Рады БНР]] |Падставы ўзнагароджання = змаганне за незалежнасць [[Беларусь|Беларусі]] і на яе карысць |Малодшая ўзнагарода = [[Ордэн Зялезнага Рыцара]]<br />[[Медаль Партызана]]<br />[[Медаль да стагоддзя БНР]] }} '''Ордэн Пагоні''' — найвышэйшая ўзнагарода [[Рада БНР|Рады БНР]]. == Гісторыя == Ордэн Пагоні зацверджаны 1 верасня 1949 года дэкрэтам [[Старшыня Рады БНР|Старшыні Рады БНР]] [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]]. Названы ў імя беларускага нацыянальнага сімвала і дзяржаўнага герба Беларускай Народнай Рэспублікі — «[[Пагоня|Пагоні]]». ;Дэкрэтам ад 7 чэрвеня 1950 года Ордэнам Пагоні ўзнагароджаны * Маёр «Ноч» ([[Міхал Апанасавіч Вітушка|Міхал Вітушка]]) — Ордэнам Пагоні 1-й ступені. * Усе Сябры Галоўнага Штаба партызанаў — Ордэнамі Пагоні 2-й ступені. * Надлейтэнант «Саха» — Ордэнам Пагоні 2-й ступені. * Маёр «Маланка» — Ордэнам Пагоні 2-й ступені. * Маёр «Дуб» — Ордэнам Пагоні 2-й ступені. * Камандзіры адмысловых аддзелаў СВС і «[[Чорны кот (арганізацыя)|Чорнага Ката]]» — Ордэнамі Пагоні 2-й ступені. Статут ўзнагароды зацверджаны Міколам Абрамчыкам і пачаў дзейнічаць з 5 жніўня 1951 года. Пакуль не вядома ці была выраблена ўзнагарода або засталася толькі праектам. У [[Беларуская дыяспара|беларускай]] газеце «[[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]]», выдаванай у [[Мюнхен]]е, у нумары за 24 лютага 1952 года пададзены толькі малюнак ордэна, а таксама статут. У гэтай публікацыі былі таксама і іншыя ўзнагароды [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. Была створаная «''Капітула ордэну Пагоні''» на чале з [[Старшыня Рады БНР|Старшынём Рады БНР]], які і надаваў ордэн асобным дэкрэтам. 24 лістапада 2022 года Рада абвясціла пра абнаўленне Статута Ордэна Пагоні і заснаванне Медаля Ордэна Пагоні.<ref>[https://www.radabnr.org/orden-pahoni-medal/ Рада БНР абвяшчае пра абнаўленьне Статуту Ордэна Пагоні і заснаваньне Мэдаля Ордэну Пагоні]</ref> == Падставы для ўзнагароджвання == Ордэн Пагоні быў створаны «''з мэтаю ўзнагароджваньня выдатных цывільных ці вайсковых заслугаў у часе вайны ці міру, зробленых для славы і на карысьць [[Беларусы|Беларускага Народу]]''». Узнагарода была «''найвышэйшым ганаровым адзначэньнем Беларускага Народу''» і надавалася «''асобам, якія выдатна спрычыніліся да здабыцьця незалежнасьці, задзіночаньня ўсіх беларускіх земляў, або да ўзмацаваньня незалежнасьці і росквіту беларускай дзяржавы''». Былі ўстаноўлены Вялікі крыж Ордэна Пагоні, Залаты крыж Ордэна Пагоні і Сярэбраны крыж Ордэна Пагоні. Меркавалася стварыць пяць ступеняў Ордэна Пагоні<ref>[http://www.slounik.org/155052.html Пра ўзнагароды]</ref><ref>{{Cite web |url=http://kamunikat.org/bek/medali_i_znaczki_artikul.html |title=Значкі, жэтоны, мэдалі |access-date=1 ліпеня 2020 |archive-date=27 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627221653/http://kamunikat.org/bek/medali_i_znaczki_artikul.html |url-status=dead }}</ref>, але ў дэкрэце Міколы Абрамчыка згаданы толькі тры<ref>[https://www.radabnr.org/dekret-orden-pahoni-1950/ ДЭКРЭТ АБ УЗНАГАРОДЖАНЬНІ ОРДЭНАМ ПАГОНІ, 1950 Г]</ref>. Кандыдатаў на атрыманне ордэна мусіла вызначаць Капітула, а ўзнагароджваць — уласна Старшыня Рады сваім дэкрэтам. == Апісанне == Мусіў вырабляцца з золата або срэбра, прывешваецца на стужцы [[Бел-чырвона-белы сцяг|нацыянальных колераў]]. Крыж Ордэна Пагоні — васьміканцовы, пакрыты эмаллю, берагі залатыя або срэбныя. Па цэнтры крыжа залатая або сярэбраная [[Пагоня]]. Адваротны бок гладкі, з выбітым парадкавым нумарам ордэна. Зорка Ордэна Пагоні сярэбраная, складаецца з 8 пукоў прамянёў. Па цэнтры зоркі размешчаны крыж ордэна. Паводле Ц. Мазырца, на шырокіх папярочках крыжа былі літары БНР, а на цэнтральным верхнім канцы — пазначана ступень<ref>[http://pawet.net/library/history/bel_history/_rwar/1992u/%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8D%D1%86_%D0%A6._%D0%A3%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.html Мазырэц Ц. Узнагароды Беларусі]</ref>. === Ступені === Раней Ордэн меў тры ступені. Паводле абноўленага ў 2022 годзе Статута, узнагароджаныя Ордэнам Пагоні адзначаюцца кавалерскім крыжам, паўторна ўзнагароджаныя — камандорскім крыжам<ref name=statut>[https://www.radabnr.org/wp-content/uploads/2022/12/Statut-Ordenu-Pahoni-ver-2022.pdf Ордэн Пагоні - Статут] - Афіцыйны сайт Рады БНР</ref>. Асобная ўзнагарода — [[медаль ордэна Пагоні|Медаль Ордэна Пагоні]], узнагароджаныя ім не лічацца кавалерамі ордэна. <gallery> Orden_Pahoni_kavalerski.png|Кавалерскі крыж Ордэна Пагоні Order of the Pahonia, commander cross.jpg|Камандорскі крыж Ордэна Пагоні Order-Pahonia-Medal abverse.jpg|Медаль Ордэна Пагоні </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/bek/medali_i_znaczki_artikul.html Значкі, жэтоны, медалі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220627221653/http://kamunikat.org/bek/medali_i_znaczki_artikul.html |date=27 чэрвеня 2022 }} * [https://www.radabnr.org/dekret-orden-pahoni-1950/ ДЭКРЭТ АБ УЗНАГАРОДЖАНЬНІ ОРДЭНАМ ПАГОНІ, 1950 Г] * [https://www.radabnr.org/rada-bnr-advocacy-group-2019/ РАДА БНР ЯК НАЙСТАРЭЙШАЯ БЕЛАРУСКАЯ ДЭМАКРАТЫЧНАЯ ADVOCACY GROUP] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_rwar/1992u/%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8D%D1%86_%D0%A6._%D0%A3%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.html ''Мазырэц Ц.'' Узнагароды Беларусі] * [http://www.slounik.org/155052.html Пра ўзнагароды] {{Узнагароды БНР}} {{Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі}} {{перакласці|be-tarask|Ордэн Пагоні}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1949 годзе]] [[Катэгорыя:1949 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Узнагароды Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] 006m8bfj3mfnqzz7x8j8egdxojsov12 Ордэн Зялезнага Рыцара 0 649973 5170514 5164289 2026-07-24T17:06:15Z 5170514 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва=Ордэн Зялезнага Рыцара |Выява=Order of Iron Knight, regular cross.jpg |Статус=уручаецца |Каляровая схема=чырвона-зямельны |Дата заснавання=1 верасня 1949 |Каму ўручаецца=вайскоўцам |Краіна={{Сцяг|Беларусь|БНР}} [[Беларуская Народная Рэспубліка]] |Тып= |Кім уручаецца= * Галоўны камандовец войска БНР * [[Старшыня Рады БНР|Прэзідэнт БНР]] (часова) |Падставы ўзнагароджання=выдатны ваенны ўчынак |Першае ўзнагароджанне=24 лютага 1952 |Старэйшая ўзнагарода=[[Ордэн Пагоні]] }} '''Ордэн Зялезнага Рыцара''', або '''Ордэн Жалезнага Рыцара''' — вайсковая ўзнагарода [[Рада БНР|рады БНР]]. == Гісторыя == Ордэн зацверджаны 1 верасня 1949 года дэкрэтам [[Старшыня Рады БНР|прэзідэнта Рады БНР]] [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]]. Ордэн Зялезнага Рыцара быў прызначаны для «''адзначэньня ваенных ці вайсковых заслугаў''» і быў узнагародай «''выдатных ваенных учынкаў''». Гэтую ўзнагароду меў права надаваць галоўны камандовец беларускага войска, або ў мірны час — былы галоўны камандовец. Аднак на пачатку 1950-х гадоў галоўнага камандоўца не было, таму «''капітулу ордэну „Зялезнага Рыцара“''» часова замяняў [[Старшыня Рады БНР|прэзідэнт Рады БНР]]. Статут ордэна быў зацверджаны і пачаў дзейнічаць з 6 жніўня 1951 года. Аднак пакуль не вядома, ці была вырабленая гэтая ўзнагарода, ці яна засталася толькі праектам. У [[Беларуская дыяспара|беларускай]] газеце «[[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]]», якая выдавалася ў [[Мюнхен]]е, у нумары за 24 лютага 1952 года быў пададзены толькі малюнак ордэна, а таксама статут. У гэтай публікацыі былі таксама і іншыя ўзнагароды [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. Паводле гэтай жа газеты гэтым медалем ужо былі ўзнагароджаныя: * [[Міхал Вітушка]] — Ордэнам Зялезнага Рыцара 3-га класу. * [[Усевалад Родзька]] — Ордэнам Зялезнага Рыцара 3-га класу. * Маёр Саха — Ордэнам Зялезнага Рыцара 4-га класу. * 3-ы Камандоўцы асобных аддзелаў і адзін афіцэр сувязі — Ордэнамі Зялезнага Рыцара 4-га класу == Апісанне == Ордэн Зялезнага Рыцара мае чатырохканцовы крыж, пасярэдзіне якога дзве скрыжаваныя шаблі. Ордэн выконваецца з золата, срэбра ці бронзы, шаблі на ім з таго ж матэрыялу, што і ордэн. На променях крыжа літары «''Б. Н. Р.''» Адваротны бок ордэна як пярэдні, але без літараў і шабляў і з парадкавым нумарам. Стужка чырвонага (цёмнага) і зямельнага (бурага) колеру, зложаная трохвугольнікам. На стужцы дзве скрыжаваныя шаблі, як і на ордэне. == Ступені == Ордэн падзяляўся на пяць класаў, а таксама на: * Вялікі Крыж * Камандорскі Крыж * Кавалерыйскі Крыж * Залаты Крыж ордэна Зялезнага Рыцара * Срэбны Крыж ордэна Зялезнага Рыцара == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/bek/medali_i_znaczki_artikul.html Значкі, жэтоны, мэдалі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220627221653/http://kamunikat.org/bek/medali_i_znaczki_artikul.html |date=27 чэрвеня 2022 }} * [https://www.radabnr.org/rada-bnr-advocacy-group-2019/ РАДА БНР ЯК НАЙСТАРЭЙШАЯ БЕЛАРУСКАЯ ДЭМАКРАТЫЧНАЯ ADVOCACY GROUP] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_rwar/1992u/%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8D%D1%86_%D0%A6._%D0%A3%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.html Мазырэц Ц. Узнагароды Беларусі] * [http://www.slounik.org/155052.html Пра ўзнагароды] {{Узнагароды БНР}} {{Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1949 годзе]] [[Катэгорыя:1949 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Узнагароды Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] s4yk5khxu4a6udyy2eobkprnwmlda2v Тарасова доля 0 651942 5170484 4550106 2026-07-24T16:19:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170484 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = «Тарасова доля» |Выява = Янка Раманоўскі - Тарасова доля.jpg |Памер = 200пкс |Подпіс выявы = «У астрозе» (ілюстрацыя [[Янка Раманоўскі|Я. Раманоўскага]]<br />да паэмы) |Жанр = [[паэма]] |Аўтар = [[Янка Купала]] |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = |Публікацыя = |Электронная версія = http://knihi.com/Janka_Kupala/Tarasova_dola.html }} «'''Тарасова доля'''» — апошняя паэма [[Янка Купала|Янкі Купалы]], напісаная да 125-годдзя з дня нараджэння [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]. Паэма была завершана 27 лютага 1939 года ў [[Менск]]у і ўпершыню апублікаваная 3 сакавіка 1939 года ў газеце «[[Літаратура і Мастацтва|Літаратура і мастацтва]]». Аўтограф паэмы захоўваецца ў [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурным музеі Янкі Купалы]]. Паэма мае падзагаловак «''Памяці [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]''».<ref name="enc">{{артыкул | аўтар = [[Міхась Лазарук|М. Лазарук]] | загаловак = Тарасова доля | мова = | выданне = Янка Купала | тып = Энцыклапедычны даведнік | месца = Мінск | выдавецтва = БелСЭ | год = 1986 | старонкі = 589—590 }}</ref> == Апісанне == У аснове сюжэту паэмы — жыццёвы шлях вялікага ўкраінскага [[Тарас Шаўчэнка|Кабзара]]. Асноўныя падзеі яго біяграфіі абумоўліваюць рух аўтарскага апавядання і [[Фабула|фабульную]] пабудову твору. Нягледзячы на пэўную [[сюжэт]]ную прадвызначанасць і ўвагу да канкрэтных фактаў, у паэме дамінуе [[Лірыка|лірычны]] пачатак. Мастацкі змест твору арыентаваны не столькі на дакладнае апісанне жыцця і дзейнасці [[Тарас Шаўчэнка|Шаўчэнкі]], колькі на пранікнёнае суперажыванне яго лёсу. Біяграфічныя факты служаць імпульсамі, што актывізуюць лірычны роздум аўтара, яго глыбокія разважанні як аб долі Кабзара, так і аб долі яго народа. Таму ў кампазіцыі паэмы апавяданне пра трагічнае, поўнае суворых нягодаў жыццё Шаўчэнкі «акальцавана» ўзнёслым аповядам пра «шчаслівае жыццё сацыялістычнай Украіны», які ўтварае як бы [[пралог]] і [[эпілог]] твора.<ref name="enc"/> Ужо ва ўступе да паэмы пачынаецца тэма Кабзара, які прарочыў народу шчаслівую будучыню. Шматпакутны шлях Шаўчэнкі асэнсоўваецца як тыповая з’ява [[Прыгоннае права|прыгонніцкай]] рэчаіснасці. Суворыя малюнкі перажытага разгортваюцца ў шырокія разважанні аб несправядлівым ладзе, аб народных стогнах. Разам з тым поруч з паказам трагічных перыпэтыяў жыцця ўслаўляецца сіла мастацтва, неадольнасць бунтарскага слова, якое выказвае думы і памкненні народу. Вобраз Тараса падаецца ў паэтыка-манументальным плане і пераклікаецца з вобразам Гусляра ў паэме «[[Курган (паэма)|Курган]]».<ref name="enc"/> Паэма адметная шырокімі абагульненнямі, ёмістая паводле свайго зместу. У творы арганічна спалучаюцца індывідуальна-стылявыя адметнасці Купалы і народна-паэтычныя традыцыі [[Беларуская мова|беларускага]] і [[Украінская мова|ўкраінскага]] слова. Для паэмы характэрныя шматлікія ўвасабленні і адухаўленні: [[Украіна|Украіны]], [[Свабода|волі]], няволі, гора і інш. У [[Вершаваны рытм|рытмічнай]] арганізацыі [[Страфа|строф]] выкарыстоўваюцца асаблівасці ўкраінскага каламыйкавага [[верш]]а, што збліжае «Тарасову долю» з [[Бандароўна|«Бандароўнай»]].<ref name="enc"/> == Пераклады і мастацкія ўвасабленні == Паэма перакладалася на [[Грузінская мова|грузінскую]] ([[М. Патарыдзэ]]), [[Казахская мова|казахскую]] ([[Ж. Абдзірашаў]]), [[Літоўская мова|літоўскую]] ([[В. Бложа]]), [[Латышская мова|латышскую]] ([[Ю. Ванаг]]), [[Руская мова|рускую]] ([[У. Раждзественскі]], [[Б. Турганаў]]), [[Узбекская мова|узбекскую]] (Тулкун) і [[Украінская мова|ўкраінскую]] ([[А. Малышка]], [[М. Цярэшчанка]]) мовы. Ілюстрацыі да паэмы рабілі [[Міхась Бельскі|М. Бельскі]] і [[Янка Раманоўскі|Я. Раманоўскі]].<ref name="enc"/> У 1975 годзе паэма была выдадзена на грамадскіх пачатках на беларускай, расійскай і ўкраінскай мовах у выглядзе кнігі-малюткі памерам 7×10 см, у якой былі выкарыстаны малюнкі [[Тарас Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]].<ref>{{кніга |аўтар = Янка Купала |частка = |загаловак = Тарасова доля |арыгінал = |спасылка = http://library.baa.by/cgi-bin/irbis32r_12/cgiirbis_32.exe?LNG=&Z21ID=&I21DBN=RARE_PRINT&P21DBN=RARE&S21STN=1&S21REF=&S21FMT=fullw_print&C21COM=S&S21CNR=&S21P01=0&S21P02=1&S21P03=A=&S21STR=%D0%9A%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%2C%20%D0%AF%D0%BD%D0%BA%D0%B0 |адказны = [[Рыгор Барадулін|Р. Барадулін]] (рэд.) |выданне = кніга—малютка (68х98 мм) |месца = Мінск |выдавецтва = Мастацкая літаратура |год = 1975 |том = |старонкі = |старонак = 72 |серыя = |isbn = |тыраж = 10000 }}{{Недаступная спасылка}}</ref> {{Зноскі}} == Літаратура == * Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Тарасова доля» / Аўтар — [[Міхась Лазарук|М. Лазарук]]. — C. 589—590. * [[Іван Навуменка|Навуменка І.]] Янка Купала. — Мн., 1980. == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/Audio.html?pubid=21563 Гуказапіс радыёпастаноўкі паэмы «Тарасова доля»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305202318/http://kamunikat.org/Audio.html?pubid=21563 |date=5 сакавіка 2016 }} на сайце [http://kamunikat.org Kamunikat—Беларуская інтэрнэт-бібліятэка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130402210114/http://kamunikat.org/ |date=2 красавіка 2013 }} * [http://vodguki.ru/vodguk-na-paemu-yanki-kupaly-t Водгук на паэму Я.Купалы «Тарасова доля». Ідэйны змест] на сайце [http://vodguki.ru Водгукі на вершы беларускіх паэтаў] {{Янка Купала}} [[Катэгорыя:Паэмы Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Творы 1939 года]] 2uw43pp9lvtadwulol9zyrjn66iwmi3 Трэцяя дынастыя Ура 0 659316 5170678 5015753 2026-07-25T04:27:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170678 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Трэцяя дынастыя Ура |саманазва = |статус = |гімн = |сцяг = |апісанне_сцяга = |герб = |апісанне_герба = |карта = Ur III.svg |апісанне = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = [[2112 да н.э.|2112]] да н. э. |ліквідавана = [[2004 да н.э.|2004]] да н. э. |утворана2 = |ліквідавана2 = |s1 = |flag_s1 = |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца = |гарады = |мовы = |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = [[манархія]] |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = лугаль |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Трэцяя дынастыя Ура''', '''Ур III''', '''шумера-акадскае царства''' — буйная старажытная [[дзяржава]] ў [[Месапатамія|Месапатаміі]] ў канцы [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзя да н. э. == Дынастыі Ура == Хаця горад [[Ур]] ужо ў [[4 тысячагоддзе да н.э.|4]] тысячагоддзі да н. э. з’яўляўся дастаткова буйным паселішчам сярод іншых [[Шумеры|шумерскіх]] гарадоў, асабістая [[манарх]]ічная дынастыя тут узнікла толькі каля [[2600 да н.э.|2600]] г. да н. э. Першым вядомым валадаром, які меў тытул ''лугаль'', быў Мескаламдуг<ref>Treasures from the Royal Tombs of Ur, 1998. P. 25</ref>. Яго імя не ўваходзіла ў спіс валадароў Шумера, аднак было знойдзена на [[Артэфакт (археалогія)|археалагічных артэфактах]] і надпісах на магільнях Ура. Яго нашчадак Мешанепада, што першым увайшоў у спіс лугаляў і кіраваў 80 гадоў, быў названы валадаром таксама [[Кіш (Шумер)|Кіша]] і пераможцам [[Урук]]а<ref>[https://www.academia.edu/4387825/Three_Kings_of_the_Orient_in_Archaic_Ur Petr Charvat, Three Kings of the Orient in Archaic Ur]</ref>. Апошні прадстаўнік першай дынастыі Балулу кіраваў 36 гадоў і быў пераможаны [[элам]]ітамі. З прадстаўнікоў другой дынастыі Ура (сярэдзіна [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзя да н. э.) вядомы лугалі Нані і Мешкіангнана. Апошні быў пераможаны валадаром [[Адаб]]а, які на некаторы час ператварыўся ў палітычны цэнтр паўднёвай [[Месапатамія|Месапатаміі]]<ref>[https://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/history-ur.htm Ur]</ref>. Трэцяя дынастыя Ура была заснавана пры невядомых абставінах у перыяд пасля заняпаду [[Акад]]скай імперыі. Некаторы час Шумер знаходзіўся пад кіраваннем дзяржавы [[гутыі|гутыяў]]<ref>[https://iranicaonline.org/articles/gutians GUTIANS]</ref>, але яна разглядалася як вельмі цяжкая і суправаджалася крызісам гаспадаркі. Відавочна, Ур, Урук і [[Лагаш]], абароненыя забалочанымі землямі, пацярпелі ад нападаў гутыяў найменей за астатнія шумерскія гарады. Каля [[2109 да н.э.|2109]] г. да н. э. [[Утухегаль]] з Урука перамог апошняга валадара гутыяў і вызваліў Шумер ад іх улады. Утухегаль кіраваў 7,5 гадоў (з [[2112 да н.э.|2112]] да н. э.). Пасля яго смерці ўлада перайшла да ''шагану'' (ваеннага адміністратара) [[Ур-Наму]] з Ура. Менавіта ён разглядаецца як заснавальнік трэцяй дынастыі<ref>[https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ur-nammu Ur-Nammu]</ref>. У спісе лугаляў кажацца, што Урук пры гэтым быў зрынуты, але ў іншых крыніцах апавядаецца толькі пра перамогі Ур-Наму над гутыямі і Лагашам. Важнай для існавання моцнай дзяржавы аказалася заканадаўчая дзейнасць Ур-Наму. Ён вядомы як стваральнік аднаго з першых вядомых кодэксаў [[Закон (права)|законаў]]. Перыяд кіравання трэцяй дынастыі Ура адзначыў часавае адраджэнне ўплыву шумерскай [[культура|культуры]] ў Месапатаміі і папярэднічаў узвышэнню [[Вавілон]]а. == Гісторыя == [[Выява:King Ur-Nammu.jpg|thumb|Выява Ур-Наму на цыліндрычнай [[Пячатка|пячатке]]]] Ужо [[Ур-Наму]], заснавальнік трэцяй дынастыі [[Ур]]а, кантраляваў землі не толькі ў [[Шумер]]ы, але і ў суседніх рэгіёнах. Ён меў афіцыйныя тытулы валадара Ура, валадара Шумера і валадара [[Акад]]а. На самой справе, на поўначы яго ўлада распаўсюджвалася на частку тэрыторыі сучаснай [[Сірыя|Сірыі]], а на ўсходзе — уздоўж рэчышча [[Дыяла|Дыялы]]<ref>Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne / Francis Joannès (dir.). — Paris: Robert Laffont, 2001. P. 885 - 887</ref>. Ур-Наму вёў надзвычай актыўную дзейнасць ва ўзнаўленні і будаўніцтве новых [[храм]]аў, [[Канал (гідраграфія)|каналаў]], [[Абарончае збудаванне|абарончых збудаванняў]], пра што апавядаюць запісы самога валадара і яго пераемнікаў. Ён пачаў будаўніцтва знакамітага [[Зікурат ва Уры|урскага зікурата]]. Кодэкс законаў Ур-Наму ўселяк падкрэсліваў справядлівасць лугаля. Аднак да самага канца яго кіравання знешняе становішча створанай ім дзяржавы заставалася няўстойлівым. Заснавальнік трэцяй дынастыі загінуў на 18 год свайго кіравання ў бітве, відавочна з [[гутыі|гутыямі]]. [[Выява:Foundation nail-Sb 2879-P5280608-gradient.jpg|thumb|Статуэтка Шульгі з [[Сузы|Суз]]]] Наступным лугалем Ура, Шумера і Акада стаў [[Шульгі (Ур)|Шульгі]] ([[2094 да н.э.|2094]] — [[2046 да н.э.|2046]] гг. да н. э.), сын Ур-Наму і дачкі [[Утухегаль|Утухегаля]]<ref name="ancient.eu">[https://www.ancient.eu/Shulgi_of_Ur/ Shulgi of Ur - Ancient History Encyclopedia]</ref>. Пра першыя гады яго валадарства амаль нічога не вядома, акрамя яго дзейнасці па ўмацаванню культаў багоў і іх храмаў у [[Ніпур]]ы і Уры. Аднак на 19 год свайго кіравання ён рэфармаваў войска, пасля чаго пачаў заваёўніцкую палітыку на поўначы Месапатаміі, дзе захапіў [[Ашур (горад)|Ашур]] і умацаваў мяжу з [[Субарту]], а таксама на ўсходзе ад Шумера, дзе скарыў [[Элам]]. [[Сузы]] былі акупаваны шумерамі. Шульгі ад свайго імя клапаціўся пра мясцовыя храмы. Астатнія эламскія землі апынуліся пад уладай мясцовых дробных князёў, якія прынялі тытулы ''энсі'' — намеснікаў лугаля. Заключаліся [[шлюб]]ныя дамовы з больш далёкімі дзяржавамі [[Іранскае нагор’е|Іранскага нагор’я]]. Каб спыніць напады [[амарэі|амарэяў]] на поўнач ад Акада паміж [[Тыгр (рака)|Тыграм]] і [[Еўфрат]]ам быў пабудаваны доўгі [[абарончая сцяна|мур]] (каля 250 км). Для нармальнага функцыянавання адзінай дзяржавы Шульгі пашырыў сетку [[дарога|дарог]]. Уздоўж іх былі адчынены дзяржаўныя заезныя двары для вандроўникаў. Адбылася стандартызацыя мер і [[вага|вагі]]<ref>[https://www.ancient-origins.net/history-famous-people/king-shulgi-0011602 The Mighty Deeds of King Shulgi of Ur, Master of Mesopotamian Monarchs]</ref>. Для падрыхтоўкі штата чыноўнікаў-пісцоў з’явіліся спецыяльныя школы ''эдуба''. У канцы жыцця або ўжо пасля смерці Шульгі быў абагаўлёны<ref name="ancient.eu"/>. Яму будаваліся храмы, яго імя было замацавана ў месапатамскай [[міфалогія|міфалогіі]]. Наступныя прадстаўнікі трэцяй дынастыі [[Амар-Суэн]] ([[2046 да н.э.|2046]] — [[2037 да н.э.|2037]] гг. да н. э.), [[Шу-Суэн]] ([[2037 да н.э.|2037]] — [[2028 да н.э.|2028]] гг. да н. э.) і [[Ібі-Суэн]] ([[2028 да н.э.|2028]] — [[2004 да н.э.|2004]] гг. да н. э.) імкнуліся працягваць палітыку сваіх папярэднікаў. Аднак яна ўжо не была паспяховай. Пацяпленне [[клімат]]у ў канцы [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзя да н. э.<ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/30667315/Climate_Change_the_Mardu_Wall_and_the_Fall_of_Ur_in_Fortune_and_Misfortune_in_the_Ancient_Near_East_http_www_eisenbrauns_com_item_RAI60 |title=Minna Silver (former Lönnqvist) MARDIN, Climate Change, the Mardu Wall, and the Fall of Ur |access-date=27 кастрычніка 2020 |archive-date=1 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101145441/https://www.academia.edu/30667315/Climate_Change_the_Mardu_Wall_and_the_Fall_of_Ur_in_Fortune_and_Misfortune_in_the_Ancient_Near_East_http_www_eisenbrauns_com_item_RAI60 |url-status=dead }}</ref> выклікала [[засуха|засуху]] і падзенне ўзроўню [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], ад чаго Тыгр і Еўфрат змянілі рэчышчы. Гэтыя змены мелі кастрафічныя наступствы. У Шумеры пачаліся неўраджаі і [[голад]]. З усходу ўсё болей адчуваўся ціск качавых амарэяў, і Шу-Суэн быў вымушаны пабудаваць новы доўгі мур. Але амарэі перапраўляліся праз Тыгр, рухаліся ўздоўж яго ўсходняга берага і зноў перапраўляліся ўжо з усходу на поўдні, каб рабіць напады на паселішчы земляробаў. На 5 год кіравання Ібі-Суэна яны прараваліся праз мур і паралізавалі дастаўку [[збожжавыя культуры|збожжа]] ў Ур<ref>{{Cite web |url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/100414/1/42-45.pdf |title=Мохаммед К. Рокан, Падение города Ур и конец шумерского периода в Месопотамии в 2004 г. до н. э. |access-date=1 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200727102953/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/100414/1/42-45.pdf |archivedate=27 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. На ўсходзе адбывалася актывізацыя раней заваяваных эламітаў. У выніку лугалі былі вымушаны траціць значныя рэсурсы на несупынныя войны. Тым часам, у Шумеры і Акадзе пачаліся паўстанні і адпадзенне пэўных частак дзяржавы. Асабліва неспрыяльная сітуацыя склалася ў [[2022 да н.э.|2022]] — [[2018 да н.э.|2018]] гг. да н. э., калі падчас голаду, нападаў амарэяў і вайны ў Эламе Ібі-Суэну перасталі падпарадкоўвацца [[Эшнуна]], [[Лагаш]], [[Ларса]], [[Ума]] і [[Ісін (Шумер)|Ісін]]. Нягледзячы на гэта, лугаль здолеў умацаваць муры Ура і Ніпура і адтэрмінаваць заняпад дзяржавы. У 2004 г. да н. э. валадар Элама з дынастыі Шымашкі стварыў моцную ваенную кааліцыю, узяў у аблогу Ур і захапіў яго. У шумерскай «Жалобнай песне аб Шумеры і Уры»<ref>[https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/section2/tr223.htm The lament for Sumer and Urim: translation]</ref> паведамляецца, што большасць гараджан не здолелі пакінуць горад і выратавацца ад ворагаў. Эламіты разрабавалі яго, вывезлі статую бога [[Сін (міфалогія)|Сіна]], што лічыўся заступнікам Ура, і ўзялі ў палон лугаля. Яго далейшы лёс невядомы. На некаторы час гегемонія ў Шумеры перайшла да Ісіна, чый уладар вярнуў статую Сіна з Элама і, відавочна, далучыў Ур да сваіх валоданняў, а потым да валадароў Ларсы. У [[18 стагоддзе да н.э.|XVIII]] ст. да н. э. галоўным палітычным цэнтрам Месапатаміі стаў [[Вавілон]]. == Дзяржава == [[Выява:Ur Nammu code Istanbul.jpg|thumb|Таблетка з кодэксам Ур-Наму. Археалагічны музей у [[Стамбул]]е]] [[Шумер]] і [[Акад]] эпохі трэцяй дынастыі [[Ур]]а з’яўляўся спадчыннай [[манархія]]й на чале аддзінага валадара з [[шумеры|шумерскім]] традыцыйным тытулам ''луга́ль''. Заснавальнік трэцяй дынастыі [[Ур-Наму]] называў сябе першапачаткова лугалям Ура, пасля смерці [[Утухегаль|Утухегаля]] — лугалям Ура, Шумера і Акада. [[Шульгі (Ур)|Шульгі]] і яго пераемнікі дадалі да тытула фармулёўку «валадар чатырох бакоў свету», як гэта калісьці рабілі манархі Акада, акрамя таго яны абагаўляліся пры жыцці<ref>[https://www.hyperhistory.com/online_n2/civil_n2/histscript0_n2/bb.html Shulgi Ruler of Ur]</ref>. Фармальна пры валадары мелася толькі адна валадарка — жонка або маці лугаля. У рэчаіснасці, у валадара было шмат наложніц рознага рангу. Адзін з іх ''лукур'' прыраўноўваў такіх жанчын да [[жрэцтва|жрыц]]<ref>[https://cafe-ayo.ru/en/bedroom/istoriya-bogi-shumer-shumerskie-bogi-bogi-i-bogini-shumer-komu.html History of the Sumerian gods. Sumerian Gods, Gods and Goddesses Sumerian]</ref>. Дзеці лугаля таксама мелі пэўны ранг, так што спадчыннік трона быў вядомы да яго смерці. Частка дзяцей магла заняць пасады жрацоў найбольш важных [[храм]]аў. Напрыклад, старэйшая дачка лугаля па звычаю, заведзенаму яшчэ ў Акадскай імперыі, станавілася жрыцай у урскім храме [[Сін (міфалогія)|Сіна]]. Астатнія займалі розныя дзяржаўныя пасады. Шульгі і яго нашчадкі імкнуліся заручыцца [[шлюб]]нымі дамовамі з кіраўнікамі найбольш важных правінцый і суседніх краін. Шумер і Акад складалі аснову дзяржавы. Яны былі падзелены на 20 правінцый з адміністрацыйнымі цэнтрамі ў старажытных [[горад|гарадах]]. У іх кіравалі мясцовыя цывільныя адміністрацыі на чале спадчынных валадароў ''энсі''. Дзякуючы шлюбам з сям'ёй лугаля энсі звычайна былі яго сваякамі. Найбольш важнымі гарадамі былі Ур, [[Урук]] і [[Ніпур]]. Ур з’яўляўся [[сталіца]]й. Ніпур — [[рэлігія|рэлігійным]] і [[суд]]овым цэнтрам, дзе лугаль у пачатку свайго кіравання шукаў прызнанне ў храме [[Энліль|Энліля]]<ref>[http://factsanddetails.com/world/cat56/sub402/entry-6036.html NIPPUR: THE RELIGIOUS CENTER OF MESOPOTAMIA]</ref>. Асаблівы статус Урука тлумачыцца тым, што трэцяя дынастыя вызначала свой пачатак як ад Ур-Наму, так і ад Утухегаля. Кожная правінцыя выплочвала цэнтральным уладам натуральны [[падатак]] ''бала''. Памежныя правінцыі ўзначальвалі прызначаныя лугалям ваенныя намеснікі ''шагін''. Для кантролю мясцовых адміністрацый быў створаны штат вандроўных чыноўнікаў ''сукал'', якія выступалі ў якасці рэвізораў або пасланцаў цэнтра. Пасада ''сукалма'', старшыні такіх чыноўнікаў, была адной з самых важных. Пры Шу-Суэне сукалма Арад-Нана<ref>[http://sumerianshakespeare.com/34101/68901.html Scribal social ranking in Sumerian society]</ref> выконваў функцыі [[Прэм’ер-міністр|прэм'ер-міністра]], меў тытул энсі [[Лагаш]]а і з’яўляўся другім чалавекам у дзяржаве. К канцу існавання дзяржавы трэцяй дынастыі цэнтральны апарат моцна разросся, але не здолеў цалкам замяніць мясцовыя кіраўнічыя органы. Прычына пашырэння цэнтральнага апарата толькі часткова тлумачыцца імкненнем лугаля кантраляваць унутраны лад. Дзяржаўныя пасады ў Уры перадаваліся па спадчыне<ref>[https://www.academia.edu/4714486/Was_the_Ur_III_state_bureaucratic_Patrimonialism_and_Bureaucracy_in_the_Ur_III_period STEVEN J. GARFINKLE, WAS THE UR III STATE BUREAUCRATIC? PATRIMONIALISM AND BUREAUCRACY IN THE UR III PERIOD]</ref>, таму рост сем'яў адміністратараў і чыноўнікаў прыводзіў да ўсё новых прызначэнняў. Ужо пры Ур-Наму адбылася першасная кадыфікацыя дзяржаўнага [[заканадаўства]]<ref>[https://www.ancient-origins.net/artifacts-ancient-writings/code-ur-nammu-when-ancient-sumerians-laid-down-law-everyone-obeyed-009333 The Code of Ur-Nammu: When Ancient Sumerians Laid Down the Law, Everyone Obeyed]</ref>. Збор законаў заснавальніка трэцяй дынастыі дайшоў да нашага часу ў няпоўным выглядзе дзякуючы больш познім перапісчыкам. У прадмове да яго казалася, што Ур-Наму прымае законы для ўсталявання міру і справядлівасці. Галоўным суддзёй з’яўляўся сам лугаль. Судовымі справамі таксама займаліся энсі і шагін. Але меліся і прафесійныя суддзі ''ды-куд'' або часовыя суддзі ''машкім''. Некаторыя злачынствы, напрыклад забойства, кодэкс Ур-Наму караў смерцю, але ў большасці выпадкаў прадпісваліся штрафы і кампенсаванні. Аснову [[армія|арміі]] трэцяй дынастыі Ура складала [[пяхота]], ўзброеная [[дзіда]]мі. У шумераў практыкавалася стандартызацыя ўзбраення<ref>[https://sites.google.com/site/histoiredelaguerre/home/la-guerre-a-l-age-du-bronze/les-sumeriens Les Sumériens ont constitué la plus ancienne civilisation de l'histoire] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101150247/https://sites.google.com/site/histoiredelaguerre/home/la-guerre-a-l-age-du-bronze/les-sumeriens |date=1 лістапада 2020 }}</ref>. Армія камплектавалася пераважна з жыхароў цэнтральных правінцый. Служба лічылася іх абавязкам. У некаторых выпадках да дзяржаўнай арміі далучаліся прыватныя ваенныя атрады. Для аховы гарадоў і памежжа будаваліся шматлікія ваенныя ўмацаванні. Іх аховай займаліся сталыя гарнізоны наёмнікаў, часам [[амарэі|амарэяў]] і [[хурыты|хурытаў]], якія атрымоўвалі за службу харчовую выплату. == Эканоміка == [[Выява:Balance sheet Mesopotamia Louvre AO6036.jpg|thumb|Таблетка са штогадовай гаспадарчай справаздачай часоў Амар-Суэна. Захоўваецца ў [[Луўр]]ы]] Асновай [[эканоміка|эканомікі]] дзяржавы трэцяй дынастыі [[Ур]]а, як і іншых старажытных дзяржаў, з’яўлялася [[сельская гаспадарка]]. Прычым, з-за асаблівасцей [[экалогія|экалогіі]] і [[геаграфія|геаграфіі]] рэгіёна, найважнейшым было [[земляробства]]. У цэнтральных правінцыях [[жывёлагадоўля]] адыгрывала толькі дадатковы характар. Адгонная жывёлагадоўля развівалася пераважна на ўскраінах, у мясцовасцях, дзе пераважалі [[стэп]], [[паўпустыня|паўпустыні]] і [[балота|балоты]]. Там існаваў спецыяльны [[падатак]] свойскай жывёлай, які выплочваўся як падатак на зброю для ваенных <ref name="Ur III: Continuity and Erasure">[https://cnx.org/contents/MPG7vGNB@3/Ur-III-Continuity-and-Erasure Ur III: Continuity and Erasure]</ref>. Галоўным прадуктам земляробства быў [[ячмень]], што мог даваць паўнавартыя ўраджаі нават на часткова засоленых з-за памылак у [[ірыгацыя|ірыгацыі]] землях. Яшчэ да ўсталявання трэцяй дынастыі ўлады шумерскіх гарадоў імкнуліся ўрэгуляваць кошты. З-за адсутнасці [[Манета|манет]], мерай разлікаў былі зліткі [[срэбра]] і іншых [[метал]]аў. Нават такой простай металічнай [[валюта|валюты]] не хапала, і кошты вызначаліся ў аб'ёмах ячменя. У гады кіравання [[Ур-Наму]] вытворчасць [[Збожжавыя культуры|збожжа]] ўзрасла, што прывяло да сапраўднай «[[інфляцыя|інфляцыі]]» і рэзкаму ўздыму коштаў на [[мяса]], якое выкарыстоўвалася для ахвярапрынашэнняў у [[храм]]ах<ref>Cripps Eric L., The Structure of Prices in the Ur III Economy: Cults and Prices at the Collapse of the Ur III State // Journal of Cuneiform Studies. Vol. 71, 2019. P. 53 – 76</ref>. У далейшым дзяржава рэгулявала эканоміку праз вытворчасць у буйных гаспадарках. Пры гэтым, заўважна надзвычайная [[Бюракратыя|бюракратызацыя]], выяўленая даследчыкамі ў шматлікіх справаздачах, што дайшлі да нашага часу. Гаспадарчыя ўстановы дзяржавы трэцяй дынастыі можна ўмоўна падзяліць на [[палац]]авыя, храмавыя і прыватныя. Першыя і другія займалі вялікія абшары і, відавочна, былі асноўнымі вытворцамі сельскагаспадарчай прадукцыі. Пры іх таксама меліся [[рамяство|рамесныя]] майстэрні, склады і пункты размеркавання. У іх вёўся падрабязны ўлік таго, што вытваралася, захоўвалася ці адпраўлялася ў іншыя месцы. Храмы валодалі буйнымі маёнткамі, аднак самі храмы кантраляваліся дзяржавай, таму іх маёнткі выконвалі дзяржаўныя функцыі<ref>[https://cdli.ucla.edu/staff/englund/publications/englund2012a.pdf ROBERT K. ENGLUND UCLA, EQUIVALENCY VALUES AND THE COMMAND ECONOMY OF THE UR III PERIOD IN MESOPOTAMIA]</ref>. Персанал, які працаваў у маёнтках, меў дастаткова складаную [[Іерархія|іерархію]]. На чале стаялі адміністратары ''га́нігена''. На ніжэйшай прыступцы — простыя рабочыя ''гуру'' (мужчыны) і ''гемэ'' (жанчыны). Яны аб’ядноўваліся ў атрады, падобныя ваенным, нават званні тых, хто іх узначальваў, нагадвалі ваенныя. Звычайна, рабочыя выконвалі пэўныя абавязкі, але ў залежнасці ад сітуацыі маглі быць накіраваны на іншую працу. За гэта яны атрымоўвалі паёк у выглядзе збожжа і [[Воўна|воўны]], часам — [[алей|алею]], [[масла]], [[фінікі|фінікаў]], [[піва]] і г. д. Работнікі і іншыя сяляне маглі арандаваць частку зямлі, за што аддавалі ўладальніку траціну ўраджаю. У [[горад|гарадах]] таксама меліся буйныя храмавыя і палацавыя прадпрыемствы. Так, у Уры дзяржаўны палац кантраляваў вытворчасць [[тканіны|тканін]]. Дзяржава абмяжоўвала рух рамеснікаў з горада ў горад<ref>[https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/ap3a.1998.8.1.57 Rita P. Wright, Crafting Social Identity in Ur III Southern Mesopotamia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220212115644/https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/ap3a.1998.8.1.57 |date=12 лютага 2022 }}</ref>. На буйных прадпрыемствах і будоўлях часцяком працавалі жанчыны. Іх заробак быў істотна меншым, чым у мужчын (напрыклад, у [http://cuneiform.library.cornell.edu/collections/garsana архіве Гаршаны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201204145539/http://cuneiform.library.cornell.edu/collections/garsana |date=4 снежня 2020 }} дзённы заробак жанчын на будоўле пазначаны як 3 л ячменю, а мужчын — 5 л<ref>[https://cdli.ucla.edu/files/publications/cdlj2010_002.pdf Robert McC. Adams, Slavery and Freedom in the Third Dynasty of Ur: Implications of the Garshana Archives] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025104443/https://cdli.ucla.edu/files/publications/cdlj2010_002.pdf |date=25 кастрычніка 2020 }}</ref>), аднак яны мелі магчымасць займаць пасады адміністратараў груп рабочых. Дзейнасць дробных хатніх гаспадарак амаль не задакументавана, таму ў мінулым у даследчыкаў стваралася ўражанне, што яны не адыгрывалі істотнай ролі ў эканамічным развіцці. У нашы дні вучоныя часцей кажуць пра важнасць узаемадзеяння дробных і буйных гаспадарак. [[Экалогія|Экалагічныя]] ўмовы [[Месапатамія|Месапатаміі]], асабліва ў перыяд [[засуха|засухі]], патрабавалі шмат клопату пра [[арашэнне|абрашэнне]] надзелаў. Фактычна ўстойлівая арганізацыя ірыгацыі клалася на буйныя храмавыя і палацавыя гаспадаркі. Частка іх зямельнага фонду перадавалася ў карыстанне [[жрэцтва|жрацам]], адміністратарам і сталым рабочым, якія акрамя дзённага пайка атрымоўвалі ўраджай з асабістых надзелаў. Раней лічылася, што рабочыя знаходзіліся ў [[прыгонніцтва|прыгонным стане]]. Сучасныя даследаванні не падцвярджаюць гэтага<ref>[https://www.academia.edu/1789851/Land_Tenure_in_Ur_III_Lagas R. de Maaijer, LAND TENURE IN UR III LAGAS]</ref>. Надзелы па-за межамі маёнткаў перадаваліся ў карыстанне прыдворным, чыноўнікам і сялянам. Вядомы ўзгадкі пра прыватныя гаспадаркі, уладальнікі якіх эксплуатавалі [[рабства|рабоў]] і нават трымалі свае ваенныя сілы. Але большасць сялян акрамя працы на сваіх надзелах была вымушана сезонна працаваць у буйных маёнтках, дзе іх дзённы поплатак быў нават вышэйшым, чым у рабочых. Надзелы перадаваліся па спадчыне, але не маглі прадавацца. Часам забарона на продаж абыходзілася шляхам дарэння. У гарадах розныя прафесійныя заняткі з’яўляліся спадчыннымі. Відавочна, прывтныя рамеснікі з’яўляліся асноўнымі вытворцамі тавараў паўседзённага ўжытку. Палацы, храмы і прыватныя асобы эксплуатавалі не толькі наёмных рабочых, але і рабоў. У перыяд кіравання [[Шульгі (Ур)|Шульгі]] паспяховыя ваенныя кампаніі дазвалялі ператвараць у рабоў палонных ''нам-ра-ак'' («здабычу»). Іх працай карысталіся на будоўлях, абслугоўванні ірыгацыйных сістэм, трымалі як хатніх служак і выкарыстоўвалі ў ваеннай справе. У сярэдзіне кіравання Амар-Суэна прыток палонных зменьшыўся, аднак рабства працягвала існаваць. Рабамі станавіліся дзеці рабоў і беднякі, што прадавалі сябе ў рабства з-за запазычанасці. Іх унёсак у эканоміку застаецца малавядомым. Асаблівасцю рабства ў Шумеры і Акадзе было тое, што рабы разглядаліся як малодшыя члены роду рабаўладальнікаў, а таму маглі займаць важныя пасады, вышэйшыя за пасады асабіста вольных людзей. Часцяком рабы працавалі за межамі гаспадаркі рабаўладальніка. У архіве Гаршаны ўзгадваюцца 175 рабоў прыдворнай сям'і Шу-Кабта, прыцягнутых для будоўлі далёка ад Ура<ref>[https://cdli.ucla.edu/files/publications/cdlj2010_002.pdf Robert McC. Adams, Slavery and Freedom in the Third Dynasty of Ur: Implications of the Garshana Archives] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025104443/https://cdli.ucla.edu/files/publications/cdlj2010_002.pdf |date=25 кастрычніка 2020 }}</ref>. Сярод іх былі кваліфікаваныя муляры і нават адміністратары. Яны атрымоўвалі паёк і заробак нароўні з наёмнымі рабочымі. Відавочна, потым увесь заробак або яго частка перадаваліся ўладальнікам. Тое, што рабы маглі займацца самастойнай дзейнасцю і накапліваць пэўную маёмасць, падвярджаецца фактамі выкупу рабамі саміх сябе з рабскага стану. Эканоміка Месапатаміі перыяда трэцяй дынастыі не была замкнёнай, паколькі для яе развіцця патрабаваліся дадатковыя рэсурсы — [[драўніна]], [[металы]], [[Будаўніцтва|будаўнічыя]] матэрыялы, [[каштоўныя камяні]], [[арамат]]ычныя рэчывы і інш. Міжнародны [[гандаль]] знаходзіўся ў руках прафесійных гандляроў ''дамкара'', якія з’яўляліся прыватнымі асобамі, самастойна карысталіся [[крэдыт]]ам і [[пазыка]]й, аднак былі шчыльна звязаны з буйнымі палацавымі і храмавымі гаспадаркамі<ref>[http://asbbs.org/files/ASBBS2012V1/PDF/A/AlexanderW.pdf TRADE AND TRADERS OF MESOPOTAMIAN UR]</ref>. Гандляры, што вялі гандаль з паўночнымі і заходнімі краінамі, вандравалі на рачных [[судна]]х па [[Еўфрат]]у аж да [[Эмар]]а, потым арганізоўвалі наземныя караваны з [[Свойскі асёл|аслоў]]. Доступ рэсурсаў з [[Іранскае нагор’е|Іранскага нагор’я]] стаў магчымым дзякуючы дынастычным сувязям з мясцовымі [[манарх]]амі. Яшчэ адным важным гандлёвым шляхам быў марскі праз [[Персідскі заліў]] у краіны Маган (сучасны паўночны [[Аман]]) і [[Дыльмун]]. З Магана прывозілі [[медзь]] і [[дыярыт]]. Дыльмун з’яўляўся вызначальным пасрэдніцкім цэнтрам у сувязях з багатай краінай Мелуха (магчыма, [[Індская цывілізацыя|Індскай цывілізацыяй]]). Для плаванняў на ўсход майстры з Ура будавалі вялікія караблі. Некаторыя з іх дасягалі водазмяшчэння 90 т<ref>Postgate, J. Early Mesopotamia: Society and Economy at the Dawn of History. — New-York, London: Routledge, 1992. P. 218</ref>. Пашыраным таварам, што вывозілі з Месапатаміі, было збожжа. Другім важным таварам маглі быць [[тканіны]], што тлумачыць хуткае развіццё [[ткацтва]] і [[авечкагадоўля|авечкагадоўлі]], якія стымуляваліся і кантраляваліся з боку дзяржавы. == Культура == [[Выява:Operation Iraqi Freedom DVIDS284470.jpg|thumb|[[Зікурат ва Уры|Вялікі зікурат Ура]]]] У адрозненні ад эпохі [[Акад]]скай імперыі, калі валадары імкнуліся замацаваць свой ваяўнічы вобраз, прадстаўнікі трэцяй дынастыі Ура паказвалі сябе як надзвычай набожныя стваральнікі, заўгодныя вышэйшым сілам. Таму яны актыўна займаліся будаўніцтвам, рэстаўрацыяй і ўзвядзеннем новых будынкаў. Пра гэта сведчаць як запісы, зробленыя ў гады іх кіравання і пазней, так і [[археалогія|археалагічныя]] знаходкі. У першую чаргу, узводзіліся і ўзнаўляліся [[Абарончае збудаванне|абарончыя збудаванні]] і [[храм]]ы. Так, [[Ур-Наму]] клапаціўся пра [[Абарончая сцяна|муры]] Ура. Па загаду [[Шульгі (Ур)|Шульгі]] і Шу-Суэна будаваўся доўгі мур паміж [[Тыгр (рака)|Тыграм]] і [[Еўфрат]]ам для стрымлівання [[амарэі|амарэяў]]<ref>[https://www.history.com/news/7-famous-border-walls 7 Famous Border Walls]</ref>. Нават у гады заняпаду Ібі-Суэн узнаўляў абарончыя збудаванні Ура і [[Ніпур]]а. Будаўніцтва храмаў мела не толькі [[рэлігія|рэлігійны]], але і [[ідэалогія|ідэалагічны]] сэнс. Найбольш знакаміты ''Этэменігуру'' — рэлігійны комплекс у Уры, прысвечаны яго заступніку богу [[Сін (міфалогія)|Сіну]], узведзены на штучным узвышэнні ў форме замкнёнага [[чатырохвугольнік|чатырохкутніка]] з 2 унутранымі дварамі і велічным [[Зікурат ва Уры|зікуратам]], што першапачаткова меў 64 м у даўжыню, 45 у шырыню, ад 20 м да 30 м у вышыню<ref>[https://www.amusingplanet.com/2016/07/the-great-ziggurat-of-ur.html The Great Ziggurat of Ur]</ref>. На поўдзень ад яго знаходзіліся ''Гіпару'' — комплекс з храма [[Нінгал]] і дома вялікай [[жрэцтва|жрыцы]], ''Ганунма'' (меркавана комплекс сховішчаў), ''Эхурсаг'' (храм і [[палац]] лугаля), вялікая магільня («маўзалей») Шульгі і яго нашчадкаў. У перыяд трэцяй дынастыі адбыўся росквіт Ніпура — галоўнага рэлігійнага і [[суд]]овага цэнтра [[Шумер]]а. Яго плошча пашырылася да 135 га, а насельніцтва павялічылася прыкладна да 40 000 чалавек<ref>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6173/ Nippur - UNESCO World Heritage Centre]</ref>. [[Канал (гідраграфія)|Канал]] падзяліў горад на выразна вызначаныя ўсходні і заходні сектары. Самыя вялікія грамадскія будынкі размяшчаліся на ўсходнім боку ў раёне, які звалі «злучэннем неба і землі». Пры Ур-Наму былі канчаткова вызначаны [[архітэктура|архітэктурныя]] формы ''Экур'' — храма, дзе па меркаванню [[шумеры|шумераў]] жыў вярхоўны бог [[Энліль]]. Яго насыпны фундамент займаў прастору каля 2 262 м². Акрамя таго, у горадзе знаходзіліся [[зікурат]], храмавыя комплексы багоў [[Інана|Інаны]], [[Гула (багіня)|Гулы]] і [[Нінурта|Нінурты]]. Храмы і зікураты будаваліся і ў іншых гарадах. Адзінае вялікае свецкае збудаванне, якое адносна добра захавалася да нашага часу, — палац Іль-Шуіліі, лугаля [[Эшнуна|Эшнуны]]<ref>[https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.283684/2015.283684.The-Gimilsin_djvu.txt THE GIMILSIN TEMPLE AND THE PALACE OF THE RULERS AT TELL ASMAR]</ref>. Матывы блізкасці валадароў да багоў і стварэння дзеля росквіту таксама адлюстраваны ў прыкладах тагачаснага [[мастацтва]] — рэлігійных [[статуя|статуэтках]], [[барэльеф]]ах на сценах храмаў і каменных [[стэла]]х, выявах на цыліндрычных [[пячатка]]х<ref name="Ur III: Continuity and Erasure"/><ref>[https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/17467243/PITTS-DISSERTATION-2015.pdf?sequence=4&isAllowed=y Pitts, Audrey. The Cult of the Deified King in Ur III Mesopotamia]</ref>. Так, на стэле Ур-Наму лугаль паказаны разам з багамі і рабочымі-будаўнікамі, паўтараныя матывы — яго сувязь з [[вада|вадой]], магчыма ўказанне на ўзнаўленне каналаў, закінутых пры [[гутыі|гутыях]]. [[Выява:Employement contract IMG 0074.jpg|thumb|Кантракт аб найманні з [[Гірсу]] на шумерскай мове, каля 2037 г. да н. э.]] Перыяд трэцяй дынастыі стаў росквітам [[пісьмо]]васці і [[літаратура|літаратуры]] на [[шумерская мова|шумерскай мове]]. У наш час вядома болей за 120 000 [[дакумент]]аў таго часу, і толькі каля 100 зроблены на [[акадская мова|акадскай мове]], астатнія на шумерскай<ref>[https://journals.openedition.org/comptabilites/1980 Manuel Molina, Archives and Bookkeeping in Southern Mesopotamia during the Ur III period]</ref>. Гэты матэрыял складае самы вялікі корпус [[клінапіс]]ных тэкстаў у параўнанні з любым перыядам [[гісторыя|гісторыі]] паўднёвай [[Месапатамія|Месапатаміі]]. Большасць тэкстаў захоўваліся ў цэнтральных або правінцыйных [[архіў|архівах]] і належалі да адміністрацыйных спраў. Узнікненне такой колькасці пісьмовых крыніц стала магчымым дзякуючы пашырэнню адукацыі, якое адбылося пры Ур-Наму або Шульгі і павінна было забяспечыць дзяржаўны апарат, храмы і буйныя гаспадаркі пісьменнымі адміністратарамі. Што сабой уяўляла шумерская школа-''эдуба'' ў эпоху трэцяй дынастыі, дакладна не вядома. Захаваліся прыклады болей позняга перыяду [[2 тысячагоддзе да н.э.|2]] тысячагоддзя да н. э., калі ''эдуба'' існавала часцей як прыватная ўстанова, дзе вывучалі клінапіс, шумерскую мову і [[матэматыка|матэматыку]]<ref>[https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01139643/document Christine Proust, Masters’ Writings and Students’ Writings: School Material in Mesopotamia]</ref>. Праграма адукацыі была дастаткова складанай, у школе давалася болей ведаў, чым патрабавалася звычайнаму пісцу. Шумерскія школьнікі былі вымушаны браць частку заняткаў на дом у якасці хатніх заданняў<ref>[https://www.penn.museum/sites/expedition/texts-tablets-and-teaching/ Steve Tinney, TEXTS, TABLETS, AND TEACHING]</ref>. Літаратура эпохі трэцяй дынастыі прадстаўлена рознымі па жанру творамі: [[эпас|эпічнымі]] казаннямі, складзенымі ў вуснай форме ў папярэднія перыяды, рэлігійнымі [[песня|спевамі]], разважаннямі, [[казка]]мі і г. д. Многія з іх адлюстроўвалі [[ідэалогія|ідэалогію]] лугаляў Ура, якія імкнуліся злучыць сябе з прадстаўнікамі мінулых вядомых дынастый буйных шумерскіх гарадоў. Напрыклад, у спеве пра смерць Ур-Наму паведамлялася, што ён сустракаецца ў замагільным свеце з [[Гільгамеш]]ам. У песне, прысвечанай Шульгі, гаворыцца: «Хай мае гімны будуць ва ўсіх на вуснах; хай песні аб мне не сыходзяць з памяці»<ref>[https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/edition2/literature.php Sumerian literature]</ref>. [[ЗША|Амерыканскі]] ўсходазнавец [https://ii.umich.edu/ii/people/all/p/piotrm.html Пётр Міхалоўскі] нават высоўвае [[гіпотэза|гіпотэзу]] пра тое, што пісцы трэцяй дынастыі наўмысна знішчылі літаратурныя творы Акадскай імперыі і перазапісалі старыя [[легенда|легенды]] на новы лад<ref name="Ur III: Continuity and Erasure"/>. Пад уплывам новых літаратурных твораў шумерская пісьмовая мова зведала некаторыя змены. У прыватнасці з’явілася вытанчаная [[літаратурная мова]] ''эмэ-сал'', на якой пісалі тэксты ад імя жанчын-гераінь. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Довгяло, Г.'' История Древнего Востока / Г. И. Довгялло, О. В. Перзашкевич, А. А. Прохоров. — Минск: ТетраСистемс, 2002 ISBN 985-470-051-8 * Treasures from the Royal Tombs of Ur / Ed. by R.L. Zettler and L. Horne. — UPenn Museum of Archaeology, 1998 ISBN 0-92-417154-5 == Спасылкі == * [https://www.ancient.eu/article/306/third-dynasty-of-ur-ur-iii/ Third Dynasty of Ur (Ur III) - Ancient History Encyclopedia] * [https://www.historyfiles.co.uk/KingListsMiddEast/MesopotamiaUr.htm Near East Kingdoms] * [https://dailyhistory.org/How_Did_the_Ur_III_Dynasty_Impact_Ancient_Mesopotamian_History%3F How Did the Ur III Dynasty Impact Ancient Mesopotamian History?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201029000949/https://dailyhistory.org/How_Did_the_Ur_III_Dynasty_Impact_Ancient_Mesopotamian_History |date=29 кастрычніка 2020 }} * [http://www.swartzentrover.com/cotor/Bible/Timelines/Babylon/Ur.htm The 3rd Dynasty of Ur (2112-2004 BC)] {{Старажытная Месапатамія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Трэцяя дынастыя Ура| ]] 0xmb568w1w3o4vxsvs5hn7k5l24ym3i Таццяна Аляксееўна Рудэнка 0 660992 5170533 3726332 2026-07-24T18:09:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170533 wikitext text/x-wiki {{мастак}} {{цёзкі2|Рудэнка}} '''Таццяна Аляксееўна Рудэ́нка''' ({{ДН|22|12|1953}}, г. [[Тбілісі]], [[Грузія]]) — беларуская мастачка [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]. == Біяграфія == Скончыла ў 1976 годзе [[Віцебскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя С. М. Кірава]], у 1976—1982 гадах выкладала ў ім. У 1986—2009 гадах працавала на [[Віцебскі камбінат «Мастацтва»|Віцебскім камбінаце «Мастацтва»]]. Удзельніца мастацкіх выстаў з 1976 года. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з 1990 года. Жыве ў [[Віцебск]]у. == Творчасць == Працуе ў галіне дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ([[габелен]], [[батык]]), займаецца афармленнем сцэн, [[ювелірнае мастацтва|ювелірным мастацтвам]], [[станковы жывапіс|станковым жывапісам]]. Асноўныя працы (у сааўтарстве з [[Ю. Рудэнка]]м): [[габелен]]ы «Лістапад», «Зямля» (1987), «Камета», «Цень ад вясёлкі», «Зацьменне», «Стагоддзі», «Азёрны край» (1993); дэкарацыі для тэатра «Вячэрні паказ» (1983), «Урачыстая» (1986), «Кветка папараці» (1987), «Залацістая» (1989); [[бацік]]і «Першыя кветкі» (1981), «Бэз» (1990), «Японская акацыя», «Планета» (1991), «Усход» (1992), «Сусвет», «Белая ноч», «Палявыя кветкі» (1994); працы ў змяшанай і аўтарскай тэхніцы «Пачатак» (1988), «Хмара» (1989), «Сухія кветкі» (1991), «Зімовы сон», «Ліпеньская ноч», «Далёкі востраў» (1992), «Апошні ліст», «Код жыцця» (1995); [[трыпціх]] «Іерусалім» (2007); мноства ювелірных вырабаў, у тым ліку сімвалічныя пёры — прызы журналістам ІІІ Міжнароднага фестывалю [[Славянскі базар|«Славянскі базар»]]. Творы знаходзяцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]], [[Віцебскі мастацкі музей|Віцебскім мастацкім музеі]], фондах [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]], Епархіяльным музеі ў г. [[Катавіцы]] ([[Польшча]]). == Сям’я == У шлюбе з мастаком [[Юрый Васілевіч Рудэнка|Юрыем Васілевічам Рудэнкам]]. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|13|Рудэнкі|[[В. В. Шамшур]]}} * {{крыніцы/Рэгіёны Беларусі|2-2|Руденко}} * {{крыніцы/Беларускі саюз мастакоў|Рудэнка Таццяна Аляксееўна}} * Таццяна Рудэнка // Саюз творцаў [Выяўленчы матэрыял] = A Union of creators : фотаальбом / уклад. і аўт. тэксту М. Цыбульскі; аўт. уступ. У. Андрэйчанка; фат. В. Балоціна, М. Цыбульскага. — Мн. : Беларусь, 2005. — С. 112. — На беларус. і англ. мовах. == Спасылкі == * [http://rudenko-art.pro/ Персанальны сайт Таццяны і Юрыя Рудэнкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201111010516/http://rudenko-art.pro/ |date=11 лістапада 2020 }} * [http://painters.vlib.by/by/29-portfolio/dekorativno-prikladnoe-iskusstvo/rudenko-tatyana/308-biografiya-rudenko Рудэнка Таццяна. Біяграфія] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рудэнка Таццяна Аляксееўна}} [[Катэгорыя:Мастакі дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] [[Катэгорыя:Мастакі-габеленісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ювеліры Беларусі]] mebic1t5unried4rfqbhssm7o47yxlg 2021 год у гісторыі відэагульняў 0 664685 5170387 5169984 2026-07-24T13:51:33Z IshaBarnes 124956 афармленне 5170387 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|2021}} '''[[2021]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == * 7—17 кастрычніка — {{не перакладзена 5|The International 2021|The International 2021|en|The International 2021}} * 26 кастрычніка — 7 лістапада — {{не перакладзена 5|PGL Major Stockholm 2021|PGL Major Stockholm 2021|en|PGL Major Stockholm 2021}} == Выпускі гульняў == * 8 кастрычніка — [[Metroid Dread]] ([[Switch]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2021]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] r87bgbetbwff1v18wqg88m82bsfsz81 5170589 5170387 2026-07-24T20:40:29Z IshaBarnes 124956 5170589 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|2021}} '''[[2021]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == * 7—17 кастрычніка — [[The International 2021]] * 26 кастрычніка — 7 лістапада — {{не перакладзена 5|PGL Major Stockholm 2021|PGL Major Stockholm 2021|en|PGL Major Stockholm 2021}} == Выпускі гульняў == * 8 кастрычніка — [[Metroid Dread]] ([[Switch]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2021]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 4z3zjax84c63xwbiilacq5phw254519 Павел Мікалаевіч Філонаў 0 665944 5170409 4301027 2026-07-24T14:14:56Z DzBar 156353 ілюстрацыя 5170409 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} {{цёзкі2|Філонаў}} '''Павел Мікалаевіч Філонаў''' ({{lang-ru|Па́вел Никола́евич Фило́нов}}; {{ДН|8|1|1883}}, {{МН|Масква||}} — {{ДС|3|12|1941}}, {{МС|Ленінград||}}) — рускі і савецкі [[мастак]], ілюстратар, [[паэт]], выкладчык, адзін з лідараў рускага авангарду; заснавальнік, тэарэтык, практык і настаўнік аналітычнага мастацтва — напрамку жывапісу і графікі першай паловы XX стагоддзя. == Галерэя == <gallery> Файл:Filonov_-_landscape-wind-1907.jpg|alt=Пейзаж (ветер), 1907. Масло на картоне. Русский музей. 20,5×30,5 см|Пейзаж (вецер), 1907. Масла на кардоне. Рускі музей. 20,5×30,5 см Файл:Pavel_Filonov_Heads.jpg|alt=Головы, 1910. Масло на картоне. Русский музей. 28,5×47,5 см|Галовы, 1910. Масла на кардоне. Рускі музей. 28,5×47,5 см Файл:Pavel_Filonov_ManWoman.jpg|alt=Мужчина и женщина, 1912—1913. Акварель, тушь, перо, кисть на бумаге. Русский музей. 31×23,3 см|Мужчына і жанчына, 1912-1913. Акварэль, туш, пяро, пэндзаль на паперы. Рускі музей. 31×23,3 см Файл:Filonov_ships.jpg|alt=Композиция. Корабли, 1913—1915. Масло на холсте. Государственная Третьяковская галерея. 117×154 см|Кампазіцыя. Караблі, 1913-1915. Масла на палатне. Дзяржаўная Траццякоўская галерэя. 117×154 см Файл:Pavel_Filonov_HolyFamily.jpg|alt=Крестьянская семья, 1914. Масло на холсте. Русский музей. 159×128 см|Сялянская сям'я, 1914. Масла на палатне. Рускі музей. 159×128 см Файл:Pavel_Filonov_Glebova.jpg|alt=Портрет Евдокии Глебовой (сестра художника), 1915. Масло на холсте. Русский музей. 117×152,5 см|Партрэт Еўдакіі Глебавай (сястра мастака), 1915. Масла на палатне. Рускі музей. 117×152,5 см Файл:Pavel_Filonov_Pedagogics.jpg|alt=Формула современной педагогики, 1923. Тушь, перо, кисть на бумаге. Русский музей. 17,5×20 см|Формула сучаснай педагогікі, 1923. Туш, пяро, пэндзаль на паперы. Рускі музей. 17,5×20 см Файл:Pavel_Filonov_Horses.jpg|alt=Лошади, 1924—1925. Акварель, тушь, перо на бумаге. Русский музей. 5,6×13,5 см|Коні, 1924-1925. Акварэль, туш, пяро на паперы. Рускі музей. 5,6×13,5 см Файл:Pavel_Filonov_2Heads.jpg|alt=Две головы, 1925. Масло на бумаге. Русский музей. 70,5×44 см|Дзве галавы, 1925. Масла на паперы. Рускі музей. 70,5×44 см Файл:Pavel_Filonov_Animals.jpg|alt=Животные, 1930. Масло на бумаге. Русский музей. 67,5×91 см|Жывёлы, 1930. Масла на паперы. Рускі музей. 67,5×91 см Файл:Павел_Филонов,_Ударники.jpg|alt=Ударники, 1935. Масло на холсте. Русский музей. 72×82 см|Ударнікі, 1935. Масла на палатне. Рускі музей. 72×82 см Файл:Filonov_-_portrait-of-joseph-stalin-iosif-vissarionovich-dzhugashvili-1936.jpg|alt=Портрет И. В. Сталина, 1936. Масло на холсте. Русский музей. 99×67 см|Партрэт І. В. Сталіна, 1936. Масла на палатне. Рускі музей. 99×67 см </gallery>{{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Філонаў Павел Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэты Расіі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнографы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Сцэнографы СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі рускага авангарда]] [[Катэгорыя:Ахвяры блакады Ленінграда]] nr4fzdlcp7he1fmke3px7bt1va0v52l 2022 год у гісторыі відэагульняў 0 667840 5170410 5169986 2026-07-24T14:15:02Z IshaBarnes 124956 афармленне, дапаўненне 5170410 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|2022}} '''[[2022]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == * [[1 красавіка]] — аб’яўлена пра адмену выставы [[Electronic Entertainment Expo 2022|E3 2022]] праз [[Пандэмія COVID-19|пандэмію COVID-19]], арганізатары запэўнілі пра яе правядзенне ў наступным годзе<ref>{{Cite web|url=https://tech.onliner.by/2022/04/01/krupnejshuyu-igrovuyu-vystavku-e3-otmenili|title=Крупнейшую игровую выставку Е3 отменили|author=Клим Иванов|language=ru|work=[[Onliner.by]]|access-date=2022-06-03|date=2022-04-01}}</ref>. * [[31 кастрычніка]] — [[13 лістапада]] — {{не перакладзена 5|IEM Rio Major 2022|IEM Rio Major 2022|ru|IEM Rio Major 2022}}. == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * 4 лютага — [[Dying Light 2 Stay Human]] ([[Windows]], [[PS4]], [[PS5]], [[Xbox One]], [[Xbox Series X/S]]) * 18 лютага 2022 — [[Horizon Forbidden West]] ([[PS4]], [[PS5]]) * 25 лютага — [[Elden Ring]] ([[PS4]], [[PS5]], [[Windows]], [[Xbox One]], [[Xbox Series X/S]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2022]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] bd9mt3c1amgxz0p0jhs5kaydpyjg81q 5170416 5170410 2026-07-24T14:19:19Z IshaBarnes 124956 афармленне 5170416 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|2022}} '''[[2022]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == * [[1 красавіка]] — аб’яўлена пра адмену выставы [[Electronic Entertainment Expo 2022|E3 2022]] праз [[Пандэмія COVID-19|пандэмію COVID-19]], арганізатары запэўнілі пра яе правядзенне ў наступным годзе<ref>{{Cite web|url=https://tech.onliner.by/2022/04/01/krupnejshuyu-igrovuyu-vystavku-e3-otmenili|title=Крупнейшую игровую выставку Е3 отменили|author=Клим Иванов|language=ru|work=[[Onliner.by]]|access-date=2022-06-03|date=2022-04-01}}</ref>. * [[31 кастрычніка]] — [[13 лістапада]] — {{не перакладзена 5|IEM Rio Major 2022|IEM Rio Major 2022|ru|IEM Rio Major 2022}}. == Выпускі гульняў == * 4 лютага — [[Dying Light 2 Stay Human]] ([[Windows]], [[PS4]], [[PS5]], [[Xbox One]], [[Xbox Series X/S]]) * 18 лютага 2022 — [[Horizon Forbidden West]] ([[PS4]], [[PS5]]) * 25 лютага — [[Elden Ring]] ([[PS4]], [[PS5]], [[Windows]], [[Xbox One]], [[Xbox Series X/S]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2022]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] p8amima4z4e033cggxdslouocjbyqq0 Doom II: Hell on Earth 0 669190 5170443 5161834 2026-07-24T15:21:22Z Emilia Noah 155537 5170443 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|2=Doom}} {{Картка гульні}} '''«Doom II: Hell on Earth»''' — [[камп’ютарная гульня]] ў жанры шутэра ад першай асобы, распрацаваная кампаніяй «[[id Software]]». Першапачаткова была выпушчаная ў 1994 годзе для [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]] пад кіраваннем «[[MS-DOS]]». З’яўляецца працягам гульні «[[Doom]]», якая выйшла ў свет годам раней. У адрозненне ад «[[Doom]]» 1993 года, якая распаўсюджвалася па ўмоўна-бясплатнай схеме па паштовых заказах, гульня «Doom II» прадавалася ў крамах. == Заўвагі == {{Reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Doom]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Mac OS]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для Game Boy Advance]] [[Катэгорыя:Кааператыўныя відэагульні]] cme8jalwornah8amb6x4w7ak0dfxzr2 Need for Speed: Underground 0 669290 5170390 5163773 2026-07-24T13:52:59Z Emilia Noah 155537 /* */ 5170390 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|выява=[[выява:NFSU.svg]]}} '''Need for Speed: Underground''' ([[Абрэвіятура|скар.]] '''NFSU''') — [[камп’ютарная гульня]] серыі [[Need for Speed (серыя гульняў)|Need for Speed]] у жанры аркадных аўтагонак, распрацаваная студыяй EA Black Box і выдадзеная кампаніяй [[Electronic Arts]] для гульнявых кансоляў і персанальных камп’ютараў у [[2003 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2003]] годзе. У Расіі Need for Speed: Underground была выдадзеная кампаніяй «Софт Клаб» першапачаткова з рускай дакументацыяй, а з 2006 года — цалкам на рускай мове<ref name="softclub">{{Cite web|url=http://www.softclub.ru/games/8148-need-for-speed-underground|title=''Need for Speed Underground''|publisher=[[SoftClub.ru]]|lang=ru|accessdate=2016-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170121103111/http://www.softclub.ru/games/8148-need-for-speed-underground|archivedate=2017-01-21}}</ref>. У сакавіку 2005 года гульня была выпушчаная для аркадных аўтаматаў. Гульня прыкметна адрозніваецца ад папярэдніх частак серыі сэцінгам і стылем. Дзеянні Need for Speed: Underground адбываюцца ў выдуманым начным горадзе пад назвай Алімпік-Сіці. Па сюжэце галоўны герой выклікае павагу удзелам ў вулічных гонках і імкнецца перасягнуць лепшага гоншчыка ў горадзе — Эдзі. У гульні прысутнічае некалькі розных тыпаў гонак, кожны з якіх мае свае асаблівасці. За перамогу ў спаборніцтвах зарабляюцца ачкі стылю і наяўныя грошы, а таксама адкрываюцца новыя аўтамабілі і разнастайныя дэталі цюнінгу і стайлінгу. Гульня была заснавана на вулічных гонках, якія сталі папулярнымі дзякуючы фільму «Фарсаж». Распрацоўшчыкі хацелі адрадзіць [[Need for Speed (серыя гульняў)|серыю Need for Speed]] у сувязі нізкім ўзроўнем продажаў папярэдніх гульняў. Новая частка стала перазагрузкай франшызы. Гульнявая прэса станоўча сустрэла Need for Speed: Underground. Рэцэнзенты хвалілі гульнявы працэс, графіку і музыку, але крытыкавалі інтэлект супернікаў. Underground стала камерцыйна паспяховай — усяго было прададзена больш за 15 мільёнаў асобнікаў гульні<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.polygon.com/2015/6/17/8801245/need-for-speed-drive-how-you-want-future-new-game|title=''Need for Speed'' lets you drive how you want, and future ''NFS'' games probably will too|author=Kollar, Philip|date=2015-06-17|publisher=Polygon|lang=en|accessdate=2016-10-30}}</ref>. У 2004 годзе выйшаў [[сіквел]] — [[Need for Speed: Underground 2]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.ea.com/ru-ru/games/need-for-speed/need-for-speed-underground Афіцыйны сайт] {{ref-ru}}. * [http://ru.needforspeed.wikia.com/wiki/Need_for_Speed:_Underground ''Need for Speed: Underground''] {{ref-ru}} на [[Вікія|вікі-праекце]] Need for Speed Wiki. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Відэагульні 2003 года]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Канадзе]] [[Катэгорыя:Гульні для Game Boy Advance]] [[Катэгорыя:Гульні для GameCube]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 2]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox]] [[Катэгорыя:Need for Speed]] 4c37zaaske5lb1189sfpznwo9jy06r6 Need for Speed: Undercover 0 669569 5170395 5167766 2026-07-24T13:59:37Z Emilia Noah 155537 Выява з Вікідадзеных. 5170395 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} '''«Need for Speed: Undercover»''' ({{Tr-en|Смага хуткасці: Пад прыкрыццём}}) — [[відэагульня]] серыі «Need for Speed» ў жанры аркадных аўтагонак, выдадзеная кампаніяй «[[Electronic Arts]]» для гульнявых кансоляў, персанальных камп’ютараў і мабільных прылад у лістападзе [[2008 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2008]] года. У [[Расія|Расіі]] «Need for Speed: Undercover» была выдадзена кампаніяй «1С-СофтКлаб» цалкам на рускай мове. Па сюжэце гульні федэральны агент Чэйз Лін (Мэгі Кью) наймае героя для працы пад прыкрыцьцём з мэтай выкрыцця міжнароднага злачыннага сіндыката. Гульцу прадастаўлена свабода перамяшчэння па трох гарадах, з агульнай працягласцю дарог каля 160 км. З новаўвядзенняў у «Need for Speed: Undercover» можна вылучыць павелічэнне навыкаў ваджэння (падобна ролевым гульням), новы рэжым «Бітва на шашы» і крымінальныя заданні. Як і ў папярэдніх частках серыі, у «Undercover» прадстаўлены вулічныя гонкі, паліцыйныя пагоні і цюнінг аўтамабіляў. Гульня, у адрозненне ад папярэднікаў, мае большы тэрмін распрацоўкі — 16 месяцаў, так як з лета 2007 года распрацоўшчыкі серыі «Need for Speed» былі падзелены на дзве каманды, якія будуць выпускаць гульні па чарзе. У выніку новыя гульні серыі павінны мець 24 месячны цыкл вытворчасці замест 12, з захаваннем штогадовага выпуску<ref name="Riccitiello">{{cite web|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/riccitiello-we-were-torturing-vancouver-studio|title=Riccitiello: We were torturing Vancouver studio|date=2008-06-18|author=Mark Androvich|publisher=Gamesindustry.biz|accessdate=2008-06-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/66Atj0g0j?url=http://www.gamesindustry.biz/articles/riccitiello-we-were-torturing-vancouver-studio|archivedate=2012-03-15}}</ref>. «Need for Speed: Undercover» атрымала неадназначныя, у асноўным негатыўныя водгукі ад гульнявой прэсы. Галоўным недахопам гульні ў асноўным называецца яе празмерная прастата. == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://www.ea.com/ru-ru/games/need-for-speed/need-for-speed-undercover Афіцыйны сайт]{{ref-ru}}. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Відэагульні 2008 года]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation Portable]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 2]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Гульні для Wii]] [[Катэгорыя:Гульні для Nintendo DS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Відэагульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Відэагульні з адкрытым светам]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows Phone]] [[Катэгорыя:Need for Speed]] cmxd3egpyi27kdut8acyowidlrnqrjp 2011 год у гісторыі відэагульняў 0 669571 5170591 5169963 2026-07-24T20:49:38Z IshaBarnes 124956 удакладненне, афармленне 5170591 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|2011}} '''[[2011]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == * 17-21 жніўня — на канферэнцыі [[Gamescom]] адбыўся першы турнір [[The International]] == Выпускі гульняў == * 8 красавіка — Duke Nukem: Critical Mass ([[Nintendo DS]]) * 18 лістапада — The Legend of Zelda: Skyward Sword ([[Nintendo Switch]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2011]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] phh8rvoaq6h6x5nmbe0td4ns4qw60xl Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band 0 670346 5170701 5170185 2026-07-25T06:27:46Z Цімур 27525 /* Тэхнічныя аспекты */ 5170701 wikitext text/x-wiki {{картка:Альбом |Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg }} «'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты. == Перадгісторыя == [[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]] К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты "The Beatles" больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=7}}.</ref>. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}. Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.</ref>. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}} {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Нам надакучыла быць "The Beatles", сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]<ref>{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.</ref>. == Крыніцы натхнення і канцэпцыя == [[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]] У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}. У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»<ref>{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}</ref>.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}. Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш "Freak Out!"»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку "Pet Sounds", крышку "[[The Doors]]"»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}. == Запіс і прадзюсаванне == === Працэс стварэння === {{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс ["Сяржанта Пепера"] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак "«The Beatles» спякліся"… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: "Ну, вы дачакаецеся"»''{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} [[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]] [[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]] Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»<ref>{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.</ref>. У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «"The Beatles" не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»<ref>{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».</ref>. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»<ref>{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}<ref>{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}</ref>.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень<ref>{{harvnb|Emerick & Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на "Pet Sounds"».</ref>{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}<ref>{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».</ref>. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі "Сяржанта Пепера" на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»<ref>{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}</ref>.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}. Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}. === Студыйная атмасфера === «The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона<ref name="Runtagh/RS" />, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі<ref name="Runtagh/RS">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}</ref>, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных<ref name="Runtagh/RS" /> У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}. Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}. «The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}. === Тэхнічныя аспекты === {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}} [[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]] У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»<ref>{{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"».</ref>. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі<ref>{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}</ref>. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}. Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку "The Beatles" не існуе слова "не"»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}. У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}. [[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася<ref name="FarOutMagazine"/>. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''[[Far Out Magazine]]''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref><ref name="SergeyKnyazev"/>]] Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}<ref>{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.</ref>. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў<ref>{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.</ref>. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin & Pearson|1994|p=168}}. == Спіс кампазіцый == Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.</ref>. {{Track listing | headline = Першы бок | all_writing = | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]] | extra1 = Пол Мак-Картні | length1 = 2:00 | title2 = [[With a Little Help from My Friends]] | extra2 = Рынга Стар | length2 = 2:42 | title3 = [[Lucy in the Sky with Diamonds]] | extra3 = Джон Ленан | length3 = 3:28 | title4 = [[Getting Better]] | extra4 = Пол Мак-Картні | length4 = 2:48 | title5 = [[Fixing a Hole]] | extra5 = Пол Мак-Картні | length5 = 2:36 | title6 = [[She’s Leaving Home]] | extra6 = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана | length6 = 3:25 | title7 = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]] | extra7 = Джон Ленан | length7 = 2:37 | total_length = 19:36 }} {{Track listing | headline = Другі бок | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Within You Without You]] | extra1 = Джордж Харысан | length1 = 5:05 | title2 = [[When I’m Sixty-Four]] | extra2 = Пол Мак-Картні | length2 = 2:37 | title3 = [[Lovely Rita]] | extra3 = Пол Мак-Картні | length3 = 2:42 | title4 = [[Good Morning Good Morning]] | extra4 = Джон Ленан | length4 = 2:42 | title5 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]] | extra5 = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар | length5 = 1:18 | title6 = [[A Day in the Life]] | extra6 = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні | length6 = 5:38 | total_length = 20:02 <!-- Unless you can cite a source for the "inner groove" being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --> }} == У запісе ўдзельнічалі == Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.</ref>, калі не ўказана іншае: ; «The Beatles» * [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]]) * [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія) * [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You» * [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна ; Дадатковы персанал {{кал}} * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]<ref>{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}</ref> у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра<ref>{{sfn|Everett|1999|p=123}}</ref>. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''<ref>{{sfn|Womack|2014|p=256}}</ref>.|кам.}} * [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна * [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]] * {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning» * {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life») * Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home») * Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You») * Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You») * Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You») * Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You») * Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You») * Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You») * Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You») * Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You») * Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You») * Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You») * Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You») * Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You») * Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four») * Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning») * Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning») * Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning») * Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning») {{канец кал}} == Чарты і сертыфікацыя== === Штотыднёвыя чарты === {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Арыгінальнае выданне |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''<ref name="auchart">{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''<ref name="dechart">{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref name="billboard">{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''<ref>{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka > Juni 1967 > 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''</ref> |1 |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 1987 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="ukchart">{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles > Artists > Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''<ref name="nlchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart1">{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}</ref> |3 |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2009 года |- !Год !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}</ref> |16 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref name="dkchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|url-status=live}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''<ref>{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''<ref>{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}</ref> |12 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}</ref> |31 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}</ref> |4 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}</ref> |8 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart2">{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ"リマスター"全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' "Remastered" Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}</ref> |20 |} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2017 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''<ref>{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ "Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref>{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''<ref>{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}</ref> |7 |- |align="left"|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''<ref>{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}</ref> |18 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''<ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}</ref> | 4 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''<ref>{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart". OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |url-status=live }}</ref> |28 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}</ref> |23 |- |align="left"|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''<ref>{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ "Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''<ref>{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ "Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}</ref> |5 |} {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} === Выніковыя гадавыя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1967) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="Mawer/1967">{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}</ref> |10 |- !Чарт (1968) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}</ref> |6 |- |} {{col-2}} === Выніковыя дэкадныя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1960-я) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]'' |1 |} {{col-end}} === Сертыфікацыя === {|class="wikitable" |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]'' | [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы | 120,000^ |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''<br><small>(перавыданне 1987 года)</small> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 180,000^ |- |{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы | 280,000^ |- |{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 290,000<ref>{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|url-status=live}}</ref> |- |{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы | 5,400,000‡ |- |{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 500,000^ |- |{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''<ref>{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 60,000‡ |- |{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы | 11,000,000^ |- |{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}</ref><br><small>(перавыданне 2009 года)</small> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 50,000‡ |- |{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''<ref>{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы | 800,000^ |- |{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы | 90,000^ |- |{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''<ref>{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 100,000* |- |{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''<ref>{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}</ref> | align="center"|— | 208,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"|'''Сумарныя продажы''' |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя'' | align="center"|— | 32,000,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі |} == Гісторыя рэлізу == {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]] | [[LP]] ([[мона]]) | PMC 7027 |- | LP ([[стэрэафонія|стэрэа]]) | PCS 7027 |- |rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | LP (мона) | MAS 2653 |- | LP (стэрэа) | SMAS 2653 |- | Сусветнае перавыданне |1 чэрвеня [[1987]] | [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа) | CDP 7 46442 2 |- | [[Японія]] | [[11 сакавіка]] [[1998]] | [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]] | CD | TOCP 51118 |- | Японія | [[21 студзеня]] [[2004]] | Toshiba-EMI | LP (рэмастэрынг) | TOJP 60138 |- |rowspan=2 |Сусветнае перавыданне |rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]] |rowspan=2 |Apple |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- |CD (мона) | |- |rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне |rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]] |rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- | LP (рэмастэрынг) | PCS 7027 |- | DVD / Blu-ray ([[5.1]]) | |} == Узнагароды == * [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}} * [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі] * Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&menuItem=the%20music&order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}} {{навігацыя}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] 4yn3um0bqko3ztic4ywjmtfzvyzi7do 5170711 5170701 2026-07-25T07:05:26Z Цімур 27525 /* Запіс і прадзюсаванне */ 5170711 wikitext text/x-wiki {{картка:Альбом |Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg }} «'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты. == Перадгісторыя == [[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]] К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты "The Beatles" больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=7}}.</ref>. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}. Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.</ref>. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}} {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Нам надакучыла быць "The Beatles", сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]<ref>{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.</ref>. == Крыніцы натхнення і канцэпцыя == [[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]] У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}. У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»<ref>{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}</ref>.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}. Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш "Freak Out!"»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку "Pet Sounds", крышку "[[The Doors]]"»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}. == Запіс і прадзюсаванне == === Працэс стварэння === {{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс ["Сяржанта Пепера"] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак "«The Beatles» спякліся"… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: "Ну, вы дачакаецеся"»''{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} [[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]] [[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]] Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»<ref>{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.</ref>. У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «"The Beatles" не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»<ref>{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».</ref>. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»<ref>{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}<ref>{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}</ref>.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень<ref>{{harvnb|Emerick & Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на "Pet Sounds"».</ref>{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}<ref>{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».</ref>. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі "Сяржанта Пепера" на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»<ref>{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}</ref>.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}. Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}. === Студыйная атмасфера === «The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона<ref name="Runtagh/RS" />, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі<ref name="Runtagh/RS">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}</ref>, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных<ref name="Runtagh/RS" /> У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}. Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}. «The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}. === Тэхнічныя аспекты === {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}} [[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]] У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»<ref>{{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"».</ref>. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі<ref>{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}</ref>. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}. Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку "The Beatles" не існуе слова "не"»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}. У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}. [[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася<ref name="FarOutMagazine"/>. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''[[Far Out Magazine]]''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref><ref name="SergeyKnyazev"/>]] Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}<ref>{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.</ref>. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў<ref>{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.</ref>. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin & Pearson|1994|p=168}}. === Узаемаадносіны ўнутры гурта === Паводле пісьменніка Роберта Радрыгеса, хаця Ленан, Харысан і Стар прынялі ідэю Мак-Картні «гурта ўнутры гурта», якая падразумявала поўную творчую свабоду, яны «падтрымалі гэтую канцэпцыю з рознай ступенню энтузіязму»{{sfn|Rodriguez|2012|pp=206–07}}. Персанал студыі ўспамінаў, што Ленан «ніколі не здаваўся такім шчаслівым», як падчас працы над гэтай пласцінкай{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=212, 396}}. Аднак у інтэрв'ю {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлзу|en|Barry Miles}} музыкант заявіў, што знаходзіўся ў дэпрэсіі і, хаця Мак-Картні быў «поўны ўпэўненасці ў сабе», для яго «гэта было катаваннем»<ref>{{cite web|author=Miles|title=John Lennon/Yoko Ono Interview|url=https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview|publisher=Rock's Backpages|year=2019|access-date=2020-06-05|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204132425/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview/|url-status=live}}</ref>. Ленан так тлумачыў свой погляд на канцэпцыю альбома: «Пол абвяшчаў: "Прыходзьце і атрымайце асалоду ад паказу", а я на гэта выдаваў: "Сёння я такое прачытаў у газеце… ох, халера"»{{sfn|Northcutt|2006|p=137}}. Эверэт адзначаў, што Стару «было вельмі нудна» падчас сесій. Барабаншчык пазней скардзіўся: «Найбольшы ўспамін, які ў мяне застаўся пра "Sgt. Pepper"... гэта тое, што я навучыўся гуляць у шахматы»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. У {{нп1|Анталогія «The Beatles» (кніга)|«Анталогіі "The Beatles"»|en|The Beatles Anthology (book)}} Харысан заявіў, што яго мала цікавіла канцэпцыя Мак-Картні (які «стаў рухальнай сілай гурта»<ref name="FarOutMagazine"/> і ператварыў альбом у «сваё тварэнне»<ref name="LennonHated"/>) пра выдуманы гурт і што пасля яго падарожжа ў Індыю «маё сэрца ўсё яшчэ было там… Відаць, у той момант я страціў да славы ўсякую цікавасць»{{sfn|The Beatles|2000|pp=241, 242}}. Гітарыст дадаў, што, атрымаўшы масу задавальнення ад запісу «Rubber Soul» і «Revolver», яму не спадабаўся падыход гурта да «Sgt. Pepper», бо тое, што адбывалася, ператварылася ў «працэс зборкі: дробныя дэталі, фанаграмы накладваліся адна на адну», у выніку чаго «большую частку часу Пол проста граў на піяніна, а Рынга трымаў рытм, а астатнім даводзілася проста гультаяваць»{{sfn|The Beatles|2000|p=242}}. Паводле Льюісана, падчас запісу пласцінкі «The Beatles» у апошні раз дзейнічалі як адзіны калектыў, аб'ядноўваючы высілкі і дэманструючы згуртаванасць, якая аслабла пасля заканчэння сесій і цалкам знікла з рэлізам «[[The Beatles (альбом)|Белага альбома]]» (1968){{sfn|Lewisohn|2010|p=237}}. Марцін успамінаў, што на працягу працы над пласцінкай «паміж бітламі панавалі вельмі добрыя адносіны, яны таксама выдатна ладзілі з намі [персаналам]. Мы ўсе ўсведамлялі, што робім нешта вялікае». Ён дадаў, што, хаця Мак-Картні эфектыўна кіраваў праектам і часам раздражняў сваіх таварышаў па гурце, «Пол цаніў унёсак Джона ў альбом. У плане колькасці ён быў невялікі, але ў плане якасці — вялізны»<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/features/it-was-twenty-years-ago-today-19870618|first=Kurt|last=Loder|title=The Beatles' 'Sgt. Pepper': It Was Twenty Years Ago Today...|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1987-06-18|access-date=2018-11-14|archive-date=2024-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215054/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-beatles-sgt-pepper-it-was-twenty-years-ago-today-98632/|url-status=live}}</ref>. == Спіс кампазіцый == Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.</ref>. {{Track listing | headline = Першы бок | all_writing = | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]] | extra1 = Пол Мак-Картні | length1 = 2:00 | title2 = [[With a Little Help from My Friends]] | extra2 = Рынга Стар | length2 = 2:42 | title3 = [[Lucy in the Sky with Diamonds]] | extra3 = Джон Ленан | length3 = 3:28 | title4 = [[Getting Better]] | extra4 = Пол Мак-Картні | length4 = 2:48 | title5 = [[Fixing a Hole]] | extra5 = Пол Мак-Картні | length5 = 2:36 | title6 = [[She’s Leaving Home]] | extra6 = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана | length6 = 3:25 | title7 = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]] | extra7 = Джон Ленан | length7 = 2:37 | total_length = 19:36 }} {{Track listing | headline = Другі бок | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Within You Without You]] | extra1 = Джордж Харысан | length1 = 5:05 | title2 = [[When I’m Sixty-Four]] | extra2 = Пол Мак-Картні | length2 = 2:37 | title3 = [[Lovely Rita]] | extra3 = Пол Мак-Картні | length3 = 2:42 | title4 = [[Good Morning Good Morning]] | extra4 = Джон Ленан | length4 = 2:42 | title5 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]] | extra5 = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар | length5 = 1:18 | title6 = [[A Day in the Life]] | extra6 = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні | length6 = 5:38 | total_length = 20:02 <!-- Unless you can cite a source for the "inner groove" being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --> }} == У запісе ўдзельнічалі == Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.</ref>, калі не ўказана іншае: ; «The Beatles» * [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]]) * [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія) * [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You» * [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна ; Дадатковы персанал {{кал}} * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]<ref>{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}</ref> у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра<ref>{{sfn|Everett|1999|p=123}}</ref>. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''<ref>{{sfn|Womack|2014|p=256}}</ref>.|кам.}} * [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна * [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]] * {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning» * {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life») * Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home») * Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You») * Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You») * Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You») * Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You») * Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You») * Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You») * Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You») * Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You») * Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You») * Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You») * Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You») * Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You») * Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four») * Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning») * Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning») * Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning») * Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning») {{канец кал}} == Чарты і сертыфікацыя== === Штотыднёвыя чарты === {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Арыгінальнае выданне |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''<ref name="auchart">{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''<ref name="dechart">{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref name="billboard">{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''<ref>{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka > Juni 1967 > 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''</ref> |1 |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 1987 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="ukchart">{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles > Artists > Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''<ref name="nlchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart1">{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}</ref> |3 |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2009 года |- !Год !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}</ref> |16 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref name="dkchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|url-status=live}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''<ref>{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''<ref>{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}</ref> |12 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}</ref> |31 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}</ref> |4 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}</ref> |8 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart2">{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ"リマスター"全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' "Remastered" Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}</ref> |20 |} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2017 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''<ref>{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ "Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref>{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''<ref>{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}</ref> |7 |- |align="left"|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''<ref>{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}</ref> |18 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''<ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}</ref> | 4 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''<ref>{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart". OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |url-status=live }}</ref> |28 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}</ref> |23 |- |align="left"|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''<ref>{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ "Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''<ref>{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ "Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}</ref> |5 |} {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} === Выніковыя гадавыя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1967) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="Mawer/1967">{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}</ref> |10 |- !Чарт (1968) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}</ref> |6 |- |} {{col-2}} === Выніковыя дэкадныя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1960-я) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]'' |1 |} {{col-end}} === Сертыфікацыя === {|class="wikitable" |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]'' | [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы | 120,000^ |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''<br><small>(перавыданне 1987 года)</small> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 180,000^ |- |{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы | 280,000^ |- |{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 290,000<ref>{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|url-status=live}}</ref> |- |{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы | 5,400,000‡ |- |{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 500,000^ |- |{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''<ref>{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 60,000‡ |- |{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы | 11,000,000^ |- |{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}</ref><br><small>(перавыданне 2009 года)</small> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 50,000‡ |- |{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''<ref>{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы | 800,000^ |- |{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы | 90,000^ |- |{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''<ref>{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 100,000* |- |{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''<ref>{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}</ref> | align="center"|— | 208,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"|'''Сумарныя продажы''' |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя'' | align="center"|— | 32,000,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі |} == Гісторыя рэлізу == {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]] | [[LP]] ([[мона]]) | PMC 7027 |- | LP ([[стэрэафонія|стэрэа]]) | PCS 7027 |- |rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | LP (мона) | MAS 2653 |- | LP (стэрэа) | SMAS 2653 |- | Сусветнае перавыданне |1 чэрвеня [[1987]] | [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа) | CDP 7 46442 2 |- | [[Японія]] | [[11 сакавіка]] [[1998]] | [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]] | CD | TOCP 51118 |- | Японія | [[21 студзеня]] [[2004]] | Toshiba-EMI | LP (рэмастэрынг) | TOJP 60138 |- |rowspan=2 |Сусветнае перавыданне |rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]] |rowspan=2 |Apple |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- |CD (мона) | |- |rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне |rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]] |rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- | LP (рэмастэрынг) | PCS 7027 |- | DVD / Blu-ray ([[5.1]]) | |} == Узнагароды == * [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}} * [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі] * Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&menuItem=the%20music&order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}} {{навігацыя}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] lcxzb4evxae5frugv3ocm806e9k5e3z Тапоса 0 670668 5170471 4684747 2026-07-24T15:55:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170471 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Тапоса<br /> (''Toposa'') | image = [[Выява:Folklore Arts of E.African nomads 35.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 274100 (2021 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Паўднёвы Судан}}{{Сцягафікацыя|Уганда}}{{Сцягафікацыя|Эфіопія}}    | langs = тапоса | rels = [[анімізм]], [[хрысціянства]] | related = [[туркана]], [[карамаджонг]], [[кумам]], [[н'янгатом]] }} '''Тапоса''' (саманазва ''Toposa'') — народ, што жыве на памежжы [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]], [[Эфіопія|Эфіопіі]] і [[Уганда|Уганды]]. Агульная колькасць (2021 г.) — 274 100 чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/15563 Toposa]</ref>. == Паходжанне == Тапоса адносяцца да [[нілоты|нілотаў]], блізкія па [[мова|мове]] да [[н'янгатом]] і [[туркана]]. Сваёй радзімай тапоса лічаць [[гара|горныя]] раёны паўночнай Уганды. На мяжы [[16 стагоддзе|XVI]] ст. і [[17 стагоддзе|XVII]] ст. паміж тагачаснымі плямёнамі льё і тап адбылася [[вайна]], а потым працяглая [[засуха]], якія вымусілі ацалелых шукаць паратунак на іншых землях. Сучасныя тапоса з'яўляюцца толькі адной з трох галін нашчадкаў мігрантаў. Іх продкі перасяліліся на асушлівыя тэрыторыі ў пачатку [[19 стагоддзе|XIX]] ст. пад ціскам больш моцных туркана. Калі ў нашы дні нехта пытае тапоса, што іх трымае разам, яны адказваюць, што сталі адзіным народам дзякуючы гэтай вандроўцы, якая цягнулася некалькі стагоддзяў. == Культура == Тапоса насяляюць землі ўздоўж некалькіх рэк у засушлівай [[раўніна|раўніннай]] мясцовасці. У [[19 стагоддзе|XIX]] — першай трэці [[20 стагоддзе|XX]] стст. яны славіліся здабычай і гандлем [[слановая косць|слановай косцю]], а таксама [[рабства|рабамі]]. Тапоса мелі ўстойлівыя сувязі з гандлярамі [[суахілі (народ)|суахілі]], а [[мова]] тапоса выкарыстоўвалася ў гандлёвых аперацыях на вялікіх тэрыторыях на захад ад [[Туркана (возера)|возера Рудольфа]]. У нашы дні, калі тэрыторыі тапоса ўваходзяць у склад некалькіх краін, прадстаўнікі гэтага народа часцяком займаюцца [[кантрабанда]]й, гандлююць [[агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброяй]]. На тэземлях тапоса таксама вядзецца саматужная здабыча [[золата]]. Другім важным заняткам здаўна з'яўляецца адгонная [[жывёлагадоўля]]. У вільготны сезон [[карова|кароў]], [[авечка свойская|авечак]], [[каза свойская|коз]] і [[Вярблюд аднагорбы|вярблюдаў]] трымаюць каля асноўнага жытла, а ў сухі пераганяюць на аддаленыя пашы. Жывёлагадоўля лічыцца мужчынскай справай. Жанчыны вырошчваюць ўздоўж [[рэчышча|рэчышч]] [[сорга]], засухаўстойлівыя сарты [[кукуруза|кукурузы]], некаторую [[гародніна|гародніну]]. Зямля апрацоўваецца пераважна ўручную. Валоданне жывёлай і зброяй — галоўная прыкмета багацця і сацыяльнага статусу. Пастухі перамяшчаюцца разам са статкамі на вялікія дыстанцыі, але падчас [[засуха|засухі]] пашаў не хапае. Тапоса заўсёды канкуравалі з суседзямі за [[вада|ваду]] і пашы, заўсёды займаліся згонам чужой рагатай жывёлы. Традыцыйнай зброяй была доўгая [[дзіда]]. Падчас атакі воін затуляўся вялікім [[шчыт]]ом, бег зігзагамі, каб адхіліцца ад [[страла|стрэл]] і дзідаў праціўніка, а потым кідаў сваю дзіду. Калі ён не трапляў у цэль, то адступаў з мэтай прыцягнуць ворага і зноў нечакана атакаваць яго. У выніку адносіны тапоса з суседзямі разглядаюцца ў лепшым выпадку як варожае перамір'е. У [[1982]] г. маладыя воіны тапоса зрабілі напад і сагналі жывёлу [[дзінка]], што прывяло да крывавага канфлікта з абодвух бакоў, вырашанага з дапамогай доўгіх перагавораў. У [[1992]] г. тапоса атакавалі мірны канвой з гуманітарнай дапамогай. Адзіны народ, які лічыцца сваяком і саюзнікам, — [[н'янгатом]]. [[Выява:Toposa village.jpg|thumb|Паселішча]] Тапоса будуюць сталыя паселішчы ''нгіэрэа'', што ўяўляюць сабою [[сям'я|сямейныя]] сядзібы. Іх узводзяць у рэгіёне, дзе маюцца сталыя крыніцы вады. У сухі сезон у іх застаюцца толькі старыя мужчыны, дарослыя жанчыны і дзеці. Моладзь разам з жывёлай перамяшчаецца на аддаленыя пашы. Асноўная сацыяльная адзінка — пашыраная сям'я. Многія тапоса практыкуюць [[палігінія|палігінію]]. Сем'і аб'ядноўваюцца па тэрытарыяльнаму прынцыпу. Прыналежнасць да родавай арганізацыі важная толькі з пункту гледжання жаніцьбы, паколькі [[шлюб]]ы знутры бацькоўскага рода забаронены. Мужчыны тапоса падзяляюцца на 8 узрастовых груп. Да іх адносяцца ўсе мужчыны, што праходзяць абрады [[ініцыяцыя|ініцыяцыі]] разам. Кожная з груп кіруецца сваім правадыром. Чым болей старэйшая група, тым болей высокі яе сацыяльны статус. Юнакі і маладыя мужчыны імкнуцца падвысіць яго дзякуючы ваенным сутычкам і згонам чужой жывёлы. Жанчыны набываюць статус узрастовай групы свайго мужа незалежна ад свайго рэчаіснага ўзросту. Традыцыйная [[культура]] тапоса захавалася адносна добра, нягледзячы на сталы вонкавы ўплыў. Гэтаму садзейнічаюць супольныя [[свята|святы]] і ўзрастовыя абрады, якія суправаджаюцца [[песня]]мі і [[танец|танцамі]]. Тапоса практыкуюць мужчынскае і жаночае [[абразанне]], шрамуюць цела, што на іх думку надае ім асаблівую прыгажосць. == Рэлігія == Тапоса вераць у вышэйшую істоту Наквугэ, якая стварыла [[сусвет]] і ўвасабляецца ў ім у форме духаў [[прырода|прыроды]] і памерлых людзей. Паводле [[міф]]аў, у мінулым людзі жылі разам з Наквугэ на небе, але аднойчы спусціліся на зямлю па вяроўцы, а тая парвалася. У перыяд істотных бедстваў тапоса прыносяць Наквугэ ахвяры і спрабуюць дамовіцца з ім праз вешчуна. У нашы дні вядзецца актыўная місіянерская дзейнасць з мэтай распаўсюджвання [[хрысціянства]], працуе сталая [[каталіцызм|каталіцкая]] місія. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Toposa people}} * [https://ecwa.org.au/about-us/our-culture/get-to-know-the-toposa-people/ Get to know the Toposa people] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220118182935/https://ecwa.org.au/about-us/our-culture/get-to-know-the-toposa-people/ |date=18 студзеня 2022 }} * [https://valeriebarkowski.com/toposa-tribe/ Toposa Tribe] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210120232527/https://valeriebarkowski.com/toposa-tribe/ |date=20 студзеня 2021 }} * [https://kwekudee-tripdownmemorylane.blogspot.com/2013/08/toposa-people-nilotic-agro-pastoral.html TOPOSA PEOPLE: NILOTIC AGRO-PASTORAL FIERCE WARRIORS OF SUDAN AND EAST AFRICA] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Уганды]] [[Катэгорыя:Народы Эфіопіі]] [[Катэгорыя:Народы Паўднёвага Судана]] [[Катэгорыя:Нілоты]] gud224vzb7f3v38uu8ayqn5zw9b0bz7 Genshin Impact 0 671970 5170408 5167775 2026-07-24T14:11:24Z Emilia Noah 155537 5170408 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|выява=Genshin Impact wordmark.svg}} '''«Genshin Impact»''' (кіт. 原神, [[піньінь]]: ''Yuánshén'', яп. 原神 ''Гэнсін'', літаральны пераклад ''Першапачатковае бажаство'') — [[відэагульня]] ў жанры [[Action-adventure]] з [[Адкрыты свет|адкрытым светам]] і элементамі [[Ролевая гульня|RPG]], распрацаваная кітайскай кампаніяй [[MiHoYo Limited]].<ref>[https://www.gamasutra.com/view/pressreleases/359748/Openworld_ARPG_Title_Genshin_Impact_available_for_its_Latest_Closed_Beta_Tomorrow_March_19.php ''Lai, Sam.'' Open-world ARPG Title Genshin Impact available for its Latest Closed Beta Tomorrow], March 19 (англ.). ''www.gamasutra.com''</ref> Дзеянне гульні адбываецца ў магічным свеце. Галоўны герой або гераіня, у адпаведнасці з выбарам карыстальніка, падарожнічае паміж сусветамі, аднак у выніку канфлікту з безыменным бажаством страчвае брата або сястру і аказваецца зачынены ў Тэйваце. == Гульнявы працэс == ''Genshin Impact'' — гульня з [[Адкрыты свет|адкрытым светам]], у жанры [[Action/RPG|экшан-ролевай гульні]], якая дазваляе гульцу кіраваць адным з чатырох узаемазаменных персанажаў у [[Партыя (ролевая гульня)|партыі]].<ref name="XDA">{{cite web |last=Khullar |first=Kunal |title=10+ Tips & Tricks for beginners to help you master Genshin Impact! |url=https://www.xda-developers.com/genshin-impact-tips-tricks-beginners/ |website=[[XDA Developers]] |access-date=25 January 2021 |date=4 January 2021 |archive-date=February 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202022557/https://www.xda-developers.com/genshin-impact-tips-tricks-beginners/ |url-status=live }}</ref> Пераключэнне паміж персанажамі можа быць зроблена хутка падчас бою, дазваляючы гульцу выкарыстоўваць некалькі розных камбінацый навыкаў і нападаў.<ref name="DestructReview" /> Здольнасці персанажаў могуць паляпшацца рознымі спосабамі, галоўным чынам шляхам непасрэднага павышэння іх узроўню і паляпшэння артэфактаў і зброі, якія персанаж можа экіпіраваць.<ref>{{cite news |last=Park |first=Gene |title=Analysis {{!}} Tips for 'Genshin Impact': How to get strong fast and early (for free) |url=https://www.washingtonpost.com/video-games/tips/genshin-impact-tips-money/ |newspaper=[[The Washington Post]] |date=5 October 2020 |access-date=21 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193542/https://www.washingtonpost.com/video-games/tips/genshin-impact-tips-money/ |url-status=live }}</ref> У дадатак да даследаванняў, гулец можа паспрабаваць розныя выпрабаванні за ўзнагароды. Па ўсім Тэйваце раскіданыя босы і выпрабаванні, якія ўзнагароджваюць вельмі каштоўнымі рэсурсамі, але іх атрыманне патрабуе валюту пад назвай Original Resin, якая з часам павольна аднаўляецца.<ref>{{cite magazine |last=Messner |first=Steven |title=Genshin Impact Resin guide: How it works and how to get more |url=https://www.pcgamer.com/genshin-impact-resin-guide-how-it-works-and-how-to-get-more/ |magazine=[[PC Gamer]] |access-date=18 December 2020 |date=20 November 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193430/https://www.pcgamer.com/genshin-impact-resin-guide-how-it-works-and-how-to-get-more/ |url-status=live }}</ref> Выкананне гэтых выпрабаванняў дае гульцу прагрэс да павышэння яго рангу прыгод, што, у сваю чаргу, адкрывае новыя [[квэст]]ы, выпрабаванні і павышае сусветны ўзровень.<ref>{{cite web |last1=Henley |first1=Stacey |last2=Brown |first2=Joshua |last3=Graeber |first3=Brendan |title=How To Raise Your Adventure Rank Quickly In Genshin Impact - Genshin Impact Wiki Guide |url=https://www.ign.com/wikis/genshin-impact/How_To_Raise_Your_Adventure_Rank_Quickly_In_Genshin_Impact |website=IGN |date=8 October 2020 |access-date=21 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193520/https://www.ign.com/wikis/genshin-impact/How_To_Raise_Your_Adventure_Rank_Quickly_In_Genshin_Impact |url-status=live }}</ref> Сусветны ўзровень — мера моцы ворагаў у свеце, і рэдкасці узнагароды за перамогу над імі.<ref>{{cite news |author=Hilmy Ramadhan Subari |date=7 September 2021 |title=Ini Penjelasan Tiap Adventure Rank Genshin Impact |trans-title=This Is Explanation About Every Genshin Impact Adventure Rank |url=https://duniagames.co.id/discover/article/penjelasan-tiap-adventure-rank-genshin-impact/id |language=id|work=Dunia Games |location= |access-date=}}</ref> Гулец можа кіраваць сваім персанажам і выконваць такія дзеянні, як бег, скалалажанне, плаванне і палёт на планеры, і ўсё гэта абмежавана трываласцю.<ref name="GSpotReview" /><ref name="DestructReview" /> Некаторыя персанажы валодаюць здольнасцямі, якія могуць змяняць навакольнае асяроддзе, напрыклад, замярзанне вады для стварэння ледзянога шляху, які можа дапамагчы гульцу ў перасячэнні мясцовасці.<ref name="DestructReview" /> Па ўсім свеце існуе шмат вузлоў тэлепартацыі, да якіх гульцы могуць [[Тэлепартацыя|тэлепартавацца]] у якасці формы хуткага падарожжа; сярод іх ёсць славутасці, вядомыя як Статуі сямі, якія могуць вылечваць і ажыўляць персанажаў, а таксама забяспечваюць такія перавагі, як павышэнне трываласці гульца.<ref>{{cite web |last=Lee |first=Julia |title=Genshin Impact guide: How to get more stamina |url=https://www.polygon.com/guides/2020/10/13/21514548/genshin-impact-how-to-get-more-stamina |website=[[Polygon (website)|Polygon]] |access-date=31 October 2020 |date=13 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193522/https://www.polygon.com/guides/2020/10/13/21514548/genshin-impact-how-to-get-more-stamina |url-status=live }}</ref> Прадметы, такія як ежа і руда, могуць быць здабыты з адкрытага свету, у той час як ворагі і скрыні са скарбамі выдаюць іншыя віды рэсурсаў, якія можна выкарыстоўваць для павышэння сілы персанажа. Гульцы могуць здабываць ежу, палюючы на жывёл, збіраючы садавіну і гародніну або купляючы іх у гульнявых крамах. Акрамя таго, існуюць спецыяльныя баявыя інстанцыі, якія называюцца «Даменамі», якія ўзнагароджваюць матэрыяламі, якія павялічваюць сілу персанажа і зброі.<ref>{{cite web |last1=Thomas |first1=Jessica |title=Genshin Impact: Every Domain and What Their Rewards Are |url=https://www.thegamer.com/genshin-impact-every-domain-rewards/ |website=TheGamer |access-date=27 May 2022 |date=6 February 2021}}</ref> Стравы, прыгатаваныя з інгрэдыентаў, сабраных у [[Адкрыты свет|адкрытым свеце]], таксама могуць даць жаданыя эфекты, такія як аднаўленне [[Здароўе|здароўя]] або павышэнне розных характарыстык.<ref name="InverseCookingArticle">{{cite web |last=Glennon |first=Jen |title=Everything you need to know about cooking in 'Genshin Impact' |url=https://www.inverse.com/gaming/genshin-impact-cooking-process-ingredients-recipe |website=[[Inverse (website)|Inverse]] |date=2 October 2020 |access-date=31 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193457/https://www.inverse.com/gaming/genshin-impact-cooking-process-ingredients-recipe |url-status=live }}</ref> Гульцы таксама могуць здабываць руду, якую можна ачышчаць, а затым выкарыстоўваць для стварэння зброі або павышэння яе сілы.<ref>{{cite web |last=Puleo |first=Anthony |title=Genshin Impact: Where to Farm White Iron Chunks |url=https://gamerant.com/genshin-impact-white-iron-chunks-farming-guide/ |website=Game Rant |access-date=31 October 2020 |date=7 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193505/https://gamerant.com/genshin-impact-white-iron-chunks-farming-guide/ |url-status=live }}</ref><ref name="InverseMiningArticle">{{cite web |last=Lunning |first=Just |title=7 best places to farm White Iron and Crystal Chunks in 'Genshin Impact' |url=https://www.inverse.com/gaming/genshin-impact-crystal-white-iron-chunk-farm-locations |website=Inverse |date=22 October 2020 |access-date=31 October 2020 |archive-date=October 23, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023212355/https://www.inverse.com/gaming/genshin-impact-crystal-white-iron-chunk-farm-locations |url-status=live }}</ref> [[Шматкарыстальніцкая відэагульня|Шматкарыстальніцкі рэжым]] даступны ў форме кааператыва. Да чатырох гульцоў могуць гуляць разам у [[Адкрыты свет|адкрытым свеце]] і далучыцца да даменаў.<ref name="PCGamerCoop">{{cite magazine |last=Messner |first=Steven |title=Genshin Impact co-op guide: How to adventure with other players |url=https://www.pcgamer.com/genshin-impact-coop-multiplayer/ |magazine=PC Gamer |access-date=31 October 2020 |date=2 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193444/https://www.pcgamer.com/genshin-impact-coop-multiplayer/ |url-status=live }}</ref> Спалучэнне гульцоў можа быць выканана шляхам запыту злучэння з іншым гульцом або з дапамогай аўтаматычнага пошуку.<ref name="PCGamerCoop" /><ref>{{cite magazine |last=Messner |first=Steven |title=Genshin Impact's co-op multiplayer is too limited to be fun |url=https://www.pcgamer.com/genshin-impacts-co-op-multiplayer-is-too-limited-to-be-fun/ |magazine=PC Gamer |access-date=21 October 2020 |date=8 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193508/https://www.pcgamer.com/genshin-impacts-co-op-multiplayer-is-too-limited-to-be-fun/ |url-status=live }}</ref> У гульні ёсць [[кросплатформавы рэжым]], таму гульцы на любой платформе могуць гуляць адзін з адным.<ref>{{cite news |last=Law |first=James |title=Does Genshin Impact have cross-platform play and cross-save? |url=https://www.rockpapershotgun.com/2020/10/16/does-genshin-impact-have-cross-platform-play-and-cross-save/ |website=[[Rock Paper Shotgun]] |access-date=31 October 2020 |date=16 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193510/https://www.rockpapershotgun.com/2020/10/16/does-genshin-impact-have-cross-platform-play-and-cross-save/ |url-status=live }}</ref> Выконваючы пэўныя квэсты або ўдзельнічаючы ў выбраных абмежаваных па часе мерапрыемствах, гулец можа адкрыць дадатковых гульнявых персанажаў.<ref>{{cite web |last=Gilliam |first=Ryan |title=Genshin Impact guide: How to unlock six free characters |url=https://www.polygon.com/guides/2020/10/13/21514839/genshin-impact-free-characters-guide-barbara-kaeya-lisa-amber-xiangling-traveler-how-to-unlock |website=Polygon |access-date=21 October 2020 |date=13 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193511/https://www.polygon.com/guides/2020/10/13/21514839/genshin-impact-free-characters-guide-barbara-kaeya-lisa-amber-xiangling-traveler-how-to-unlock |url-status=live }}</ref> Большасць персанажаў, аднак, гульцы атрымліваюць праз {{нп3|банеры персанажаў||en|Gacha game#Banners}} гульнявой сістэмы {{нп3|гача||en|Gacha game}} пад назвай «Жаданні».<ref>{{Cite magazine|last=Fenlon|first=Wes|date=September 28, 2020|title=Genshin Impact, an ambitious Chinese RPG inspired by Breath of the Wild, is out today|url=https://www.pcgamer.com/genshin-impact-an-ambitious-chinese-rpg-inspired-by-breath-of-the-wild-is-out-today/|url-status=live|access-date=2020-09-29|magazine=PC Gamer|archive-date=December 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193422/https://www.pcgamer.com/genshin-impact-an-ambitious-chinese-rpg-inspired-by-breath-of-the-wild-is-out-today/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Romano|first=Sal|date=2020-07-22|title=Genshin Impact due out by October for PC, iOS, and Android; second closed beta test for PS4 begins July 30|url=https://www.gematsu.com/2020/07/genshin-impact-due-out-by-october-for-pc-ios-and-android-second-closed-beta-test-for-ps4-begins-july-30|access-date=2020-09-29|website=Gematsu|archive-date=September 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928084040/https://www.gematsu.com/2020/07/genshin-impact-due-out-by-october-for-pc-ios-and-android-second-closed-beta-test-for-ps4-begins-july-30|url-status=live}}</ref><ref name="Park130">{{cite news |last=Park |first=Gene |title=Analysis {{!}} I spent $130 in 'Genshin Impact.' If you might do this, maybe don't play it |url=https://www.washingtonpost.com/video-games/2020/10/06/genshin-impact-gambling/ |newspaper=The Washington Post |date=6 October 2020 |access-date=3 December 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193633/https://www.washingtonpost.com/video-games/2020/10/06/genshin-impact-gambling/ |url-status=live }}</ref> Для {{нп3|выцягвання||en|Gacha game#Rolling/pullling}} на банерах гульні патрабуецца некалькі прэміумных гульнёвых валют, якія можна атрымаць праз пакупкі ў дадатку або ў якасці гульнявых узнагарод.<ref>{{cite news |last=Law |first=James |title=Genshin Impact – all currencies explained |url=https://www.rockpapershotgun.com/2020/10/19/genshin-impact-all-currencies-explained/ |website=Rock Paper Shotgun |access-date=21 October 2020 |date=19 October 2020 |archive-date=October 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021045016/https://www.rockpapershotgun.com/2020/10/19/genshin-impact-all-currencies-explained/ |url-status=live }}</ref> {{нп3|Сістэма шкадавання||en|Gacha game#Pity}} гарантуе, што гулец атрымае рэдкія прадметы пасля зададзенай колькасці выцягванняў.<ref>{{Cite web|last=Parks|first=William|date=2020-10-19|title=Genshin Impact: How the Pity System Works|url=https://gamerant.com/genshin-impact-pity-system-per-banner-specific-carry-over/|website=Game Rant|access-date=2021-01-29|archive-date=March 17, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210317092402/https://gamerant.com/genshin-impact-pity-system-per-banner-specific-carry-over/|url-status=live}}</ref> === Элементальны бой === Персанажы кантралююць адзін з сямі натуральных [[Элемент (стыхія)|элементаў]]: Анема ([[паветра]]), Геа ([[глеба]]), Піра ([[агонь]]), Гідра ([[вада]]), Крыя ([[лёд]]), Электра ([[электрычнасць]]) і Дэндра ([[Расліна|расліны]]).<ref name="AndroidElemental">{{cite web |last=Spear |first=Rebecca |date=8 October 2020 |title=Genshin Impact Element guide: All Elements, Elemental Reactions, and Status Effects |url=https://www.androidcentral.com/genshin-impact-element-guide-all-elements-and-status-effects |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193545/https://www.androidcentral.com/genshin-impact-element-guide-all-elements-and-status-effects |archive-date=December 25, 2020 |access-date=31 October 2020 |website=Android Central}}</ref> Калі гэтыя элементы рэагуюць адзін з адным, яны вырабляюць розныя эфекты. Напрыклад, калі Гідра атака трапляе ў мішэнь, праціўнік атрымае «Мокры» эфект статусу, а калі ён атакуе з наступнай Крыя-атакай, гэтыя два эфекты стану аб’ядноўваюцца ў замарожванне праціўніка, часова не дазваляючы ім выконваць якія-небудзь дзеянні.<ref name="AndroidElemental" /> Кожны персанаж таксама мае дзве унікальныя баявыя здольнасці: «Стыхійны навык» і «Стыхійны выбух». Стыхійны навык — гэта атака з усталяваным [[Гласарый тэрмінаў відэагульняў|кулдаунам]], які можна выкарыстоўваць у любы час, у той час як Стыхійны выбух — [[Гласарый тэрмінаў відэагульняў|ультыматыўная атака]], якая патрабуе энергіі.<ref>{{cite web |last=Carpenter |first=Mark |date=8 October 2020 |title=Genshin Impact: What is Elemental Mastery, Elemental Skill and Elemental Burst? |url=https://progameguides.com/genshin-impact/genshin-impact-what-is-elemental-mastery/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193545/https://progameguides.com/genshin-impact/genshin-impact-what-is-elemental-mastery/ |archive-date=December 25, 2020 |access-date=21 October 2020 |website=Pro Game Guides}}</ref> Яна патрабуе ад гульца назапашвання дастатковай колькасці элементальнай энергіі, каб яе выкарыстоўваць.<ref>{{Cite web |date=21 June 2019 |title=《原神》测试版试玩：国产手游离3A最近的一次 |trans-title=''Genshin Impact'' beta test play: the closest domestic mobile games to 3A |url=https://shouyou.gamersky.com/review/201906/1196056_2.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622125424/http://shouyou.gamersky.com/review/201906/1196056_2.shtml |archive-date=June 22, 2019 |access-date=2019-10-22 |website=shouyou.gamersky.com |page=2 |language=zh}}</ref><ref name="AndroidElemental" /> Маніпуляванне элементамі, з дапамогай навыкаў і камандай з чатырох персанажаў для стварэння розных рэакцый, з’яўляецца асноўнай асаблівасцю гульнявога працэсу.<ref name="ignreview">{{cite web |last=Northup |first=Travis |url=https://www.ign.com/articles/genshin-impact-review |title=Genshin Impact Review |website=IGN |date=14 October 2020 |access-date=14 October 2020 |archive-date=January 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118175259/https://www.ign.com/articles/genshin-impact-review |url-status=live }}</ref> Пэўныя элементальныя здольнасці таксама патрабуюцца для разгадвання галаваломак у адкрытым свеце.<ref name="DestructReview" /> == Сюжэт == У пачатку гульні паказваецца [[кат-сцэна]], у якой ідзе бітва двух галоўных герояў (брат Ітэр і сястра Люмін) з нейкім бажаством. Пасля відэа гулец можа выбраць Падарожніка, ад асобы якога будзе праходзіць гульню. Падзеі пачынаюцца праз два месяцы пасля абуджэння галоўнага героя, калі ён альбо яна сустракаюцца з Пайман, якая становіцца кампаньёнам у падарожжы. Мэта падарожжа — знайсці страчанага родзіча. У Тэйваце ёсць сем розных краін: Мандшдадт, Лі Юэ, Інадзума, Сумеру, Фантэйн, Натлан і Снежная. Кожная краіна знаходзіцца ва ўладзе бажаства-архонта, якому адпавядае адзін з прыродных элементаў Тэйвата: Піра (агонь), Гідра (вада), Геа (зямля), Анэма (паветра), Крыа ([[лёд]]), Электра (электрычнасць) і Дэндра (раслінны свет). Акрамя краін, у Тэйваце ёсць дзіўны лятаючы горад Селестыя, дзе жывуць божаствы і героі. Выбраным людзям Тэйвата жыхары Селестыі даруюць Вока Бажаства — камень, с дапамогай якога можна кантраляваць адпаведныя элементы. === Пралог: Мандшдат === Першы горад, у які трапляе герой. Горад волі і песень, які знаходзіцца пад абаронай бажаства свабоды, Анэма Архонта Барбатаса. Мандштадт падобны на горад сярэднявечнай [[Каралеўства Галандыя|Галандыі]]. Мандштат з’явіўся пасля звяржэння арыстакратычных дэспатаў. Шмат гадоў таму Венэса, рабыня ў зняволенні, атрымала блаславенне Архонта і падняла паўстанне супраць арыстакратаў. Затым для падтрымання парадку ў горадзе і абароны свабоды жыхароў яна стварыла ордэн Орда Фавоніўс, вышэйшае кіраўніцтва якога на чале з магістрам таксама займаецца дзяржаўнымі справамі. Пайман і Падарожнік прыбываюць у Мандштат і сутыкаюцца з цмокам па імі Жах Буры, які атакуе горад. З дапамогай меснага музыкі Вэнці, падарожнік адбіваецца ад Жаху Буры і знаёміцца з Джын, якая выконвае абавязкі магістра рыцараў Фавонія. Падарожнік дапамагае рыцарам навесці парадак у рэгіёне, а затым зноў сустракае Вэнці, які расказвае, што Жах буры раней быў мірным бажаствам, і яго сапраўднае імя — Двалін. Вэнці просіць прынесці святую ліру, каб можна было супакоіць Дваліна з яе дапамогай. Пасля атрымання ліры Вэнці спрабуе супакоіць цмока, але разумее, што тым маніпулюе Ордэн Бездані. Раскрываецца, што на самой справе Вэнці гэта Барбатос, Анэма Архонт. Вандроўнік з Джын і Вэнці праследуе Дваліна ў яго валоданні і вызваляе яго ад уплыву Ордэна Бездані. Вярнуўшыся ў Мондштат, Вэнці трапляе ў засаду Фатуі і Прадвесніцы Ла Сіньёры, якая крадзе яго гнозіс. Высвятляецца, што Архонт Снежнай, Царыца, крадзе гнозісы Архонтаў дзеля невядомай мэты. Вэнці раіць Вандроўніку ісці сустрэцца з Геа Архонтам, які кожны год сыходзіць з нябёсаў і ладзіць суд у Лі Юэ, і спытаць, ці ведае ён бажаство, якое магло скрасці родзіча Падарожніка. === Том I: Лі Юэ === Падарожнік адпраўляецца ў Лі Юэ на штогадовы рытуал з’яўлення Архонта Моракса, якога таксама называюць Рэкс Ляпіс. [[Абрад|Рытуал]] ладзіць Нін Гуан, кіраўніца арганізацыі Цысінь, якая кантралюе ўсе гандлёвыя пагадненні Лі Юэ і фактычна з’яўляецца мясцовай уладай. Аднак падчас рытуалу Рэкс Ляпіс аказваецца забіты, і Падарожнік з’яўляецца патэнцыйным падазроным. Падчас уцёкаў Падарожнік сустракае Фатуі Прадвесніка Чайлда, які раіць ім знайсці малых божастваў Лі Юэ, Адэптаў, каб ачысціць сваё імя. Каб расследаваць смерць, сам Чайлд працуе з Чжунлі, кансультантам пахавальнага бюро, якое назірае за пахаваннем Рэксу Ляпісу. Праз гэта Чайлд выяўляе месцазнаходжанне цела Архонта, якое было хутка схавана пасля сцэны смерці. Падарожнік сутыкаецца з Чайлдам у Залатым Пакоі. Прадвеснік спрабуе забраць сэрца з цела, але не можа яго знайсці ў целе цмока і вырашае, што Рэкс Ляпіс яшчэ жывы. Каб выклікаць Рэкса Ляпіса, Чайлд заклікае Асіяла, старажытнае бажаство, якое калісьці перамог Рэкс Ляпіс, і загадвае яму знішчыць горад Лі Юэ. Падарожнік, Цысінь і Адэпты аб’яднаюць сілы і перамагаюць яго. Пасля гэтага Падарожнік дазнаецца, што Чжунлі і ёсць Рэкс Ляпіс, які вырашыў спыніць сваю ахову Лі Юэ. Архонт перадае свой гнозіс Сіньёры ў рамках нейкага тайнага пагаднення з Царыцай. Чжунлі тлумачыць, што ён хацеў сысці са сваёй ролі Архонта, і што інсцэніроўка яго смерці была выпрабаваннем: калі б горад, Цысін і адэпты не змаглі спыніць Асіяла, ён бы ўмяшаўся. Чжунлі паведамляе Падарожніку, што наступны пункт прызначэння, Інадзума, зачыніў свае межы па загадзе Архонта Электра, [[сёгун]]а Райдэн. === Том II: Іназума === Падарожнік і Пайман прыбываюць у ізаляцыянісцкую нацыю Іназума і даведаюцца, што яе архонт, [[сёгун]] Райдэн, канфіскавала Вочы Бажаствоў у жыхароў Іназумы. Ледзь выратаваўшыся ад войскаў сёгуна, Падарожнік і Пайман далучаюцца да групы сепаратыстаў на востраве Ватацумі ў Іназуме, перад тым як сустрэць Скарамуша, Шостага Прадвесніка Фатуі. Нягледзячы на тое, што ён збівае Падарожніка і Пайман да страты прытомнасці, Яэ Міка — фамільяр сёгуна — дае яму гнозіс Райдэн у абмен на іх жыццё. З дапамогай Міка Падарожнік змагаецца і перамагае сёгуна і пераконвае яе адмяніць абмежавальную палітыку. Пасля вяртання ў Лі Юэ Падарожнік уз’ядноўваецца з Дэйнслейфам у Разломе. Падарожнік адчувае бачанне блізнюка ў Кхаэнрыя, адчуваючы, што ён разрываецца паміж тым, каб далучыцца да іх і перамагчы Ордэн Бездані. Дэйнслейф кажа Падарожніку, што трэба выбраць паміж Тэйватам або блізнюком, перш чым адправіцца зноў. === Том III: Сумеру === Падарожнік і Пайман адпраўляюцца ў Сумеру ў пошуках Меншага Лорда Кусаналі, Архонта Дэндра, але не могуць з ёй пагаварыць з-за таго, што яна знаходзіцца ў зняволенні ў Акадэміі. Падарожнік у рэшце рэшт сустракае яе чалавечую версію, Нахіду, у сне і выяўляе, што мудрацы Акадэміі ўступілі ў партнёрства з Датторэ, Другім Прадвеснікам Фатуі, каб скінуць Кусаналі і ўсталяваць Скарамуша як штучнага бога. З дапамогай ключавых людзей у Сумеру, Падарожнік зрывае змову мудрацоў. Затым Падарожнік сустракаецца з Кусаналі, якае дае каштоўную інфармацыю пра блізнюка і прапануе наведаць Фокалорс, архонта Фантэйна. Пасля гэтага Падарожнік сутыкаецца з Дайнслейфам, перш чым убачыць бачанне сустрэчы блізнюка з Кханрыянам па імені Хлотар Альберых, заснавальнікам Ордэна Бездані, а таксама з таямнічым «Грэшнікам». На ліпень 2023 года тут канчаецца сюжэт гульні. Наступныя лакацыі і працяг сюжэту будуць даступныя з будучымі абнаўленнямі. == Распрацоўка == {{Video game reviews |Destruct = 7.5/10<ref name="DestructReview">{{cite web |last=Carter |first=Chris |title=Review: Genshin Impact |url=https://www.destructoid.com/stories/review-genshin-impact-605041.phtml |website=[[Destructoid]] |date=4 October 2020 |access-date=6 October 2020 |archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129020218/https://www.destructoid.com/stories/review-genshin-impact-605041.phtml |url-status=live }}</ref> |HCG = 4/5<ref name="HCGReview">{{cite web |last=Helm |first=Jordan |title=Review: Genshin Impact |url=https://hardcoregamer.com/2020/10/06/review-genshin-impact/388937/ |website=Hardcore Gamer |access-date=10 October 2020 |date=6 October 2020 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126154640/https://hardcoregamer.com/2020/10/06/review-genshin-impact/388937/ |url-status=live }}</ref> |IGN=9/10<ref name="ignreview">{{cite web |last=Northup |first=Travis |url=https://www.ign.com/articles/genshin-impact-review |title=Genshin Impact Review |website=IGN |date=14 October 2020 |access-date=14 October 2020 |archive-date=January 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118175259/https://www.ign.com/articles/genshin-impact-review |url-status=live }}</ref> |GI=9,25/10<ref name="GIReview">{{cite magazine |last=Tack |first=Daniel |title=Genshin Impact Review—Into The Great Wide Open |url=https://www.gameinformer.com/review/genshin-impact/genshin-impact-review-into-the-great-wide-open |magazine=[[Game Informer]] |date=2 October 2020 |access-date=6 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193557/https://www.gameinformer.com/review/genshin-impact/genshin-impact-review-into-the-great-wide-open |url-status=live }}</ref> |Fam=35/40 |GSpot=7/10<ref name="GSpotReview">{{cite web |last=Kemps |first=Heidi |title=Genshin Impact Review – Direct Hit |url=https://www.gamespot.com/reviews/genshin-impact-review-direct-hit/1900-6417583/?ftag=CAD-01-10abi2f |website=[[GameSpot]] |date=16 October 2020|access-date=16 October 2020}}</ref> |ИMail.Ru=3/5 |3DN=Выдатна |KNB=7/10}} miHoYo анансавалі распрацоўку новага праекта на рухавіку [[Unity]] у канцы студзеня 2017, праз 3 месяцы пасля выхаду папярэдняй гульні [[Honkai Impact 3rd]]. Кампанія заявіла, што мае намер зрабіць праект значна большага маштабу, чым Honkai Impact.<ref>[https://genshin.mihoyo.com/en/news/detail/570 Genshin Impact-Step into a Vast Magical World for Adventure] (англ.). ''genshin.mihoyo.com''. </ref> Genshin Impact была анансаваная ў чэрвені 2019 года, і яе выхад быў намечаны на 2020 на платформы [[Microsoft Windows|Windows]] і [[iOS]]. Па словах распрацоўшчыкаў, на іх моцна паўплывалі гульні [[Grand Theft Auto V|Grand Theft Auto]] і [[The Legend of Zelda: Breath of the Wild]]. Яны імкнуліся стварыць праект, які б моцна адрозніваўся ад Honka Impact 3rd з пункту гледжання баявой сістэмы, квэстаў, выпадковых падзей і рэжыму даследавання. == Папулярнасць == Старт Genshin Impact стаў самым масавым сярод кітайскіх гульняў. Праз некалькі гадзін пасля запуску колькасць гледачоў трансляцый на [[Twitch]] перавысіла 110 тысяч<ref>[https://www.pcgamer.com/genshin-impact-may-be-biggest-ever-global-launch-of-a-chinese-game/ Bolding, Jonathan (October 3, 2020). «Genshin Impact may be biggest-ever global launch of a Chinese game»]. ''PC Gamer''.</ref> чалавек. Паводле інфармацыі кампаніі Sensor Tower, мабільныя версіі гульні за тыдзень зарабілі каля 60 мільёнаў долараў ЗША. Хутчэй чым за два тыдні гульня прынесла сваім распрацоўшчыкам больш за 100 мільёнаў долараў ЗША і акупілася. Genshin Impact была прызнана гульнёй 2020 года па версіі [[Google Play]] і [[Apple]]<ref>[https://www.siliconera.com/tgs-media-awards-2020-public-poll-won-by-genshin-impact/ Stenbuck, Kite (October 9, 2020). «TGS Media Awards 2020 Public Poll Won By Genshin Impact»]. ''Siliconera''</ref>. Таксама гульня была намінантам у катэгорыях «Найлепшая ролевая гульня» і «Найлепшая мабільная гульня» на [[The Game Awards|The Game Awards 2020]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Відэагульні 2020 года]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 4]] [[Катэгорыя:Гульні для iOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Кітаі]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Кааператыўныя відэагульні]] pwh2q3a2db3p9iw0xs4mj95ogzw7saz 5170426 5170408 2026-07-24T14:36:26Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Кітаі]]; дададзена [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Кітаі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5170426 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|выява=Genshin Impact wordmark.svg}} '''«Genshin Impact»''' (кіт. 原神, [[піньінь]]: ''Yuánshén'', яп. 原神 ''Гэнсін'', літаральны пераклад ''Першапачатковае бажаство'') — [[відэагульня]] ў жанры [[Action-adventure]] з [[Адкрыты свет|адкрытым светам]] і элементамі [[Ролевая гульня|RPG]], распрацаваная кітайскай кампаніяй [[MiHoYo Limited]].<ref>[https://www.gamasutra.com/view/pressreleases/359748/Openworld_ARPG_Title_Genshin_Impact_available_for_its_Latest_Closed_Beta_Tomorrow_March_19.php ''Lai, Sam.'' Open-world ARPG Title Genshin Impact available for its Latest Closed Beta Tomorrow], March 19 (англ.). ''www.gamasutra.com''</ref> Дзеянне гульні адбываецца ў магічным свеце. Галоўны герой або гераіня, у адпаведнасці з выбарам карыстальніка, падарожнічае паміж сусветамі, аднак у выніку канфлікту з безыменным бажаством страчвае брата або сястру і аказваецца зачынены ў Тэйваце. == Гульнявы працэс == ''Genshin Impact'' — гульня з [[Адкрыты свет|адкрытым светам]], у жанры [[Action/RPG|экшан-ролевай гульні]], якая дазваляе гульцу кіраваць адным з чатырох узаемазаменных персанажаў у [[Партыя (ролевая гульня)|партыі]].<ref name="XDA">{{cite web |last=Khullar |first=Kunal |title=10+ Tips & Tricks for beginners to help you master Genshin Impact! |url=https://www.xda-developers.com/genshin-impact-tips-tricks-beginners/ |website=[[XDA Developers]] |access-date=25 January 2021 |date=4 January 2021 |archive-date=February 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202022557/https://www.xda-developers.com/genshin-impact-tips-tricks-beginners/ |url-status=live }}</ref> Пераключэнне паміж персанажамі можа быць зроблена хутка падчас бою, дазваляючы гульцу выкарыстоўваць некалькі розных камбінацый навыкаў і нападаў.<ref name="DestructReview" /> Здольнасці персанажаў могуць паляпшацца рознымі спосабамі, галоўным чынам шляхам непасрэднага павышэння іх узроўню і паляпшэння артэфактаў і зброі, якія персанаж можа экіпіраваць.<ref>{{cite news |last=Park |first=Gene |title=Analysis {{!}} Tips for 'Genshin Impact': How to get strong fast and early (for free) |url=https://www.washingtonpost.com/video-games/tips/genshin-impact-tips-money/ |newspaper=[[The Washington Post]] |date=5 October 2020 |access-date=21 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193542/https://www.washingtonpost.com/video-games/tips/genshin-impact-tips-money/ |url-status=live }}</ref> У дадатак да даследаванняў, гулец можа паспрабаваць розныя выпрабаванні за ўзнагароды. Па ўсім Тэйваце раскіданыя босы і выпрабаванні, якія ўзнагароджваюць вельмі каштоўнымі рэсурсамі, але іх атрыманне патрабуе валюту пад назвай Original Resin, якая з часам павольна аднаўляецца.<ref>{{cite magazine |last=Messner |first=Steven |title=Genshin Impact Resin guide: How it works and how to get more |url=https://www.pcgamer.com/genshin-impact-resin-guide-how-it-works-and-how-to-get-more/ |magazine=[[PC Gamer]] |access-date=18 December 2020 |date=20 November 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193430/https://www.pcgamer.com/genshin-impact-resin-guide-how-it-works-and-how-to-get-more/ |url-status=live }}</ref> Выкананне гэтых выпрабаванняў дае гульцу прагрэс да павышэння яго рангу прыгод, што, у сваю чаргу, адкрывае новыя [[квэст]]ы, выпрабаванні і павышае сусветны ўзровень.<ref>{{cite web |last1=Henley |first1=Stacey |last2=Brown |first2=Joshua |last3=Graeber |first3=Brendan |title=How To Raise Your Adventure Rank Quickly In Genshin Impact - Genshin Impact Wiki Guide |url=https://www.ign.com/wikis/genshin-impact/How_To_Raise_Your_Adventure_Rank_Quickly_In_Genshin_Impact |website=IGN |date=8 October 2020 |access-date=21 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193520/https://www.ign.com/wikis/genshin-impact/How_To_Raise_Your_Adventure_Rank_Quickly_In_Genshin_Impact |url-status=live }}</ref> Сусветны ўзровень — мера моцы ворагаў у свеце, і рэдкасці узнагароды за перамогу над імі.<ref>{{cite news |author=Hilmy Ramadhan Subari |date=7 September 2021 |title=Ini Penjelasan Tiap Adventure Rank Genshin Impact |trans-title=This Is Explanation About Every Genshin Impact Adventure Rank |url=https://duniagames.co.id/discover/article/penjelasan-tiap-adventure-rank-genshin-impact/id |language=id|work=Dunia Games |location= |access-date=}}</ref> Гулец можа кіраваць сваім персанажам і выконваць такія дзеянні, як бег, скалалажанне, плаванне і палёт на планеры, і ўсё гэта абмежавана трываласцю.<ref name="GSpotReview" /><ref name="DestructReview" /> Некаторыя персанажы валодаюць здольнасцямі, якія могуць змяняць навакольнае асяроддзе, напрыклад, замярзанне вады для стварэння ледзянога шляху, які можа дапамагчы гульцу ў перасячэнні мясцовасці.<ref name="DestructReview" /> Па ўсім свеце існуе шмат вузлоў тэлепартацыі, да якіх гульцы могуць [[Тэлепартацыя|тэлепартавацца]] у якасці формы хуткага падарожжа; сярод іх ёсць славутасці, вядомыя як Статуі сямі, якія могуць вылечваць і ажыўляць персанажаў, а таксама забяспечваюць такія перавагі, як павышэнне трываласці гульца.<ref>{{cite web |last=Lee |first=Julia |title=Genshin Impact guide: How to get more stamina |url=https://www.polygon.com/guides/2020/10/13/21514548/genshin-impact-how-to-get-more-stamina |website=[[Polygon (website)|Polygon]] |access-date=31 October 2020 |date=13 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193522/https://www.polygon.com/guides/2020/10/13/21514548/genshin-impact-how-to-get-more-stamina |url-status=live }}</ref> Прадметы, такія як ежа і руда, могуць быць здабыты з адкрытага свету, у той час як ворагі і скрыні са скарбамі выдаюць іншыя віды рэсурсаў, якія можна выкарыстоўваць для павышэння сілы персанажа. Гульцы могуць здабываць ежу, палюючы на жывёл, збіраючы садавіну і гародніну або купляючы іх у гульнявых крамах. Акрамя таго, існуюць спецыяльныя баявыя інстанцыі, якія называюцца «Даменамі», якія ўзнагароджваюць матэрыяламі, якія павялічваюць сілу персанажа і зброі.<ref>{{cite web |last1=Thomas |first1=Jessica |title=Genshin Impact: Every Domain and What Their Rewards Are |url=https://www.thegamer.com/genshin-impact-every-domain-rewards/ |website=TheGamer |access-date=27 May 2022 |date=6 February 2021}}</ref> Стравы, прыгатаваныя з інгрэдыентаў, сабраных у [[Адкрыты свет|адкрытым свеце]], таксама могуць даць жаданыя эфекты, такія як аднаўленне [[Здароўе|здароўя]] або павышэнне розных характарыстык.<ref name="InverseCookingArticle">{{cite web |last=Glennon |first=Jen |title=Everything you need to know about cooking in 'Genshin Impact' |url=https://www.inverse.com/gaming/genshin-impact-cooking-process-ingredients-recipe |website=[[Inverse (website)|Inverse]] |date=2 October 2020 |access-date=31 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193457/https://www.inverse.com/gaming/genshin-impact-cooking-process-ingredients-recipe |url-status=live }}</ref> Гульцы таксама могуць здабываць руду, якую можна ачышчаць, а затым выкарыстоўваць для стварэння зброі або павышэння яе сілы.<ref>{{cite web |last=Puleo |first=Anthony |title=Genshin Impact: Where to Farm White Iron Chunks |url=https://gamerant.com/genshin-impact-white-iron-chunks-farming-guide/ |website=Game Rant |access-date=31 October 2020 |date=7 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193505/https://gamerant.com/genshin-impact-white-iron-chunks-farming-guide/ |url-status=live }}</ref><ref name="InverseMiningArticle">{{cite web |last=Lunning |first=Just |title=7 best places to farm White Iron and Crystal Chunks in 'Genshin Impact' |url=https://www.inverse.com/gaming/genshin-impact-crystal-white-iron-chunk-farm-locations |website=Inverse |date=22 October 2020 |access-date=31 October 2020 |archive-date=October 23, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023212355/https://www.inverse.com/gaming/genshin-impact-crystal-white-iron-chunk-farm-locations |url-status=live }}</ref> [[Шматкарыстальніцкая відэагульня|Шматкарыстальніцкі рэжым]] даступны ў форме кааператыва. Да чатырох гульцоў могуць гуляць разам у [[Адкрыты свет|адкрытым свеце]] і далучыцца да даменаў.<ref name="PCGamerCoop">{{cite magazine |last=Messner |first=Steven |title=Genshin Impact co-op guide: How to adventure with other players |url=https://www.pcgamer.com/genshin-impact-coop-multiplayer/ |magazine=PC Gamer |access-date=31 October 2020 |date=2 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193444/https://www.pcgamer.com/genshin-impact-coop-multiplayer/ |url-status=live }}</ref> Спалучэнне гульцоў можа быць выканана шляхам запыту злучэння з іншым гульцом або з дапамогай аўтаматычнага пошуку.<ref name="PCGamerCoop" /><ref>{{cite magazine |last=Messner |first=Steven |title=Genshin Impact's co-op multiplayer is too limited to be fun |url=https://www.pcgamer.com/genshin-impacts-co-op-multiplayer-is-too-limited-to-be-fun/ |magazine=PC Gamer |access-date=21 October 2020 |date=8 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193508/https://www.pcgamer.com/genshin-impacts-co-op-multiplayer-is-too-limited-to-be-fun/ |url-status=live }}</ref> У гульні ёсць [[кросплатформавы рэжым]], таму гульцы на любой платформе могуць гуляць адзін з адным.<ref>{{cite news |last=Law |first=James |title=Does Genshin Impact have cross-platform play and cross-save? |url=https://www.rockpapershotgun.com/2020/10/16/does-genshin-impact-have-cross-platform-play-and-cross-save/ |website=[[Rock Paper Shotgun]] |access-date=31 October 2020 |date=16 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193510/https://www.rockpapershotgun.com/2020/10/16/does-genshin-impact-have-cross-platform-play-and-cross-save/ |url-status=live }}</ref> Выконваючы пэўныя квэсты або ўдзельнічаючы ў выбраных абмежаваных па часе мерапрыемствах, гулец можа адкрыць дадатковых гульнявых персанажаў.<ref>{{cite web |last=Gilliam |first=Ryan |title=Genshin Impact guide: How to unlock six free characters |url=https://www.polygon.com/guides/2020/10/13/21514839/genshin-impact-free-characters-guide-barbara-kaeya-lisa-amber-xiangling-traveler-how-to-unlock |website=Polygon |access-date=21 October 2020 |date=13 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193511/https://www.polygon.com/guides/2020/10/13/21514839/genshin-impact-free-characters-guide-barbara-kaeya-lisa-amber-xiangling-traveler-how-to-unlock |url-status=live }}</ref> Большасць персанажаў, аднак, гульцы атрымліваюць праз {{нп3|банеры персанажаў||en|Gacha game#Banners}} гульнявой сістэмы {{нп3|гача||en|Gacha game}} пад назвай «Жаданні».<ref>{{Cite magazine|last=Fenlon|first=Wes|date=September 28, 2020|title=Genshin Impact, an ambitious Chinese RPG inspired by Breath of the Wild, is out today|url=https://www.pcgamer.com/genshin-impact-an-ambitious-chinese-rpg-inspired-by-breath-of-the-wild-is-out-today/|url-status=live|access-date=2020-09-29|magazine=PC Gamer|archive-date=December 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193422/https://www.pcgamer.com/genshin-impact-an-ambitious-chinese-rpg-inspired-by-breath-of-the-wild-is-out-today/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Romano|first=Sal|date=2020-07-22|title=Genshin Impact due out by October for PC, iOS, and Android; second closed beta test for PS4 begins July 30|url=https://www.gematsu.com/2020/07/genshin-impact-due-out-by-october-for-pc-ios-and-android-second-closed-beta-test-for-ps4-begins-july-30|access-date=2020-09-29|website=Gematsu|archive-date=September 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928084040/https://www.gematsu.com/2020/07/genshin-impact-due-out-by-october-for-pc-ios-and-android-second-closed-beta-test-for-ps4-begins-july-30|url-status=live}}</ref><ref name="Park130">{{cite news |last=Park |first=Gene |title=Analysis {{!}} I spent $130 in 'Genshin Impact.' If you might do this, maybe don't play it |url=https://www.washingtonpost.com/video-games/2020/10/06/genshin-impact-gambling/ |newspaper=The Washington Post |date=6 October 2020 |access-date=3 December 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193633/https://www.washingtonpost.com/video-games/2020/10/06/genshin-impact-gambling/ |url-status=live }}</ref> Для {{нп3|выцягвання||en|Gacha game#Rolling/pullling}} на банерах гульні патрабуецца некалькі прэміумных гульнёвых валют, якія можна атрымаць праз пакупкі ў дадатку або ў якасці гульнявых узнагарод.<ref>{{cite news |last=Law |first=James |title=Genshin Impact – all currencies explained |url=https://www.rockpapershotgun.com/2020/10/19/genshin-impact-all-currencies-explained/ |website=Rock Paper Shotgun |access-date=21 October 2020 |date=19 October 2020 |archive-date=October 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021045016/https://www.rockpapershotgun.com/2020/10/19/genshin-impact-all-currencies-explained/ |url-status=live }}</ref> {{нп3|Сістэма шкадавання||en|Gacha game#Pity}} гарантуе, што гулец атрымае рэдкія прадметы пасля зададзенай колькасці выцягванняў.<ref>{{Cite web|last=Parks|first=William|date=2020-10-19|title=Genshin Impact: How the Pity System Works|url=https://gamerant.com/genshin-impact-pity-system-per-banner-specific-carry-over/|website=Game Rant|access-date=2021-01-29|archive-date=March 17, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210317092402/https://gamerant.com/genshin-impact-pity-system-per-banner-specific-carry-over/|url-status=live}}</ref> === Элементальны бой === Персанажы кантралююць адзін з сямі натуральных [[Элемент (стыхія)|элементаў]]: Анема ([[паветра]]), Геа ([[глеба]]), Піра ([[агонь]]), Гідра ([[вада]]), Крыя ([[лёд]]), Электра ([[электрычнасць]]) і Дэндра ([[Расліна|расліны]]).<ref name="AndroidElemental">{{cite web |last=Spear |first=Rebecca |date=8 October 2020 |title=Genshin Impact Element guide: All Elements, Elemental Reactions, and Status Effects |url=https://www.androidcentral.com/genshin-impact-element-guide-all-elements-and-status-effects |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193545/https://www.androidcentral.com/genshin-impact-element-guide-all-elements-and-status-effects |archive-date=December 25, 2020 |access-date=31 October 2020 |website=Android Central}}</ref> Калі гэтыя элементы рэагуюць адзін з адным, яны вырабляюць розныя эфекты. Напрыклад, калі Гідра атака трапляе ў мішэнь, праціўнік атрымае «Мокры» эфект статусу, а калі ён атакуе з наступнай Крыя-атакай, гэтыя два эфекты стану аб’ядноўваюцца ў замарожванне праціўніка, часова не дазваляючы ім выконваць якія-небудзь дзеянні.<ref name="AndroidElemental" /> Кожны персанаж таксама мае дзве унікальныя баявыя здольнасці: «Стыхійны навык» і «Стыхійны выбух». Стыхійны навык — гэта атака з усталяваным [[Гласарый тэрмінаў відэагульняў|кулдаунам]], які можна выкарыстоўваць у любы час, у той час як Стыхійны выбух — [[Гласарый тэрмінаў відэагульняў|ультыматыўная атака]], якая патрабуе энергіі.<ref>{{cite web |last=Carpenter |first=Mark |date=8 October 2020 |title=Genshin Impact: What is Elemental Mastery, Elemental Skill and Elemental Burst? |url=https://progameguides.com/genshin-impact/genshin-impact-what-is-elemental-mastery/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193545/https://progameguides.com/genshin-impact/genshin-impact-what-is-elemental-mastery/ |archive-date=December 25, 2020 |access-date=21 October 2020 |website=Pro Game Guides}}</ref> Яна патрабуе ад гульца назапашвання дастатковай колькасці элементальнай энергіі, каб яе выкарыстоўваць.<ref>{{Cite web |date=21 June 2019 |title=《原神》测试版试玩：国产手游离3A最近的一次 |trans-title=''Genshin Impact'' beta test play: the closest domestic mobile games to 3A |url=https://shouyou.gamersky.com/review/201906/1196056_2.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622125424/http://shouyou.gamersky.com/review/201906/1196056_2.shtml |archive-date=June 22, 2019 |access-date=2019-10-22 |website=shouyou.gamersky.com |page=2 |language=zh}}</ref><ref name="AndroidElemental" /> Маніпуляванне элементамі, з дапамогай навыкаў і камандай з чатырох персанажаў для стварэння розных рэакцый, з’яўляецца асноўнай асаблівасцю гульнявога працэсу.<ref name="ignreview">{{cite web |last=Northup |first=Travis |url=https://www.ign.com/articles/genshin-impact-review |title=Genshin Impact Review |website=IGN |date=14 October 2020 |access-date=14 October 2020 |archive-date=January 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118175259/https://www.ign.com/articles/genshin-impact-review |url-status=live }}</ref> Пэўныя элементальныя здольнасці таксама патрабуюцца для разгадвання галаваломак у адкрытым свеце.<ref name="DestructReview" /> == Сюжэт == У пачатку гульні паказваецца [[кат-сцэна]], у якой ідзе бітва двух галоўных герояў (брат Ітэр і сястра Люмін) з нейкім бажаством. Пасля відэа гулец можа выбраць Падарожніка, ад асобы якога будзе праходзіць гульню. Падзеі пачынаюцца праз два месяцы пасля абуджэння галоўнага героя, калі ён альбо яна сустракаюцца з Пайман, якая становіцца кампаньёнам у падарожжы. Мэта падарожжа — знайсці страчанага родзіча. У Тэйваце ёсць сем розных краін: Мандшдадт, Лі Юэ, Інадзума, Сумеру, Фантэйн, Натлан і Снежная. Кожная краіна знаходзіцца ва ўладзе бажаства-архонта, якому адпавядае адзін з прыродных элементаў Тэйвата: Піра (агонь), Гідра (вада), Геа (зямля), Анэма (паветра), Крыа ([[лёд]]), Электра (электрычнасць) і Дэндра (раслінны свет). Акрамя краін, у Тэйваце ёсць дзіўны лятаючы горад Селестыя, дзе жывуць божаствы і героі. Выбраным людзям Тэйвата жыхары Селестыі даруюць Вока Бажаства — камень, с дапамогай якога можна кантраляваць адпаведныя элементы. === Пралог: Мандшдат === Першы горад, у які трапляе герой. Горад волі і песень, які знаходзіцца пад абаронай бажаства свабоды, Анэма Архонта Барбатаса. Мандштадт падобны на горад сярэднявечнай [[Каралеўства Галандыя|Галандыі]]. Мандштат з’явіўся пасля звяржэння арыстакратычных дэспатаў. Шмат гадоў таму Венэса, рабыня ў зняволенні, атрымала блаславенне Архонта і падняла паўстанне супраць арыстакратаў. Затым для падтрымання парадку ў горадзе і абароны свабоды жыхароў яна стварыла ордэн Орда Фавоніўс, вышэйшае кіраўніцтва якога на чале з магістрам таксама займаецца дзяржаўнымі справамі. Пайман і Падарожнік прыбываюць у Мандштат і сутыкаюцца з цмокам па імі Жах Буры, які атакуе горад. З дапамогай меснага музыкі Вэнці, падарожнік адбіваецца ад Жаху Буры і знаёміцца з Джын, якая выконвае абавязкі магістра рыцараў Фавонія. Падарожнік дапамагае рыцарам навесці парадак у рэгіёне, а затым зноў сустракае Вэнці, які расказвае, што Жах буры раней быў мірным бажаствам, і яго сапраўднае імя — Двалін. Вэнці просіць прынесці святую ліру, каб можна было супакоіць Дваліна з яе дапамогай. Пасля атрымання ліры Вэнці спрабуе супакоіць цмока, але разумее, што тым маніпулюе Ордэн Бездані. Раскрываецца, што на самой справе Вэнці гэта Барбатос, Анэма Архонт. Вандроўнік з Джын і Вэнці праследуе Дваліна ў яго валоданні і вызваляе яго ад уплыву Ордэна Бездані. Вярнуўшыся ў Мондштат, Вэнці трапляе ў засаду Фатуі і Прадвесніцы Ла Сіньёры, якая крадзе яго гнозіс. Высвятляецца, што Архонт Снежнай, Царыца, крадзе гнозісы Архонтаў дзеля невядомай мэты. Вэнці раіць Вандроўніку ісці сустрэцца з Геа Архонтам, які кожны год сыходзіць з нябёсаў і ладзіць суд у Лі Юэ, і спытаць, ці ведае ён бажаство, якое магло скрасці родзіча Падарожніка. === Том I: Лі Юэ === Падарожнік адпраўляецца ў Лі Юэ на штогадовы рытуал з’яўлення Архонта Моракса, якога таксама называюць Рэкс Ляпіс. [[Абрад|Рытуал]] ладзіць Нін Гуан, кіраўніца арганізацыі Цысінь, якая кантралюе ўсе гандлёвыя пагадненні Лі Юэ і фактычна з’яўляецца мясцовай уладай. Аднак падчас рытуалу Рэкс Ляпіс аказваецца забіты, і Падарожнік з’яўляецца патэнцыйным падазроным. Падчас уцёкаў Падарожнік сустракае Фатуі Прадвесніка Чайлда, які раіць ім знайсці малых божастваў Лі Юэ, Адэптаў, каб ачысціць сваё імя. Каб расследаваць смерць, сам Чайлд працуе з Чжунлі, кансультантам пахавальнага бюро, якое назірае за пахаваннем Рэксу Ляпісу. Праз гэта Чайлд выяўляе месцазнаходжанне цела Архонта, якое было хутка схавана пасля сцэны смерці. Падарожнік сутыкаецца з Чайлдам у Залатым Пакоі. Прадвеснік спрабуе забраць сэрца з цела, але не можа яго знайсці ў целе цмока і вырашае, што Рэкс Ляпіс яшчэ жывы. Каб выклікаць Рэкса Ляпіса, Чайлд заклікае Асіяла, старажытнае бажаство, якое калісьці перамог Рэкс Ляпіс, і загадвае яму знішчыць горад Лі Юэ. Падарожнік, Цысінь і Адэпты аб’яднаюць сілы і перамагаюць яго. Пасля гэтага Падарожнік дазнаецца, што Чжунлі і ёсць Рэкс Ляпіс, які вырашыў спыніць сваю ахову Лі Юэ. Архонт перадае свой гнозіс Сіньёры ў рамках нейкага тайнага пагаднення з Царыцай. Чжунлі тлумачыць, што ён хацеў сысці са сваёй ролі Архонта, і што інсцэніроўка яго смерці была выпрабаваннем: калі б горад, Цысін і адэпты не змаглі спыніць Асіяла, ён бы ўмяшаўся. Чжунлі паведамляе Падарожніку, што наступны пункт прызначэння, Інадзума, зачыніў свае межы па загадзе Архонта Электра, [[сёгун]]а Райдэн. === Том II: Іназума === Падарожнік і Пайман прыбываюць у ізаляцыянісцкую нацыю Іназума і даведаюцца, што яе архонт, [[сёгун]] Райдэн, канфіскавала Вочы Бажаствоў у жыхароў Іназумы. Ледзь выратаваўшыся ад войскаў сёгуна, Падарожнік і Пайман далучаюцца да групы сепаратыстаў на востраве Ватацумі ў Іназуме, перад тым як сустрэць Скарамуша, Шостага Прадвесніка Фатуі. Нягледзячы на тое, што ён збівае Падарожніка і Пайман да страты прытомнасці, Яэ Міка — фамільяр сёгуна — дае яму гнозіс Райдэн у абмен на іх жыццё. З дапамогай Міка Падарожнік змагаецца і перамагае сёгуна і пераконвае яе адмяніць абмежавальную палітыку. Пасля вяртання ў Лі Юэ Падарожнік уз’ядноўваецца з Дэйнслейфам у Разломе. Падарожнік адчувае бачанне блізнюка ў Кхаэнрыя, адчуваючы, што ён разрываецца паміж тым, каб далучыцца да іх і перамагчы Ордэн Бездані. Дэйнслейф кажа Падарожніку, што трэба выбраць паміж Тэйватам або блізнюком, перш чым адправіцца зноў. === Том III: Сумеру === Падарожнік і Пайман адпраўляюцца ў Сумеру ў пошуках Меншага Лорда Кусаналі, Архонта Дэндра, але не могуць з ёй пагаварыць з-за таго, што яна знаходзіцца ў зняволенні ў Акадэміі. Падарожнік у рэшце рэшт сустракае яе чалавечую версію, Нахіду, у сне і выяўляе, што мудрацы Акадэміі ўступілі ў партнёрства з Датторэ, Другім Прадвеснікам Фатуі, каб скінуць Кусаналі і ўсталяваць Скарамуша як штучнага бога. З дапамогай ключавых людзей у Сумеру, Падарожнік зрывае змову мудрацоў. Затым Падарожнік сустракаецца з Кусаналі, якае дае каштоўную інфармацыю пра блізнюка і прапануе наведаць Фокалорс, архонта Фантэйна. Пасля гэтага Падарожнік сутыкаецца з Дайнслейфам, перш чым убачыць бачанне сустрэчы блізнюка з Кханрыянам па імені Хлотар Альберых, заснавальнікам Ордэна Бездані, а таксама з таямнічым «Грэшнікам». На ліпень 2023 года тут канчаецца сюжэт гульні. Наступныя лакацыі і працяг сюжэту будуць даступныя з будучымі абнаўленнямі. == Распрацоўка == {{Video game reviews |Destruct = 7.5/10<ref name="DestructReview">{{cite web |last=Carter |first=Chris |title=Review: Genshin Impact |url=https://www.destructoid.com/stories/review-genshin-impact-605041.phtml |website=[[Destructoid]] |date=4 October 2020 |access-date=6 October 2020 |archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129020218/https://www.destructoid.com/stories/review-genshin-impact-605041.phtml |url-status=live }}</ref> |HCG = 4/5<ref name="HCGReview">{{cite web |last=Helm |first=Jordan |title=Review: Genshin Impact |url=https://hardcoregamer.com/2020/10/06/review-genshin-impact/388937/ |website=Hardcore Gamer |access-date=10 October 2020 |date=6 October 2020 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126154640/https://hardcoregamer.com/2020/10/06/review-genshin-impact/388937/ |url-status=live }}</ref> |IGN=9/10<ref name="ignreview">{{cite web |last=Northup |first=Travis |url=https://www.ign.com/articles/genshin-impact-review |title=Genshin Impact Review |website=IGN |date=14 October 2020 |access-date=14 October 2020 |archive-date=January 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118175259/https://www.ign.com/articles/genshin-impact-review |url-status=live }}</ref> |GI=9,25/10<ref name="GIReview">{{cite magazine |last=Tack |first=Daniel |title=Genshin Impact Review—Into The Great Wide Open |url=https://www.gameinformer.com/review/genshin-impact/genshin-impact-review-into-the-great-wide-open |magazine=[[Game Informer]] |date=2 October 2020 |access-date=6 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193557/https://www.gameinformer.com/review/genshin-impact/genshin-impact-review-into-the-great-wide-open |url-status=live }}</ref> |Fam=35/40 |GSpot=7/10<ref name="GSpotReview">{{cite web |last=Kemps |first=Heidi |title=Genshin Impact Review – Direct Hit |url=https://www.gamespot.com/reviews/genshin-impact-review-direct-hit/1900-6417583/?ftag=CAD-01-10abi2f |website=[[GameSpot]] |date=16 October 2020|access-date=16 October 2020}}</ref> |ИMail.Ru=3/5 |3DN=Выдатна |KNB=7/10}} miHoYo анансавалі распрацоўку новага праекта на рухавіку [[Unity]] у канцы студзеня 2017, праз 3 месяцы пасля выхаду папярэдняй гульні [[Honkai Impact 3rd]]. Кампанія заявіла, што мае намер зрабіць праект значна большага маштабу, чым Honkai Impact.<ref>[https://genshin.mihoyo.com/en/news/detail/570 Genshin Impact-Step into a Vast Magical World for Adventure] (англ.). ''genshin.mihoyo.com''. </ref> Genshin Impact была анансаваная ў чэрвені 2019 года, і яе выхад быў намечаны на 2020 на платформы [[Microsoft Windows|Windows]] і [[iOS]]. Па словах распрацоўшчыкаў, на іх моцна паўплывалі гульні [[Grand Theft Auto V|Grand Theft Auto]] і [[The Legend of Zelda: Breath of the Wild]]. Яны імкнуліся стварыць праект, які б моцна адрозніваўся ад Honka Impact 3rd з пункту гледжання баявой сістэмы, квэстаў, выпадковых падзей і рэжыму даследавання. == Папулярнасць == Старт Genshin Impact стаў самым масавым сярод кітайскіх гульняў. Праз некалькі гадзін пасля запуску колькасць гледачоў трансляцый на [[Twitch]] перавысіла 110 тысяч<ref>[https://www.pcgamer.com/genshin-impact-may-be-biggest-ever-global-launch-of-a-chinese-game/ Bolding, Jonathan (October 3, 2020). «Genshin Impact may be biggest-ever global launch of a Chinese game»]. ''PC Gamer''.</ref> чалавек. Паводле інфармацыі кампаніі Sensor Tower, мабільныя версіі гульні за тыдзень зарабілі каля 60 мільёнаў долараў ЗША. Хутчэй чым за два тыдні гульня прынесла сваім распрацоўшчыкам больш за 100 мільёнаў долараў ЗША і акупілася. Genshin Impact была прызнана гульнёй 2020 года па версіі [[Google Play]] і [[Apple]]<ref>[https://www.siliconera.com/tgs-media-awards-2020-public-poll-won-by-genshin-impact/ Stenbuck, Kite (October 9, 2020). «TGS Media Awards 2020 Public Poll Won By Genshin Impact»]. ''Siliconera''</ref>. Таксама гульня была намінантам у катэгорыях «Найлепшая ролевая гульня» і «Найлепшая мабільная гульня» на [[The Game Awards|The Game Awards 2020]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Відэагульні 2020 года]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 4]] [[Катэгорыя:Гульні для iOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Кітаі]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Кааператыўныя відэагульні]] 4w83eo9jpi1b1dpdipjccm7gdj1mgc7 Тувэ Александэрсан 0 672418 5170683 5146448 2026-07-25T05:01:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170683 wikitext text/x-wiki {{спартсмен}} '''Тувэ Малін Фрыда Александэрсан''' ({{lang-sv|Tove Malin Frida Alexandersson}}; {{ВД-Прэамбула}})  — [[Швецыя|шведская]] [[Спартыўнае арыентаванне|арыентыроўшчыца]] і [[Скайранінг|скайранер]]. Васьміразовая чэмпіёнка свету ў арыентаванні на лыжах і сяміразовая ў арыентаванні бегам, чатырохразовая чэмпіёнка Еўропы па арыентаванні бегам, шматразовая прызёрка чэмпіянатаў свету і Еўропы па спартыўным арыентаванні на лыжах і па спартыўным арыентаванні бегам. Знаходзіцца на вершыні спартыўных дасягненняў як бегавога<ref name="worldofo">{{cite web|url=http://runners.worldofo.com/tovealexandersson.html|title=Profile:Tove Alexandersson|lang=en|access-date=23.01.2009|publisher=''runners.worldofo.com''}}</ref>, так і лыжнага арыентавання<ref name="Туве Александерссон на Чемпионатах Мира, Европы и других крупных международных соревнованиях">{{Cite web |url=http://ranking.orienteering.org/PersonView?person=65&ohow=F |title=Athlete details — IOF World Ranking |access-date=11 сакавіка 2021 |archive-date=12 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150212153039/http://ranking.orienteering.org/PersonView?person=65&ohow=F |url-status=dead }}</ref>. Тувэ Александэрсан стала пераможцай на сярэдняй дыстанцыі Чэмпіяната свету сярод юніёраў па спартыўным арыентаванні ў 2009 годзе ва 16-гадовым узросце, калі мела старэйшых канкурэнтаў<ref>{{cite web |url=http://oldsite.orienteering.org/index.php/iof2006/Results/Foot-Orienteering/Junior-World-Orienteering-Championships/JWOC-2009-ITA |title=JWOC 2009 ITA. Trentino, Italy, 5-12 July 2009 |publisher=International Orienteering Federation |access-date=14 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323034616/http://oldsite.orienteering.org/index.php/iof2006/Results/Foot-Orienteering/Junior-World-Orienteering-Championships/JWOC-2009-ITA |archive-date=23 March 2012 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://oldsite.orienteering.org/index.php/iof2006/Results/Foot-Orienteering/Junior-World-Orienteering-Championships/JWOC-2010-DEN |title=JWOC 2010 DEN. Aalborg, Denmark, 4-10 July 2010 |publisher=International Orienteering Federation |access-date=14 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323034629/http://oldsite.orienteering.org/index.php/iof2006/Results/Foot-Orienteering/Junior-World-Orienteering-Championships/JWOC-2010-DEN |archive-date=23 March 2012 }}</ref>. Яна таксама заваявала тытул чэмпіёнкі на сярэдняй дыстанцыі ў 2010 і 2012 гадах. Таксама выйграла два залатых медаля ў спрынце і ў эстафеце, два сярэбных і адзін бронзавы на доўгай дыстанцыі. Заваявала залаты медаль у спрынтарскай дыстанцыі на Чэмпіянаце свету па спартыўным арыентаванні на лыжах у Швецыі ў 2011 годзе. У 2015 годзе чарговы раз выйграла чэмпіянат свету<ref>{{cite web |url=http://www.svt.se/sport/tove-alexanderssons-revansch |title=Tove Alexanderssons revansch – guld |publisher=SVT Sport |lang=sv |author=Peter Jonsson |date=11 February 2015 |access-date=12 February 2015}}</ref>. Т. Александэрсан на чэмпіянаце свету ў Краснаярску ([[Расія]]) у 2017 годзе выйграла тры залатых медаля. У 2016 годзе выйграла дзве індывідуальныя дысцыпліны на Чэмпіянаце свету па спартыўным арыентаванні бегам. У 2017 годзе працягвала дамінаваць на Чэмпіянаце свету па спартыўным арыентаванні ў [[Эстонія|Эстоніі]], дзе выйграла ўсе лясные дыстанцыі (сярэдняя, доўгая і эстафета). У 2018 годзе на святовых спаборніцтвах выйграла сярэбныя медалі ў спрынце<ref>{{Cite web|url=https://www.woc2018.lv/resultsWOC/4.08/results/Final/Results%20-%20Women.pdf|title=World Orienteering Championships 2018 Sprint Final Results|access-date=11 сакавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804194639/https://woc2018.lv/resultsWOC/4.08/results/Final/Results%20-%20Women.pdf|archive-date=4 жніўня 2018|url-status=dead}}</ref> і эстафеце, залатыя — у змешанай эстафеце<ref>{{Cite web|url=https://www.woc2018.lv/resultsWOC/5.08/results/Results.pdf|title=World Orienteering Championships 2018 Sprint Relay Results|access-date=11 сакавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805171723/https://woc2018.lv/resultsWOC/5.08/results/Results.pdf|archive-date=5 жніўня 2018|url-status=dead}}</ref> і доўгай дыстанцыі. Выігрывала Кубак свету па спартыўным арыентаванні чатыры гады запар (2014—2017)<ref>{{cite web|url=http://www.svenskorientering.se/Grenar/Orientering/Nyheter/tovesfjarderakasegerivarldscupen|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101105732/http://www.svenskorientering.se/Grenar/Orientering/Nyheter/tovesfjarderakasegerivarldscupen|date=30 September 2017|publisher=Svensk orientering|author=Mårten Lång|title=Toves fjärde raka seger i världscupen |lang=sv |archive-date=2018-01-01 |access-date=2018-01-01|url-status=live}}</ref>. Тувэ выйграла індывідуальныя лясныя дысцыпліны Чэмпіяната Еўропы па спартыўным арыентаванні ў 2016 годзе<ref>[http://runners.worldofo.com/tovealexandersson.html]</ref>. У 2018 годзе заваявала залатыя медалі ў спрынце і на доўгай дыстанцыі, таксама стала сярэбным прызёрам на сярэдняй дыстанцыі<ref>{{Cite web|url=http://www.eoc2018.ch/eoc2018/news/2018/Official-Results.html|title=EOC 2018 Official results|access-date=2018-08-06}}</ref>. В 2017 годзе выйграла 29-кіламетровую гонку Limone Extreme па скайрынгу<ref>{{cite web |url=https://iancorless.org/2017/10/14/limone-extreme-2017-summary-and-images-migu-run-skyrunner-world-series/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101111033/https://iancorless.org/2017/10/14/limone-extreme-2017-summary-and-images-migu-run-skyrunner-world-series/|date=24 October 2017 |publisher=Ian Corless|title=Limone Extreme 2017 Summary and Images – Migu Run Skyrunner World Series|archive-date=2018-01-01|access-date=2018-01-01|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://tovealexandersson.se/ Асабісты веб-сайт] {{ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Александэрсан Тувэ}} [[Катэгорыя:Спартсмены Швецыі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Швецыі]] 9lt21hrkikj10hlse56r6n4cp70y7wr Беларуская рада культуры 0 684141 5170764 5137538 2026-07-25T10:31:11Z 5170764 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя}} '''Беларуская рада культуры''' — [[Некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйная]] [[Грамадская арганізацыя|дабрачынная арганізацыя]], якая займаецца праблемамі беларускай культуры. Арганізацыя зарэгістраваная на тэрыторыі [[ЕС]] (у Эстоніі пад назваю MTÜ Valgevene Kultuuri Assotsiatsioon), з мая 2023 года мае праваабарончы статус. == Гісторыя == Заснавана 1 кастрычніка 2020 года ў адказ на рэпрэсіі беларускіх улад супраць дзеячаў культуры ў [[Беларусь|Беларусі]] пасля фальсіфікацыі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і пачатку [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў]]. Спачатку арганізацыя называлася «Беларускі фонд культурнай салідарнасці». У лютым 2021 года ў сувязі з пашырэннем дзейнасці, акрамя дапамогі арганізацыя пачала займацца працэсамі падрыхтоўкі рэформ, фонд змяніў назву на Беларуская рада культуры<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/203823-fond-kulturnaj-salidarnasci-stane-belaruskaj-radaj-kultury|title=Фонд культурнай салідарнасці стане Беларускай радай культуры|website=[[Reform.news]]|date=2021-02-22}}</ref>. 7 чэрвеня 2022 года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі]] прызнала Беларускую раду культуры «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31887802.html|title = Беларускую раду культуры прызналі «экстрэмісцкім фармаваньнем» |author = |authorlink = |date = 7-6-2022|work = [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. Рашэннем Партызанскага суда Мінску ўсе старонкі і суполкі ў сетках, матэрыялы і ініцыятывы Беларускай рады культуры прызнаны «[[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|экстрэмісцкімі матэрыяламі]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/2975346,%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%83-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96-%C2%AB%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%86%D0%BA%D1%96%D0%BC-%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%BC%C2%BB|title=Беларускую раду культуры прызналі «экстрэмісцкім фармаваннем» - Беларуская Служба|website=[[Беларуская служба Польскага радыё]]|access-date=2025-09-24}}</ref>. «Экстрэмісцкім» таксама прызнаны канал арганізацыі, прысвечаны кампаніі салідарнасці #BelarusWithUkraine. Арганізацыя зарэгістраваная на тэрыторыі [[ЕС]], з мая 2023 года мае праваабарончы статус. Пачынаючы з 2024 года, некалькі людзей асудзілі за ахвяраванні Беларускай радзе культуры<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/354099|title=50-гадовага жыхара Мінскага раёна прысудзілі да пяці гадоў калоніі за данаты праваабарончым ініцыятывам і палітвязням|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-10-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/354130|title=Вось за што бізнэсоўцу Сяргею Юнчыцу прысудзілі пяць гадоў калоніі і 20 тысяч рублёў штрафу|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-10-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/120757|title=Мінчука асудзілі на 5 гадоў "хатняй хіміі" за данаты фондам салідарнасці|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2024-04-19}}</ref>, у тым ліку за зробленыя да прызнання яе экстрэмісцкім фарміраваннем<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/115020|title=Зорку "Што? Дзе? Калі?" Фёдара Шведава асудзілі да 3,5 гадоў "хіміі"|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2026-07-22}}</ref>. У 2026 годзе Беларускую раду культуры другі раз абвясцілі экстрэмісцкім фарміраваннем<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/393624|title=Раду культуры і культурніцкія праекты «Магістрат» і «Васьміног» прызналі «экстрэмісцкім фармаваннем»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-04-24}}</ref>. == Дзейнасць == За першыя 10 месяцаў дзейнасці арганізацыя дапамагла больш за 600 дзеячам культуры<ref>{{Cite web|lang=be-x-old|url=https://www.svaboda.org/a/31359788.html|title=Беларуская рада культуры падвяла вынікі працы: дапамаглі звыш 600 творцам|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2021-07-15|access-date=2025-10-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/2772574,%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B-%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D1%83-%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%88-600-%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC|title=Беларуская рада культуры аказала падтрымку звыш 600 артыстам - Беларуская Служба|website=[[Беларуская служба Польскага радыё]]|access-date=2025-10-04}}</ref>. На момант 1 кастрычніка 2025 года было падтрымана і рэалізавана больш за 230 праектаў, а таксама аказана дапамога больш за 1600 дзеячам культуры<ref name=":0" />. Пры падтрымцы Беларускай рады культуры рэалізавана некалькі праектаў, у прыватнасці ''ArtPower Belarus'', ''Беларускія Магістраты'', ''Васьміног, «Культурны код»''<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://reform.news/nadalej-planuem-ne-zba-ljac-tjemp-belaruskaj-radze-kultury-sjonnja-spo-nilasja-pjac-gado|title=«Надалей плануем не збаўляць тэмп»: Беларускай Радзе культуры сёння споўнілася пяць гадоў|last=|website=[[Reform.news]]|date=2025-10-01|access-date=2025-10-05}}</ref>. == Кіраўніцтва == У склад Рады ўваходзяць 9 дзеячаў культуры. * [[Сяргей Будкін]] — кіраўнік. * Надзея Гарэцкая — намесніца кіраўніка. * Эліна Калнібалоцкая — дырэктарка па развіцці. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * {{Cite web|lang=be-x-old|url=https://www.svaboda.org/a/32102762.html|title=Цімафей Акудовіч: «Усю Беларусь як сыстэму трэба будаваць амаль што з нуля»|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2022-10-29|access-date=2025-10-04}} * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/nadalej-planuem-ne-zba-ljac-tjemp-belaruskaj-radze-kultury-sjonnja-spo-nilasja-pjac-gado|title=«Надалей плануем не збаўляць тэмп»: Беларускай Радзе культуры сёння споўнілася пяць гадоў|last=reform.news|website=[[Reform.news]]|date=2025-10-01|access-date=2025-10-04}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] pk4fmqv6dtuxhectxm4yu0y1eu8n493 5170766 5170764 2026-07-25T10:33:53Z 5170766 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя}} '''Беларуская рада культуры''' — [[Некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйная]] [[Грамадская арганізацыя|дабрачынная арганізацыя]], якая займаецца праблемамі беларускай культуры. Арганізацыя зарэгістраваная на тэрыторыі [[ЕС]] (у Эстоніі пад назваю MTÜ Valgevene Kultuuri Assotsiatsioon), з мая 2023 года мае праваабарончы статус. == Гісторыя == Заснавана 1 кастрычніка 2020 года ў адказ на рэпрэсіі беларускіх улад супраць дзеячаў культуры ў [[Беларусь|Беларусі]] пасля фальсіфікацыі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і пачатку [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў]]. Спачатку арганізацыя называлася «Беларускі фонд культурнай салідарнасці». У лютым 2021 года ў сувязі з пашырэннем дзейнасці, акрамя дапамогі арганізацыя пачала займацца працэсамі падрыхтоўкі рэформ, фонд змяніў назву на Беларуская рада культуры<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/203823-fond-kulturnaj-salidarnasci-stane-belaruskaj-radaj-kultury|title=Фонд культурнай салідарнасці стане Беларускай радай культуры|website=[[Reform.news]]|date=2021-02-22}}</ref>. 7 чэрвеня 2022 года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі]] прызнала Беларускую раду культуры «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31887802.html|title = Беларускую раду культуры прызналі «экстрэмісцкім фармаваньнем» |author = |authorlink = |date = 7-6-2022|work = [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. Рашэннем Партызанскага суда Мінску ўсе старонкі і суполкі ў сетках, матэрыялы і ініцыятывы Беларускай рады культуры прызнаны «[[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|экстрэмісцкімі матэрыяламі]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/2975346,%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%83-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96-%C2%AB%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%86%D0%BA%D1%96%D0%BC-%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%BC%C2%BB|title=Беларускую раду культуры прызналі «экстрэмісцкім фармаваннем» - Беларуская Служба|website=[[Беларуская служба Польскага радыё]]|access-date=2025-09-24}}</ref>. «Экстрэмісцкім» таксама прызнаны канал арганізацыі, прысвечаны кампаніі салідарнасці #BelarusWithUkraine. Арганізацыя зарэгістраваная на тэрыторыі [[ЕС]], з мая 2023 года мае праваабарончы статус. Пачынаючы з 2024 года, некалькі людзей асудзілі за ахвяраванні Беларускай радзе культуры<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/354099|title=50-гадовага жыхара Мінскага раёна прысудзілі да пяці гадоў калоніі за данаты праваабарончым ініцыятывам і палітвязням|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-10-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/354130|title=Вось за што бізнэсоўцу Сяргею Юнчыцу прысудзілі пяць гадоў калоніі і 20 тысяч рублёў штрафу|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-10-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/120757|title=Мінчука асудзілі на 5 гадоў "хатняй хіміі" за данаты фондам салідарнасці|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2024-04-19}}</ref>, у тым ліку за зробленыя да прызнання яе экстрэмісцкім фарміраваннем<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/115020|title=Зорку "Што? Дзе? Калі?" Фёдара Шведава асудзілі да 3,5 гадоў "хіміі"|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2026-07-22}}</ref>. У 2026 годзе Беларускую раду культуры другі раз абвясцілі экстрэмісцкім фарміраваннем<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/393624|title=Раду культуры і культурніцкія праекты «Магістрат» і «Васьміног» прызналі «экстрэмісцкім фармаваннем»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-04-24}}</ref>. == Дзейнасць == За першыя 10 месяцаў дзейнасці арганізацыя дапамагла больш за 600 дзеячам культуры<ref>{{Cite web|lang=be-x-old|url=https://www.svaboda.org/a/31359788.html|title=Беларуская рада культуры падвяла вынікі працы: дапамаглі звыш 600 творцам|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2021-07-15|access-date=2025-10-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/2772574,%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B-%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D1%83-%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%88-600-%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC|title=Беларуская рада культуры аказала падтрымку звыш 600 артыстам - Беларуская Служба|website=[[Беларуская служба Польскага радыё]]|access-date=2025-10-04}}</ref>. На момант 1 кастрычніка 2025 года было падтрымана і рэалізавана больш за 230 праектаў, а таксама аказана дапамога больш за 1600 дзеячам культуры<ref name=":0" />. Пры падтрымцы Беларускай рады культуры рэалізавана некалькі праектаў, у прыватнасці ''ArtPower Belarus'', ''Беларускія Магістраты'', ''Васьміног, «Культурны код»''<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://reform.news/nadalej-planuem-ne-zba-ljac-tjemp-belaruskaj-radze-kultury-sjonnja-spo-nilasja-pjac-gado|title=«Надалей плануем не збаўляць тэмп»: Беларускай Радзе культуры сёння споўнілася пяць гадоў|last=|website=[[Reform.news]]|date=2025-10-01|access-date=2025-10-05}}</ref>. == Кіраўніцтва == У склад Рады ўваходзяць 9 дзеячаў культуры. * [[Сяргей Будкін]] — кіраўнік. * Надзея Гарэцкая — намесніца кіраўніка. * Эліна Калнібалоцкая — дырэктарка па развіцці. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * {{Cite web|lang=be-x-old|url=https://www.svaboda.org/a/32102762.html|title=Цімафей Акудовіч: «Усю Беларусь як сыстэму трэба будаваць амаль што з нуля»|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2022-10-29|access-date=2025-10-04}} * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/nadalej-planuem-ne-zba-ljac-tjemp-belaruskaj-radze-kultury-sjonnja-spo-nilasja-pjac-gado|title=«Надалей плануем не збаўляць тэмп»: Беларускай Радзе культуры сёння споўнілася пяць гадоў|last=reform.news|website=[[Reform.news]]|date=2025-10-01|access-date=2025-10-04}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Эстоніі]] jwghw0dv7qoj0rlqou5s2chprrpaxbw Тамара Фунічэла 0 691258 5170407 4831050 2026-07-24T14:10:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170407 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Тамара Фунічэла''' ({{lang-it|Tamara Funiciello}}, нар. {{ДН|20|3|1990}}, [[Берн]], [[Швейцарыя]]) — [[Швейцарыя|швейцарскі]] палітык [[Сацыял-дэмакратычная партыя Швейцарыі|Сацыял-дэмакратычнай партыі]]. Дэпутат {{нп3|Нацыянальны Савет Швейцарыі|Нацыянальнага Савета|pl|Rada Narodu}} [[Федэральны Сход Швейцарыі|Федэральнага Сходу Швейцарыі]] з 2019 года. == Ранняе жыццё і адукацыя == Нарадзілася ў 1990 годзе ў сям’і рабочых<ref name=":2" />. Швейцарка-маці працавала ў рознічным гандлі, а італьянскага паходжання бацька — на фабрыцы<ref name="watson" /><ref name=":2" />. Месцам нараджэння быў горад [[Берн]], але дзяцінства было праведзена на востраве [[Сардзінія]] ў [[Італія|Італіі]]. Там Фунічэла вучылася ў пачатковай школе камуны [[Боза]]<ref name=":2">{{Cite web|last=|first=|date=|title=Lebenslauf|url=http://genderi.org/pars_docs/refs/73/72646/72646.pdf|archiveurl=|archivedate=|publisher=Genderi|language=de|accessdate=2021-10-28}}</ref>. У 2000 годзе сям’я вярнулася ў Берн і Фунічэла адправілі ў сярэднюю школу камуны {{нп3|Найянэг|Найянэг|simple|Neuenegg}} кантона [[Берн (кантон)|Берн]]<ref name=":2" />. Скончыўшы сярэднюю школу, яна пачала вывучаць [[міжнародныя адносіны]] ва [[Універсітэт Жэневы|Універсітэце Жэневы]], пазней перавялася ў [[Бернскі ўніверсітэт]], дзе вывучала гісторыю і сацыяльныя навукі. Працавала ў некалькі розных галінах<ref name=":2" />. У 2013 годзе стала сакратаром [[Прафесійны саюз|прафсаюза]] «{{нп3|Unia (прафсаюз)|Unia|de|Unia}}»<ref>{{Cite web|title=Tamara Funiciello|accessdate=2021-10-28|url=https://www.sp-ps.ch/de/person/tamara-funiciello|publisher=[[Сацыял-дэмакратычная партыя Швейцарыі]]|language=de}}</ref>. Яна вырашыла заняцца абаронай правоў працаўнікоў пасля таго, як у 2011 годзе яе бацьку звольнілі з фабрыкі<ref name=":3">{{Cite web|last=Romy|first=Katy|date=2020-01-14|title=Tamara Funiciello, Provokation im Dienst der Gleichstellung|url=https://www.swissinfo.ch/ger/neu-gewaehlte-parlamentarierinnen_tamara-funiciello--provokation-im-dienste-der-gleichstellung/45478800|language=de|publisher={{нп3|Swissinfo|Swissinfo|cs|Swissinfo}}|accessdate=2021-10-28}}</ref>. == Палітычная кар’ера == Пачала палітычную кар’еру ў якасці члена савета дырэктараў «{{нп3|Маладыя сацыялісты Швейцарыі|Маладых сацыялістаў Швейцарыі|de|Jungsozialist*innen Schweiz}}», моладзевай арганізацыі [[Сацыял-дэмакратычная партыя Швейцарыі|Сацыял-дэмакратычнай партыі Швейцарыі]], па гораду Берн. Пазней стала прэзідэнтам «{{нп3|Маладыя сацыялісты Швейцарыі|Маладых сацыялістаў Швейцарыі|de|Jungsozialist*innen Schweiz}}» ў кантоне Берн, членам праўлення {{нп3|Сацыял-дэмакратычная партыя Швейцарыі (Берн)|бернскага аддзялення Сацыял-дэмакратычнай партыі Швейцарыі|de|SP Kanton Bern}}. У 2016 годзе ўзначаліла «{{нп3|Маладыя сацыялісты Швейцарыі|Маладых сацыялістаў Швейцарыі|de|Jungsozialist*innen Schweiz}}» на канфедератыўным узроўні<ref name=":4">{{Cite web|last=Krebs|first=Jürg|title=Die neue Juso-Präsidentin heisst Ronja Jansen|date=2019-08-31|accessdate=2021-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190914082406/https://www.tagblatt.ch/schweiz/die-neue-juso-praesidentin-heisst-ronja-jansen-ld.1147773|archivedate=2019-09-14|url=https://www.tagblatt.ch/schweiz/die-neue-juso-praesidentin-heisst-ronja-jansen-ld.1147773|language=de|publisher={{нп3|St. Galler Tagblatt|St. Galler Tagblatt|de|St. Galler Tagblatt}}}}</ref>. На муніцыпальных выбарах 25 сакавіка 2018 года была абраная прадстаўніком [[Сацыял-дэмакратычная партыя Швейцарыі|Сацыял-дэмакратычнай партыі]] ў {{нп3|Вялікі савет кантона Берн|Вялікім савеце кантона Берн|de|Grosser Rat (Bern)}}<ref>{{Cite web|language=de|date=2018-03-26|title=Tamara Funiciello in den Grossen Rat gewählt|url=https://jusobern.ch/standpunkte/alle-themen/tamara-funiciello-in-den-grossen-rat-gewahlt/|accessdate=2021-10-28|publisher=jusobern.ch}}</ref>. У жніўні 2019 года сышла з пасады [[Старшыня (пасада)|старшыні]] «{{нп3|Маладыя сацыялісты Швейцарыі|Маладых сацыялістаў Швейцарыі|de|Jungsozialist*innen Schweiz}}»<ref>{{Cite web|date=2020-02-29|title=Ex-Juso-Chefin Funiciello wird neue Co-Präsidentin der SP-Frauen|accessdate=2021-10-28|url=https://telebasel.ch/2020/02/29/ex-juso-chefin-funiciello-wird-neue-co-praesidentin-der-sp-frauen|work={{нп3|Keystone-SDA|Keystone-SDA|de|Keystone-SDA}}|publisher={{нп3|Telebasel|Telebasel|de|Telebasel}}|language=de|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027211040/https://telebasel.ch/2020/02/29/ex-juso-chefin-funiciello-wird-neue-co-praesidentin-der-sp-frauen/|archivedate=27 кастрычніка 2021|url-status=dead}}</ref><ref name=":4" />. На парламенцкіх выбарах 20 кастрычніка 2019 года была абраная дэпутатам {{нп3|Нацыянальны Савет Швейцарыі|Нацыянальнага Савета|pl|Rada Narodu}} [[Федэральны Сход Швейцарыі|Федэральнага Сходу Швейцарыі]]; у парламенце стала членам юрыдычнай камісіі<ref name=":5">{{Cite web|accessdate=2021-10-28|title=Funiciello Tamara|url=https://www.parlament.ch/de/biografie/tamara-funiciello/4262|publisher=[[Федэральны Сход Швейцарыі]]}}</ref>. 29 лютага 2020 года была абраная супрэзідэнтам жаночага аддзялення [[Сацыял-дэмакратычная партыя Швейцарыі|Сацыял-дэмакратычнай партыі Швейцарыі]]<ref>{{Cite web|date=2020-02-29|title=Tamara Funiciello neue Co-Präsidentin der SP Frauen* Schweiz|url=https://sp-frauen.ch/de/news/medienmitteilung/tamara-funiciello-neue-co-praesidentin-der-sp-frauen-schweiz/|publisher=SP Frauen* Schweiz|first=Gina|last=La Mantia|language=de|accessdate=2021-10-28}}</ref>. == Палітычныя пазіцыі == Ідэнтыфікуе сябе [[Марксізм|марксісткай]] і натхняецца дэвізам [[Роза Люксембург|Розы Люксембург]]: ''«Самае рэвалюцыйнае, што можна зрабіць, гэта заўсёды гучна абвяшчаць тое, што адбываецца»''<ref>{{Cite web|date=2017-03-11|title=Streitbare Juso-Präsidentin — Tamara Funiciello — radikal, aber diskussionsbereit|url=https://www.srf.ch/news/schweiz/tamara-funiciello-radikal-aber-diskussionsbereit|publisher={{нп3|Schweizer Radio und Fernsehen|Schweizer Radio und Fernsehen|de|Schweizer Radio und Fernsehen}}|language=de|last=Wanner|first=Christine|accessdate=2021-10-28}}</ref>. Лічыць за лепшае адстойваць палітыку [[Сацыял-дэмакратычная партыя Швейцарыі|Сацыял-дэмакратычнай партыі]], а не ісці на кампрамісы<ref>{{Cite web|first=Alan|last=Cassidy|first2=Philipp|last2=Loser|coauthors=Loser, Philipp|title=«Utopien sind immer gefährlich»|url=https://webspecial.tagesanzeiger.ch/longform/alttrifftjung/couchepinfuniciello|publisher={{нп3|Tages-Anzeiger|Tages-Anzeiger|pl|Tages-Anzeiger}}|language=de|year=2016|accessdate=2021-03-28|archive-date=25 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225224534/https://webspecial.tagesanzeiger.ch/longform/alttrifftjung/couchepinfuniciello/|url-status=dead}}</ref>. У 2019 годзе, калі была абраная дэпутатам {{нп3|Нацыянальны Савет Швейцарыі|Нацыянальнага Савета|pl|Rada Narodu}}, ідэнтыфікавала сябе ў першую чаргу як прафсаюзную актывістку і толькі ў другараднай ролі палітычнай дзяячкай<ref name=":3" />. З’яўляецца актывісткай за правы жанчын, была вядучай фігурай падчас {{нп3|Забастоўка швейцарскіх жанчын (2019)|агульнанацыянальнай жаночай забастоўкі 2019 года|en|2019 Swiss women's strike}}, другой за ўсю гісторыю [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref>{{Cite web|date=2019-12-27|title=Nach dem Frauenstreik — «Wir kämpfen weiter, solange es nicht besser wird»|url=https://www.srf.ch/news/regional/bern-freiburg-wallis/nach-dem-frauenstreik-wir-kaempfen-weiter-solange-es-nicht-besser-wird|publisher={{нп3|Schweizer Radio und Fernsehen|Schweizer Radio und Fernsehen|de|Schweizer Radio und Fernsehen}}|language=de|accessdate=2021-10-28|first=Leonie|last=Marti}}</ref>. Акрамя таго, з’яўляецца членам савета дырэктараў швейцарскага аддзялення еўрапейскай недзяржаўнай арганізацыі за сацыяльную справядлівасць «{{нп3|Solidar|Solidar|it|Solidar}}»<ref>{{Cite web|title=Vorstand|url=https://www.solidar.ch/de/vorstand|website=Solidar Suisse|language=de|accessdate=2021-10-28}}</ref>. 15 студзеня 2021 года ўзяла шэфства над [[Мікалай Аляксандравіч Дзядок|Міколам Дзядком]], беларускім грамадска-палітычным дзеячам і [[Палітычныя зняволеныя|палітычным зняволеным]]<ref>{{Cite web|date=2021-01-15|title=Members of the Swiss National Council and the British House of Lords take over godparenthood for Mikalai Dziadok and Stsiapan Latypau|url=https://www.lphr.org/tamara-funiciello-sp-and-lord-foulkes-labour-party-have-taken-over-a-godparenthood-for-political-prisoners-in-belarus/|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210914172228/https://www.lphr.org/en/tamara-funiciello-sp-and-lord-foulkes-labour-party-have-taken-over-a-godparenthood-for-political-prisoners-in-belarus/|archivedate=2021-09-14|accessdate=2021-09-14|website=|publisher=Libereco — Partnership for Human Rights|language=en}}</ref>. == Асабістае жыццё == У чэрвені 2019 года ўпершыню публічна пракаментавала сваю сексуальную арыентацыю, назваўшы сябе [[Бісексуальнасць|бісэксуальнай]]<ref>{{Cite web|last=Murer|first=Evelyne|date=2019-06-22|title=Tamara Funiciello liebt eine Frau|url=https://www.schweizer-illustrierte.ch/people/swiss-stars/tamara-funiciello-liebt-eine-frau|publisher={{нп3|Schweizer Illustrierte|Schweizer Illustrierte|de|Schweizer Illustrierte}}|language=de|accessdate=2021-10-28|archive-date=27 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027212550/https://www.schweizer-illustrierte.ch/people/swiss-stars/tamara-funiciello-liebt-eine-frau|url-status=dead}}</ref>. У якасці {{нп3|Месца паходжання швейцарца|месца паходжання|de|Bürgerort}} ў Фунічэла пазначана камуна {{нп3|Гурбру|Гурбру|pl|Gurbrü}}<ref name=":5" />. Яшчэ Фунічэла гуляла ў [[хакей на траве]] за жаночую каманду клуба «[[ФК Янг Бойз|Янг Бойз]]» і моладзевую {{нп3|Жаночая зборная Швейцарыі па хакеі на траве|зборную Швейцарыі|pl|Reprezentacja Szwajcarii w hokeju na trawie kobiet}}, з якой выйграла золата Моладзевага (да 21 года) Чэмпіянату Еўропы па хакею на траве сярод жанчын у дывізіёне C<ref name="watson">{{cite web|url=https://www.watson.ch/schweiz/gesellschaft%20&%20politik/714305874-tamara-funiciello-die-juso-praesidentin-trifft-ihre-hater-aus-dem-internet|title=Zielscheibe der Wut — Tamara Funiciello auf dem Roadtrip ins Hassland|last2=Stern|first2=William|publisher={{нп3|Watson|Watson|fr|Watson (site d'information)}}|date=2019-03-28|accessdate=2019-03-28|language=de|first=Sarah|last=Serafini|coauthors=Stern, William}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{official|tamarafuniciello.ch}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фунічэла Тамара}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Нацыянальнага савета Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Члены Сацыял-дэмакратычнай партыі Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Постаці Берна]] ol1s8o172fznupg33rnibjt65ghm56m Прэмія «Сатурн» за найлепшы анімацыйны фільм 0 691532 5170618 4611071 2026-07-24T21:42:40Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170618 wikitext text/x-wiki '''Прэмія «Сатурн» за найлепшы анімацыйны фільм''' ({{lang-en|Saturn Award for Best Animated Film}}) — узнагарода, якая прысуджаецца Акадэміяй навуковай фантастыкі, фэнтэзі і фільмаў жахаў. Упершыню была ўручана на 6-й цырымоніі ў 1979 годзе (тады называлася «Найлепшая анімацыя» - {{lang-en|Best Animation}}). Пастаянна ўручаецца з [[2003]] года. == Спіс пераможцаў і намінацый == {| class="wikitable" width="900px" style="margin-bottom: 10px;" ! width="100px" |{{abbr|Цырымонія|Нумар цырымоніі і год правядзення ўзнагароджання|0}} ! width="370px" |Мультфільм !Студыя |- | align="center" rowspan="2" |'''6-я (1979)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Найнебяспечнае падарожжа]]''' |'''[[Nepenthe Productions]], [[Watership Productions]]''' |- | align="center" rowspan="6" |'''10-я (1983)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Сакрэт пацукоў]]''' |'''[[Aurora Pictures]]''' |- |• [[Phoenix 2772]] |Toho, Tezuka Productions |- |• [[Апошні аднарог]] |Rankin/Bass Productions, ITC Entertainment, Topcraft |- |• [[Уладары часу]] | |- |• [[Трон (фільм)|Трон]] |[[Walt Disney Pictures]], Lisberger, Kushner |- | align="center" rowspan="5" |'''29-я (2003)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Панесеныя прывідамі]]''' |'''[[Studio Ghibli]]''' |- |• [[Ледавіковы перыяд (мультфільм)|Ледавіковы перыяд]] |[[20th Century Fox Animation]], [[Blue Sky Studios]] |- |• [[Ліло і Сціч]] |[[Walt Disney Pictures]] |- |• [[Планета скарбаў]] |[[Walt Disney Pictures]] |- | align="center" rowspan="5" |'''30-я (2004)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[У пошуках Нема]]''' |'''[[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |• [[Братка медзведзяня]] |[[Walt Disney Pictures]] |- |• [[Луні Цюнз: Зноў у справе]] |[[Warner Bros. Animation]] |- |• [[Сіндбад: Легенда сямі мораў]] |[[DreamWorks Animation]] |- | align="center" rowspan="5" |'''31-я (2005)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Суперсямейка]]''' |'''[[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |• [[Палярны экспрэс]] |[[Warner Bros]], [[ImageMovers]], [[Castle Rock Entertainment]] |- |• [[Падводная братва]] |[[DreamWorks Animation]] |- |• [[Шрэк 2]] |[[DreamWorks Animation]] |- | align="center" rowspan="7" |'''32-я (2006)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Труп нявесты]]''' |'''[[Laika (company)|Laika Entertainment Production]], [[Warner Bros. Pictures]]''' |- |• [[Кураня Цыпа]] |[[Walt Disney Animation Studios|Walt Disney Feature Animation]] |- |• [[Вандроўны замак Хаўла]] |[[Walt Disney Pictures]], [[Studio Ghibli]] |- |• [[Праўдзівая гісторыя Чырвонай Шапкі]] |[[Blue Yonder Films]] |- |• [[Мадагаскар (мультфільм)|Мадагаскар]] |[[DreamWorks Animation]] |- |• [[Уолес і Громіт: Праклён труса-пярэваратня]] |[[Aardman Animations]], [[DreamWorks Animation]] |- | align="center" rowspan="7" |'''33-я (2007)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Тачкі (мультфільм)|Тачкі]]''' |'''[[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |• [[Змывайся!]] |[[DreamWorks Animation]], [[Aardman Animations]] |- |• [[Шчаслівыя ногі]] |[[Warner Bros. Pictures]], [[Animal Logic]], [[Kennedy Miller Mitchell]], [[Village Roadshow Pictures]] |- |• [[Дом-монстр]] |[[Amblin Entertainment]], [[Columbia Pictures]], [[ImageMovers]] |- |• [[Лясная братва]] |[[DreamWorks Animation]] |- |• [[Памутненне (фільм)|Памутненне]] |[[Warner Independent Pictures]], [[Section Eight Ltd.]], [[Thousand Words]], [[3 Art Entertainment]], [[Detour Filmproduction]] |- | align="center" rowspan="7" |'''34-я (2008)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Рататуй (мультфільм)|Рататуй]]''' |'''[[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |• [[Беавульф (фільм)|Бэўвульф]] |[[Warner Brothers]], [[ImageMovers]] |- |• [[Пазнаёмцеся з Рабінзонамі]] |[[Walt Disney Pictures]] |- |• [[Шрэк Трэці]] |[[DreamWorks Animation]], [[Pacific Data Images]] |- |• [[Сімпсаны ў кіно]] | [[20th Century Fox]] |- |• [[Лаві хвалю!]] |[[Sony Pictures Animation]] |- | align="center" rowspan="7" |'''35-я (2009)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[ВАЛЛ-І]]''' |'''[[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |• [[Вольт (мультфільм)|Вольт]] | [[Walt Disney Animation Studios]] |- |• [[Хортан (мультфільм)|Хортан]] |[[20th Century Fox Animation]], [[Blue Sky Studios]] |- |• [[Кунг-фу панда]] | [[DreamWorks Animation]] |- |• [[Мадагаскар 2]] |[[DreamWorks Animation]], [[Pacific Data Images]] |- |• [[Зорныя войны: Войны клонаў (мультфільм)|Зорныя войны: Войны клонаў]] |[[Lucasfilm]], [[Lucasfilm Animation]] |- | align="center" rowspan="7" |'''36-я (2010)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Монстры супраць прышэльцаў]]''' |'''[[DreamWorks Animation]]''' |- |• [[Калядная гісторыя]] |[[Walt Disney Pictures]], [[ImageMovers Digital]] |- |• [[Караліна ў Краіне Кашмараў]] |[[Laika]] |- |• [[Неверагодны містар Фокс (фільм)|Неверагодны містар Фокс]] |[[20th Century Fox]] |- |• [[Ледавіковы перыяд: Эра дыназаўраў]] |[[20th Century Fox Animation]], [[Blue Sky Studios]] |- |• [[Уверх (мультфільм)|Уверх]] |[[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- | align="center" rowspan="7" |'''37-я (2011)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]]''' |'''[[Walt Disney Pictures]], [[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |• [[Гадкі я]] |[[Illumination|Illumination Entertainment]], [[Universal Pictures]] |- |• [[Як прыручыць дракона]] |[[DreamWorks Animation]] |- |• [[Легенды начных вартавых]] |[[Warner Bros.]], [[Village Roadshow Pictures]] |- |• [[Шрэк назаўжды]] |[[DreamWorks Animation]] |- |• [[Рапунцэль: Заблытаная гісторыя]] |[[Walt Disney Pictures]] |- | align="center" rowspan="7" |'''38-я (2012)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Кот у ботах (мультфільм, 2011)|Кот у ботах]]''' |'''[[DreamWorks Animation]]''' |- |• [[Прыгоды Тынціна: Таямніца «Аднарога»]] |[[Amblin Entertainment]], [[The Kennedy/Marshall Company]], [[WingNut Films]] |- |• [[Тачкі 2]] |[[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |• [[Кунг-фу панда 2]] |[[DreamWorks Animation]] |- |• [[Ранга]] |[[Blind Wink]], [[GK Films]] і [[Nickelodeon Movies]] |- |• [[Рыа (мультфільм)|Рыа]] |[[Blue Sky Studios]] |- | align="center" rowspan="5" |'''39-я (2013)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Франкенвіні]]''' |'''[[Walt Disney Pictures|The Walt Disney Studios]]''' |- |• [[Адважная]] |[[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |• [[Паранарман, або Як прыручыць зомбі]] |[[Laika (company)|Laika]], [[Focus Features]] |- |• [[Ральф-разбуральнік]] |[[Walt Disney Animation Studios]] |- | align="center" rowspan="5" |'''40-я (2014)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Халоднае сэрца]]''' |'''[[Walt Disney Animation Studios]]''' |- |• [[Гадкі я 2]] |[[Illumination|Illumination Entertainment]] |- |• [[Са схілаў Какурыка]] |[[Studio Ghibli]] |- |• [[Універсітэт монстраў]] |[[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- | align="center" rowspan="6" |'''41-я (2015)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Лега. Фільм]]''' |'''[[Warner Bros. Pictures]], [[Warner Animation Group]]''' |- |• [[Горад герояў]] |[[Walt Disney Animation Studios]] |- |• [[Сямейка монстраў]] |[[Laika (company)|Laika]], [[Focus Features]] |- |• [[Як прыручыць дракона 2]] |[[DreamWorks Animation|DreamWorks Animation Studios SKG]] |- |• [[Падымаецца вецер]] |[[Студыя Гіблі|Гіблі]] |- | align="center" rowspan="7" |'''42-я (2016)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Галаваломка (мультфільм)|Галаваломка]]''' |'''[[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |• [[Анамаліза]] |Starburns Industries, Snoot Films |- |• [[Добры дыназаўр]] |[[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |• [[Кунг-фу панда 3]] |[[DreamWorks Animation]], [[Oriental DreamWorks]] |- |• [[Міньёны]] |[[Illumination|Illumination Entertainment]] |- |• [[Успаміны пра Марні]] |[[Студыя Гіблі|Гіблі]] |- | align="center" rowspan="7" |'''43-я (2017)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[У пошуках Доры]]''' |'''[[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |• [[Кінгсглейв: Апошняя фантазія XV]] |[[Square Enix]] |- |• [[Моана (мультфільм)|Моана]] |[[Walt Disney Animation Studios]] |- |• [[Спявай]] |[[Illumination|Illumination Entertainment]] |- |• [[Тролі]] |[[DreamWorks Animation]] |- |• [[Звераполіс]] |[[Walt Disney Animation Studios]] |- | align="center" rowspan="6" |'''44-я (2018)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Таямніца Кока]]''' |'''[[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |• [[Тачкі 3]] |[[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |• [[Гадкі я 3]] |[[Illumination]] |- |• [[Бос-немаўля]] |[[DreamWorks Animation]] |- |• [[Тваё імя]] |[[CoMix Wave Films]] |- | align="center" rowspan="7" |'''45-я (2019)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Чалавек-павук: Праз сусветы]]''' |'''[[Sony Pictures Animation]]''' |- |• [[Грынч]] |[[Illumination]] |- |• [[Як прыручыць дракона: Утоены свет]] |[[DreamWorks Animation]] |- |• [[Суперсямейка 2]] |[[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |• [[Ральф ламае інтэрнэт]] |[[Walt Disney Animation Studios]] |- |• [[Гісторыя цацак 4]] |[[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- | align="center" rowspan="7" |'''46-я (2021)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Наперад (мультфільм)|Наперад]]''' |'''[[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |• [[Эверэст (мультфільм)|Эверэст]] |[[DreamWorks Animation]], [[Pearl Studio]] |- |• [[Сямейка Аддамс]] |[[Metro-Goldwyn-Mayer]], Bron Studios,The Jackal Group, Cinesite Studios |- |• [[Халоднае сэрца 2]] |[[Walt Disney Animation Studios]] |- |• [[Шпіёны ў маскіроўцы]] |[[20th Century Fox Animation]], [[Blue Sky Studios]], [[Chernin Entertainment]] |- |• [[Тролі. Сусветны тур]] |[[DreamWorks Animation]] |- | align="center" rowspan="7" |'''47-я (2022)''' |- style="background:#EEDD82" |• '''[[Марсэль, ракавінка ў чаравіках]]''' | |- |• [[Сямейка Адамсаў 2]] |[[Universal Pictures]] |- |• [[Энканта]] |[[Walt Disney Animation Studios]] |- |• [[Лайтэр (мультфільм)|Лайтэр]] |[[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |• [[Лука (мультфільм)|Лука]] |[[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |• [[Міньёны: Узвышэнне Гру]] |[[Illumination]] |} == Спасылкі == * https://web.archive.org/web/20100209012608/http://www.saturnawards.org/past.html#animated {{ref-en}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы анімацыйны фільм}} [[Катэгорыя:Намінацыі прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Кінапрэмія «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Прэміі за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм|Сатурн]] gkaiui9vjkarxdc9uflza9vnphhl5qj Прэмія «Спадарожнік» за найлепшы анімацыйны або змешаны мастацкі фільм 0 691915 5170619 4770375 2026-07-24T21:42:55Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170619 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Прэмія «[[Спадарожнік (прэмія)|Спадарожнік]]» за найлепшы анімацыйны або змешаны мастацкі фільм''' уручаецца штогод з [[1996]] года {{нп5|Міжнародная акадэмія прэсы|Міжнароднай акадэміяй прэсы|en|International Press Academy}}. Гэту прэмію ўручаюць не толькі анімацыйным фільмам, але і кінафільмам, у якіх ёсць істотныя элементы анімацыі і камп'ютарнай графікі. == Спіс пераможцаў і намінантаў == === 1990-я === {| class="wikitable" style="width:95%;" cellpadding="5" |- ! style="width:5%;"|Год ! style="width:45%;"|Пераможцы і намінанты ! style="width:45%;"|Рэжысёры |- | rowspan="5" style="text-align:center;"| 1996 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Гарбун Нотр Дама (мультфільм, 1996)|Гарбун Нотр Дама]]''''' ||style="background:#B0C4DE;" | '''[[Гары Трусдэйл]] і [[Кірк Уайз]]''' |- |''[[Джэймс і гіганцкі персік]]''||[[Генры Селік]] |- |''[[Марс атакуе!]]''||[[Цім Бёртан]] |- |''[[Востраў скарбаў мапетаў]]''||[[Браян Хенсан]] |- |''[[Касмічны джэм]]''||[[Джо Пытка]] |- | rowspan="5" style="text-align:center;"| 1997 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Людзі ў чорным (фільм)|Людзі ў чорным]]'''''|| style="background:#B0C4DE;" | '''[[Бары Зоненфельд]]''' |- |''[[Чужы: Уваскрашэнне]]''||[[Жан-П’ер Жэнэ]] |- |''[[Анастасія (мультфільм, 1997|Анастасія]]''||[[Дон Блут]] і [[Гэры Голдман]] |- |''[[Парк юрскага перыяду: Закінуты мір]]''||[[Стывен Спілберг]] |- |''[[Зорны дэсант]]''||[[Пол Верховен]] |- | rowspan="5" style="text-align:center;"| 1998 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Жыццё насякомых (мультфільм)|Жыццё насякомых]]'''''|| style="background:#B0C4DE;" | '''[[Джон Ласетэр]]''' |- |''[[Мурашка Антц]]''||[[Эрык Дарнэл]] і [[Цім Джонсан]] |- |''[[Мулан]]''||[[Тоні Бэнкрофт]], [[Бэры Кук]] |- |''[[Прынц Егіпта]]''||[[Брэнда Чапман]], [[Стыў Хікнер]], і [[Сайман Уэлс]] |- |''[[Карапузы (мультфільм)|Карапузы]]''||Ігар Кавалёў і Нортан Вірген |- | rowspan="6" style="text-align:center;"| 1999 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Гісторыя цацак]]'''''|| style="background:#B0C4DE;" | '''[[Джон Ласетэр]]''' |- |''[[Стальны гігант]]''||[[Брэд Бёрд]] |- |''[[Прынцэса Манока]]''||[[Хаяо Міядзакі]] |- |''[[Паўднёвы Парк: Вялікі, доўгі, неабрэзаны]]''||[[Трэй Паркер]] |- |''[[Сцюарт Літл]]''||[[Роб Мінкоф]] |- |''[[Тарзан]]''||[[Крыс Бак]] і [[Кевін Ліма]] |} ===2000-я=== {| class="wikitable" style="width:95%;" cellpadding="5" |- ! style="width:5%;"|Год ! style="width:45%;"|Пераможцы і намінанты ! style="width:45%;"|Рэжысёры |- | rowspan="5" style="text-align:center;"| 2000 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Курыныя ўцёкі]]''''' || style="background:#B0C4DE;" | '''[[Пітэр Лорд]] і [[Нік Парк]]''' |- |''[[Дыназаўр (мультфільм)|Дыназаўр]]''|| [[Эрык Лейтан]] і [[Ральф Зондаг]] |- |''[[Прыгоды імператара]]''|| [[Марк Дындал]] |- |''[[Карапузы ў Парыжы]]''|| [[Стыг Бергквіст]] і [[Пол Дэмаер]] |- |''[[Тытан: Пасля гібелі Зямлі]]''|| [[Дон Блут]] і [[Гэры Голдман]] |- | rowspan="5" style="text-align:center;"| 2001 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Уладар пярсцёнкаў: Брацтва пярсцёнка]]'''''|| style="background:#B0C4DE;" | '''[[Пітэр Джэксан]]''' |- |''[[Гары Потэр і філасофскі камень (фільм)|Гары Потэр і філасофскі камень]]''|| [[Крыс Каламбус]] |- |''[[Джымі Нейтрон: Хлопчык-геній]]''|| [[Джон А. Дэвіс]] |- |''[[Карпарацыя монстраў (мультфільм)|Карпарацыя монстраў]]''|| [[Піт Доктэр]] |- |''[[Шрэк]]''|| [[Эндру Адамсан]] і [[Вікі Джэнсан]] |- | rowspan="5" style="text-align:center;"| 2002 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Панесеныя прывідамі]]'''''|| style="background:#B0C4DE;" | '''[[Хаяо Міядзакі]]''' |- |''[[Ледавіковы перыяд (мультфільм)|Ледавіковы перыяд]]''||[[Крыс Ведж]] |- |''[[Ліло і Сціч]]''||[[Крыс Сандэрс]] і [[Дын Дэблуа]] |- |''[[Спірыт: Душа прэрый]]''||[[Кэлі Эсберы]] і [[Лорна Кук]] |- |''[[Дзікая сямейка Торнбэры]]''||[[Кэці Малкасян]] і [[Джэф Мак-Грат]] |- | rowspan="6" style="text-align:center;"| 2003 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Трыа з Бельвіля]]'''''|| style="background:#B0C4DE;" | '''[[Сільвен Шамэ]]''' |- |''[[Братка медзведзяня]]''||[[Аарон Блэйз]] і [[Роберт Уокер]] |- |''[[У пошуках Нема]]''||[[Эндру Стэнтан]] |- |''[[Луні Цюнз: Зноў у справе]]''||[[Джо Дантэ]] |- |''[[Актрыса тысячагоддзя]] (Sennen joyû)''||[[Сатошы Кон]] |- |''[[Сіндбад: Легенда сямі мораў]]''||[[Патрык Гілмар]] і [[Цім Джонсан]] |- | rowspan="6" style="text-align:center;"| 2004 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Суперсямейка]]'''''|| style="background:#B0C4DE;" | '''Брэд Бёрд''' |- |''[[Палярны экспрэс]]''||[[Роберт Земекіс]] |- |''[[Шрэк 2]]''||[[Эндру Адамсан]], [[Кэлі Эсберы]], і [[Конрад Вернан]] |- |''[[Губка Боб Квадратныя Штаны]]''||[[Стывен Хіленбург]] |- |''[[Улюбёнец настаўніка]]''||[[Цімаці Б'ёрклунд]] |- |''[[Атрад Амерыка: Сусветная паліцыя]]''||[[Трэй Паркер]] |- | rowspan="5" style="text-align:center;"| 2005 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Хронікі Нарніі: Леў, Вядзьмарка і гардэроб]]'''''|| style="background:#B0C4DE;" | '''[[Эндру Адамсан]]''' |- |''[[Кураня Цыпа]]''||[[Марк Дындал]] |- |''[[Труп нявесты]]''||[[Цім Бертан]] і [[Майк Джонсан]] |- |''[[Вандроўны замак Хаўла]]''||[[Хаяо Міядзакі]] |- |''[[Уолес і Громіт: Праклён труса-пярэваратня]]''||[[Нік Парк]] |- | rowspan="5" style="text-align:center;"| 2006 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Лабірынт фаўна]]'''''|| style="background:#B0C4DE;" | '''[[Гільерма дэль Тора]]''' |- |''[[Тачкі (мультфільм)|Тачкі]]''|| [[Джон Ласэтэр]] |- |''[[Змывайся!]]''|| [[Дэвід Баўэрс]] і [[Сэм Фэл]] |- |''[[Шчаслівыя ногі]]''|| [[Джордж Мілер]] |- |''[[Ледніковы перыяд 2: Глабальнае пацяпленне]]''||[[Карлас Салданья]] |- | rowspan="6" style="text-align:center;"| 2007 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Рататуй (мультфільм)|Рататуй]]'''''|| style="background:#B0C4DE;" | '''[[Брэд Бёрд]]''' |- |''[[300 спартанцаў]]''||[[Зак Снайдэр]] |- |''[[Беавульф (фільм)|Бэўвульф]]''||[[Роберт Земекіс]] |- |''[[Залаты компас]]''||[[Крыс Вайц]] |- |''[[Персеполіс (мультфільм)|Персеполіс]]''||[[Вінцэнт Паранно]] і [[Маржан Сатрапі]] |- |''[[Сімпсаны ў кіно]]'' ||[[Дэвід Сільверман]] |- | rowspan="6" style="text-align:center;"| 2008 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[ВАЛЛ-І]]''''' || style="background:#B0C4DE;" | '''[[Эндру Стэнтан]]''' |- |''[[Вольт (мультфільм)|Вольт]]'' ||[[Байран Говард]] і [[Крыс Уільямс]] |- |''[[Хортан (фільм)|Хортан]]'' ||[[Джымі Хейвард]] і [[Стыў Мартына]] |- |''[[Нябесныя вандроўцы]]'' ||[[Мамору Ошы]] |- |''[[Аповесць пра Дэсперо]]'' ||[[Сэм Фэл]] і [[Роберт Стывенхейген]] |- |''[[Вальс з Башырам]]'' ||[[Ары Фальман]] |- | rowspan="6" style="text-align:center;"| 2009 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Неверагодны містар Фокс (фільм)|Неверагодны містар Фокс]]'''''|| style="background:#B0C4DE;" | '''[[Уэс Андэрсан]]''' |- |''[[Воблачна, магчымы ападкі ў выглядзе фрыкадэлек]]''||[[Філ Лорд]] і [[Крыстафер Мілер]] |- |''[[Гары Потэр і Прынц-паўкроўка (фільм)|Гары Потэр і Прынц-паўкроўка]]''||[[Дэвід Ейтс]] |- |''[[Прынцэса і Жаба]]''||[[Рон Клементс]] і [[Джон Маскер]] |- |''[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]''||[[Піт Доктэр]] |- |''[[Там, дзе жывуць пачвары]]''||[[Спайк Джонз]] |} === 2010-я === {| class="wikitable" style="width:95%;" cellpadding="5" |- ! style="width:5%;"|Год ! style="width:45%;"|Пераможцы і намінанты ! style="width:45%;"|Рэжысёры |- | rowspan="6" style="text-align:center;"| 2010 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]]''''' || style="background:#B0C4DE;" | '''[[Лі Ункрыч]]''' |- |''[[Аліса ў краіне цудаў (фільм, 2010)|Аліса ў краіне цудаў]]''|| [[Цім Бёртан]] |- |''[[Гадкі я]]''|| [[П'ер Труна]] і [[Крыс Рэно]] |- |''[[Як прыручыць дракона]]''|| [[Крыс Сандэрс]] і [[Дын Дэблуа]] |- |''[[Ілюзіяніст (мультфільм)|Ілюзіяніст]]''|| [[Сільвен Шамэ]] |- |''[[Легенды начных вартавых]]''|| [[Зак Снайдэр]] |- | rowspan="6" style="text-align:center;"| 2011 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Прыгоды Тынціна: Таямніца «Аднарога»]]'''''<ref>[https://www.indiewire.com/2011/12/descendants-drive-lead-satellite-award-winners-50469/#! 'Descendants,' 'Drive' Lead Satellite Award Winners|IndieWire]</ref> || style="background:#B0C4DE;" | '''[[Стывен Спілберг]]''' |- |''[[Кунг-фу панда 2]]''|| [[Джэніфер Ю Нэльсан]] |- |''[[Мапэты (фільм)|Мапэты]]''|| [[Джэймс Бобін]] |- |''[[Кот у ботах (мультфільм, 2011)|Кот у ботах]]''|| [[Крыс Мілер]] |- |''[[Ранга]]''|| [[Гор Вярбінскі]] |- |''[[Рыа (мультфільм)|Рыа]]''|| [[Карлас Салданья]] |- | rowspan="7" style="text-align:center;"| 2012 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Храніцелі сноў]]''''' || style="background:#B0C4DE;" | '''[[Пітэр Рэмсі]]''' |- |''[[Адважная]]'' || [[Марк Эндрус]] і [[Брэнда Чэпман]] |- |''[[Франкенвіні]]'' || [[Цім Бёртан]] |- |''[[Ледніковы перыяд 4: Кантынентальны дрэйф]]'' || [[Стыў Марціна]] і [[Майк Турмаер]] |- |''[[Мадагаскар 3]]'' || [[Эрык Дарнэл]], [[Том Мак-Грат]], і [[Конрад Вернан]] |- |''[[Паранарман, або Як прыручыць зомбі]]'' || [[Сэм Фэл]] і [[Крыс Батлер]] |- |''[[Ральф-разбуральнік]]'' || [[Рыч Мур]] |- | rowspan="8" style="text-align:center;"| 2013 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Падымаецца вецер]]''''' || style="background:#B0C4DE;" | '''[[Хаяо Міядзакі]]''' |- |''[[Воблачна, магчымы ападкі ў выглядзе фрыкадэлек 2]]'' || [[Кодзі Кэмеран]] і [[Крыс Пірн]] |- |''[[Сямейка Крудс]]'' || [[Кірк Дэміка]] і [[Крыс Сандэрс]] |- |''[[Эпік (фільм, 2013)|Эпік]]'' || [[Крыс Ведж]] |- |''[[Эрнэст і Селестына]]'' || [[Стэфан Аб'е]], [[Вінцэнт Патар]], і [[Бенджамін Рэнер]] |- |''[[Халоднае сэрца]]'' || [[Крыс Бак]] і [[Джэніфер Лі]] |- |''[[Універсітэт монстраў]]'' || [[Дэн Скэнлан]] |- |''[[Турба (фільм)|Турба]]'' || [[Дэвід Сорэн]] |- | rowspan="7" style="text-align:center;"| 2014 || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Песня мора]]'''''<ref>[https://www.bustle.com/articles/65253-what-is-song-of-the-sea-the-oscar-for-best-animated-feature-could-go-to-this What Is 'Song of the Sea?' The Oscar for Best Animated Feature Could Go To This Modern Take On A Celtic Myth - Bustle]</ref> || style="background:#B0C4DE;" | '''[[Том Мур]]''' |- |''[[Горад герояў]]'' || [[Дон Хол]] і [[Крыс Уільямс]] |- |''[[Кніга жыцця (мультфільм)|Кніга жыцця]]'' || [[Хорхе Гуцьерэс]] |- |''[[Сямейка монстраў]]'' || [[Грэм Энэйбл]] і [[Энтані Стакі]] |- |''[[Як прыручыць дракона 2]]'' || [[Дын Дэблуа]] |- |''[[Лега. Фільм]]'' || [[Філ Лорд]] і [[Крыстафер Мілер]] |- |''[[Маршчынкі (фільм)|Маршчынкі]]'' || [[Ігнасіа Ферэрас]] |- | rowspan="6" style="text-align:center;"| 2015<br /><ref>{{cite web|url=http://www.pressacademy.com/award_cat/2015/|work=International Press Academy|at=pressacademy.com|title=Satellite Awards (2015)|publisher=[[International Press Academy|IPA]]|access-date=December 2, 2015|date=December 2, 2015}}</ref> || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Галаваломка (мультфільм)|Галаваломка]]''''' || style="background:#B0C4DE;" | '''[[Піт Доктэр]]''' |- |''[[Анамаліза]]'' || [[Чарлі Каўфман]] і [[Дзюк Джонсан]] |- |''[[Добры дыназаўр]]'' || [[Пітэр Сон]] |- |''[[Снупі і дробязь пузатая ў кіно]]'' || [[Стыў Марціна]] |- |''[[Прарок (фільм, 2014|Прарок]]'' || [[Роджэр Алерс]] |- |''[[Баранчык Шон (мультфільм)|Баранчык Шон]]'' || [[Рычард Старзак]] і [[Марк Бёртан]] |- | rowspan="10" style="text-align:center;"| 2016<br /><ref>{{cite web|url=http://www.pressacademy.com/wp-content/uploads/2016/11/2016-Nominations.pdf|work=International Press Academy|at=pressacademy.com|title=Satellite Awards (2016)|publisher=International Press Academy|date=November 28, 2016|access-date=5 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20161203145212/http://www.pressacademy.com/wp-content/uploads/2016/11/2016-Nominations.pdf|archive-date=3 снежня 2016|url-status=dead}}</ref> || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Жыццё кабачка]]''''' || style="background:#B0C4DE;" | '''[[Клод Барас]]''' |- |''[[У пошуках Доры]]'' || [[Эндру Стэнтан]] |- |''[[Кніга джунгляў (фільм, 2016)|Кніга джунгляў]]'' || [[Джон Фаўра]] |- |''[[Куба. Легенда пра самурая]]'' || [[Трэвіс Найт]] |- |''[[Міс Хакусай]]'' || [[Кеічы Хара]] |- |''[[Маана (мультфільм)|Маана]]'' || [[Рон Клементс]] і [[Джон Маскер]] |- |''[[Чырвоная чарапаха]]'' || [[Міхаэль Дудок дэ Віт]] |- |''[[Тролі (фільм)|Тролі]]'' || [[Майк Мітчэл]] і [[Уолт Дорн]] |- |''[[Тваё імя]]'' || [[Макото Шынкай]] |- |''[[Звераполіс]]'' || [[Байран Говард]] і [[Рыч Мур]] |- | rowspan="7" style="text-align:center;"| 2017<br /><ref>{{cite web|url=http://www.pressacademy.com/wp-content/uploads/2017/12/2017_IPA_Nominees_12-07-2017-revised.pdf|work=International Press Academy|at=pressacademy.com|title=Satellite Awards (2017)|publisher=International Press Academy|access-date=February 18, 2018|date=November 29, 2017}}</ref> || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Таямніца Кока]]''''' || style="background:#B0C4DE;" | '''[[Лі Ункрыч]]''' |- |''[[Забытыя дзеці]]'' || [[Альберта Васкес]] і [[Пэдра Рывера]] |- |''[[Бос-немаўля]]'' || [[Том Мак-Грат]] |- |''[[Здабытчыца]]'' || [[Нора Тумі]] |- |''[[Тачкі 3]]'' || [[Браян Фі]] |- |''[[Лега Фільм: Бэтмен]]'' || [[Крыс Мак-Кей]] |- |''[[Ван Гог. З любоўю, Вінсэнт]]'' || [[Дарота Кабяла]] і [[Х’ю Уэлчман]] |- | rowspan="6" style="text-align:center;"| 2018<br /><ref>{{cite web|url=http://www.pressacademy.com/2018-nominees/|title=2018 Nominees|date=November 28, 2018|access-date=5 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129220303/http://www.pressacademy.com/2018-nominees/|archive-date=29 лістапада 2018|url-status=dead}}</ref> || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Востраў сабак]]''''' || style="background:#B0C4DE;" | '''[[Уэс Андэрсан]]''' |- | ''[[Суперсямейка 2]]'' || [[Brad Bird]] |- | ''[[Ліз і сіняя птушка]]'' || [[Наоко Ямада]] |- | ''[[Мірай з будучыні]]'' || [[Мамору Хосода]] |- | ''[[Ральф ламае інтэрнэт]]'' || [[Рыч Мур]] і [[Філ Джонстан]] |- | ''[[Абрабаванне па Фрэйдзе]]'' || [[Міларад Крсцік]] |- | rowspan="7" style="text-align:center;"| 2019<br /><ref>{{cite web|url=https://www.pressacademy.com/2019-winners/|title=Satellite Awards 2019|website=International Press Academy|access-date=October 13, 2021}}{{Недаступная спасылка}}</ref> || style="background:#B0C4DE;" | '''''[[Кароль Леў (фільм, 2019)|Кароль Леў]]'''''<ref>[https://www.polygon.com/2020/1/13/21060662/2019-lion-king-animation-vs-live-action-visual-effects-oscars The 2019 Lion King can't win an Animation Oscar because of Disney - Polygon]</ref> || style="background:#B0C4DE;" | '''[[Джон Фаўра]]''' |- | ''[[Аліта: Баявы анёл]]'' || [[Роберт Радрыгес]] |- | ''[[Бунюэль у лабірынце чарапах]]'' || [[Сальвадор Сімо]] |- | ''[[Як прыручыць дракона: Утоены свет]]'' || [[Дын Дэблуа]] |- | ''[[Баранчык Шон: Фермагедон]]'' || [[Рычард Фелан]] і [[Уіл Бехер]] |- | ''[[Гісторыя цацак 4]]'' || [[Джош Кулі]] |- | ''[[Дзіця надвор'я]]'' || [[Макото Шынкай]] |} === 2020-я === {| class="wikitable" style="width:95%;" cellpadding="5" |- ! style="width:5%;"|Год ! style="width:45%;"|Пераможцы і намінанты ! style="width:45%;"|Рэжысёры |- | rowspan="6" style="text-align:center;"| 2020<br /><ref>{{cite web|url=https://www.vimooz.com/2021/02/01/one-night-in-miami-nomadland-nominations-25th-satellite-awards/|title=‘One Night in Miami’ and ‘Nomadland’ Lead Nominations for 25th Satellite Awards|website=Vimooz|date=February 1, 2021|access-date=October 13, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://awardswatch.com/satellite-awards-winners-nomadland-forty-year-old-version-top-film-prizes-schitts-creek-better-call-saul-take-tv/|title=Satellite Awards winners: ‘Nomadland,’ ‘Forty-Year Old Version’ top film prizes; ‘Schitt’s Creek,’ ‘Better Call Saul’ take TV|website=Awards Watch|first=Erik|last=Anderson|date=February 15, 2021|access-date=October 13, 2021}}</ref> || style="background:#B0C4DE;" |'''''[[Легенда аб ваўках]]''''' |style="background:#B0C4DE;"| '''[[Том Мур]] і [[Рос Сцюарт]]''' |- | ''[[Выпадковая раскоша напаўпразрыстага вадзяністага рэбуса]]'' || [[Далібор Барыч]] |- | ''[[Знішчальнік дэманаў: Бясконцы цягнік]]'' || [[Харуо Сатодзакі]] |- | ''[[Вішнёвы завулак, 7]]'' || [[Юньфань]] |- | ''[[Падарожжа на Месяц]]'' || [[Глен Кін]] |- | ''[[Душа (мультфільм)|Душа]]'' || [[Піт Доктэр]] |- | rowspan="5" style="text-align:center;"| 2021<br /><ref>{{cite web|url=https://www.pressacademy.com/2021-nominees/|title=2021 Nominees|website=International Press Academy|date=2021-12-01|access-date=2021-12-05}}</ref> || style="background:#B0C4DE;" |'''''[[Энканта]]''''' |style="background:#B0C4DE;"| '''[[Джарэд Буш]] і [[Байран Ховард]]''' |- | ''[[Віва]]'' || [[Кірк Дэміка]] |- | ''[[Лука (мультфільм)|Лука]]'' || [[Энрыка Касароза]] |- | ''[[Мітчэлы супраць машын]]'' || [[Майк Рыанда]] |- | ''[[Уцёкі (мультфільм)|Уцёкі]]'' || [[Ёнас Похер Расмусэн]] |- | rowspan="5" style="text-align:center;"| 2022<br /><ref>{{cite web|url=https://www.pressacademy.com/2022-winners/|title=2022 Winners|website=International Press Academy|date=2022-12-08|access-date=2022-12-18}}</ref> || style="background:#B0C4DE;" |'''''[[Марсэль, ракавінка ў чаравіках]]''''' |style="background:#B0C4DE;"| '''[[Дзін Флейшэр Кэмп]]''' |- | ''[[Пінокіа Гільерма дэль Тора]]'' || [[Гільерма дэль Тора]], [[Марк Густафсан]] |- | ''[[Іну-О: Нараджэнне легенды]]'' || [[Масаакі Юаса]] |- | ''[[Дрэнныя хлопцы (мультфільм)|Дрэнныя хлопцы]]'' || [[П’ер Перыфель]] |- | ''[[Я чырванею]]'' || [[Домі Шы]] |- | rowspan="6" style="text-align:center;"| 2023<br /><ref>{{cite web|url=https://www.pressacademy.com/2023-nominees/|title=2023 Winners|website=International Press Academy|date=2024-03-04|access-date=2024-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227160737/https://www.pressacademy.com/2023-nominees/|archive-date=27 лютага 2024|url-status=dead}}</ref> || style="background:#B0C4DE;" |'''''[[Хлопчык і чапля]]''''' |style="background:#B0C4DE;"| '''[[Хаяо Міядзакі]]''' |- | ''[[Элементаль (мультфільм)|Элементаль]]'' || [[Пітэр Сон]] |- | ''[[Мары робата]]'' || [[Пабла Бергер]] |- | ''[[Чалавек-павук: Скрозь сусветы]]'' || [[Жуакін Душ Сантуш]], [[Кэмп Пауэрс]], [[Джасцін Томсан]] |- | ''[[Судзумэ зачыняе дзверы]]'' || [[Макота Сінкай]] |- | ''[[Чарапашкі-ніндзя: Пагром мутантаў]]'' || [[Джэф Роу]] |} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.pressacademy.com/ Сайт прэміі] * [http://www.imdb.com/event/ev0000296/ Спіскі пераможцаў на сайце imdb] {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшы анімацыйны або змешаны мастацкі фільм}} {{Прэмія «Спадарожнік»}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Намінацыі прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Прэмія «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Прэміі за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм|Спадарожнік]] qu7s2w7ritvk6sr35kw2fpi9ws94wa2 Кэдманавы кодэкс 0 696275 5170614 5151332 2026-07-24T21:41:49Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170614 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва}} '''Кэдманавы кодэкс''', ці '''Рукапіс Юнія''' — адзін з чатырох асноўных рукапісаў {{нп3|Стараанглійская літаратура|стараанглійскай літаратуры||Old English literature}}. Напісаны ў X стагоддзі. Рукапіс змяшчае вершы, заснаваныя на біблейскіх сюжэтах, на [[Старажытнаанглійская мова|стараанглійскай]] мове — асноўнай мове ў англа-саксонскай Англіі. Сучасныя рэдактары вызначылі, што рукапіс складаецца з чатырох вершаў, якім яны далі назвы «Быццё», «Зыход», «Данііл» і «Хрыстос і Сатана»<ref>{{Cite journal|last=Saltzman|first=Benjamin A.|title=Junius Manuscript (Encyclopedia of British Medieval Literature, 2017)|url=https://www.academia.edu/20844606|journal=Encyclopedia of British Medieval Literature|language=en}}</ref>. Асоба іх аўтара невядомая. Доўгі час навукоўцы лічылі іх працамі {{нп3|Кэдман|Кэдмана|be-tarask|Кэдман}} і, адпаведна, назвалі кнігу «Кэдманавы рукапіс». Гэтая тэорыя была адкінутая з-за значнай розніцы паміж вершамі. == Назва і дата == [[Файл:Caedmon_ms_ship.jpg|міні|250px|Ілюстрацыя карабля з Кэдманавага кодэкса.]] Сваёй цяперашняй назвай рукапіс абавязаны англа-галандскаму вучонаму {{нп3|Францыск Юній (малодшы)|Францыску Юнію|ru|Франциск Юний (младший)}}, які апублікаваў першае выданне яго зместу ў 1655 годзе і завяшчаў рукапіс [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскаму ўніверсітэту]]. Ён захоўваецца ў [[Бадліянская бібліятэка|Бадліянскай бібліятэцы]] пад шыфрам '''MS Junius 11'''. На [[Палеаграфія|палеаграфічных]] падставах было ўстаноўлена, што складанне рукапісу пачалося з 1000 года нашай эры. У нядаўняй працы прапанавана больш ранняе, вузкае акно для верагоднай даты кампіляцыі: да 960—1000 гадоў для першай кнігі (Liber I) і неўзабаве пасля гэтага для другой кнігі (Liber II). Гэтая ацэнка заснавана на комплексным датаванні тэксту, палеаграфіі і ілюстрацый<ref>{{Cite journal|last=LOCKETT|first=LESLIE|date=2002|title=An integrated re-examination of the dating of Oxford, Bodleian Library, Junius 11|journal=Anglo-Saxon England|volume=31|pages=141–173}}</ref>. Зборнік складаўся ў два этапы. У Liber I змешчаны вершы «Быццё», «Зыход» і «Данііл», гэта праца аднаго пісца. У Liber II змешчаны верш «Хрыстос і сатана». Рукапіс утрымлівае мноства ілюстрацый, якія з’яўляюцца прыкладам [[уінчэстэр]]скага стылю малявання, тыповага для таго перыяду і рэгіёну; падобна, што два ілюстратары працавалі над рукапісам незалежна. Першы перапісчык пакінуў прабелы ў тэксце для іншых ілюстрацый, якія так і не былі завершаны{{Sfn|Broderick|1983}}. == Ілюстрацыі == Рукапіс часткова ілюстраваны серыяй лінейных малюнкаў, якія паказваюць падзеі ў тэксце{{Sfn|Broderick|1983}}. Мяркуючы па прабелах, пакінутых пісцамі, чакалася, што рукапіс будзе цалкам праілюстраваны; калі так, праца засталася няскончанай — намалявана толькі каля траціны малюнкаў. Гэтая схема ілюстрацый, якая не мае аналагаў у іншых рукапісах англасаксонскай паэзіі, азначае, што рукапіс задумваўся як значна больш важны, чым большасць мясцовых тэкстаў; магчыма, ён прызначаўся для рэлігійнага або дыдактычнага выкарыстання{{Sfn|Broderick|1983}}{{Sfn|Raw|1976}}. == Змест == Назвы саміх вершаў — сучасныя вынаходствы, у рукапісе ім не дадзены назвы. Як і ў большасці англасаксонскіх твораў, вершы ананімныя, іх паходжанне і датаванне невядомыя. === Быццё === [[Файл:CaedmonManuscriptPage46Illust.jpg|міні|250px|На гэтай ілюстрацыі са старонкі 46 Кэдманавага кодэкса паказаны анёл, які ахоўвае вароты раю.]] ''Быццё'' — гэта парафраз першай часткі [[Біблія|біблейскай]] [[Кніга Быццё|кнігі Быцця]], ад стварэння свету да выпрабавання веры Аўраама праз {{нп3|ахвярапрынашэнне Ісаака||ru|Жертвоприношение Исаака}} ({{Біблія|Быц|22|}}). У цяперашні час прызнана, што гэтая праца складаецца з дзвюх першапачаткова асобных частак, умоўна званых ''Быццём A'' і ''Быццём B''; пазней радкі 235—851 верша ў тым выглядзе, у якім мы яго маем, верагодна, былі інтэрпаліраваны з больш старога верша для стварэння існуючага тэксту{{Sfn|Wrenn|1967}}. Менавіта ''Быццё B'' прыцягнула найбольшую крытычную ўвагу. Яго паходжанне характэрнае тым, што гэта, верагодна, пераклад IX стагоддзя са [[Старажытнасаксонская мова|старасаксонскага]] арыгінала{{Sfn|Wrenn|1967}}; гэтая тэорыя была першапачаткова высунута на метрычных падставах у 1875 годзе нямецкім вучоным [[Эдуард Зіверс|Зіверсам]], а затым пацвердзілася знаходкай у 1894 годзе фрагмента старасаксонскага верша, які суадносіцца з часткай твора{{Sfn|Breul|1898}}. ''Быццё B'' вылучаецца тэматычна і стылістычна: яно распавядае гісторыю {{нп3|Паўшыя анёлы|грэхападзення Сатаны|ru|Падшие ангелы}} і {{нп3|Грэхападзенне|чалавека|ru|Грехопадение}} ў эпічным стылі і, верагодна, паўплывала на [[Беавульф|Бэўвульф]] і нават, магчыма, на «{{нп3|Страчаны рай||be-tarask|Страчаны рай}}». === Зыход === ''Зыход'' — гэта не пераказ біблейскай кнігі, а хутчэй пераказ гісторыі {{нп3|Зыход|уцёкаў ізраільцянаў з Егіпта|ru|Исход}} і {{нп3|Перасячэнне Чырвонага мора|перасячэння Чырвонага мора||Crossing the Red Sea}} ў стылі «гераічнага эпасу», вельмі падобнага на старажытнаанглійскія паэмы «{{нп3|Андрэй (паэма)|Андрэй|ru|Андрей (поэма)}}», «{{нп3|Юдзіф (старажытнаанглійская паэма)|Юдзіф|ru|Юдифь (древнеанглийская поэма)}}» ці нават на нерэлігійны ''[[Беавульф|Бэўвульф]]''. Гэта адзін з самых шчыльных, багатых алюзіямі і складаных вершаў на старажытнаанглійскай мове, ён знаходзіцца ў цэнтры шматлікіх дыскусій даследчыкаў. У біблейскую тэматыку ''Зыходу'' прыўнесены традыцыйны «гераічны стыль»: [[Майсей]] падаецца як генерал, увесь тэкст прасякнуты ваеннай вобразнасцю і батальнымі сцэнамі. Знішчэнне егіпцян у Чырвоным моры паказваецца шмат у чым гэтак жа, як шаблонная сцэна бітвы з іншых старажытнаанглійскіх вершаў, у тым ліку сустракаецца матыў «звера бітвы», вельмі распаўсюджаны ў паэзіі таго часу. У нейкі момант аўтар перарывае асноўную гісторыю, каб расказаць гісторыі Ноя і ахвярапрынашэння Ісаака. Некаторыя навукоўцы лічаць гэтую змену тэмы асаблівасцю «эпічнага стылю», параўнальнай з аналагічнымі адступленнямі ў «Бэўвульфе», а іншыя мяркуюць, што гэта больш позняя інтэрпаляцыя. Эдвард Б. Ірвінг падрыхтаваў два выданні верша, у 1955 і 1981 гадах: у першым выданні частка «Ной і Аўраам» была вылучана ў асобны верш, але пазней Ірвінг перагледзеў сваё меркаванне, прызнаўшы, што гэта неад’емная частка паэмы «Зыход». Падставы звязваць перасячэнне Чырвонага мора з гэтымі тэмамі, верагодна, можна знайсці ў казаннях [[Айцы Царквы|Айцоў Царквы]].{{крыніца?}} У апошнія дзесяцігоддзі ўвага пераключылася з «гераічных» аспектаў ''Зыходу'' на разгляд яго шчыльнай алюзійнай структуры і магчымай {{нп3|Тыпалогія (тэалогія)|тыпалогіі||Typology (theology)}}. Пітэр Дж. Лукас, напрыклад, сцвярджаў, што верш прадстаўляе сабой {{нп3|Чатыры сэнсы Пісання|алегарычную трактоўку||Four senses of Scripture}} барацьбы хрысціяніна з д’яблам. {{нп3|Перасячэнне Чырвонага мора|||Crossing the Red Sea}} разглядалася як водгалас літургіі [[Хрышчэнне|Хрышчэння]] і правобраз уваходу на нябёсы. Фараон можа асацыявацца з Сатаной праз некаторыя ледзь улоўныя славесныя адгалоскі. Аднак гэтыя думкі ўсё яшчэ з’яўляюцца спрэчнымі і шырока абмяркоўваюцца. Паводле больш узважанага погляду, хоць некаторыя асобныя часткі апавядання аб Зыходзе зліваюцца ў тыпалагічную алюзію, яна не ахоплівае ўвесь верш. === Данііл === Кароткі пераказ [[Кніга прарока Данііла|Кнігі прарока Данііла]], у прыватнасці, аповед пра {{нп3|Вавілонскія юнакі|Вогненную печ|ru|Три отрока в пещи огненной}}, прысвечаны першым пяці раздзелам Кнігі прарока Данііла. === Хрыстос і Сатана === Верш з трох частак, які падрабязна апісвае Падзенне сатаны, {{нп3|Сашэсце Хрыста ў пекла|пакуты Хрыста ў пекле|ru|Сошествие Христа в ад}} (з [[Апокрыф|апакрыфічнага]] Новазапаветнага {{нп3|Евангелле ад Нікадзіма|Евангелля ад Нікадзіма|ru|Евангелие от Никодима}}) і [[Спакуса Хрыста|спакусу Хрыста ў пустыні]]. == Факсіміле == * ''The Cædmon manuscript of Anglo-Saxon Biblical poetry: Junius XI in the Bodleian'', ed. by Israel Gollancz. London: Oxford University Press, 1927. Лічбавыя факсімільныя копіі даступныя анлайн і афлайн: * [https://digital.bodleian.ox.ac.uk/inquire/p/82365036-24f3-4c43-95fe-0a4a4d94d90a Поўнае лічбавае факсіміле] на сайце [[Бадліянская бібліятэка|Бадліянскай бібліятэкі]]. Поўнае лічбавае факсіміле з багатымі анатацыямі, транскрыпцыямі і перакладамі было выпушчана ў фармаце CD у 2004 годзе: * {{citation|editor-last=Muir|editor-first=Bernard J.|title=A Digital Facsimile of Oxford, Bodleian Library, MS. Junius 11|type=CD-ROM; software by Nick Kennedy|location=Oxford|publisher=Bodleian Library, University of Oxford|year=2004}} == Выданні == * Некалькі вершаў з MS Junius 11 адрэдагаваны ў лічбавыя выявы рукапісных старонак і перакладзены ў праекце ''[https://oepoetryfacsimile.org/ Old English Poetry in Facsimile Project]'' == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite journal|last=Broderick|first=Herbert|year=1983|title=Observations on the Method of Illustration in MS Junius 11 and the Relationship of the Drawings to the Text|journal=Scriptorium|volume=37|issue=2|pages=161—177, with plate 2|doi=10.3406/scrip.1983.1312}} * {{Cite journal|last=Broderick|first=Herbert|year=2009|title=Metatextuality, Sexuality, and Intervisuality in MS Junius 11|url=https://archive.org/details/word-image_october-december-2009_25_4/page/384|journal=Word and Image|volume=25|issue=4|pages=384—400|doi=10.1080/02666280902717262}} * {{Cite journal|last=Breul|first=Karl|year=1898|title=Eduard Sievers|journal=The Modern Quarterly of Language and Literature|volume=1|issue=3|pages=173—175|jstor=41065399}} * {{Cite book|last=Karkov|first=Catherine E.|year=2001|title=Text and Picture in Anglo-Saxon England: Narrative Strategies in the Junius 11 Manuscript|series=Cambridge Studies in Anglo-Saxon England. 31|location=Cambridge, UK|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521093064}} * Karkov, Catherine (2007). «Margins and Marginalization: Representations of Eve in Oxford, Bodleian Library, MS Junius 11». In Keefer, Sarah L.; Bremmer, Rolf H. (eds.). Signs on the Edge. Space, Text and Margin in Medieval Manuscripts. Mediaevalia Groningana New Series. 10. Paris: Peeters. pp. 57-84. ISBN 978-9042919808. * {{Cite journal|last=Lockett|first=Leslie|year=2002|title=An Integrated Re-examination of the Dating of Oxford, Bodleian Library, Junius 11|journal=Anglo-Saxon England|volume=31|issue=1|pages=141—173, with plates I-IVc|doi=10.1017/S0263675102000066}} * {{Cite journal|last=Lucas|first=Peter J.|year=1980|title=MS Junius 11 and Malmesbury|journal=Scriptorium|volume=34|issue=2|pages=197—220|doi=10.3406/scrip.1980.1172}} * {{Cite book|last=Ohlgren|first=Thomas H.|year=1992|title=Anglo-Saxon Textual Illustration|location=Kalamazoo, MI|publisher=Medieval Institute, Western Michigan University|isbn=978-1879288102}} * {{Cite journal|last=Raw|first=Barbara C.|year=1976|title=The Probable Derivation of Most of the Illustrations in Junius 11 from an Illustrated Old Saxon Genesis|journal=Anglo-Saxon England|volume=5|pages=133—148, with plates Ia-IV|doi=10.1017/S026367510000082X}} * {{Cite journal|last=Raw|first=Barbara C.|year=1984|title=The Construction of Oxford, Bodleian Library, Junius 11|journal=Anglo-Saxon England|volume=13|pages=187—205|doi=10.1017/S0263675100003586}} * {{Cite book|last=Wrenn|first=Charles Leslie|year=1967|title=A Study of Old English Literature|url=https://archive.org/details/studyofoldenglis0000wren|publisher=Norton|isbn=978-0393097689}} == Спасылкі == * [https://medieval.bodleian.ox.ac.uk/catalog/manuscript_6318 Bodleian Medieval Manuscripts Catalogue Entry] * [http://www.britannica.com/eb/article-9018511/Caedmon-manuscript Encyclopædia Britannica Cædmon manuscript] * [http://www.gutenberg.org/dirs/etext96/codju10.txt The Gutenberg project edition of Codex Junius] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2021-12-18}} [[Катэгорыя:Рукапісы X стагоддзя]] [[Катэгорыя:Бадліянская бібліятэка]] 7dxoan9gzm0txtj62rw69ln40qiz1ko Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён) 0 697082 5170693 5142460 2026-07-25T05:39:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170693 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Тулаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебскі раён]] |Уключае = 6 населеных пунктаў |Сталіца = [[Тулава (Віцебскі раён)|Тулава]] |Датаўтварэння = [[27 снежня]] [[1990]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2407 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://vitebsk.vitebsk-region.gov.by/ru/tulovskiy-selsovet |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Тулаўскі сельсавет}} '''Ту́лаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Тулава (Віцебскі раён)|Тулава]]. == Гісторыя == Утвораны 27 снежня 1990 года ў складзе Віцебскага раёна Віцебскай вобласці [[БССР]] з часткі [[Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Бабініцкага сельсавета]]. У 2011 годзе скасавана вёска [[Селівоўшчына]] (увайшла ў склад [[Віцебск]]а)<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-42/2011_42_9_39949.pdf&oldDocPage=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 24 марта 2011 года № 94 «Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района»}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=14 чэрвеня 2024|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614212659/https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2162 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 85,4 % — [[беларусы]], 12,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2407 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)}} {{Віцебскі раён}} [[Катэгорыя:Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1990 годзе]] 8nlkx6x1z3fvoithj08dlvszmepdmei Шаблон:Эмі 10 700869 5170760 5035480 2026-07-25T10:05:14Z StachLysy 62453 вікіфікацыя 5170760 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Эмі | загаловак = Прэмія «[[Эмі]]» | клас_цела = hlist | state = <includeonly>collapsed</includeonly> | загаловак1 = «[[Эмі]]» | спіс1 = * [[Прайм-таймавая прэмія «Эмі»]] * {{нп5|Дзённая прэмія «Эмі»|Дзённая прэмія «Эмі»|en|Daytime Emmy Awards}} * {{нп5|Спартыўная прэмія «Эмі»|Спартыўная прэмія «Эмі»|en|Sports Emmy Awards}} * {{нп5|Тэхнічная прэмія «Эмі»|Тэхнічная прэмія «Эмі»|en|Technology & Engineering Emmy Awards}} * {{нп5|Рэгіянальныя прэміі «Эмі»|Рэгіянальныя прэміі «Эмі»|en|Regional Emmy awards}} * {{нп5|Міжнародная прэмія «Эмі»|Міжнародная прэмія «Эмі»|en|International Emmy Awards}} * {{нп5|Навінная і дакументальная прэмія «Эмі»|Навінная і дакументальная прэмія «Эмі»|en|News & Documentary Emmy Awards}} * {{нп5|Дзіцячая і сямейная прэмія «Эмі»|Дзіцячая і сямейная прэмія «Эмі»|en|Children's and Family Emmy Awards}} | загаловак2 = [[Прайм-таймавая прэмія «Эмі»]] <br>({{нп5|Шаблон:Прайм-таймавая прэмія «Эмі»|Катэгорыі|en|Template:Primetime Emmy Award categories}}) <br>({{нп5|Спіс лаўрэатаў Прайм-тайм прэміі «Эмі»|Лаўрэаты|en|List of Primetime Emmy Award winners}}) | спіс2 = * {{нп5|Эмі (прэмія, 1949)|1949|en|1st Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1950)|1950|en|2nd Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1951)|1951|en|3rd Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1952)|1952|en|4th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1953)|1953|en|5th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1954)|1954|en|6th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1955)|1955|en|7th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1956)|1956|en|8th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1957)|1957|en|9th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1958)|1958|en|10th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1959)|1959|en|11th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1960)|1960|en|12th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1961)|1961|en|13th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1962)|1962|en|14th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1963)|1963|en|15th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1964)|1964|en|16th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1965)|1965|en|17th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1966)|1966|en|18th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1967)|1967|en|19th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1968)|1968|en|20th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1969)|1969|en|21st Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1970)|1970|en|22nd Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1971)|1971|en|23rd Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1972)|1972|en|24th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1973)|1973|en|25th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1974)|1974|en|26th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1975)|1975|en|27th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1976)|1976|en|28th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1977)|1977|en|29th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1978)|1978|en|30th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1979)|1979|en|31st Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1980)|1980|en|32nd Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1981)|1981|en|33rd Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1982)|1982|en|34th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1983)|1983|en|35th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1984)|1984|en|36th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1985)|1985|en|37th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1986)|1986|en|38th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1987)|1987|en|39th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1988)|1988|en|40th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1989)|1989|en|41st Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1990)|1990|en|42nd Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1991)|1991|en|43rd Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1992)|1992|en|44th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1993)|1993|en|45th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1994)|1994|en|46th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1995)|1995|en|47th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1996)|1996|en|48th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1997)|1997|en|49th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1998)|1998|en|50th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 1999)|1999|en|51st Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2000)|2000|en|52nd Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2001)|2001|en|53rd Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2002)|2002|en|54th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2003)|2003|en|55th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2004)|2004|en|56th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2005)|2005|en|57th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2006)|2006|en|58th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2007)|2007|en|59th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2008)|2008|en|60th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2009)|2009|en|61st Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2010)|2010|en|62nd Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2011)|2011|en|63rd Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2012)|2012|en|64th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2013)|2013|en|65th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2014)|2014|en|66th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2015)|2015|en|67th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2016)|2016|en|68th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2017)|2017|en|69th Primetime Emmy Awards}} * {{нп5|Эмі (прэмія, 2018)|2018|en|70th Primetime Emmy Awards}} * [[Эмі (прэмія, 2019)|2019]] * [[Эмі (прэмія, 2020)|2020]] * [[Эмі (прэмія, 2021)|2021]] * {{нп5|Эмі (прэмія, 2022)|2022|en|74th Primetime Emmy Awards}} * [[Эмі (прэмія, 2023)|2023]] * [[Эмі (прэмія, 2024)|2024]] * {{Не перакладзена 5|Эмі (прэмія, 2025)|2025|en|77th Primetime Emmy Awards}} | загаловак3 = Звязанае | спіс3 = * {{нп5|Спіс лаўрэатаў прэмій «Эмі», «Грэмі», «Оскар» і «Тоні»|ЭГОТ|en|List of EGOT winners}} }}{{#if:{{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Прэмія «Эмі»]]}}}}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Тэлевізійныя прэміі]] </noinclude> k1e417tosu357zew0ek5lrnbigy519j Шаблон:Салома 10 701459 5170768 4861477 2026-07-25T10:57:22Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5170768 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Салома |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Салома |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |стыль_няцотных = |стыль_цотных = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Віды і тыпы саломы |спіс1 = * {{нп3|Аўсяная салома||d|Q103813666}} * [[Бабовая салома]] * [[Грачаная салома]] * {{нп3|Жытняя салома||d|Q111146302}} * [[Ільняная салома]] * [[Канапляная салома]] * [[Кукурузная салома]] * {{нп3|Пшанічная салома||d|Q110583047}} * {{нп3|Рысавая салома||nl|Rijststro}} * [[Сачавіцавая салома]] * {{нп3|Ячменная салома||d|Q110582911}} |загаловак2 = [[Салома ў прамысловасці|Прамысловасць]] |спіс2 = {{нп3|Паліўныя гранулы|Саламяныя брыкеты|ru|Топливные гранулы}} |загаловак3 = {{нп3|Саламянае домабудаўніцтва|Будаўніцтва|ru|Соломенное домостроение}} і інтэр’еры |спіс3 = * {{нп3|Саламяная страха||ru|Соломенная крыша}} * [[Саман]] * {{нп3|Акно праўды|||Truth window}} * {{нп3|Саламяны мат||ja|莚}} * {{нп3|Коб (матэрыял)|Коб|uk|Коб (матеріал)}} |загаловак4 = Пакавальныя матэрыялы і посуд |спіс4 = * [[Саламяны кошык]] * {{нп3|Олія||en|Olia}} * {{нп3|Сапет||uk|Сапет}} * {{нп3|Саламянікі||uk|Солом'яники}} |загаловак5 = [[Салома ў вытворчасці касцюма|Касцюм]] |спіс5 = ;{{нп3|Саламяны капялюш|Галаўныя ўборы||Straw hat}} : [[Брыль (капялюш)|Брыль]] : {{нп3|Амігаса||hu|Amigasza}} : {{нп3|Канацье||ru|Канотье}} : {{нп3|Азіяцкі капялюш||ru|Азиатская шляпа}} (<small>{{нп3|Нонла||nl|Nón lá}}</small>) : [[Панама (капялюш)|Панама]] : {{нп3|Салакот|||Salakot}} : {{нп3|Самбрэра||ru|Сомбреро}} ;[[Адзенне]] : {{нп3|Міно (вопратка)|Міно|ru|Мино (одежда)}} ;{{нп3|Саламяны абутак|Абутак|de|Strohschuh}} : [[Лапці]] : {{нп3|Варадзі||ru|Варадзи}} : {{нп3|Дзоры||ru|Дзори}} : {{нп3|Джыпсін|||Jipsin}} |загаловак6 = {{нп3|Саламянае мастацтва|Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|d|Q56045794}}<br> і {{нп3|Саламяны выраб|вырабы з саломы|d|Q56045785}} |спіс6 = * [[Саломапляценне]] * {{нп3|Аплікацыя саломкай|||Straw marquetry}} * {{нп3|Саламяная зорка||de|Strohstern}} * {{нп3|Саломкавая мазаіка||fr|Mosaïque de paille}} * [[Саламяны павук]] |загаловак7 = [[Салома ў культуры|Культура]] |спіс7 = * {{нп3|Сімэнава||ru|Симэнава}} * {{нп3|Саламяны колер|||Straw (colour)}} * {{нп3|Саламяны сабака|||Straw dog}} * {{нп3|Саламяны мядзведзь|||Straw bear}} * {{нп3|Саламяны лабірынт||ru|Straw maze}} * {{нп3|Абрадавае пудзіла|Саламяны чалавек|ru|Обрядовое чучело}} * {{нп3|Фігуры з цюкоў саломы||de|Strohballenfigur}} * {{нп3|Саломінка, якая зламала спіну вярблюду|||Straw that broke the camel's back}} * {{нп3|Апошні сноп||ru|Corn dolly}} |загаловак8 = Салома ў гаспадарцы |спіс8 = * [[Пудзіла]] * {{нп3|Саэкі|||Saekki}} * {{нп3|Цюк саломы||ca|Bala de palla}} * {{нп3|Камамакі|||Komomaki}} * {{нп3|Нека чыгура|||Neko chigura}} * {{нп3|Сапетка||uk|Сапетка}} |загаловак9 = Іншае |спіс9 = {{нп3|Прэс-падбіральшчык||ru|Пресс-подборщик}} <!--|загаловак20 = |спіс20 = --> |стыль_унізе = background: |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Батаніка]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Сельская гаспадарка]] </noinclude> p0o7hqgnex93sfga09szj1izn23mcxv 5170769 5170768 2026-07-25T10:59:12Z Ciepiersia 162280 арфаграфія 5170769 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Салома |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Салома |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |стыль_няцотных = |стыль_цотных = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Віды і тыпы саломы |спіс1 = * {{нп3|Аўсяная салома||d|Q103813666}} * [[Бабовая салома]] * [[Грачаная салома]] * {{нп3|Жытняя салома||d|Q111146302}} * [[Ільняная салома]] * [[Канапляная салома]] * [[Кукурузная салома]] * {{нп3|Пшанічная салома||d|Q110583047}} * {{нп3|Рысавая салома||nl|Rijststro}} * [[Сачавічная салома]] * {{нп3|Ячменная салома||d|Q110582911}} |загаловак2 = [[Салома ў прамысловасці|Прамысловасць]] |спіс2 = {{нп3|Паліўныя гранулы|Саламяныя брыкеты|ru|Топливные гранулы}} |загаловак3 = {{нп3|Саламянае домабудаўніцтва|Будаўніцтва|ru|Соломенное домостроение}} і інтэр’еры |спіс3 = * {{нп3|Саламяная страха||ru|Соломенная крыша}} * [[Саман]] * {{нп3|Акно праўды|||Truth window}} * {{нп3|Саламяны мат||ja|莚}} * {{нп3|Коб (матэрыял)|Коб|uk|Коб (матеріал)}} |загаловак4 = Пакавальныя матэрыялы і посуд |спіс4 = * [[Саламяны кошык]] * {{нп3|Олія||en|Olia}} * {{нп3|Сапет||uk|Сапет}} * {{нп3|Саламянікі||uk|Солом'яники}} |загаловак5 = [[Салома ў вытворчасці касцюма|Касцюм]] |спіс5 = ;{{нп3|Саламяны капялюш|Галаўныя ўборы||Straw hat}} : [[Брыль (капялюш)|Брыль]] : {{нп3|Амігаса||hu|Amigasza}} : {{нп3|Канацье||ru|Канотье}} : {{нп3|Азіяцкі капялюш||ru|Азиатская шляпа}} (<small>{{нп3|Нонла||nl|Nón lá}}</small>) : [[Панама (капялюш)|Панама]] : {{нп3|Салакот|||Salakot}} : {{нп3|Самбрэра||ru|Сомбреро}} ;[[Адзенне]] : {{нп3|Міно (вопратка)|Міно|ru|Мино (одежда)}} ;{{нп3|Саламяны абутак|Абутак|de|Strohschuh}} : [[Лапці]] : {{нп3|Варадзі||ru|Варадзи}} : {{нп3|Дзоры||ru|Дзори}} : {{нп3|Джыпсін|||Jipsin}} |загаловак6 = {{нп3|Саламянае мастацтва|Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|d|Q56045794}}<br> і {{нп3|Саламяны выраб|вырабы з саломы|d|Q56045785}} |спіс6 = * [[Саломапляценне]] * {{нп3|Аплікацыя саломкай|||Straw marquetry}} * {{нп3|Саламяная зорка||de|Strohstern}} * {{нп3|Саломкавая мазаіка||fr|Mosaïque de paille}} * [[Саламяны павук]] |загаловак7 = [[Салома ў культуры|Культура]] |спіс7 = * {{нп3|Сімэнава||ru|Симэнава}} * {{нп3|Саламяны колер|||Straw (colour)}} * {{нп3|Саламяны сабака|||Straw dog}} * {{нп3|Саламяны мядзведзь|||Straw bear}} * {{нп3|Саламяны лабірынт||ru|Straw maze}} * {{нп3|Абрадавае пудзіла|Саламяны чалавек|ru|Обрядовое чучело}} * {{нп3|Фігуры з цюкоў саломы||de|Strohballenfigur}} * {{нп3|Саломінка, якая зламала спіну вярблюду|||Straw that broke the camel's back}} * {{нп3|Апошні сноп||ru|Corn dolly}} |загаловак8 = Салома ў гаспадарцы |спіс8 = * [[Пудзіла]] * {{нп3|Саэкі|||Saekki}} * {{нп3|Цюк саломы||ca|Bala de palla}} * {{нп3|Камамакі|||Komomaki}} * {{нп3|Нека чыгура|||Neko chigura}} * {{нп3|Сапетка||uk|Сапетка}} |загаловак9 = Іншае |спіс9 = {{нп3|Прэс-падбіральшчык||ru|Пресс-подборщик}} <!--|загаловак20 = |спіс20 = --> |стыль_унізе = background: |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Батаніка]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Сельская гаспадарка]] </noinclude> o7l2hsgkduq0uv3vemttijk3zcmln4r Вікіпедыя:Гісторыя беларускай Вікіпедыі 4 701597 5170288 5152645 2026-07-24T12:04:22Z StachLysy 62453 абнаўленне звестак 5170288 wikitext text/x-wiki Гэтая старонка прысвечана асноўным вехаў развіцця [[Беларуская Вікіпедыя|беларускамоўнага раздзела Вікіпедыі ў афіцыйным правапісе]]. Акрамя агульных звестак з гісторыі раздзела{{пераход|Гісторыя}}, прыводзіцца дэтальная статыстыка яго памераў{{пераход|Памер}}, актыўнасці ўдзельнікаў{{пераход|Актыўнасць}}, а таксама папулярнасці ў Беларусі{{пераход|Папулярнасць у Беларусі}}. == Гісторыя == === Пачатковы этап (2004—2006) === Вікіпедыя на беларускай мове была запушчана вясной 2004 года. Першы запіс па-беларуску на галоўнай старонцы гэтага раздзела з’явіўся 6 красавіка 2004 года, першыя артыкулы — 12 жніўня. Пасля гэтага на працягу двух з паловай гадоў у беларускай Вікіпедыі суіснавалі розныя арфаграфіі беларускай мовы. Неўрэгуляванасць пытанняў суіснавання ў раздзеле некалькіх арфаграфій выклікала канфлікты і «войны правак». 21 лютага 2005 года колькасць артыкулаў у раздзеле дасягнула 1000, а 6 снежня — 2000. === Канфлікт і падзел праекта (2006—2007) === У лютым 2006 года група ўдзельнікаў звярнулася на Meta-Wiki з запытам аб адкрыцці новага моўнага раздзела, заснаванага на выкарыстанні выключна афіцыйнай нормы арфаграфіі беларускай мовы. Першая заяўка была адхіленая, але ў снежні таго ж года створана новая. З’явіўся беларускі раздзел у афіцыйным правапісе ў [[Вікіінкубатар|Вікіінкубатары]]. Да гэтага моманту агульны беларускі раздзел налічваў каля 3 800 артыкулаў у абедзвюх арфаграфіях. 27 сакавіка 2007 года па рашэнні Фонду Wikimedia існуючы (агульны) беларускі раздзел, які налічваў каля 6 700 артыкулаў, быў перанесены на адрас be-x-old.wikipedia.org, далейшы яго лёс планавалася вырашыць пазней. Задавальненне заяўкі на стварэнне раздзела ў афіцыйнай арфаграфіі было зроблена шляхам пераносу зместу Вікіінкубатара, які змяшчаў на той момант больш за 3 565 артыкулаў, на вызвалены дамен be.wikipedia.org. Гэтае рашэнне суправаджалася пратэстамі шэрагу беларускіх удзельнікаў Вікіпедыі. == Памер == === Колькасць артыкулаў === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col"|Дата !scope="col"|Колькасць !scope="col"|Юбілейны артыкул !scope="col"|Каментарый |- | align="right"|21 лютага 2005 || align="center"|1 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/March 2005|Рэнкінг]] |- | align="right"|6 снежня 2005 || align="center"|2 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/January 2006|Рэнкінг]] |- | align="right"|чэрвень 2006 || align="center"|3 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/July 2006|Рэнкінг]] |- | align="right"|жнівень 2006 || align="center"|4 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/September 2006|Рэнкінг]] |- | align="right"|верасень 2006 || align="center"|5 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/October 2006|Рэнкінг]] |- | align="right"|студзень 2007 || align="center"|6 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/February 2007|Рэнкінг]] |- | colspan=4 align="center"| '''27 сакавіка 2007 года адбыўся падзел Беларускай Вікіпедыі.''' |- | align="right"|май 2007 || align="center"|5 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/June 2007|Рэнкінг]] |- | align="right"|ліпень 2007 || align="center"|6 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/August 2007|Рэнкінг]] |- | align="right"|верасень 2007 || align="center"|7 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/October 2007|Рэнкінг]] |- | align="right"|(?) 1 студзеня 2008 || align="center"|8 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/January 2008|Рэнкінг]] |- | align="right"|студзень 2008 || align="center"|9 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/February 2008|Рэнкінг]] |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|15 сакавіка 2008 || align="center"|10 000 || [[Ева]] || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/April 2008|Рэнкінг]], [[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/10000|Прэс-рэліз]] |- | align="right"|красавік 2008 || align="center"|11 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/May 2008|Рэнкінг]] |- | align="right"|чэрвень 2008 || align="center"|12 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/July 2008|Рэнкінг]] |- | align="right"|жнівень 2008 || align="center"|13 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/September 2008|Рэнкінг]] |- | align="right"|3 снежня 2009 || align="center"|18 000 || || |- | align="right"|3 сакавіка 2010 || align="center"|19 000 || || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|16 мая 2010 || align="center"|20 000 || [[Каракал]] || |- | align="right"|8 ліпеня 2010 || align="center"|21 000 || || |- | align="right"|9 жніўня 2010 || align="center"|22 000 || || |- | align="right"|23 верасня 2010 || align="center"|24 000 || || |- | align="right"|16 лістапада 2010 || align="center"|25 000 || [[Рудольф I Габсбург]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|17 чэрвеня 2011 || align="center"|30 000 || [[Дыжон]] || |- | align="right"|6 лістапада 2011 || align="center"|35 000 || [[Кентаўры]] || |- | align="right"|24 снежня 2011 || align="center"|36 000 || [[Осмас]] || |- | align="right"|14 студзеня 2012 || align="center"|37 000 || [[Светагорск]] || |- | align="right"|4 лютага 2012 || align="center"|38 000 || [[Жаваранкавыя]] || |- | align="right"|1 сакавіка 2012 || align="center"|39 000 || [[Юзаф Вроньскі]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|21 сакавіка 2012 || align="center"|40 000 || [[Сантур]] || |- | align="right"|21 красавіка 2012 || align="center"|41 000 || [[Daimler Dernburg Wagen]] || |- | align="right"|22 мая 2012 || align="center"|42 000 || || Архіў [https://web.archive.org/web/20120524222903/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-05-23] |- | align="right"|19 чэрвеня 2012 || align="center"|43 000 || [[Сац-арт]] || Архіў [https://web.archive.org/web/20120620075022/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-06-20] |- | align="right"|12 ліпеня 2012 || align="center"|44 000 || [[Ігар Андрэевіч Кузьмянок]] || Архіў [https://web.archive.org/web/20120712211008/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-07-12] |- | align="right"|1 жніўня 2012 || align="center"|45 000 || [[ФК Тарпеда-БелАЗ]] || |- | align="right"|21 жніўня 2012 || align="center"|46 000 || [[Белавежскія пагадненні]] || |- | rowspan=2 align="right"|29-31 жніўня 2012 || align="center"|47 000 || || rowspan=2|Архіў [https://web.archive.org/web/20120829225227/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-08-29],<br/> архіў [https://web.archive.org/web/20120901065837/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-08-31] |- | align="center"|48 000 || |- | align="right"|15-16 верасня 2012 || align="center"|49 000 || || Архіў [https://web.archive.org/web/20120918192736/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-09-15] |- style="background:#EEDD82" | align="right"|'''15-16 верасня 2012''' || align="center"|'''50 000''' || || '''[[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/50000|Прэс-рэліз]]''' |- | align="right"|15-16 верасня 2012 || align="center"|51 000 || || |- | align="right"|13 кастрычніка 2012 || align="center"|52 000 || [[Варвары]] || |- | align="right"|9 лістапада 2012 || align="center"|53 000 || [[Уладзімір (горад, Украіна)]] || |- | align="right"|6 снежня 2012 || align="center"|54 000 || [[Азорскі антыцыклон]] || |- | align="right"|11 студзеня 2013 || align="center"|55 000 || [[Сан-Марына на конкурсе песні Еўрабачанне]] || |- | align="right"|люты 2013 || align="center"|56 000 || || |- | align="right"|сакавік 2013 || align="center"|57 000 || || |- | align="right"|красавік 2013 || align="center"|58 000 || || |- | align="right"|май 2013 || align="center"|59 000 || || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|31 мая 2013 || align="center"|60 000 || [[Валка]] || |- | align="right"|31 чэрвеня 2013 (?) || align="center"|61 000 || || [[Вікіпедыя:Асноўны_міжмоўны_рэнкінг_2013-07-01|Рэнкінг 2013-07-01]] |- | align="right"|ліпень 2013 || align="center"|62 000 || || |- | align="right"|жнівень 2013 || align="center"|63 000 || || |- | align="right"|верасень 2013 || align="center"|64 000 || || |- | align="right"|кастрычнік 2013 || align="center"|65 000 || || |- | align="right"|лістапад 2013 || align="center"|66 000 || || |- | align="right"|снежань 2013 || align="center"|67 000 || || |- | align="right"|студзень 2014 || align="center"|68 000 || || |- | align="right"|люты 2014 || align="center"|69 000 || || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|12 сакавіка 2014 || align="center"|70 000 || [[Змеегалоўнік Руйша]] або [[Ромул і Рэм]] || |- | align="right"|9 красавіка 2014 || align="center"|71 000 || [[Мікалай Васілевіч Вараб’ёў]] || |- | align="right"|май 2014 || align="center"|72 000 || || |- | align="right"|чэрвень 2014 || align="center"|73 000 || || |- | align="right"|ліпень 2014 || align="center"|74 000 || || |- | align="right"|26 жніўня 2014 || align="center"|75 000 || || |- | align="right"|верасень 2014 || align="center"|76 000 || || |- | align="right"|(?) 31 кастрычніка 2014 || align="center"|77 000 || || [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2014-11-01|Рэнкінг 2014-11-01]] |- | align="right"|27 лістапада 2014 || align="center"|77 777 || || |- | align="right"|снежань 2014 || align="center"|78 000 || || |- | align="right"|(?) 1 студзеня 2015 || align="center"|79 000 || || [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2015-01-01|Рэнкінг 2015-01-01]] |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|28 студзеня 2015 || align="center"|80 000 || || |- | align="right"|сакавік 2015 || align="center"|81 000 || || |- | align="right"|красавік 2015 || align="center"|82 000 || || |- | align="right"|май 2015 || align="center"|83 000 || || |- | rowspan=6 align="right"|чэрвень 2015 || align="center"|84 000 || || |- | align="center"|85 000 || || |- | align="center"|86 000 || || |- | align="center"|87 000 || || |- | align="center"|88 000 || || |- | align="center"|89 000 || || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|24 чэрвеня 2015 || align="center"|90 000 || || |- | rowspan=3 align="right"|чэрвень 2015 || align="center"|91 000 || || |- | align="center"|92 000 || || |- | align="center"|93 000 || || |- | rowspan=6 align="right"|ліпень 2015 || align="center"|94 000 || || |- | align="center"|95 000 || || |- | align="center"|96 000 || || |- | align="center"|97 000 || || |- | align="center"|98 000 || || |- | align="center"|99 000 || || |- style="background:#EEDD82" | align="right"|'''28 жніўня 2015''' || align="center"|'''100 000''' || '''[[Кальмордэнскі заапарк]]''' || '''[[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/100000|Прэс-рэліз]]''' |- | align="right"|17 снежня 2015 || align="center"|111 111 || [[Быхаўскае сядзенне]] || |- | align="right"|21 лістапада 2016 || align="center"|123 000 || [[Кніга Ісуса Навіна (Скарына)]] || |- | align="right"|18 студзеня 2017 || align="center"|125 000 || [[Такійскі працэс]] || |- | align="right"|28 лютага 2017 || align="center"|127 000 || [[Лютэранская кірха (Новачаркаск)]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|8 сакавіка 2017 || align="center"|130 000 || [[NGC 4541]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|23 сакавіка 2017 || align="center"|140 000 || || |- | align="right"|4 жніўня 2017 || align="center"|145 000 || [[Сцяг Кунды]] || |- style="background:#EEDD82" | align="right"|'''31 студзеня 2018''' || align="center"|'''150 000''' || '''[[Збігнеў Прайснер]]''' || '''[[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/150000|Прэс-рэліз]]''' |- | align="right"|31 сакавіка 2018 || align="center"|153 000 || [[Тэрэнс Малік]] || |- | align="right"|8 мая 2018 || align="center"|154 000 || [[Прывід пяра]] || |- | align="right"|25 чэрвеня 2018 || align="center"|155 000 || [[Падвойнае жыццё Веранікі]] || |- | align="right"|19 кастрычніка 2018 || align="center"|158 000 || [[Спіс аб’ектаў, названых у гонар Дж. Р. Р. Толкіна і яго легендарыума]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|30 снежня 2018 || align="center"|160 000 || || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|8 мая 2019 || align="center"|170 000 || || |- | align="right"|27 жніўня 2019 || align="center"|175 000 || || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|16 лістапада 2019 || align="center"|180 000 || || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|1 мая 2020 || align="center"|190 000 || [[Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)]] || |- style="background:#EEDD82" | align="right"|'''31 снежня 2020''' || align="center"|'''200 000''' || '''[[Гімн любові]]''' || '''[[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/200000|Прэс-рэліз]]''' |- | align="right"|24 сакавіка 2021 || align="center"|203 000 || || Архіў [https://web.archive.org/web/20210324215238/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2021-03-24] |- | align="right"|22 красавіка 2021 || align="center"|204 000 || || Архіў [https://web.archive.org/web/20210422215323/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2021-04-22] |- | align="right"|26 мая 2021 || align="center"|205 000 || [[Грогу]] || |- | align="right"|30 чэрвеня 2021 || align="center"|206 000 || [[Эквілібрыум]] || |- | align="right"|1 жніўня 2021 || align="center"|207 000 || [[Спіс карцін Яна Вермера]] || |- | align="right"|2 верасня 2021 || align="center"|208 000 || [[Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага]] || |- | align="right"|28 верасня 2021 || align="center"|209 000 || [[Вясёлыя рабяты (кніга)]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|22 кастрычніка 2021 || align="center"|210 000 || [[Звычайныя падазроныя]] || |- | align="right"|14 лістапада 2021 || align="center"|211 000 || [[Танцорка ў цемры]] || |- | align="right"|14 снежня 2021 || align="center"|212 000 || [[Прынцэса-нявеста (фільм)]] || |- | align="right"|6 студзеня 2022 || align="center"|213 000 || [[Поўнач у Парыжы]] || |- | align="right"|28 студзеня 2022 || align="center"|214 000 || [[Алена (фільм, 2011)]] || |- | align="right"|18 лютага 2022 || align="center"|215 000 || [[Розум і пачуцці (фільм, 1995)]] || |- | align="right"|17 сакавіка 2022 || align="center"|216 000 || [[Уладар пярсцёнкаў: Брацтва пярсцёнка]] || |- | align="right"|8 красавіка 2022 || align="center"|217 000 || [[Уладар пярсцёнкаў: Дзве вежы]] || |- | align="right"|13 мая 2022 || align="center"|218 000 || [[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]] || |- | align="right"|5 чэрвеня 2022 || align="center"|219 000 || [[Адзінаццаць (Дзіўныя рэчы)]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|9 ліпеня 2022 || align="center"|220 000 || [[Маўчанне ягнят (фільм)]] || |- | align="right"|13 жніўня 2022 || align="center"|221 000 || [[Піяніст (фільм, 2002)]] || |- | align="right"|28 жніўня 2022 || align="center"|222 000 || [[Цяжкасці перакладу]] || |- | align="right"|31 жніўня 2022 || align="center"|222 222 || [[Бедбург]] || |- | align="right"|19 верасня 2022 || align="center"|223 000 || || |- | align="right"|9 кастрычніка 2022 || align="center"|224 000 || [[Піраты Карыбскага мора: Праклён «Чорнай пярліны»]] || |- | align="right"|2 лістапада 2022 || align="center"|225 000 || [[Шоу Трумана]] || |- | align="right"|5 снежня 2022 || align="center"|226 000 || [[Каралі народа Дурына]] || |- | align="right"|11 студзеня 2023 || align="center"|227 000 || [[Каралі Рохана]] || |- | align="right"|9 лютага 2023 || align="center"|228 000 || [[Каралі Нуменара]] || |- | align="right"|3 сакавіка 2023 || align="center"|229 000 || [[Таны Шыра]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|2 красавіка 2023 || align="center"|230 000 || [[Таварыства мёртвых паэтаў]] || |- | align="right"|13 мая 2023 || align="center"|231 000 || [[Зора]] || |- | align="right"|15 чэрвеня 2023 || align="center"|232 000 || [[Форт Баяр]] || |- | align="right"|17 ліпеня 2023 || align="center"|233 000 || [[Людвік і зорны конь]] || |- | align="right"|9 жніўня 2023 || align="center"|234 000 || [[May It Be]] || |- | align="right"|12 верасня 2023 || align="center"|235 000 || [[The Hobbit (гульня, 2003)]] || |- | align="right"|25 кастрычніка 2023 || align="center"|236 000 || [[Пыха і перадузятасць]] || |- | align="right"|7 снежня 2023 || align="center"|237 000 || [[Розум і пачуцці]] || |- | align="right"|11 студзеня 2024 || align="center"|238 000 || [[Перакананне (раман)]] || |- | align="right"|5 лютага 2024 || align="center"|239 000 || [[Эма (раман)]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|27 лютага 2024 || align="center"|240 000 || [[Нябесны замак Лапута]] || |- | align="right"|25 сакавіка 2024 || align="center"|241 000 || [[Доўгая дарога дадому]] || |- | align="right"|30 красавіка 2024 || align="center"|242 000 || [[Мой рок-н-ролл]] || |- | align="right"|7 чэрвеня 2024 || align="center"|243 000 || [[Хуан Мадэста]] || |- | align="right"|9 ліпеня 2024 || align="center"|244 000 || [[Хейна Мандры]] || |- | align="right"|1 жніўня 2024 || align="center"|245 000 || [[Меланхолія (фільм, 2011)]] || |- | align="right"|1 верасня 2024 || align="center"|246 000 || [[Роча]] || |- | align="right"|2 кастрычніка 2024 || align="center"|247 000 || [[Бэн-Гур (фільм, 1959)]] || |- | align="right"|20 лістапада 2024 || align="center"|248 000 || [[Ар'ю]] || |- | align="right"|16 снежня 2024 || align="center"|249 000 || [[Літоўская канцэпцыя ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага]] || |- style="background:#EEDD82" | align="right"|'''18 студзеня 2025''' || align="center"|'''250 000''' || '''[[Легендарыум Толкіна]]''' || '''[[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/250000|Прэс-рэліз]]''' |- | align="right"|15 лютага 2025 || align="center"|251 000 || [[Панаўка (Круглянскі раён)]] || |- | align="right"|17 сакавіка 2025 || align="center"|252 000 || [[Брадвейская мелодыя]] || |- | align="right"|17 красавіка 2025 || align="center"|253 000 || [[Вакол свету за 80 дзён (фільм, 1956)]] || |- | align="right"|27 мая 2025 || align="center"|254 000 || [[Вёска (фільм, 2004)]] || |- | align="right"|28 ліпеня 2025 || align="center"|255 000 || [[Выпадак (фільм, 1981)]] || |- | align="right"|14 верасня 2025 || align="center"|256 000 || [[Пропасць]] || |- | align="right"|5 лістапада 2025 || align="center"|257 000 || [[Сезон 2024/2025 ЖГК Гомель]] || |- | align="right"|18 снежня 2025 || align="center"|258 000 || [[Акт на права валодання зямлёй]] || |- | align="right"|25 студзеня 2026 || align="center"|259 000 || [[Еўрапейская кінапрэмія 2026]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|4 лютага 2026 || align="center"|260 000 || [[Пераходная вуліца (Мінск)]] || |- | align="right"|5 лютага 2026 || align="center"|261 000 || [[Студзянецкі завулак]] || Падчас ботазаліўкі |- | align="right"|11 сакавіка 2026 || align="center"|262 000 || [[Іванна Іванаўна Бамбешка]] || |- | align="right"|19 красавіка 2026 || align="center"|263 000 || [[Знакі (фільм)]] || |- | align="right"|6 чэрвеня 2026 || align="center"|264 000 || [[Кралупі-над-Влтавау]] || |- | align="right"|24 ліпеня 2026 || align="center"|265 000 || [[Нерчынскі дагавор]] || |} === Колькасць старонак === * 11 ліпеня 2012 года агульная колькасць старонак дасягнула 100 000. Юбілейная старонка — [[Дзмітрый Аляксандравіч Платонаў]]. * 22 снежня 2020 года агульная колькасць старонак дасягнула 600 000. * 20 верасня 2024 года агульная колькасць старонак дасягнула 700 000. Юбілейная старонка — [[Шаблон:Fba/core]]. === Юбілейныя лагатыпы === <gallery widths=135 heights=155> Wikipedia-logo-be-100000.png Лагатып 150 000 (валошка).svg Неверагодныя 200 000.svg Wikipedia-logo-v3-be_250000_articles_red_ribbon.svg </gallery> == Актыўнасць == === Колькасць правак === * 5 лістапада 2011 года агульная колькасць правак дасягнула 1&nbsp;000&nbsp;000. * 17 снежня 2012 года агульная колькасць правак дасягнула 1&nbsp;500&nbsp;000. * 1 лютага 2015 года агульная колькасць правак дасягнула 2&nbsp;000&nbsp;000. * 25 кастрычніка 2017 года агульная колькасць правак дасягнула 3&nbsp;000&nbsp;000. * 20 лістапада 2019 года агульная колькасць правак дасягнула 3&nbsp;500&nbsp;000. * 14 студзеня 2022 года агульная колькасць правак дасягнула 4&nbsp;000&nbsp;000. * 2 чэрвеня 2023 года агульная колькасць правак дасягнула 4&nbsp;500&nbsp;000. * 20 чэрвеня 2025 года агульная колькасць правак дасягнула 5&nbsp;000&nbsp;000. === Колькасць удзельнікаў === * 30 верасня 2020 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 100&nbsp;000. * 3 кастрычніка 2021 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 110&nbsp;000. * 19 ліпеня 2022 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 120&nbsp;000. * 1 студзеня 2023 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 125&nbsp;000. * 28 мая 2023 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 130&nbsp;000. * 24 кастрычніка 2023 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 135&nbsp;000. * 20 сакавіка 2024 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 140&nbsp;000. * 2 верасня 2024 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 145&nbsp;000. * 1 сакавіка 2025 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 150&nbsp;000. * 24 жніўня 2025 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 155&nbsp;000. * 22 снежня 2025 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 160&nbsp;000. * 15 красавіка 2026 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 165&nbsp;000. === Актыўнасць удзельнікаў === Дыяграма пабудавана паводле [http://be.wikiscan.org/?menu=tables&submenu=users&type=user статыстыкі актыўнасці ўдзельнікаў па месяцах] і паказвае змену медыяннай колькасці ўдзельнікаў за месяц для кожнага года. <div style="float:margin:0 em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=450|height=200|type=rect|x=2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020,2021,2022|y=39,85,118,154,178,215,218,204,244,239,244,235,261,270,276,293}}</div> == Папулярнасць у Беларусі == Найбольш папулярныя раздзелы Вікіпедыі паводле колькасці наведванняў з Беларусі. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col"|Моўны раздзел !scope="col"|Студзень 2021</br>тыс. наведванняў !scope="col"|Студзень 2022</br>тыс. наведванняў !scope="col"|Студзень 2023</br>тыс. наведванняў |- | [[Руская Вікіпедыя]] || 35276 (85,2 %) || 37438 (86,8 %) || 38180 (84,7 %) |- | [[Англійская Вікіпедыя]] || 2948 (7,1 %) || 2979 (6,9 %) || 3067 (6,8 %) |- style="background:#EEDD82" | [[Беларуская Вікіпедыя]] || 477 (1,2 %) || 492 (1,1 %) || 627 (1,4 %) |- | [[Польская Вікіпедыя]] || 157 (0,4 %) || 111 (0,3 %) || 102 (0,2 %) |- | [[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)]] || 148 (0,4 %) || 127 (0,3 %) || 174 (0,4 %) |- | [[Украінская Вікіпедыя]] || 74 (0,2 %) || 66 (0,2 %) || 122 (0,3 %) |- | '''Усе праекты''' || '''41411 (100,0 %)''' || '''43148 (100,0 %)''' || '''45071 (100,0 %)''' |} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 9wqmr7qpmbjv6w5eyk35xl9mxgqwawe Тамаш Марцыян Грабоўскі 0 704362 5170421 4460664 2026-07-24T14:25:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170421 wikitext text/x-wiki {{шляхціц}} '''Тамаш Марцыян (Марыян) Грабоўскі''' ({{lang-pl|Tomasz Marian Grabowski}}; каля 1720 — жніўня {{ДС|||1771}}) — ваенны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Грабоўскія|Грабоўскіх]] герба [[Тапор (герб)|«Тапор»]] (або [[Окша (герб)|«Окша»]]). Нарадзіўся ў сям’і [[Стэфан Грабоўскі (староста віштынецкі)|Стэфана]], віштынецкага старосты, і Тэадоры са [[Стрыенскія|Стрыенскіх]]<ref name="kamunikat">[[Аляксей Шаланда]]. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=26674-1.pdf САПРАЎДНЫ ГЕРБОЎНІК ШЛЯХТЫ ВАЎКАВЫСКАГА ПАВЕТА Ў ДРУГОЙ ПАЛОВЕ XVI—XVIII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241109223418/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=26674-1.pdf |date=9 лістапада 2024 }}</ref>. Дудскі [[староста]] ў 1746—1750 г., [[генерал-маёр]] у 1755—1765 г., [[генерал-лейтэнант]] [[войска ВКЛ]] у 1767 г<ref name="kamunikat"/>. Валодаў у [[Ваўкавыскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ваўкавыскім павеце]] маёнткам [[Тэалін (Ваўкавыскі раён)|Тэалін]] ці [[Харашкаўшчызна]]<ref name="kamunikat"/>. == Сям’я == У першым шлюбе з Ганнай Ружыцкай. Ад яе дзеці: * [[Зыгмунт Ксаверый Грабоўскі|Зыгмунт Ксаверый]] (1750—1809), у шлюбе з Марыяннай Пелагіяй Патоцкай (каля 1756—1818); * Павел (1750—1777), палкоўнік войска літоўскага; * Геранім (1754—1827), у шлюбе з Тэрэзай Марыяй фон Пёльніц; * Людвіка (нар. 1754), у шлюбе з Бернардам Генрыкам Меліна; * Войцех Альберт (1756—1799), маёр прускага войска, у шлюбе з Вільгельмінай фон Вінтерфельд, пасля ў шлюбе з Гільдэбранд. У другім шлюбе з Даротай Отэнгаўзен (1744—1830). Дзеці: * Ян (1751—1838), генерал-маёр войска літоўскага; * [[Міхал Грабоўскі|Міхал Гжэгаж]] (1758—1822), канюшы вялікі літоўскі. У шлюбе з Юзэфінай з Радзівілаў, пасля з Пелагеяй з Грабоўскіх; * [[Стэфан Грабоўскі|Стэфан]] (1767—1847), брыгадны генерал Варшаўскага герцагства; * Яанна (1768—1846), у шлюбе з Ігнацыем Сегенем (?1760-1834); * Марыянна (1772—1846), у шлюбе з Самуэлем Ажароўскім (нар каля 1760). {{зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грабоўскі Тамаш Марцыян}} [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты]] [[Катэгорыя:Генералы Рэчы Паспалітай]] rhmm1u3mapejd5j6tz1hynpmsypuh2w Тамаш Грымала 0 704436 5170417 4092344 2026-07-24T14:21:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170417 wikitext text/x-wiki {{шляхціц}} '''Тамаш Грымала''' ({{lang-pl|Tomasz Grzymała}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Род Грымалаў|Грымалаў]] герба [[Грымала (герб)|«Грымала»]]. Нарадзіўся ў сям’і [[Грыгорый Грымала|Грыгорыя]] і невядомай з Завішаў<ref name="kamunikat">[[Аляксей Шаланда]]. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=26674-1.pdf САПРАЎДНЫ ГЕРБОЎНІК ШЛЯХТЫ ВАЎКАВЫСКАГА ПАВЕТА Ў ДРУГОЙ ПАЛОВЕ XVI—XVIII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241109223418/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=26674-1.pdf |date=9 лістапада 2024 }}</ref>. Ваўкавыскі абозны ў 1745 г., электар з Ваўкавыскага павета [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ў 1764 г., [[Ваўкавыскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|ваўкавыскі]] [[скарбнік]] у 1765 г., ваўкавыскі [[гараднічы]] ў 1773 г., [[люстратар]] чопавага і падымнага падатку ў 1775 г., ваўкавыскі [[гродскі суддзя]] ў 1784 г<ref name="kamunikat"/>. У шлюбе з невядомай з [[род Булгарынаў|Булгарынаў]]<ref name="kamunikat"/>. {{зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-03-27}} {{DEFAULTSORT:Грымала Тамаш}} [[Катэгорыя:Гараднічыя ваўкавыскія]] [[Катэгорыя:Скарбнікі ваўкавыскія]] [[Катэгорыя:Абозныя ваўкавыскія]] [[Катэгорыя:Род Грымалаў]] mxb6g72ifafwtcvmqf28q7p5gjqa3wt Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў 4 705534 5170780 5168988 2026-07-25T11:39:46Z 5170780 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} == Спіс на хаванне == <!--тут актыўных спасылак не мусіць быць--> * Беларуская рада культуры * Аўтазак {{зроблена}} * Парламенцкія выбары ў Беларусі (2008) {{зроблена}} * Парламенцкія выбары ў Беларусі (2012) {{зроблена}} * Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016) {{зроблена}} <!--Спіс ніжэй проста сцёрты, у архіваванні няма сэнсу. --> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] p1aw9tz4qzmdg90g9jubk3hv0tzfltq Аляксандр Антонавіч Кулік 0 716098 5170560 5169913 2026-07-24T19:36:48Z DobryBrat 5701 дапаўненне, арфаграфія 5170560 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кулік}} {{ДД | імя = Аляксандр Антонавіч Кулік | жанчына = | выява = | памер = | подпіс = | тытул = [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] | сцяг2 = Coat of arms Ministry of Forestry Belarus.png | перыядпачатак = [[1 жніўня]] [[2022]] | перыядканец = [[23 ліпеня]] [[2026]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Раман Галоўчанка]]<br/>[[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] | папярэднік = [[Віталь Аляксандравіч Дрожжа|Віталь Дрожжа]] | пераемнік = [[Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч]] }} '''Аляксандр Антонавіч Кулік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] (2022—2026). == Біяграфія == Нарадзіўся 13 чэрвеня 1967 года ў в. [[Прыварацце]] [[Глускі раён|Глускага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. У 1991 годзе скончыў [[Беларускі тэхналагічны інстытут|Беларускі тэхналагічны інстытут імя С. М. Кірава]] (спецыяльнасць «Лясная гаспадарка»), у 2001 годзе — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (спецыяльнасць «Эканоміка і кіраванне на прадпрыемстве»). Працоўную дзейнасць пачаў у 1990 годзе з пасады майстра лесу Пятровіцкага лясніцтва Кобрынскага доследнага лясгаса. У 2001 годзе быў прызначаны дырэктарам Кобрынскага доследнага лясгаса. Установу ўзначальваў да 2014 года да прызначэння на пасаду першага намесніка міністра лясной гаспадаркі (2014—2018). У лістападзе 2018 года пасля працы на дзяржслужбе зноў вярнуўся кіраўніком у Кобрынскі доследны лясгас. З 1 жніўня 2022 года па 23 ліпеня 2026 года<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600252 Указ Президента Республики Беларусь от 23 июля 2026 года № 252 «Об А. А. Кулике»]</ref> працаваў [Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністрам лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.mlh.by/about/leadership/ Руководство Министерства лесного хозяйства Республики Беларусь ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180611100754/http://www.mlh.by/about/leadership/ |date=11 чэрвеня 2018 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Міністры лясной гаспадаркі Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Кулік Аляксандр Антонавіч}} [[Катэгорыя:Міністры лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] ixt2r7r1ke83g73wx6g1kddt2lf6r12 5170564 5170560 2026-07-24T19:40:00Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя 5170564 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кулік}} {{ДД | імя = Аляксандр Антонавіч Кулік | жанчына = | выява = | памер = | подпіс = | тытул = [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] | сцяг2 = Coat of arms Ministry of Forestry Belarus.png | перыядпачатак = [[1 жніўня]] [[2022]] | перыядканец = [[23 ліпеня]] [[2026]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Раман Галоўчанка]]<br/>[[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] | папярэднік = [[Віталь Аляксандравіч Дрожжа|Віталь Дрожжа]] | пераемнік = [[Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч]] }} '''Аляксандр Антонавіч Кулік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] (2022—2026). == Біяграфія == Нарадзіўся 13 чэрвеня 1967 года ў в. [[Прыварацце]] [[Глускі раён|Глускага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. У 1991 годзе скончыў [[Беларускі тэхналагічны інстытут|Беларускі тэхналагічны інстытут імя С. М. Кірава]] (спецыяльнасць «Лясная гаспадарка»), у 2001 годзе — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (спецыяльнасць «Эканоміка і кіраванне на прадпрыемстве»). Працоўную дзейнасць пачаў у 1990 годзе з пасады майстра лесу Пятровіцкага лясніцтва Кобрынскага доследнага лясгаса. У 2001 годзе быў прызначаны дырэктарам Кобрынскага доследнага лясгаса. Установу ўзначальваў да 2014 года да прызначэння на пасаду першага намесніка міністра лясной гаспадаркі (2014—2018). У лістападзе 2018 года пасля працы на дзяржслужбе зноў вярнуўся кіраўніком у Кобрынскі доследны лясгас. З 1 жніўня 2022 года па 23 ліпеня 2026 года<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600252 Указ Президента Республики Беларусь от 23 июля 2026 года № 252 «Об А. А. Кулике»]</ref> працаваў [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністрам лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.mlh.by/about/leadership/ Руководство Министерства лесного хозяйства Республики Беларусь ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180611100754/http://www.mlh.by/about/leadership/ |date=11 чэрвеня 2018 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Міністры лясной гаспадаркі Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Кулік Аляксандр Антонавіч}} [[Катэгорыя:Міністры лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] 4stafr71rszgakhsgah77jeupqogd33 Тэкеста 0 722936 5170777 4578701 2026-07-25T11:06:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170777 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Тэкеста {{вымер}} | image = [[Выява:Miami River Brickell Avenue Bridge statue.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Помнік тэкеста ў Маямі<small> | poptime = | popplace = [[Фларыда (штат)]] | langs = тэкеста | rels = [[татэмізм]], [[анімізм]] | related = }} '''Тэкеста''', або '''тэгеста''' ({{lang-es|Tequesta, Tekesta, Tegesta}}) {{вымер}} — зніклы [[індзейцы|індзейскі]] народ, карэнныя насельнікі паўднёвай прыбярэжнай часткі [[Фларыда (штат)|Фларыды]] на тэрыторыі сучасных [[ЗША]]. Тэкеста ўзгадваліся [[Іспанія|іспанскімі]] мараплаўцамі з канца [[16 стагоддзе|XVI]] ст. Іх назва паходзіла ад наймення галоўнай [[вёска|вёскі]] на паўднёвым усходзе Фларыды. [[Археолаг]]і атаясняюць тэкеста з культурай вандроўных плямён Глейдс, якая сфарміравалася ў канцы [[1 тысячагоддзе|1]] тысячагоддзя. У запісах еўрапейскіх вандроўнікаў і місіянераў захавалася невялікая колькасць слоў на [[мова|мове]] тэкеста, і яе карэктная навуковая атрыбуцыя не магчыма. Большасць даследчыкаў схіляецца да думкі, што па паходжанню тэкеста былі звязаны з плямёнамі поўначы [[Мексіканскі заліў|Мексіканскага заліва]]. Асноўнымі заняткамі тэкеста былі вандроўныя [[рыбалоўства]], [[паляванне]] і [[збіральніцтва]]. Сезонна яны перамяшчаліся на прыбярэжныя [[востраў|астравы]], каб пазбавіцца ад [[Маскіты|маскітаў]]. На астравах меліся паселішчы накшталт вёсак. Місіянеры паведамлялі, што яны шанавалі пудзілы дзікіх жывёл. У дакалумбавы перыяд продкі тэкеста стварылі такія помнікі, як [[курган]] Пампана-Біч з пахаваннем 1 тысячагоддзя і каменнае кола [[Маямі]]. Кантакты паміж еўрапейцамі і тэкеста пачаліся ўжо ў XVI ст., аднак абмяжоўваліся выпадковым заходам [[карабель|караблёў]] у [[заліў|залівы]] на паўднёвым узбярэжжы Фларыды. У [[1748]] г. да іх у палон трапіў Брытан Хэман, чарнаскуры жыхар [[Бостан]]а. Паводле яго нататак, апублікаваных у [[Лондан]]е ў [[1760]] г., ён быў выкуплены капітанам іспанскага карабля, які стала заходзіў у мясцовыя воды і вёў гандаль з індзейцамі. У [[1743]] г. іспанцы арганізавалі на землях тэкеста невялікую [[каталіцызм|каталіцкую]] місію. Аднак іх з’яўленне было прахалодна прынята з боку мясцовых жыхароў, да таго ж місіянеры паведамлялі пра напады паўночных індзейцаў-[[семінолы|мікасукі]]. Місія была хутка зачынена. У [[1763]] г., калі Фларыда была перададзена [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], тубыльцы перасяліліся на [[Куба|Кубу]], дзе былі [[асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляваны]]. Тым не меней, у Фларыдзе існуе супольнасць, якая сцвярджае, што яе члены з’яўляюцца прамымі нашчадкамі тэкеста. == Гл. таксама == * [[Тымукуа]] * [[Калуса (народ)]] == Спасылкі == * [http://www.hartford-hwp.com/Tekesta/history.html A History of the Tekesta Indians of South Florida] * [https://www.losttribesflorida.com/tequesta---keys.html Tequesta & Keys] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221020111543/https://www.losttribesflorida.com/tequesta---keys.html |date=20 кастрычніка 2022 }} * [https://fcit.usf.edu/florida/lessons/tequest/tequest1.htm The Tequesta of Biscayne Bay] [[Катэгорыя:Індзейцы Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Фларыды]] [[Катэгорыя:Зніклыя народы]] nrtq2qj10zmyeqak4oezfm0bafbp7th Geometry Dash 0 725978 5170402 5163722 2026-07-24T14:03:55Z Emilia Noah 155537 Вікідадзеныя 5170402 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні | загаловак = Geometry Dash | выява = [[File:Geometry Dash.png|200px|Лагатып гульні]] | подпіс = Лагатып гульні | дата анонсу = [[29 красавіка]] [[2013 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2013]] | даты выпуску = '''iOS''', '''Android'''<br>[[13 жніўня]] [[2013 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2013]]<br>'''Windows''', '''macOS'''<br>[[22 снежня]] [[2014 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2014]] | апошняя версія = Android: 2.111<br>([[15 лістапада]] [[2017 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2017]])<br>iOS: 2.11<br>([[16 лістапада]] [[2017 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2017]])<br>Windows: 2.113<br>([[20 лістапада]] [[2017 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2017]]) | платформы = [[iOS]], [[Android]], [[Windows Phone]], [[Windows]], [[MacOS]] | рухавічок = [[Сocos2d|Cocos2D-X]] | рэжым = [[сінглплэер|аднакарыстальніцкі]] | мова інтэрфейсу = [[англійская]] | кіраванне = [[Камп’ютарная клавіятура|клавіятура]], [[Камп’ютарная мыш|мыш]],<br> [[геймпад]], [[сэнсарны экран]] }} '''«Geometry Dash»''' — [[камп’ютарная гульня]] ў жанры 2D-[[платформер]]а, выпушчаная першапачаткова для [[мабільная прылада|мабільных прылад]] на [[iOS]] або [[Android]], пазней і для [[PC|настольных камп’ютараў]]. Стваральнік гульні — [[Швецыя|шведскі]] распрацоўшчык Роберт Тапала, які выступае пад псеўданімам RobTop. Гульнявы працэс уключае ў сябе праходжанне ўзроўняў з шматлікімі перашкодамі ў рытм з музыкай. Акрамя ўжо пабудаваных узроўняў, гульцы могуць ствараць свае і выкладваць іх для праходжання іншымі гульцамі. Колькасць анлайн узроўняў налічвае больш за 80 мільёнаў<ref>{{Cite web|title=80 million 2 by ItZDuShKa|url=https://gdbrowser.com/80000000|website=gdbrowser.com|archive-date=2022-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220506151549/https://gdbrowser.com/80000000|url-status=live}}</ref>. Вакол гульні склалася актыўная супольнасць фанатаў<ref name="down with">{{Cite web|url=https://troisnyx.newgrounds.com/news/post/978848|title=Down with Geometry Dash!! -- a petition and accompanying scenario|website=[[Newgrounds]]|archive-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202155131/https://troisnyx.newgrounds.com/news/post/978848|url-status=live}}</ref><ref name="drama">{{Cite web|url=https://www.newgrounds.com/bbs/topic/1419782|title=Geometry Dash Drama & Updates|website=[[Newgrounds]]|archive-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202212608/https://www.newgrounds.com/bbs/topic/1419782|url-status=live}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://robtopgames.com Афіцыйны сайт распрацоўшчыка] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Швецыі]] [[Катэгорыя:Гульні для iOS]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Платформеры]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2013 года]] [[Катэгорыя:Steam-гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows Phone]] nr9crhdfpeqi5461ifo76totzj9tw14 Half-Life 0 725995 5170445 5163726 2026-07-24T15:26:09Z Emilia Noah 155537 5170445 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні | title = Half-Life | выява = Half-life-logo.png | серыя = [[Half-Life (серыя відэагульняў)|Half-Life]] | дата выпуску = [[8 лістапада]] [[1998 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1998]]<ref>{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/70/HalfLife/|title=Старонка Half-Life у Steam|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170501203940/https://https//store.steampowered.com/app/70/HalfLife/|archivedate=1 мая 2017|accessdate=25 лістапада 2022|url-status=live}}</ref> | жанр = [[шутар ад першай асобы]] | кіраўнікі = [[Гэйб Ньюэл]]<br>Майк Харынгтан | сцэнарыст = Марк Лэйдлоў | кампазітар = Келі Бэйлі }} '''Half-Life''' ({{Tr|[[перыяд паўраспаду]]}}) — [[камп’ютарная гульня]] ў жанры [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычнага]] [[шутар ад першай асобы|шутара ад першай асобы]], распрацаваная амерыканскай кампаніяй [[Valve Corporation|Valve Software]] і выдадзеная кампаніяй Sierra Studios [[8 лістапада]] [[1998 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1998]] для [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]]. Першая гульня ў [[Half-Life (серыя відэагульняў)|серыі Half-Life]]. Тэхнічна заснавана на значна перапрацаваным [[Quake (гульнявы рухавік)|рухавіку Quake]] кампаніі [[id Software]]<ref> {{Cite web|url=http://www.gamespot.com/features/halflife_final/part3.html|title=The Final Hours of Half-Life. Part 3 - The Valve Difference|publisher=[[ZDNet]]|work=[[GameSpot]]|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/19990507205820/http://gamespot.com/features/halflife_final/part3.html|archivedate=1999-05-07|url-status=dead}}</ref><ref name="FH-3">{{Cite web|url=http://www.hl2.ru/articles/finalhourshl/03/|title=Последние часы Half-Life. Часть третья: «Отличие Valve»|publisher=Half-Life Inside|work=[[GameSpot]]|url-status=dead|archivedate=2012-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120114141916/http://www.hl-inside.ru/articles/finalhourshl/03/}}</ref>. У 2001 годзе студыя [[Gearbox Software]] партавала Half-Life на кансоль [[PlayStation 2]]<ref name="ps2_ign"> {{Cite web|url=http://www.ign.com/games/half-life-1/ps2-15631|title=Half-Life для ''PS2''|publisher=''[[IGN]]''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/64xEJQnoZ?url=http://ps2.ign.com/objects/015/015631.html|archivedate=2012-01-25|url-status=dead}}</ref>. Таксама гульня распрацоўвалася для платформы [[Dreamcast|Sega Dreamcast]], але рэліз быў адменены<ref name="DC"> {{Cite web|url=http://www.ign.com/articles/2001/06/18/not-given-half-a-chance-the-cancellation-of-half-life|title=Not Given Half A Chance: The Cancellation of Half-Life|publisher=''[[IGN]]''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/64xEOYmwX?url=http://dreamcast.ign.com/articles/095/095905p1.html|archivedate=2012-01-25|url-status=dead}}</ref><ref name="DC2"> {{Cite web|url=http://www.gamespot.com/dreamcast/action/halflife/news.html?sid=2776155&mode=all|title=Half-Life for the Dreamcast officially cancelled|publisher=''[[GameSpot]]''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/64xETV0Hy?url=http://www.gamespot.com/news/half-life-for-the-dreamcast-officially-cancelled-2776155|archivedate=2012-01-25|url-status=dead}}</ref>. У студзені 2013 года Valve партавала гульню на [[Linux]] і [[Mac OS X|OS X]]<ref>{{Cite web|url=http://www.3dnews.ru/software-news/640729|title=Valve перенесла оригинальный Half-Life на Linux|work=[[3DNews Daily Digital Digest]]|archivedate=2013-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130128033606/http://www.3dnews.ru/software-news/640729|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.polygon.com/2013/1/25/3915810/valve-releases-original-half-life-for-mac-and-linux|title=Valve releases original Half-Life for Mac and Linux|publisher=Polygon|lang=en|archivedate=2013-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217073701/http://www.polygon.com/2013/1/25/3915810/valve-releases-original-half-life-for-mac-and-linux|url-status=live}}</ref>. Гульня ''[[Black Mesa]]'' ([[2020 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2020]]), распрацаваная студыяй Crowbar Collective, уяўляе сабой дапрацаваны і пашыраны рымейк Half-Life. Half-Life атрымала прызнанне за сваю графіку, геймплэй і апавяданне, мае больш за 50 узнагарод «Гульня года». Лічыцца адным з самых уплывовых шутараў ад першай асобы і адной з найлепшых калі-небудзь створаных відэагульняў. Да 2008 года было прададзена больш за дзевяць мільёнаў асобнікаў гульні. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.valvesoftware.com/ Афіцыйны сайт Valve Software]{{Ref-en}} {{Гульні Valve}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя відэагульні]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Відэагульні 1998 года]] [[Катэгорыя:Відэагульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 2]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]] [[Катэгорыя:Valve]] [[Катэгорыя:Half-Life]] 7vfhhel82fuwom91xjvdpfvhdf7fzh9 Вікіпедыя:Форум 4 728988 5170309 5161354 2026-07-24T12:24:32Z MediaWiki message delivery 38732 /* Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) */ новы падраздзел 5170309 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == [[Сцяг Беларусі]] == Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў (па даце стварэння файла на Вікісховішчы) на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&diff=prev&oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым у 1995 годзе прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпедый, інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле, абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03) : Ну як не пацверджаная. [https://nashaniva.com/359565 Вось тут] [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]] пра гэта піша. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:36, 5 ліпеня 2026 (+03) :: Ну дык, а дата ў нашаніўскага артыкула якая? 2025 год, інфармацыя аб сцягу дададзена да вікіпедыйнага артыкула нашмат раней. Плюс словы і ў ніўскім артыкуле ні на што не спасылаюцца, проста «факт»: верце, таму што мы так гаворым. ::Дарэчы, вам нармальна ўжываць матэрыялы з экстрэмісцкага спісу, тым больш будучы адмінам раздзела? --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 22:09, 5 ліпеня 2026 (+03) ::: Вікіпедыя знаходзіцца ў амерыканскай юрысдыкцыі, і ў ёй не дзейнічаюць лакальныя законы, тым больш такія, якія абмяжоўваюць свабоду слова. ::: Датычна крыніцы. Вы яе папрасілі - я вам яе даў. Я не кажу, што яны не ўзялі інфу з Вікі, але ўжо як мінімум адна крыніца пацвярджае звесткі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:02, 5 ліпеня 2026 (+03) == Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice == ''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)'' I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;) Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest. Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language. If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) == Дапрацаваць шаблон == Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03) :пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] == Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03) :выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад. ::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03) == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03) :::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03) :::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03) :::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:06, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&oldid=30597357 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])</bdi> 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 15:24, 24 ліпеня 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> 0ah9r35hdtoyeyi9aw3fex9g3gwgyxa 5170648 5170309 2026-07-24T23:11:39Z Etažy 61699 /* Сцяг Беларусі */ 5170648 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == [[Сцяг Беларусі]] == Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў (па даце стварэння файла на Вікісховішчы) на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&diff=prev&oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым у 1995 годзе прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпедый, інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле, абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03) : Ну як не пацверджаная. [https://nashaniva.com/359565 Вось тут] [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]] пра гэта піша. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:36, 5 ліпеня 2026 (+03) :: Ну дык, а дата ў нашаніўскага артыкула якая? 2025 год, інфармацыя аб сцягу дададзена да вікіпедыйнага артыкула нашмат раней. Плюс словы і ў ніўскім артыкуле ні на што не спасылаюцца, проста «факт»: верце, таму што мы так гаворым. ::Дарэчы, вам нармальна ўжываць матэрыялы з экстрэмісцкага спісу, тым больш будучы адмінам раздзела? --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 22:09, 5 ліпеня 2026 (+03) ::: Вікіпедыя знаходзіцца ў амерыканскай юрысдыкцыі, і ў ёй не дзейнічаюць лакальныя законы, тым больш такія, якія абмяжоўваюць свабоду слова. ::: Датычна крыніцы. Вы яе папрасілі - я вам яе даў. Я не кажу, што яны не ўзялі інфу з Вікі, але ўжо як мінімум адна крыніца пацвярджае звесткі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:02, 5 ліпеня 2026 (+03) : Я ўпершыню ўбачыў гэты сцяг у кнізе [[Віктар Аляксандравіч Ляхар|Віктара Ляхара]] «Военная история белорусов». Але ён там піша, што даведаўся аб гэтым праекце сцяга… з Вікіпедыі ([https://militera.org/books/pdf/research/lyakhor_va01.pdf с. 83 pdf-дакумента]) [[Удзельнік:Etažy|Etažy]] ([[Размовы з удзельнікам:Etažy|размовы]]) 02:11, 25 ліпеня 2026 (+03) == Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice == ''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)'' I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;) Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest. Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language. If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) == Дапрацаваць шаблон == Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03) :пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] == Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03) :выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад. ::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03) == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03) :::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03) :::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03) :::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:06, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&oldid=30597357 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])</bdi> 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 15:24, 24 ліпеня 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> fveubibpf1s42d38w6fjs46xwctvwfz 5170649 5170648 2026-07-24T23:12:24Z Etažy 61699 /* Сцяг Беларусі */ 5170649 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == [[Сцяг Беларусі]] == Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў (па даце стварэння файла на Вікісховішчы) на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&diff=prev&oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым у 1995 годзе прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпедый, інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле, абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03) : Ну як не пацверджаная. [https://nashaniva.com/359565 Вось тут] [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]] пра гэта піша. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:36, 5 ліпеня 2026 (+03) :: Ну дык, а дата ў нашаніўскага артыкула якая? 2025 год, інфармацыя аб сцягу дададзена да вікіпедыйнага артыкула нашмат раней. Плюс словы і ў ніўскім артыкуле ні на што не спасылаюцца, проста «факт»: верце, таму што мы так гаворым. ::Дарэчы, вам нармальна ўжываць матэрыялы з экстрэмісцкага спісу, тым больш будучы адмінам раздзела? --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 22:09, 5 ліпеня 2026 (+03) ::: Вікіпедыя знаходзіцца ў амерыканскай юрысдыкцыі, і ў ёй не дзейнічаюць лакальныя законы, тым больш такія, якія абмяжоўваюць свабоду слова. ::: Датычна крыніцы. Вы яе папрасілі - я вам яе даў. Я не кажу, што яны не ўзялі інфу з Вікі, але ўжо як мінімум адна крыніца пацвярджае звесткі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:02, 5 ліпеня 2026 (+03) : Я ўпершыню ўбачыў гэты сцяг у кнізе [[Віктар Аляксандравіч Ляхар|Віктара Ляхара]] «Военная символика белорусов». Але ён там піша, што даведаўся аб гэтым праекце сцяга… з Вікіпедыі ([https://militera.org/books/pdf/research/lyakhor_va01.pdf с. 83 pdf-дакумента]) [[Удзельнік:Etažy|Etažy]] ([[Размовы з удзельнікам:Etažy|размовы]]) 02:11, 25 ліпеня 2026 (+03) == Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice == ''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)'' I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;) Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest. Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language. If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) == Дапрацаваць шаблон == Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03) :пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] == Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03) :выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад. ::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03) == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03) :::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03) :::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03) :::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:06, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&oldid=30597357 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])</bdi> 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 15:24, 24 ліпеня 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> bub8wk403g2rj45bfbfhz54ggs9segh Тры Будрысы 0 731499 5170664 5141803 2026-07-25T02:33:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170664 wikitext text/x-wiki '''Тры Будрысы''' (польск.: ''Trzech Budrysów'') — балада [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], якая ў жартаўлівай форме тлумачыць збліжэнне [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з [[Польшча]]й і паланізацыю літоўскай [[шляхта|шляхты]]. Таксама балада адлюстроўвае жыццёвую пазіцыю паэта: не багацце, а толькі каханне прыносіць шчасце<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/LTMKmuziejus/posts/d%C4%97l-tav%C4%99s-noriu-tapti-jei-ne-turtingu-tai-%C4%AF%C5%BEymiu-karaliau%C4%8Dius-1839-taip-ra%C5%A1yti-j/2313760631995483/|title=„Dėl Tavęs... - Lietuvos teatro, muzikos ir kino muziejus|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-10}}</ref>. Напісаная ў канцы 1827 або пачатку 1828 і прысвечана [[Таварыства філаматаў|філамату]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэту]] {{нп5|Вінцэнт Будрэвіч|Вінцэнту Будрэвічу|pl|Wincenty Budrewicz}}. Упершыню пабачыла свет у другім томе зборніка паэзіі Міцкевіча (Пецярбург, 1829). Мае падзагаловак «Балада літоўская»<ref>{{Cite web|url=https://lit.wikireading.ru/46101|title=1. А. Мицкевич. «Trzech Budrysów» / А. С. Пушкин. «Будрыс и его сыновья». Собеседники на пиру [Литературоведческие работы]|website=lit.wikireading.ru|access-date=2023-08-10}}</ref>. [[Фадзей Булгарын]] назваў баладу «ўзорам прастаты апавядання і прыгажосці»<ref>[http://az.lib.ru/m/mickewich_a/text_1829_tri_budrysa_oldorfo.shtml «Сынъ Отечества и Северный Архивъ» (1829, т. V, с. 113—115)]</ref>. == Сюжэт == Дзеянне балады адбываецца на Літве XIV стагоддзя, якая развівае сваю моц дзякуючы ваенным дзеянням, якія праводзяцца на некалькіх франтах адначасова. Першая страфа п’есы знаёміць чытача з домам галоўнага героя — старога Будрыса, — які адпраўляе трох сыноў на палі бітвы. Кожны з іх павінен адправіцца ў іншы бок, каб змагацца ў войсках літоўскіх князёў: першы дапаможа [[Альгерд]]у у барацьбе з [[Рускія|рускімі]], другі разам са [[Скіргайла|Скіргелам]] (братам Ягайлы) адправіцца на «[[Палякі|ляхаў]]», а трэці з [[Кейстут]]ам «разграміць тэўтонаў». Яны павінны прывезці са сваіх экспедыцый пэўную здабычу: у Расіі гэта «сабаліныя апоны і залатыя заслоны», у Прусіі — «як пяску, там бурштыну, сукны дзіўнага ткання, і там рызы ў ксяндзоў у дыяментах». Самую незвычайную здабычу павінен прывезці той, хто адправіцца на «ляхаў» — гэта будзе нявеста-полька, вартасці якіх стары Будрыс смела праслаўляе перад сынамі. Такім чынам, трое маладых літоўцаў адпраўляюцца на вайну ў пошуках славы, прыгод і абяцанай бацькам здабычы, пазней турбуючы Будрыса сваёй доўгай адсутнасцю. Урэшце, з экспедыцыі вяртаецца першы з сыноў, прывозячы замест грошай польскую нявесту; неўзабаве пасля яго ў доме бацькі з’яўляецца другі з братоў з ідэнтычнай «здабычай». У фінале балады стары Будрыс, заўважыўшы на даляглядзе трэцяга са сваіх ваяўнічых сыноў, больш не пытаецца пра прывезеныя багацці, рыхтуючы адразу трэцяе вяселле. == Пераклады == На рускую мову твор пераклаў [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандр Пушкін]] (1833), на літоўскую — [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч]] (1837)<ref>[https://polona.pl/item/wyjatki-z-nowoczesnych-poetow-polskich-tlumaczone-na-jezyk-litewski-z-przydaniem-kilku,ODAwNTg2NTQ/36/#info:metadata Wyjątki z nowoczesnych poetów polskich. Wilno, 1837]</ref> і Петрас Армінас-Трупінеліс (1892), на беларускую — [[Янка Купала]] (1913, 1940). == У культуры == [[Станіслаў Манюшка]] ў 1839 годзе стварыў да балады музыку<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://polona.pl/item/trzech-budrysow-ballada,NzY1MDMyNjY/0/#info:metadata|title=Trzech Budrysów : Ballada, Moniuszko, Stanisław (1819-1872)|website=polona.pl|access-date=2023-08-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pwm.com.pl/pl/wypozyczenia/utwory-wg-kategorii/publikacja/trzech-budrysow,stanislaw-moniuszko,11738,wypozyczenia.htm|title=Moniuszko Stanisław, Trzech Budrysów Ballada Na Baryton I Orkiestrę|website=pwm.com.pl|access-date=2023-08-10}}</ref>. Польскі мастак [[Юліуш Косак]] стварыў да балады дзве карціны.<ref>{{Cite web|url=https://sztuka.agraart.pl/licytacja/16/878|title=Aukcja dzieła BUDRYS Z LASZKą|website=sztuka.agraart.pl|access-date=2023-08-10|archive-date=10 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230550/https://sztuka.agraart.pl/licytacja/16/878|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://encyklopedia.interia.pl/slownik-bohaterow-literackich/news-budrysowie,nId,2219989|title=Budrysowie|website=encyklopedia.interia.pl|access-date=2023-08-10}}</ref> Пазней сваю карціну да балады стварыў літоўскі мастак Джэрард Багданавічус (1901—1986)<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.limis.lt/paieska/perziura/-/exhibit/preview/150000009975913?s_id=7g9B05ltMPAm0FYK&s_ind=4756&valuable_type=EKSPONATAS |accessdate=7 лютага 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230207044133/https://www.limis.lt/paieska/perziura/-/exhibit/preview/150000009975913?s_id=7g9B05ltMPAm0FYK&s_ind=4756&valuable_type=EKSPONATAS |archivedate=7 лютага 2023 |url-status=dead }}</ref>. [[Аляксандр Ходзька]] напісаў на матыў «Трох Будрысаў» сваю баладу «Гербы», у якой распавёў гісторыю прымірэння «[[Герб Польшчы|Белага Арла]]» і «[[Пагоня|Пагоні]]»<ref>Chodzka Aleksander. Poezye. Petersburg, 1829. Пераклад Кастуся Цвіркі: [https://web.archive.org/web/20071103011819/http://bk.knihi.com/filamaty/filamaty9.html Філаматы і філарэты, 1998, с. 344]</ref>. [[Уладзіслаў Сыракомля]] напісаў да балады Міцкевіча паэму-працяг «Trzy córki Litwina» («Тры дачкі Літвіна»)<ref>Кондратовичъ, Л. Избранныя стихотворенія Людвига Кондратовича (Владислава Сырокомля) — Москва: В. М. Лавровъ и В. А. Федотовъ, 1879. — Т. 1. — 462 с. — с. 333</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Cite web|lang=pl|url=https://pl.wikisource.org/wiki/Trzech_Budrys%C3%B3w|title=Trzech Budrysów - Wikiźródła, wolna biblioteka|website=pl.wikisource.org|access-date=2026-02-03}} — арыгінальны польскі тэкст {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Творы Адама Міцкевіча]] [[Катэгорыя:Балады Адама Міцкевіча]] [[Катэгорыя:Творы 1827 года]] [[Катэгорыя:Паэмы на польскай мове]] qobt7jx6i91lzls3f20pc6jx6k0w5k7 Тамара Анатолеўна Дуда 0 734484 5170354 4726821 2026-07-24T13:22:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170354 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дуда (значэнні)}} {{Пісьменнік}} '''Тамара Анатолеўна Дуда''' ({{lang-uk|Тамара Анатоліївна Дуда}}, таксама вядомая пад псеўданімам '''Тамара Горыха Зерня''', {{lang-uk|Тамара Горіха Зерня}}; {{Н|ж}} {{Датанараджэння|5|1|1976}}, [[Кіеў]], [[УССР]]) — украінская пісьменніца, лаўрэатка [[Нацыянальная прэмія Украіны імя Тараса Шаўчэнкі|Нацыянальнай прэміі Украіны імя Тараса Шаўчэнкі]] 2022 года. Аўтар рамана «Дачушка» (2019), адзначанага як кніга года BBC. Вядомая сваёй валанцёрскай дзейнасцю. == Біяграфія == Нарадзілася ў Кіеве. У 1992 годзе скончыла Украінскі гуманітарны ліцэй. У 1993 годзе паступіла ў Інстытут журналістыкі [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта]], абараніла дыплом у 1998 годзе. З 2003 па 2005 год вучылася ў [[Кіеўскі міжнародны ўніверсітэт|Кіеўскім Міжнародным універсітэце]]. Больш за 20 гадоў перакладае эканамічныя тэксты з англійскай мовы<ref>[https://www.bbc.com/ukrainian/features-50895657?at_medium=custom7&at_custom2=%5BFacebook%5D&at_custom1=%5Bpost+type%5D&at_campaign=64&at_custom3=BBC+News+Ukraine&at_custom4=2F112E74-25B1-11EA-83C2-CBD6923C408C BBC Україна: Тамара Горіха Зерня: «На війні витончується межа між світами»]</ref>. З 2014 года Тамара Дуда была валанцёрам у [[Антытэрарыстычная аперацыя ва Украіне|зоне АТА]]. За валанцёрскую дзейнасць была адзначана граматай мэра Кіева<ref>https://zn.ua/socium/tonkaya-stena-mezhdu-nami-i-voynoy-_.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191213213157/https://zn.ua/socium/tonkaya-stena-mezhdu-nami-i-voynoy-_.html|date=13 грудня 2019}} Дзеркало тижня: Тонка стіна між нами і війною (12 червня 2015 року)</ref>. Замужам, мае траіх дзяцей<ref name="Суми">{{Cite web |url=https://sumy.today/interview/8489-pysmennytsia-tamara-horikha-zernia-rozpovila-pro-selo-dotsiu-i-maibutnii-detektyv.html |title=Олена Адаменко, ''Письменниця Тамара Горіха Зерня розповіла про село, «Доцю» і майбутній детектив'' // Sumy Today, 19 вересня 2020 року |access-date=10 сакавіка 2023 |archive-date=22 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022142728/https://sumy.today/interview/8489-pysmennytsia-tamara-horikha-zernia-rozpovila-pro-selo-dotsiu-i-maibutnii-detektyv.html |url-status=dead }}</ref>. «Дачушка» — гэта першы раман пісьменніцы. Ён быў апублікаваны ў выдавецтве «Білка» на ўкраінскай і англійскай мовах<ref>{{Cite web|title=“Daughter” Tamara Duda – Видавництво Білка|url=https://www.belkabook.com/product/daughter-tamara-duda/|accessdate=2021-11-30|language=uk|archive-date=30 листопада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130094014/https://www.belkabook.com/product/daughter-tamara-duda/}}</ref>. Падзеі ў кнізе адбываюцца ў 2014 годзе падчас узброеннага канфлікта на ўсходзе Украіны. Плануецца экранізацыя рамана. У 2021 годзе ў выдавецтве «Білка» выйшаў другі раман Тамары Горыха Зерня «Прынцып умяшання»<ref>{{Cite web|title="Героїня танцює на могилі Путіна. Нас чекає полька на руїнах імперії" - Тамара Горіха Зерня видала другий роман|url=https://gazeta.ua/articles/culture/_geroyinya-tancyuye-na-mogili-putina-nas-chekaye-polka-na-ruyinah-imperiyi-tamara-goriha-zernya-vidala-drugij-roman/1042471|website=Gazeta.ua|date=2021-07-14|accessdate=2021-11-30|language=uk|last=Gazeta.ua|archive-date=30 листопада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130094011/https://gazeta.ua/articles/culture/_geroyinya-tancyuye-na-mogili-putina-nas-chekaye-polka-na-ruyinah-imperiyi-tamara-goriha-zernya-vidala-drugij-roman/1042471}}</ref>. Новая кніга пісьменніцы па жанры — дэтэктыў. Галоўная гераіня рамана Станіслава страціла на вайне на усходзе Украіны мужа, і адзіным суцяшэннем для яе стала праца. Па просьбе знаёмай яна адпраўляецца ў горад свайго дзяцінства на Чэркаўчыну, дзе і разгортваюцца асноўныя сюжэтныя падзеі. У 2021 годзе Тамара Дуда з раманам «Дачушка» намінаваная на суісканне [[Нацыянальная прэмія Украіны імя Тараса Шаўчэнкі|Нацыянальнай прэміі Украіны імя Тараса Шаўчэнкі]] 2022 года ў намінацыі «Літаратура». Твор быў дапушчаны да ўдзелу ў другім туры конкурсу<ref>{{Cite web|title=Перший тур Шевченківської премії-2022. Хто залишився у номінантах, а хто вибув|url=https://suspilne.media/184553-persij-tur-sevcenkivskoi-premii-2022-hto-zalisivsa-u-nominantah-a-hto-vibuv/?|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2021-11-27|accessdate=2021-11-30|language=uk|last=Мамонова|archive-date=30 листопада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130094011/https://suspilne.media/184553-persij-tur-sevcenkivskoi-premii-2022-hto-zalisivsa-u-nominantah-a-hto-vibuv/}}</ref> і ўрэшце атрымаў перамогу. == Цытаты == {{Пачатак цытаты}}«Я з тых шчасліўчыкаў, каму вайна больш дала, чым забрала. Яна падарыла мне выдатных людзей, дапамагла спазнаць сябе і пераацаніць жыццё»<ref>{{Cite web |url=https://zmist.pl.ua/news/persha-kniga-shcho-stala-hitom-kijivska-pismennicya-prezentuvala-roman-pro-viinu-na-shodi |title=Перша книга, що стала хітом: київська письменниця презентувала роман про війну на Сході |accessdate=13 грудня 2019 |archive-date=13 грудня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213201634/https://zmist.pl.ua/news/persha-kniga-shcho-stala-hitom-kijivska-pismennicya-prezentuvala-roman-pro-viinu-na-shodi }}</ref>{{Канец цытаты}} == Узнагароды == * Лаўрэатка [[Нацыянальная прэмія Украіны імя Тараса Шаўчэнкі|Нацыянальнай прэміі Украіны імя Тараса Шаўчэнкі]] 2022 года за раман «Дачушка»<ref>{{Cite web|title=Указ президента України №118/2022|url=https://www.president.gov.ua/documents/1182022-41617|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|accessdate=2022-03-09|language=ua|archive-date=10 березня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310055835/https://www.president.gov.ua/documents/1182022-41617}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.bbc.com/ukrainian/features-50789511?ocid=socialflow_facebook BBC Украіна: «Мы не можам чакаць, пакуль народзіцца ўкраінскі Рэмарк» — пераможца кнігі года BBC Тамара Горыха Зерня] * [https://zmist.pl.ua/news/persha-kniga-shcho-stala-hitom-kijivska-pismennicya-prezentuvala-roman-pro-viinu-na-shodi Першая кніга, якая стала хітом: Кіеўская пісьменніца прэзентавала раман пра вайну на Усходзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191213201634/https://zmist.pl.ua/news/persha-kniga-shcho-stala-hitom-kijivska-pismennicya-prezentuvala-roman-pro-viinu-na-shodi |date=13 снежня 2019 }} * [https://www.radiosvoboda.org/a/30324618.html Радыё Свабода: «Мы з маёй гераіняй сьвядома пераехалі ў Данецк» — аўтар кнігі года BBC Тамара Горыха Зерня] * [https://www.bbc.com/ukrainian/features-50895657?at_medium=custom7&at_custom2=%5BFacebook%5D&at_custom1=%5Bpost+type%5D&at_campaign=64&at_custom3=BBC+News+Ukraine&at_custom4=2F112E74-25B1-11EA-83C2-CBD6923C408C BBC Украіна: Тамара Горыха Зерня: «На вайне вытанчаецца мяжа паміж светамі»] * [https://www.youtube.com/watch?v=H8CCkXR6caU Тамара Горыха Зерня — аўтар кнігі «Дачушка»] * [https://www.armyfm.com.ua/docya---kniga-yaka-nazavzhdi-zminit-kozhnogo-hto-ii-prochitaye/ Інтэрв’ю: «Дачушка» — кніга, якая назаўжды зменіць кожнага, хто яе прачытае] * [https://www.belkabook.com/goriha-zernya «Тамара Горыха Зерня». Сайт выдавецтва]{{Недаступная спасылка}} [https://www.belkabook.com/goriha-zernya «Білка»]{{Недаступная спасылка}} * [https://chytomo.com/isuse-synku-dotsia-iak-mesiia-z-donbasu/ Ісус, сынок: «Дачушка» як Месія з Данбаса / / Читомо] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-03-11}} {{DEFAULTSORT:Дуда Тамара Анатолеўна}} kh9f780myshkpdn1ewrddvixd9jevsm Таццяна Генадзеўна Краснова 0 734777 5170540 4915307 2026-07-24T18:46:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170540 wikitext text/x-wiki {{футбаліст}} {{цёзкі2|Краснова}} '''Таццяна Генадзеўна Краснова''' (нар. {{ДН|27|6|1995}}, [[Мазыр]], [[Беларусь]]) — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. == Клубная кар’ера == Пачала гуляць ў Чэмпіянаце Белорусі у няпоўныя 16 гадоў у складзе клуба «[[ЖФК Гомель-СДЮШАР-8|Гомель]]». За 4 сезоны ў складзе каманды згуляла 100 матчаў, забіла 44 галы. У 2015 годзе стала гульцом клуба «[[Жфк Бабруйчанка|Бабруйчанка]]», дзе правяла 4 гады, адрозніўшыся 75 забітымі мячамі. З 2019 года выступае за [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|зборную Беларусі]]. У студзені 2022 года падпісала кантракт з ЖФК «Растоў»<ref>{{Cite web |url=https://fc-rostov.ru/ru/team/team-female/team-female-player/138 |title=13 ТАТЬЯНА КРАСНОВА |access-date=12 сакавіка 2023 |archive-date=31 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331215359/https://fc-rostov.ru/ru/team/team-female/team-female-player/138 |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Краснова Таццяна Генадзеўна}} [[Катэгорыя:Футбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Разань-ПДВ]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Бабруйчанка]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Растоў]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Гомель-СДЮШАР-8]] cf88gppbn99cafqdwqi72w72od9x6xw Медаль ордэна Пагоні 0 735963 5170518 4899274 2026-07-24T17:06:52Z 5170518 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Медаль ордэна Пагоні |Выява = |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |OriginalName = |Дэвіз = |Краіна = {{сцягафікацыя|Рада БНР}} |Тып = |Каму ўручаецца = |Кім уручаецца = |Падставы ўзнагароджання = |Статус = уручаецца |Параметры = |Дата заснавання = [[24 лістапада]] [[2022]] |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Старэйшая ўзнагарода = [[Ордэн Пагоні]] |Малодшая ўзнагарода = |Адпавядае = }} '''Медаль ордэна Пагоні''', у арыгінале «'''Мэдаль ордэна Пагоні»''' — узнагарода [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]]. Заснавана паводле ўнесеных у Статут [[Ордэн Пагоні|Ордэна Пагоні]] паправак ад 24 лістапада 2022. Вышэйшай па сваім статусе ўзнагародай з’яўляецца тытул кавалера ці дамы Ордэна<ref name="radabnr"/>. == Статут == Медаль уручаецца беларускім грамадзянам і замежнікам беззаганнага характару, якія маюць асаблівыя заслугі перад беларускім народам<ref name="radabnr"/>: * Асобам, якія адзначыліся на ніве змагання за волю і незалежнасць Беларусі; * Выбітным грамадскім і культурніцкім дзеячам у Беларусі і сярод беларускага замежжа; * Замежнікам, якія спрычыніліся да даследаванняў і папулярызацыі Беларусі ў свеце, а таксама іншым чынам спрыялі нацыянальным інтарэсам Беларусі. Медаль уручаецца адмысловым дэкрэтам [[Старшыня Рады БНР|Старшыні Рады БНР]]. Дэкрэт мусіць змяшчаць заслугі, за якія ўручаецца медаль<ref name="radabnr"/>. Медаль можа быць пасмяротнай узнагародай, але надавацца на працягу не больш як дзесяці гадоў пасля смерці. Пры рашэнні аб пасмяротным узнагароджанні імя ўносіцца ў спіс спачылых узнагароджаных медалём, блізкім сваякам уручаецца медаль і выдаецца Дыплом аб узнагароджанні кіраўніцтвам Капітула Ордэна або органа, які дзейнічае ў яго якасці<ref name="radabnr"/>. Спіс кандыдатаў на ўзнагароджанне складаецца і зацвярджаецца ў адпаведнасці са Статутам Камісіі па ўзнагароджаннях пры Радзе БНР. Камісія па ўзнагароджаннях пры Радзе БНР таксама павінна атрымаць меркаванне Капітулы Ордэна (пры яе наяўнасці) датычна кандыдатаў на ўзнагароджанне<ref name="radabnr"/>. Асобам, узнагароджаным медалём, выдаецца дыплом<ref name="radabnr"/>. Асобы, узнагароджаныя раней медалём Пагоні, паўторна гэтым медалём не ўзнагароджваюцца, а могуць атрымліваць тытул кавалера або дамы Ордэна Пагоні<ref name="radabnr"/>. == Пазбаўленне медалю == Перастае быць узнагароджаным медалём тыя, каго Капітул або арган, які дзейнічае ў яго якасці, выключыць з ліку ўзнагароджаных, пры ўхваленні гэтага рашэння [[Прэзідыум Рады БНР|Прэзідыумам Рады БНР]], праз<ref name="radabnr"/>: * Неганаровы ўчынак, у тым ліку карыслівае злачынства з элементам ашуканства; * Адкрыццё новых фактаў, што касуюць праўдзівасць ці важнасць падстаў рашэння аб узнагароджанні; * Здраду ідэалам Беларускай Народнай Рэспублікі. Капітул або орган, які дзейнічае ў яе якасці, можа, з увагі на абставіны выключэння з ліку ўзнагароджаных, абвясціць аб забароне публічнага нашэння такой асобай медаля раней ці замест выключэння<ref name="radabnr"/>. == Апісанне == Медаль увесь з жоўтага металу, круглай формы, на пярэднім баку выява Крыжа Ордэна Пагоні, на адваротным баку выбіты надпіс: ''«Не разьбіць, Не спыніць, Не стрымаць»'' і змешчаны нумар<ref name="radabnr"/>. Стужка медаля складаецца з вертыкальных палос: дзвюх тонкіх чырвоных па краях, [[Бела-чырвона-белы сцяг|шырокіх белых і шырокай чырвонай па цэнтры]]<ref name="radabnr"/>. === Адзнакі === Характар заслуг, за якія адбылася ўзнагарода медалём, можа быць абазначаныя на стужцы і планцы медаля адпаведнымі адзнакамі<ref name="radabnr"/>: * За вайсковыя ці аналагічныя вайсковым заслугі або заслугі ў баявых ці аналагічных баявым абставінах — сімвал скрыжаваных [[шабля]]ў залатога колеру; * За праяву надзвычайнай адвагі ў любых абставінах — знак ліста дуба залатога колеру; * За дасягненні ў сферы адукацыі, навукі, культуры — знак расчыненай кнігі і паходні залатога колеру. Гэтыя дадатковыя адзнакі могуць надавацца і насіцца адначасова. Узнагароджанне асоб, раней узнагароджаных адзнакамі ордэна ці медалём, правам нашэння гэтых адзнак можа адбывацца дадаткова. Права на нашэнне гэтых адзнак усталёўваецца ў Дэкрэце аб узнагароджанні, зазначаецца ў дыпломе медаля<ref name="radabnr"/>. === Планка === Планка адзнак медаля Пагоні складаецца з адпаведнай стужкі медаля прастакутнай формы або круглай формы (разеткі). На іх дадаюцца асаблівыя адзнакі. Могуць насіцца мініяцюрныя выявы адпаведнай адзнакі медаля Пагоні<ref name="radabnr">[https://www.radabnr.org/wp-content/uploads/2022/12/Statut-Ordenu-Pahoni-ver-2022.pdf Статут Ордэна Пагоні (версія з папраўкамі ад 24.11.2022)]</ref>. == Вядомыя ўзнагароджаныя == === 2022 === Першае ўзнагароджанне адбылося з нагоды Дня [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] ў лістападзе 2022 г. ;[[Спіс загінулых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021)|Беларускія актывісты і пратэстоўцы, загінулыя ў 2020—2021 гадах]]<ref name="radabnr2022">[https://www.radabnr.org/wp-content/uploads/2022/12/2022-11-24-Dekret-Medal-Pahoni.pdf Дэкрэт Старшыні Рады Беларускай Народнай Рэспублікі пра абнаўленьне Статуту Ордэну Пагоні і ўзнагароджаньне Мэдалём Ордэну Пагоні ]</ref> {{Калонкі|2}} * [[Вітольд Ашурак]] * [[Раман Бандарэнка]] * [[Мікіта Крыўцоў]] * [[Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі|Аляксандр Тарайкоўскі]] * [[Генадзь Валер’евіч Шутаў|Генадзь Шутаў]] * [[Канстанцін Шышмакоў]] {{Калонкі/канец}} ; [[Спіс беларусаў, якія загінулі за Украіну|Беларускія ваяры, загінулыя ва Украіне ў 2022 годзе]]<ref name="radabnr2022"/> {{Калонкі|2}} * [[Зміцер Апанасовіч]] * [[Аляксей Вешчавайлаў]] * [[Павел Суслаў]] * [[Васіль Грудовік]] * [[Канстанцін Дзюбайла]] * [[Іван Генадзевіч Марчук|Іван Марчук]] * [[Васіль Парфянкоў]] * [[Зміцер Рубашэўскі]] * [[Аляксей Скобля]] * [[Ілья Хрэнаў]] * [[Вадзім Шатроў]] {{Калонкі/канец}} ; Беларускія добраахвотнікі і ваяры, загінулыя падчас Рэвалюцыі годнасці і вайны ва Украіне з 2014 года<ref name="radabnr2022"/> {{Калонкі|2}} * [[Міхаіл Міхайлавіч Жызнеўскі|Міхаіл Жызнеўскі]] * [[Мікола Ільін]] * [[Алесь Чаркашын]] * [[Віталь Віктаравіч Ціліжэнка|Віталь Ціліжэнка]] {{Калонкі/канец}} === 2023 === Узнагароджанне ў 2023 годзе было прымеркавана да Дня Волі. Узнагароджаныя<ref name="radabnr2023">[https://www.radabnr.org/medal-03-2023/ Новыя ўзнагароджаньні Мэдалём Ордэну Пагоні 25.3.2023]</ref>: {{Калонкі|2}} * [[Кацярына Андрэева (беларуская журналістка)|Кацярына Андрэева (Бахвалава)]] * [[Мікалай Аўтуховіч]] * [[Уладзімір Гундар]] * [[Дзяніс Яўгенавіч Івашын|Дзяніс Івашын]] * [[Уладзімір Лабковіч]] * [[Дар’я Лосік]] * [[Ігар Лосік]] * [[Эдуард Пальчыс]] * [[Валянцін Стэфановіч]] * [[Дар’я Чульцова]] * [[Паліна Шарэнда-Панасюк]] {{Калонкі/канец}} ;Пасмяротныя ўзнагароджанні {{Калонкі|2}} * [[Аляксей Аўдзеенка]] * [[Андрэй Зельцэр]] * [[Эдуард Лобаў]] * [[Алег Панамароў]] * [[Міхась Шавельскі]] {{Калонкі/канец}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.radabnr.org/wp-content/uploads/2022/12/Statut-Ordenu-Pahoni-ver-2022.pdf Статут Ордэна Пагоні (версія з папраўкамі ад 24.11.2022)] {{Узнагароды БНР}} {{Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:2022 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Узнагароды Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] cqn8bmy1rax5v0ca9os74zdb0i4k0s7 Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане 0 737253 5170677 5164568 2026-07-25T04:23:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170677 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Канфлікт у Судане |частка = [[Пераход Судана да дэмакратыі]] |выява = War in Sudan (2023).svg |памер = |загаловак = Карта сітуацыі ў Судане. {{legend|#ffccccff|Пад кантролем [[Узброеныя сілы Судана|Узброеных сіл Судана]] і [[Вызваленчы рух Судана|саюзнікаў]]}} {{legend|#008080|Пад кантролем [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]]}} {{legend|#e3d975|Пад кантролем [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|Народна-вызваленчага руха Судана–Поўнач]] ([[Абдэлазіз аль-Хілу|аль-Хілу]])}} {{legend|#800033|Пад кантролем [[Вызваленчы рух Судана|Вызваленчага руха Судана]] ([[Абдул Вахід аль-Нур|аль-Нур]])}} {{legend|#9affffff|Пад кантролем [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Аб’яднаных сіл абароны Дарфура]]}} {{legend|#ffac6f|Пад сумесных кантролем Сіл аператыўнай падтрымкі і Народна-вызваленчага руха Судана—Поўнач (аль-Хілу)}} |дата =з [[15 красавіка]] [[2023]] |месца = {{flag|Судан}} [[Судан]] |прычына = барацьба за ўладу, спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі |casus belli = |статус = канфлікт працягваецца, у 2023 годзе неаднаразова ўводзіўся рэжым спынення агню {{Collapsible list |bullets =yes |title = |''16.04:'' з 16:00 па 19:00 штодня ўведзены рэжым спынення агню для гуманітарнай дапамогі |''18.04:'' з 18:00 дзейнічала 24-гадзіннае перамір’е |''21.04:'' абвешчана трохдзённае перамір’е |''25.04:'' з 00:00 дзейнічае 74-гадзіннае перамір’е |''30.04:'' дзейнічае 74-гадзіннае перамір’е |''04.05:'' дзейнічае тыднёвае спыненне агню |''22.05:'' з 21:45 дзейнічае тыднёвае спыненне агню (29.05 падоўжана да 03.06) |''10.06:'' з 06:00 дзейнічае 24-гадзіннае перамір’е |''18.06:'' з 06:00 дзейнічае 72-гадзіннае перамір’е |''27.06:'' дзейнічае перамір’е з нагоды свята Курбан-байрам }} |змены = |праціўнік1 =[[Файл:Logo of the Transitional Sovereignty Council of Sudan (2023).jpg|22px]] [[Пераходны суверэнны савет Судана|Пераходны суверэнны савет]]<br/>[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Выява:Joint Darfur Force Logo.jpg|22пкс]] [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура]]<br/>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Малік Агар|М. Агара]])<br>[[File:Flag of SLM (Tambour).svg|22px]]/[[File:Flag of SLM (Minnawi).svg|22px]] [[Вызваленчы рух Судана]] (фракцыі [[Мустафа Тамбур|М. Тамбура]] і [[Міні Мінаві|М. Мінаві]])<br>{{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Рух за справядлівасць і роўнасць]]<br>[[Народнае супраціўленне Судана]]<br>{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref>{{Cite news |date=15 April 2023 |title=Sudan's RSF says it's ready to cooperate over Egyptian troops |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudans-paramilitary-force-shares-video-they-claim-shows-surrendered-egyptian-2023-04-15/ |url-status=live |url-access=registration |access-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415161133/https://www.reuters.com/world/africa/sudans-paramilitary-force-shares-video-they-claim-shows-surrendered-egyptian-2023-04-15/ |archive-date=15 April 2023}}</ref><ref name="auto6">{{cite web |url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops |title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops |date=15 April 2023 |work=al-Arabiya |language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Egyptian withdrawal from Sudan |url=https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20230829_ACAPS_thematic_report_Sudan_Northern_State_pre-crisis_and_current_situation.pdf}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Украіна}}<ref name="auto5">{{Cite web |date=2023-09-19 |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |access-date=2023-09-19 |last1=Butenko|first1=Butenko|display-authors=et al|website=CNN |language=en |archive-date=11 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011090624/https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |url-status=live }}</ref> {{Collapsible list | framestyle=border:none; padding:0; | title = пры падтрымцы | {{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name=TimeKholood>{{cite magazine|url=https://time.com/6342732/sudan-burhan-hemedti-descent-warlordism/|title=Sudan's Dangerous Descent Into Warlordism|magazine=Time|last1=Khair|first1=Kholood|last2=Akam|first2=Asmahan|date=7 December 2023|access-date=9 December 2023|archive-date=9 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209052018/https://time.com/6342732/sudan-burhan-hemedti-descent-warlordism/|url-status=live}}</ref> | {{Сцягафікацыя|Нігер}}<ref>{{cite web |title=Niger willing to collaborate with Sudan to retrieve items plundered by mercenaries |url=https://sudantribune.com/article277694/ |website=Sudan Tribune |date=27 September 2023}}</ref> | {{сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}<ref name=TimeKholood/> | {{сцягафікацыя|Турцыя}}<ref name=TimeKholood/> |{{сцягафікацыя|Расія}}<ref name=Russia>{{cite web | url=https://hrf.org/russias-influence-in-sudan/ | title=Russia's Influence in Sudan |website=Human Rights Foundation|last1=Hashi|first1=Huda|last2=Keita|first2=Mohamed| date=11 August 2023 }}</ref> |{{flagicon image|Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg}} [[Народны фронт вызвалення Тыграя]]<ref>{{cite web |title=Coordination And Support Between The Sudanese Army And Tigray Forces |url=https://www.thereporterethiopia.com/46212/ |website=The Reporter Ethiopia |access-date=5 April 2026 |date=29 July 2025}}</ref> }} |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[Урад міру і адзінства]] (з 2025)<br>[[File:Logo of The Third Front.jpg|22px]] [[Тамазудж]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>[[File:Flag_of_Sudan_Liberation_Movement-Army.svg|22px]] [[Вызваленчы рух Судана]] (фракцыя [[Абдул Вахід аль-Нур|А. Нура]])<br>{{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} [[Лівійская нацыянальная армія]]<ref>{{cite web |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |date=15 April 2023 |work=al-Arabiya |language=en |access-date=15 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live }}</ref><br>{{flagicon image|PMC Wagner Center logo.png}} [[ПВК «Вагнер»]]<ref name=CAR>{{cite web|url=https://adf-magazine.com/2023/05/sudans-connections-with-car-chad-could-cause-conflict-to-spread/|title=Sudan's Connections With CAR, Chad Could Cause Conflict To Spread|website=Africa Defence Forum|date=30 May 2023|access-date=3 January 2024}}</ref><ref name="Wagner">{{cite news |last1=Elbagir |first1=Nima |last2=Mezzofiore |first2=Gianluca |last3=Qiblawi |first3=Tamara |title=Exclusive: Evidence emerges of Russia's Wagner arming militia leader battling Sudan's army |url=https://www.cnn.com/2023/04/20/africa/wagner-sudan-russia-libya-intl/index.html |access-date=20 April 2023 |publisher=CNN |date=20 April 2023 |quote=The Russian mercenary group Wagner has been supplying Sudan's Rapid Support Forces (RSF) with missiles to aid their fight against the country's army, Sudanese and regional diplomatic sources have told CNN. The sources said the surface-to-air missiles have significantly buttressed RSF paramilitary fighters and their leader Mohamed Hamdan Dagalo |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420194129/https://amp.cnn.com/cnn/2023/04/20/africa/wagner-sudan-russia-libya-intl/index.html |url-status=live }}</ref><br>{{Сцяг|Калумбія}} [[Пустынныя ваўкі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/08/colombian-mercenaries-sudan-war|title=‘War is a business’: the Colombian mercenaries training Sudan’s child fighters to ‘go and get killed’|date=2025-10-08|publisher=[[The Guardian]]|access-date=2025-12-23|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/colombian-mercenaries-fighting-in-sudan-with-alleged-uae-links|title=‘Colombian mercenaries fighting in Sudan with alleged UAE links’|date=2024-11-28|publisher=Dabanga|access-date=2025-12-23|url-status=live}}</ref><br>{{flagicon|Central African Republic}} [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]<ref>{{cite letter |first1=Mariam |last1=Yazdani| first2=Fadhel |last2=Bouzidi |first3=Mohamed |last3=Mamadou Diatta |first4=Hanna |last4=Mollan |recipient=Hwang Joon-Kook |date=5 June 2024 |subject=Letter dated 5 June 2024 from the Panel of Experts on the Central African Republic extended pursuant to resolution 2693 (2023) addressed to the President of the Security Council |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/2112058/n2412413.pdf |access-date=27 October 2025}}</ref> {{Collapsible list | framestyle=border:none; padding:0; | title = пры падтрымцы | {{сцягафікацыя|ЦАР}}<ref name=CAR/> | {{сцягафікацыя|Чад}}<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article279446/|title=Key Darfur groups join Sudanese army in its war against RSF paramilitary forces|website=Sudan Tribune|date=17 November 2023|access-date=17 November 2023|archive-date=18 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231118234229/https://sudantribune.com/article279446/|url-status=live}}</ref><ref name=TalkingPeace/> | {{сцягафікацыя|ААЭ}}<ref name=TalkingPeace>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2023/09/29/world/africa/sudan-war-united-arab-emirates-chad.html | title=Talking Peace in Sudan, the U.A.E. Secretly Fuels the Fight | work=The New York Times | date=29 September 2023 | last1=Walsh | first1=Declan | last2=Koettl | first2=Christoph | last3=Schmitt | first3=Eric | access-date=30 September 2023 | archive-date=29 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230929071026/https://www.nytimes.com/2023/09/29/world/africa/sudan-war-united-arab-emirates-chad.html | url-status=live }}</ref> | {{сцягафікацыя|Кенія}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-general-warns-kenya-against-sending-peacekeepers-2023-07-24/|title=Sudanese general warns Kenya against sending peacekeepers|website=Reuters|date=24 July 2023|access-date=17 December 2023|last1=Eltahir|first1=Nafisa|last2=Holland|first2=Hereward|archive-date=13 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013030251/https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-general-warns-kenya-against-sending-peacekeepers-2023-07-24/|url-status=live}}</ref> | {{сцягафікацыя|Расія}}<ref name=Russia/> | {{сцягафікацыя|Уганда}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-rsf-leader-visits-uganda-first-known-wartime-foreign-trip-2023-12-27/|title=Sudan RSF leader visits Uganda in first known wartime foreign trip|website=Reuters|last1=El Taher|first1=Nafisa|last2=Paravicini|first2=Giulia|last3=Ehab|first3=Yomna|last4=El Safty|first4=Sarah|date=27 December 2023|access-date=31 December 2023}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Джыбуці}}<ref>{{cite web |title=Anonymous Sudan hacks IGAD countries over alleged RSF support |url=https://sudantribune.com/article282046/ |website=Sudan Tribune |date=7 February 2024}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Эфіопія}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-rsf-leader-visits-ethiopia-first-public-wartime-tour-2023-12-28/|title=Sudan RSF leader visits Ethiopia in first public wartime tour|website=Reuters|last1=Endeshaw|first1=Dawit|last2=Awadalla|first2=Nadine|last3=Holland|first3=Hereward|last4=Lewis|first4=Aidan|date=28 December 2023|access-date=23 January 2023}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Паўднёвы Судан}}<ref>{{cite web |title=South Sudan denies smuggled Fuel to Sudan's paramilitary forces |url=https://sudantribune.com/article281564/ |website=Sudan Tribune |date=22 January 2024}}</ref> |[[File:Flag of Puntland.svg|22пкс]] [[Пунтленд]]<ref>{{Cite web |date=27 April 2025 |title=UAE deployed radar to Somalia's Puntland to defend from Houthi attacks, supply Sudan's RSF |url=https://www.middleeastmonitor.com/20250427-uae-deployed-radar-to-somalias-puntland-to-defend-from-houthi-attacks-supply-sudans-rsf/ |access-date=31 October 2025 |website=Middle East Monitor}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan Accuses Puntland of Enabling RSF Operations via Bosaso Airport |url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/sudan-accuses-puntland-of-enabling-rsf-operations-via-bosaso-airport |access-date=31 October 2025 |website=African Security Analysis}}</ref> }} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Абдэль Фатах аль-Бурхан]],<br>[[Ясір аль-Ата]],<br>[[Шамс ад-Дзін Хабашы]] |камандзір2 = [[Махамед Хамдан Дагала]],<br>[[Абдэльрахім Дагала]],<br>[[Абдэль Рахман Джума]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = ад 100 000 да 150 000 байцоў<ref>[https://www.indexmundi.com/factbook/compare/sudan.ethiopia/military], 15 April 2023</ref> |сілы2 = 100 000 байцоў<ref name=Reuters>{{Cite news |date=2023-04-13 |title=Factbox: Who are Sudan's Rapid Support Forces? |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/africa/who-are-sudans-rapid-support-forces-2023-04-13/ |access-date=2023-04-15 |quote=Analysts estimate the force numbers about 100,000, with bases and deployments across the country.}}</ref> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 150 000 — 522 000 загінулых пры баявых дзеяннях <small>(станам на 20.01.25)</small>, 522 000 загінулых ад голаду <small>(станам на 08.05.25)</small> ---- 8,8 млн унутрана перамешчаных асоб і 3,5 млн бежанцаў за мяжой <small>(станам на 05.02.25)</small> ---- 200 вайскоўцаў УС Егіпта трапілі ў палон да прыхільнікаў Дагала <small>(захоплены 15.04.23, вызвалены 19.04.23)</small> |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Трэцяя грамадзянскай вайна ў Судане''' — узброенае супрацьстаянне на тэрыторыі [[Судан]]а паміж ''[[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС)'' і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] ''«[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП)'', якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні ўспыхнулі [[15 красавіка]] [[2023]] года, спачатку ахапіўшы сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Першапачаткова асобныя [[СМІ]] назвалі падзеі ''спробай дзяржаўнага перавароту''<ref>{{cite news |title=Chad closes border with Sudan, calls for calm |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-chad-idAFL1N36I0B1 |access-date=15 April 2023 |work=[[Reuters]] |date=15 April 2023}}</ref>. З часам у медыя загаварылі аб перарастанні барацьбы ў ''[[Грамадзянская вайна|грамадзянскую вайну]]''<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2023/04/17/971128-voennii-konflikt-v-sudane-pererastaet-v-novuyu-grazhdanskuyu-voinu Военный конфликт в Судане перерастает в новую гражданскую войну]</ref>. Сутыкненні выклікалі гуманітарны крызіс у сталіцы краіны і прыпыненне паветраных зносін. Міжнародная супольнасць аднадушна выказалася ў нейтральным ключы і заклікала бакі да міру. Аднак асобныя дзяржавы і замежныя сілы былі абвінавачаны ў падтрымцы таго ці іншага боку. УСС і САП неадразова абвяшчалі аб часовым спыненні баявых дзеянняў, але не адно перамір’е не выконвалася фракцыямі канфлікту, таму супрацьстаянне працягвалася. == Перадгісторыя == [[19 снежня]] [[2018]] года ў Судане ўспыхнулі пратэсты з-за рэзкага росту цэн і пагаршэння эканамічнага стану<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2018/12/protests-rising-prices-spread-sudan-khartoum-181220132130661.html Several killed in Sudan as protests over rising prices continue]</ref>. У студзені [[2019]] года ўвага пратэстуючых пераключылася з эканамічных пытанняў на заклікі да адстаўкі прэзідэнта краіны [[Амар аль-Башыр|Амара аль-Башыра]], які знаходзіўся ва ўладзе амаль 30 гадоў<ref>[https://www.theguardian.com/world/2019/jan/17/sudanese-police-fire-on-protesters-demanding-president-step-down Sudanese police fire on protesters demanding president step down]</ref><ref>[https://www.middleeasteye.net/news/its-more-bread-why-are-protests-sudan-happening 'It’s more than bread': Why are protests in Sudan happening?]</ref>. На гэтым фоне [[11 красавіка]] адбыўся [[Ваенны пераварот у Судане (2019)|дзяржаўны пераварот]], і да ўлады прыйшлі вайскоўцы. Новым кіраўніком дзяржавы стаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан]], узначаліўшы [[Другі пераходны ваенны савет Судана|Пераходны ваенны савет]]. На змену яму прыйшоў [[Суверэнны савет Судана|Суверэнны савет]]. У яго склад увайшлі як грамадзянскія асобы, так і вайскоўцы. За два гады дадзены орган так і не змог прымірыць бакі з глыбокімі палітычнымі рознагалоссямі, што існавалі яшчэ ў часы аль-Башыра. Больш за тое, Савет пачаў праводзіць жорсткія эканамічныя рэформы, каб прэтэндаваць на пазыкі [[міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], аднак такое рашэнне выклікала супраціў сярод насельніцтва<ref name="partizan">[https://belaruspartisan.by/politic/547021/ В Судане произошла попытка переворота, задержали 40 военных — СМИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230415143548/https://belaruspartisan.by/politic/547021/ |date=15 красавіка 2023 }} // Белорусский партизан, 21 сентября 2021</ref>. [[21 верасня]] [[2021]] года прыхільнікамі экс-прэзідэнта Амара аль-Башыра была арганізавана [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Судане (2021)|спроба дзяржаўнага перавароту]], але яна правалілася<ref>{{cite news|date=2021-09-21|title=Sudan failed coup: Government blames pro-Bashir elements|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-58629978|access-date=2021-09-21}}</ref><ref>{{cite web|title=Sudanese officials say coup attempt has failed|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/9/21/sudan-state-media-reports-failed-coup-attempt|access-date=2021-09-21|work=Al Jazeera|language=en}}</ref>. [[25 кастрычніка]] таго ж года, у выніку канфлікту паміж вайсковымі і грамадзянскімі прадстаўнікамі ўлады, генерал Бурхан здзейсніў [[Ваенны пераварот у Судане (2021)|дзяржаўны пераварот]], усталяваўшы поўнае панаванне арміі ва ўрадзе. Быў арыштаваны прэм’ер-міністр [[Абдала Хамдок]]. == Прычыны і пазіцыі == З моманту апошняга перавароту краінай кіравала [[хунта|ваенная хунта]] ([[Пераходны суверэнны савет Судана]])<ref name="CNN" />. Камандуючы Узброенымі сіламі Судана Абдэль Фатах аль-Бурхан і камандзір Сіл аператыўнай падтрымкі [[Махамед Хамдан Дагала]] былі лідарамі змоўшчыкаў. Аднак паколькі аль-Бурхан, які ўзначальваў хунту, манапалізаваў уладу, Дагала выказаў шкадаванне з нагоды перавароту<ref>{{cite news |last1=Olewe |first1=Dickens |title=Mohamed 'Hemeti' Dagalo: Top Sudan military figure says coup was a mistake |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-64704858 |access-date=22 March 2023 |work=[[BBC News]] |date=20 February 2023}}</ref> . У пачатку красавіка [[2023]] года было адкладзена падпісанне пагаднення паміж хунтай і прадстаўнікамі больш за 50 грамадзянскіх арганізацый і груп. Пагадненне прадугледжвала стварэнне ў краіне пераходнай грамадзянскай улады. Акрамя таго, дакумент, подпіс пад якім паставілі таксама лідары апазіцыйнага альянсу «[[Сілы за свабоду і перамены]]», устанаўліваў тэрміны пераходнага перыяду, за якім павінны рушыць услед выбары. Прычынай пераносу падпісання стала неабходнасць узгадніць інтэграцыю САП у склад [[Узброеныя сілы|Узброеных Сіл]]. Паміж арміяй і войскамі Дагала пачаліся рознагалоссі з нагоды будучай структуры бяспекі і прынцыпаў фарміравання. У прыватнасці пра тое, хто павінен узначаліць узброеныя сілы як галоўнакамандуючы — прафесійны вайсковец (пазіцыя Бурхана<ref name="беларусы">[https://sputnik.by/20230504/strelba-vzryvy-i-nekhvatka-edy-istoriya-spaseniya-belorusa-iz-sudana-1075180877.html Стрельба, взрывы и нехватка еды: история спасения белоруса из Судана]</ref>) або грамадзянскі лідар (пазіцыя Дагала<ref name="беларусы"/>)<ref>Андрей Резчиков. [https://m.vz.ru/world/2023/4/15/1207686.html Столкновения в Судане имеют отношение к интересам России] // Взгляд : газета. — 15 апреля 2023.</ref>. З [[11 красавіка]] атрады САП былі разгорнуты паблізу горада Мерове, а таксама ў [[Хартум]]е. Улады загадалі ім сысці, аднак байцы адмовіліся падпарадкоўвацца<ref>[https://www.agenzianova.com/en/news/sudan-scontri-intorno-al-palazzo-presidenziale-si-teme-un-tentativo-di-golpe-a-khartum/ Sudan: clashes around the presidential palace, there are fears of a coup attempt in Khartoum — video], 15 April 2023.</ref>. [[13 красавіка]] САП пачалі мабілізацыю. Гэта выклікала асцярогі з нагоды магчымага паўстання супраць хунты. Суданскія ўлады заявілі, што мабілізацыя была незаконнай<ref>{{Cite news |title=Fears in Sudan as army and paramilitary force face off |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/13/sudans-army-warns-of-rsfs-movements-in-khartoum-other-cities |access-date=2023-04-15 |agency=[[Al Jazeera]]|language=en}}</ref>. Аргументуючы сваю пазіцыю, Дагала абвінаваціў Бурхана ў спробе вярнуць да ўлады Башыра<ref>[https://web.archive.org/web/20230415111143/https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%D9%84%D8%AD%D8%B8%D8%A9-%D8%A8%D9%84%D8%AD%D8%B8%D8%A9-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع".]</ref>. У сваю чаргу суданская армія абвінаваціла САП у «здрадлівай змове» супраць краіны і заявіла, што арганізацыя будзе распушчана<ref name="CNN">{{cite news |title=At least 25 killed, 183 injured in ongoing clashes across Sudan as paramilitary group claims control of presidential palace |url=https://www.cnn.com/2023/04/15/africa/sudan-presidential-palace-intl/index.html |access-date=15 April 2023 |work=[[CNN]] |date=15 April 2023}}</ref>. == Ход падзей == {{Main|Храналогія суданскага канфлікту (2023)|Храналогія суданскага канфлікту (2024)|Храналогія суданскага канфлікту (2025)}} {{Гл. таксама|Катэгорыя:Бітвы суданскага канфлікту (з 2023)}} === Падзеі 15 красавіка === Баявыя дзеянні пачаліся [[15 красавіка]] з нападаў байцоў САП на некалькі вайсковых лагераў у Хартуме. Сутыкненні распаўсюдзіліся на сталічныя раёны Джабра, Кафуры і Шамбат<ref>[https://sudantribune.com/article272958/ Fighting broke out in Sudan between national army and RSF militiamen] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230415124257/https://sudantribune.com/article272958/ |date=15 красавіка 2023 }}, 15 April 2023</ref>. Прадстаўнікі ваенізаваных фарміраваній заявілі, што яны захапілі міжнародны аэрапорт. Побач з галоўным камандаваннем і рэзідэнцыяй Бурхана была чутна стральба. Атрады, лаяльныя Дагала, умацавалі свае пазіцыі ў аэрапорце, а ўрадавыя сілы размясцілі бранятэхніку каля прэзідэнцкага палаца<ref name="aj">[https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/السودان-اشتباكات-مسلحة-بين-الجيش السودان.. اشتباكات مسلحة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة)], 15 April 2023</ref>. Пазней паўстанцы паведамілі пра захоп прэзідэнцкай рэзідэнцыі, аднак улады абверглі гэта<ref name="aj"/>. Наступныя баі вяліся з ужываннем цяжкага ўзбраення<ref name=":1">{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>. УСС задзейнічалі авіяцыю, а войскі Дагала выкарыстоўвалі сістэмы [[СПА|супрацьпаветранай абароны]] і цяжкую артылерыю для адбіцця варожых нападаў<ref>{{Cite web |title=Powerful explosions rock Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Самыя жорсткія баі назіраліся ў цэнтры каля прэзідэнцкага палаца і штаба арміі<ref>{{Cite web |title=Khartoum on edge hours before agreed ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Сутыкненні закранулі і [[Амдурман]] (горад-спадарожнік сталіцы)<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647179530249838595 Al-Arabiya correspondent: Clashes with heavy weapons between the army and the Rapid Support Forces in Omdurman]</ref>. У першую палову дня баі ахапілі Мерове<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Тут барацьба вялася за аэрапорт і бліжэйшую ваенную базу<ref name="aj"/>. Адначасна мяцежнікі захапілі паветраную гавань Аль-Абейд<ref>[https://www.voaafrique.com/a/soudan-des-tirs-nourris-à-khartoum-déploiement-militaire-à-omdurman/7051705.html Soudan: des tirs nourris à Khartoum, déploiement militaire à Omdurman], 15 April 2023</ref>. У 13:30 прыхільнікі Бурхана заявілі, што камандуючы сіламі САП у штаце Белы Ніл здаўся, а мяцежныя лагеры Тайба і Соба былі «знішчаны»<ref>{{Cite web |title=القوات المسلحة السودانية |url=https://www.facebook.com/sudanese.armed.forces |access-date=2023-04-15 |website=www.facebook.com |language=en}}</ref>. Атрады Дагала паведамілі, што яны захапілі аэрапорт, штаб сувязі і медыцынскі корпус у Аль-Фахіры. Урад у сваю чаргу абвясціў аб перамогах у правінцыях Гедарэф і Касала<ref name=":1" />. Хутка пачалі паступаць звесткі пра баі ў горадзе [[Порт-Судан]]<ref>[https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 Sudan’s army and rival force clash, wider conflict feared] 15 April 2023</ref>. Таксама сутычкі зафіксаваны ў [[Дарфур]]ы, а менавіта ў Залінгеі<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647251394577956865 مراسل العربية: قتال بين الجيش والدعم السريع في مدينة زالنجي في ولاية وسط دارفور #العربية_عاجل https://alarabiya.net], 15 April 2023</ref> і Эль-Фашыры<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Eng/status/1647190671772532739 Eyewitnesses in #Sudan’s North Darfur State say clashes have erupted between the army and paramilitary Rapid Support Forces (#RSF) in the capital el-Fasher.]</ref>. Адначасна паўстанцы амаль без баёў захапілі Эль-Генейну<ref>{{Cite news |last=Badshah |first=Nadeem |last2=Abdul |first2=Geneva |last3=Mackay |first3=Hamish |last4=Badshah (now) |first4=Nadeem |last5=Mackay (earlier) |first5=Hamish |date=2023-04-15 |title=Sudanese air force urges people to stay indoors as doctors union says at least 25 dead – as it happened |language=en-GB |work=the Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-05-02 |issn=0261-3077 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418104709/https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url-status=live }}</ref>. Гэтая перамога дазволіла войскам Дагала ўзяць і іншыя гарады Дарфура<ref>{{Cite web |last=Camille |date=2023-04-25 |title=Darfur update: clashes in El Geneina, extended truce in El Fasher, and popular initiatives in Nyala |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-update-clashes-in-el-geneina-extended-truce-in-el-fasher-and-popular-initiatives-in-nyala |access-date=2023-04-29 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>, у ліку якіх Кабкабія<ref>{{Cite web |date=2023-04-30 |title=Mass exodus from Sudan as deadly fighting enters third week |url=https://www.france24.com/en/africa/20230430-mass-exodus-from-sudan-as-deadly-fighting-enters-third-week |access-date=2023-05-02 |website=France 24 |language=en |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030500/https://www.france24.com/en/africa/20230430-mass-exodus-from-sudan-as-deadly-fighting-enters-third-week |url-status=live }}</ref> і Ньяла<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=correspondent |first2=Jason Burke Africa |date=2023-04-20 |title=Sudan: up to 20,000 flee violence as rival leaders refuse to negotiate |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/20/egyptian-soldiers-captured-by-sudanese-paramilitary-return-home |access-date=2023-05-02 |issn=0261-3077 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430195855/https://www.theguardian.com/world/2023/apr/20/egyptian-soldiers-captured-by-sudanese-paramilitary-return-home |url-status=live }}</ref>. {{external media |topic = Фотаздымкі за 16 красавіка 2020 |subtopic = |width = |image1 = [https://imagevars.gulfnews.com/2023/04/16/sudan2-1681659510728_1878ab7bfe3_medium.jpg Суданцы вітаюць салдат арміі, верных Бурхану, г. Порт-Судан.] |image2 = [https://imagevars.gulfnews.com/2023/04/16/sudan3-1681659512953_1878ab7c886_original-ratio.jpg Дым над жылымі дамамі, г. Хартум.] |audio1 = |video1 = }} === Наступныя сутыкненні === [[Файл:Battle of Khartoum (April 2023).svg|міні|злева|Наступальныя дзеянні САП у сталіцы і ваколіцах (красавік 2023).]] [[16 красавіка]] Служба агульнай разведкі абвясціла аб паланенні генерал-маёра і брыгаднага генерала з атрадаў САП<ref name="aj" />. [[19 красавіка]] байцы Бурхана абвінавацілі праціўніка ў нападах на мірных жыхароў у Хартуме і іншых частках краіны, здзяйсненні актаў рабаванняў і падпалаў на рынку ў Хартум-Бахры, а таксама ў рабаваннях і нападах на людзей у Мерове<ref>{{Cite web |title=Army blames RSF for ceasefire breakdown |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/19/sudan-unrest-live-news-fighting-rages-as-ceasefire-breaks-down |access-date=2023-04-19 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. [[20 красавіка]] паведамлялася аб выбухах у Эль-Абейдзе, сталіцы штата Паўночны Кардафан<ref>{{Cite web |title=Clashes in Sudan despite calls for Eid ceasefire |url=https://today.rtl.lu/news/world/a/2054206.html |access-date=2023-04-21 |website=www.rtl.lu |language=en |archive-date=21 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421072521/https://today.rtl.lu/news/world/a/2054206.html |url-status=dead }}</ref>. [[25 красавіка]] ўрадавыя сілы захапілі горад Вад-Банда ў штаце Заходні Кардафан<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date=2023-04-25| work= BBC|access-date=2023-04-25}}</ref>. Прыхільнікі Дагала на наступны дзень заявілі, што захапілі нафтаперапрацоўчы завод і электрастанцыю ў Гарыры. Паведамлялася аб новых баях у Заходнім Кардафане. У штаце Блакітны Ніл фіксаваліся міжабшчынныя сутыкненні<ref>{{cite news|url= https://www.france24.com/en/africa/20230426-ceasefire-shaky-as-sudanese-and-foreigners-flee|title= Shaky ceasefire enters second day as Sudanese, foreigners flee|date= 2023-04-26| work= France24|access-date={{date|2023-04-26}}}}</ref>. [[1 мая]] прадстаўнікі арміі генерала Бурхана паведамілі, што адбілі шэраг удараў праціўніка ў розных частках краіны, у тым ліку наступленні з заходніх рэгіёнаў, уздоўж паўночна-заходняй мяжы і з Эль-Багіра ў Джэбель-Аулію<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/5/1/sudan-conflict-live-un-warns-of-humanitarian-breaking-point|title=Sudanese army: RSF’s combat capabilities reduced|website=Al Jazeera|date= 1 May 2023|access-date=1 May 2023}}</ref>. Крыху пазней актывізаваліся баі за дарфурскія гарады Эль-Фашыр<ref>{{Cite web |last=Lisa |date=2023-05-12 |title=Heavy fighting in North Darfur capital amidst ‘alarming increase in food prices’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/heavy-fighting-in-north-darfur-capital-amidst-alarming-increase-in-food-prices |access-date=2023-05-23 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref> і Эль-Генейна<ref name="12may">{{Cite news |title=Heavy gunfire in Sudan ahead of ceasefire talks |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65582425 |access-date=14 May 2023 |work=[[BBC]] |language=en-UK }}</ref>. Акрамя таго, да ўзброенай барацьбы на захадзе краіны далучыўся апазіцыйны «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]»<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-05-24 |title=Rapid Support Forces ambush peace groups in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article274055/ |access-date=2023-05-24 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-url=https://archive.today/20230820011359/https://sudantribune.com/article274055/ |archive-date=20 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>. [[26 мая]] міністэрства абароны абвясціла мабілізацыю адстаўных вайскоўцаў<ref name=Perthes>{{Cite news|date=2023-05-27 |title=United Nations backs Sudan envoy as army seeks to expel him|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/27/united-nations-backs-sudan-envoy-as-army-seeks-to-expel-him|access-date=2023-05-27}}</ref>. [[11 чэрвеня]] баі ўспыхнулі з новай сіла: паведамлялася аб новых выпадках нападаў арабскіх апалчэнцаў у Эль-Генейне і авіяцыйных бамбардзіроўках сталіцы, а горад Аль-Абейд быў абложаны паўстанцамі<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title= ‘Most fearless’ fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13}}</ref>. [[21 чэрвеня]] да канфлікту далучылася фракцыя аль-Хілу з групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]». Разам з САП яе баевікі атакавалі часці УСС у штаце Паўднёвы Кардафан, а менавіта ў гарадах Кадуглі і Аль-Даланджы<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title= South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=al-Arabiya|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23}}</ref>. У ліпені на поўдні краіны ўзмацніліся сутыкненні УСС з атрадамі Дагала і аль-Хілу. Прыхільнікі апошняга захапілі некалькі гарнізонаў у Паўднёвым Кардафане і пачалі атакі ў Блакітным Ніле<ref>{{Cite news |date=3 July 2023 |title=SPLM-N El Hilu wins terrain in South Kordofan |language=en |work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/splm-n-el-hilu-wins-terrain-in-south-kordofan |url-status=live |access-date=15 July 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 July 2023|title=SPLM-N El Hilu launches new attack in Blue Nile region and wins terrain in South Kordofan|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/splm-n-el-hilu-launches-attack-in-blue-nile-region-and-wins-terrain-in-south-kordofan|access-date=15 July 2023}}</ref>. [[24 ліпеня]] ўрадавыя сілы перакрылі дарогу Хартум — Бара. Паводле заяў прадстаўнікоў Бурхана, шашу выкарыстоўвалі часці САП<ref>{{cite news |date=25 July 2023 |title=Army threatens to destroy vehicles on Khartoum-Bara road |url=https://sudantribune.com/article275417/ |work=Sudan Tribune |access-date=25 July 2023 }} {{Cite web |url=https://sudantribune.com/article275417/ |title=Архіўная копія |access-date=26 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119192947/https://sudantribune.com/article275417/ |archive-date=19 лістапада 2023 }}</ref>. [[31 ліпеня]] [[Мустафа Тамбур]], лідар адной з фракцый групоўкі «[[Вызваленчы рух Судана]]», абвясціў, што яго сілы далучыліся да Бурхана ў барацьбе супраць Дагала<ref>{{Cite news |date=1 August 2023 |title=SLM faction joins Sudanese army against RSF in Darfur |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275601/ |access-date=2 August 2023 }} {{Cite web |url=https://sudantribune.com/article275601/ |title=Архіўная копія |access-date=10 жніўня 2023 |archive-url=https://archive.today/20230905001443/https://sudantribune.com/article275601/ |archive-date=5 верасня 2023 }}</ref>. [[Файл:Khartoum Fire.png|міні|Пажар ад артабстрэлаў у Хартуме, 20 верасня 2023.]] [[17 верасня]] офіс Суданскай падатковай службы<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |archive-date=20 кастрычніка 2023 |url-status=dead }}</ref> і 18-павярховая вежа Greater Nile Petroleum Oil Company<ref name="gnoc">{{Cite web |last=Nimoni |first=Fiona |date=2023-09-17 |title=Sudan conflict: Landmark skyscraper in Khartoum engulfed in flames |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66837026 |access-date=2023-09-17 |website=BBC |language=en-GB}}</ref>, славутасць Хартума, загарэліся падчас баёў. УСС абвінавацілі САП у падпале будынкаў. Байцы Бурхана атакавалі пазіцыі паўстанцаў у Эль-Абейдзе і адбілі ў ворага лагер Аль-Хасахіса ў Залінгеі<ref name="fires"/>. [[18 верасня]] ў Порт-Судане ўспыхнулі баі паміж УСС і апалчэннем племя беджа пад правадырствам Шэбы Дарара<ref>{{Cite web |date=2023-09-19 |title=Clashes in Port Sudan for first time since war began |url=https://www.africanews.com/2023/09/19/clashes-in-port-sudan-for-first-time-since-war-began/ |access-date=2023-09-19 |website=Africanews |language=en-GB}}</ref>. [[23 верасня]] баевікі фракцыі групоўкі «Вызваленчы рух Судана» пад пачаткам аль-Нура захапілі горад Тавіла<ref>{{Cite web |date=2023-09-23 |title=SLM-Nur expands control to several areas in Darfur to protect civilians: official |url=https://sudantribune.com/article277603/ |access-date=2023-09-25 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[6 кастрычніка]] САП усталявалі кантроль на Аль-Айлафунам у 30 км ад сталіцы<ref>{{Cite web |date=6 October 2023 |title= RSF takes control of Khartoum state area, displaces residents |url=https://sudantribune.com/article278067/ |access-date=7 October 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[1 кастрычніка]] часці САП атакавалі горад Вад-Ашан у Паўночным Кардафане<ref>{{Cite web |date=October 2, 2023 |title=RSF attack Wad Ajana in North Kordofan |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-attack-wad-ajana-in-north-kordofan |website=Sudan War Monitor}}</ref><ref>{{Cite news |date=October 2, 2023 |title=Thousands flee southern Sudan town as war spreads: witnesses |work=Yahoo News |agency=AFP |url=https://news.yahoo.com/thousands-flee-southern-sudan-town-162021815.html}}</ref>. 5—6 кастрычніка яны ўсталявалі кантроль над горадам Аль-Айлафун на паўднёвы ўсход ад Хартума, захапіўшы помпавую станцыю на нафтаправодзе<ref>{{Cite web |date=October 6, 2023 |title=Rapid Support Forces attack al-'Aylafun |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rapid-support-forces-attack-al-aliyifun |website=Sudan War Monitor}}</ref><ref>{{Cite web |date=October 6, 2023 |title=Sudan paramilitaries capture key oil station: Witnesses |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/10/06/Sudan-paramilitaries-capture-key-oil-station-Witnesses |website=Al-Arabiya |agency=AFP}}</ref>. У канцы месяца атрады войск Дагала ўзялі штабы УСС у Ньяле (16-я дывізія)<ref>{{Cite web |date=October 26, 2023 |title=Fall of the 16th Division headquarters in Nyala |url=https://sudanwarmonitor.com/p/fall-of-the-16th-division-headquarters |website=Sudan War Monitor}}</ref> і Залінгеі (21-я пяхотная дывізія)<ref>{{Cite web |date=31 October 2023 |title=Rapid Support Forces seize Sudanese army base in Central Darfur |url=https://sudantribune.com/article278858/ |access-date=31 October 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[4 лістапада]] САП бяруць штаб 15-й дывізіі ў Генейне<ref>{{Cite web |date=4 November 2023 |title=RSF seize Sudanese army headquarters in El-Geneina |url=https://sudantribune.com/article279034/ |access-date=6 November 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[16 лістапада]] фракцыя ВРС Міні Мінаві і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] заявілі, што далучаюцца да сіл Бурхана ў барацьбе з генералам Дагала<ref>{{Cite web |date=2023-11-17 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |access-date=2023-11-20 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>. У канцы лістапада абвастрыліся баі ў Заходнім Кардафане (Эль-Адэе<ref>{{Cite web |date=2023-11-24 |title=Sudan war: East Darfur capital ‘stable’ as SAF-RSF tensions simmer in West Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-east-darfur-capital-stable-as-saf-rsf-tensions-simmer-in-west-kordofan |access-date=2023-11-25 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>, Бабануса<ref>{{Cite web |date=2023-11-26 |title=IGAD plans emergency summit as RSF attacks West Kordofan SAF base |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/igad-plan-emergency-summit-as-rsf-attack-west-kordofan-saf-base |access-date=2023-11-28 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>, Муглад<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=Shots fired over the Nile in Khartoum, atrocities reported in Darfur |url=https://www.africanews.com/2023/11/28/shots-fired-over-the-nile-in-khartoum-atrocities-reported-in-darfur/ |access-date=2023-11-29 |website=Africanews |language=en-GB}}</ref>). [[27 лістапада]] групоўкі АСАД дасягнулі пагаднення з баевікамі аль-Нура аб абароне грамадзянскага насельніцтва ў Эль-Фашыры ад нападаў САП<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=Darfur holdout groups arrive in El-Fasher to protect civilians from RSF attacks |url=https://sudantribune.com/article279806/ |access-date=2023-11-28 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[8 снежня]] войскі Дагала ўварваліся ў штат Гедарэф<ref name=Qadarif>{{Cite web |last=Monitor |first=Sudan War |title=RSF enter Gedaref State for the first time |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-enter-gedaref-state-for-the-first |access-date=2023-12-09 |website=sudanwarmonitor.com |language=en}}</ref>. [[16 снежня]] разгарнуліся баі за Вад-Медані, адміністрацыйны цэнтр штата Гезіра<ref>{{Cite web |date=2023-12-17 |title=RSF attacks in Sudan’s El Gezira causes mass exodus, hundreds of youths detained |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-attacks-in-sudans-el-gezira-causes-mass-exodus-hundreds-of-youths-detained |access-date=2023-12-18 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>. [[19 снежня]] горад захоплены. [[Аль-Джазіра]] назвала страту Вад-Медані «важным паваротам» у вайне<ref name="losinghope">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2023/12/19/losing-hope-sudan-civilians-terrified-as-rsf-attacks-second-biggest-city|title=‘Losing hope’: Sudan civilians terrified as RSF attacks second-biggest city|author=Nashed|first=Mat|website=Al Jazeera|date=19 December 2023|access-date=19 December 2023}}</ref>. Суданскае грамадства стала губляюць веру ў тое, што ўрад Бурхана здольны разграміць Дагала<ref name="losinghope" />. Выраслі заклікі да дзяржаўнага перавароту з мэтай адхілення цяперашняга ваеннага кіраўніцтва<ref name="WMcoup">{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fall-of-wad-madani-fuels-criticism|title=Fall of Wad Madani fuels criticism of army|website=Sudan War Monitor|date=20 December 2023|access-date=20 December 2023}}</ref>. === Падзеі 2024 года === У пачатку [[2024]] года паўстанцы Дагала здзейснілі атакі на Паўднёвы Кардафан, разграміўшы сілы праціўніка ў горадзе Хабіла ў нубійскіх гарах і прасунуўшыся ў бок Даланга<ref>{{cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-habila-kordofan|title=RSF attack Habila in the Nuba Mountains|website=Sudan War Monitor|date=4 January 2024|access-date=12 January 2024}}</ref>. [[8 студзеня]] адбыліся сутыкненні ў гарах Нубы з удзелам УСС, САП і НВРС-П. Урадавая авіяцыя атакавала лагер байцоў Дагала пад Далангам<ref>{{cite web |title=Sudanese army, SPLA-N clash with RSF in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article281115/ |website=Sudan Tribune |date=8 January 2024}}</ref>. Напярэдадні атрады НВРС-П захапілі горад<ref>{{cite web |title=Dilling town falls to SPLM-N in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article281102/ |website=Sudan Tribune |date=7 January 2024}}</ref>. Суданская армія паспрабавала адбіць яго, але прыхільнікі Дагала і аль-Хілу сумесна адбілі атаку праціўніка<ref>{{cite web |title=Sudanese joint forces repel fresh RSF attack on South Kordofan’s town |url=https://sudantribune.com/article281166/ |website=Sudan Tribune |date=10 January 2024}}</ref>. У рэшце рэшт пачаліся сутычкі паміж НВРС-П і САП. Апошнія былі вымушаны адступіць. Потым прыхільнікі Дагала, якія адыходзілі з-пад Даланга, увайшлі ў горад Муглад у Заходнім Кардафане, лёгка ўзяўшы горад пад свой кантроль<ref name=RSFDalangDefeat>{{cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/kordofan-conflict-spirals-in-dangerous|title=Kordofan conflict spirals in dangerous direction|website=Sudan War Monitor|date=13 January 2024|access-date=13 January 2024}}</ref>. [[13 студзеня]] Узброеныя сілы Судана атакавалі гарады Эль-Бувейда (штат Гезіра) і Эль-Фаў (штат Гедарэф)<ref>{{cite web |title=El Faw standoff: Sudan army deploys reinforcements as RSF regroup |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/el-faw-standoff-sudan-army-deploys-reinforcements-as-rsf-regroup |website=Radio Dabanga |date=14 January 2024}}</ref>. На наступны дзень актывізаваліся сутыкненні пад Эль-Генейнай, дзе авіяцыя прыхільнікаў Бурхана нанесла ўдары па старажытных меройскіх гарадах Нага і Мусаварат-эс-Суфра, якія абодва ўключаны ў [[Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА|спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>{{Cite web |date=17 January 2024 |title=Sudan fighting spreads to World Heritage Site |url=https://www.france24.com/en/live-news/20240117-sudan-fighting-spreads-to-world-heritage-site |access-date=15 January 2024 |website=France 24 |language=en}}</ref>. [[17 студзеня]] паведамлялася аб баях на ўсход ад Аль-Мангала, апошняга буйнога горада Гезіры, які не знаходзіўся пад кантролем атрадаў Дагала. Так як гарнізон быў адрэзаны ад асноўных сіл, войскі Бурхана забяспечвалі абаронцаў па паветры на верталётах. У такіх цяжкіх умовах [[Служба агульнай разведкі (Судан)|Служба агульнай разведкі]] пачала выбарачна вербаваць і ўзбройваць грамадзянскіх асоб, каб адбіць варожае наступленне на Аль-Мангалу<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-in-west-of-sennar-after|title=Fighting west of Sennar after IGAD summit|website=Sudan War Monitor|date=January 19, 2024}}</ref>. Пазней САП пачалі наступленне на Бабануса<ref>{{Cite web |date=25 January 2024 |title=Rising civilian death toll as RSF attacks West Kordofan base |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rising-civilian-death-toll-as-rsf-attacks-west-kordofan-base |access-date=26 January 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. Ужо [[26 студзеня]] Sudan War Monitor паведаміла, што войскі Дагала захапілі большую частку горада, і паказала, што паўстанцы праніклі ў штаб 22-й пяхотнай дывізіі УСС<ref>{{Cite web |date=26 January 2024 |title=Sudan capital clashes continue, Babanousa ‘largely in hands of RSF’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-capital-clashes-continue-babanousa-largely-in-hands-of-rsf |access-date=26 January 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. У сакавіку прасоўванне паўстанцаў у штаце прыпынілася<ref name="sudanwarmonitor.com">{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-escalates-on-the-jazira|title=Fighting escalates on the Jazira front|date=March 3, 2024|website=Sudan War Monitor|access-date=4 March 2024|archive-date=4 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304143328/https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-escalates-on-the-jazira|url-status=live}}</ref>. У лютым армія Бурхана правяла паспяховае наступленне ў Амдурмане, аб’яднаўшы свае сілы ў паўночнай частцы горада і і дэблакаваўшы атрады ў цэнтры, якія 10 месяцаў знаходзіліся ў акружэнні<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-close-to-breaking-omdurman|title=Sudan army close to breaking Omdurman siege|website=Sudan War Monitor|date=February 4, 2024}}</ref>. Гэта стала першым буйным прарывам для Узброеных сіл у вайне. Тым не менш, станам на [[19 лютага]], значную частку горада (захад і поўдзень) кантралявалі паўстанцы Дагала<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-omdurman-breakthrough|title=Map: Sudan army breaks Omdurman siege|website=Sudan War Monitor|date=February 19, 2024}}</ref>. У красавіку актывізаваліся баявыя дзеянні ў Эль-Фашыры, што вымусіла Бурхана адцягнуць сілы і рэсурсы з іншых участкаў. Гэта запаволіла ваенныя аперацыі ўрадавай арміі ў Хартуме і Амдурмане. У прыватнасці, для перакідцы войск і грузаў у абложаны горад задзейнічана авіяцыя<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/understanding-el-fasher-battle|title=Understanding the fighting in El Fasher|website=Sudan War Monitor|date=May 24, 2024|access-date=25 May 2024|archive-date=26 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526175335/https://sudanwarmonitor.com/p/understanding-el-fasher-battle|url-status=live}}</ref>. У маі САП пачалі наступленне ў Паўночным Кардафане<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-routed-in-heavy-fighting|date=May 8, 2024|title=Sudan army routed in heavy fighting along El Obeid-Kosti road|website=Sudan War Monitor|access-date=8 May 2024|archive-date=8 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508143400/https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-routed-in-heavy-fighting|url-status=live}}</ref>. 20 чэрвеня пасля некалькіх гадзін баёў армія Дагала захапіла сталіцу Заходняга Кардафана Аль-Фулах, вымусіўшы УСС адступіць да Бабанусы<ref>{{Cite news |date=20 June 2024 |title=Sudan’s RSF captures key army stronghold of el-Fula |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/6/20/sudans-rsf-captures-key-army-stronghold-of-el-fula |access-date=20 June 2024 |work=Al Jazeera}}</ref>. У канцы месяца яна прасунуліся ў штаце Сенар, захапіўшы раён Джэбель-Мая і горад Сінгу<ref>{{Cite news|title=Blitzkrieg: RSF advance deep into Sennar State and storm into the capital Sinja |url=https://sudanwarmonitor.com/p/blitzkrieg-rsf-advance-deep-into |access-date=2024-06-29 |website=Sudan war monitor}}</ref><ref>{{Cite news|title=RSF consolidates control over Sinjah, expands eastward|url=https://sudantribune.com/article287669/|access-date=2024-07-01|website=Sudan Tribune}}</ref>. У пачатку ліпеня паўстанцы ў ходзе маштабнага наступлення захапілі вялікія ўчасткі тэрыторыі і паселішчы Мазмум, Вадан-Найл, Сукі і Дзіндэр, прасунуўшыся да мяжы [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite news|title=Map: Sudan's Rapid Support Forces extend control in Sennar State|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-sennar-offensive|access-date=2024-07-03|website=Sudan war monitor}}</ref>. У канцы верасня ўрадавыя сілы разгарнулі буйное наступленне ў сталіцы<ref>{{Cite web |date=2024-09-26 |title=Air strikes in Khartoum as Sudan army attacks paramilitary RSF positions |url=https://www.newarab.com/news/air-strikes-khartoum-sudan-army-attacks-rsf-positions |access-date=2024-09-26 |website=The New Arab}}</ref>. [[File:Sudanese armed forces soldiers in Jebal moya.jpg|міні|Вайскоўцы арміі Бурхана ў Джэбель-Моі, 7 кастрычніка 2024.]] 1 кастрычніка войскі аль-Нура і Сілы вызвалення Судана на чале з Эль-Тахірам Хаджарам стварылі нейтральны ваенны альянс, накіраваны на абарону мірных жыхароў у Дарфуры<ref>{{Cite web |date=2 October 2024 |title=Two Darfur movements form ‘neutral military alliance’ to protect civilians |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-darfur-movements-form-neutral-military-alliance-to-protect-civilians |access-date=3 October 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-us}}</ref>. У кастрычніку войскі Бурхана актывізуюць свае дзеянні ў рэгіёнах Сенар і Гезіра, адбіўшы Дындэр<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-sennar-jazira-offensive|title=Map: Sudan army advances in eastern states|date=October 23, 2024|website=Sudan War Monitor}}</ref>. У лістападзе бакі афіцыйна выключылі магчымасць урэгулявання грамадзянскай вайны шляхам перамоваў<ref>{{Cite news |last=Brachet |first=Eliott |date=2024-11-11 |title=War in Sudan: Death strikes at every corner in devastated Khartoum |url=https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2024/11/11/war-in-sudan-death-strikes-at-every-corner-in-devastated-khartoum_6732461_124.html |url-access=subscription |access-date=2024-11-12 |work=[[Le Monde]] |language=en }}</ref>. У гэты час усё больш людзей далучаюцца да прыхільнікаў Бурхана, бо насельніцтва Судана стамілася ад злачынстваў з боку САП<ref>{{Cite news |last=Brachet |first=Eliott |date=2024-11-17 |title=The lost children of Sudan's revolution: 'We fight today alongside the men who fought us yesterday' |url=https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2024/11/17/the-lost-children-of-sudan-s-revolution-we-fight-today-alongside-the-men-who-fought-us-yesterday_6733111_124.html |url-access=subscription |access-date=2024-11-18 |work=[[Le Monde]] |language=en}}</ref>. 23 лістапада ўрадавыя войскі бяруць Сінгу<ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Sudan Army Says Recaptures Key State Capital |url=https://www.barrons.com/articles/sudan-army-says-recaptures-key-state-capital-b9d1b033 |website=Barron’s}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Burhan arrives in Sinjah after army recaptures city |url=https://sudantribune.com/article293730/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. === Падзеі 2025 года === [[File:تحرير الخرطوم.jpg|міні|злева|Мірныя жыхары, лаяльныя да ўрада, і байцы пра-бурханаўскіх сіл святкуюць вызваленне часткі Хартума, сельская мясцовасць у наваколлях Амдурмана, 11 лютага 2025.]] У пачатку года войскі Бурхана разгарнулі наступленне ў штаце Гезіра, адбіўшы гарады Хадж Абдалах<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295656/ |title=Sudanese army retakes key town in Al Jazirah state |date=8 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Эш-Шабарка<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295704/ |title=Sudanese army gains ground in Al Jazirah state, tightens grip near Wad Madani |date=9 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Ад-эль-Кура<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295750/ |title=Sudanese army recaptures town in push for Al Jazirah capital |date=10 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 11 студзеня яны ўзялі Вад-Медані, сталіцу штата<ref>{{Cite news |date=2025-01-11 |title=Sudanese army advances to retake city of Wad Madani from RSF |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-advances-retake-city-wad-madani-rebels-2025-01-11/ |work=Reuters}}</ref>. На 8 лютага ўлады адваявалі большую частку Паўночнага Хартума, працягваючы паспяховае наступленне на тэрыторыі сталіцы<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/8/sudan-army-claims-major-advances-against-rsf-in-greater-khartoum|title=Sudan army claims major advances against RSF in greater Khartoum|quote=Development marks one of army’s most significant advances since war broke out between army chief al-Burhan and RSF.|website=Al Jazeera|date=February 8, 2025|access-date=February 12, 2025}}</ref>. 10 лютага ўрад Бурхана абвясціў аб планах стварыць [[Пераходны ўрад Судана|пераходны ўрад]]. Папярэднічалі таму поспехі ў барацьбе з САП<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://northafricapost.com/84268-sudan-army-plans-transitional-govt-and-elections-as-it-seeks-to-recapture-khartoum.html|title=Sudan army plans transitional gov’t and elections as it seeks to recapture Khartoum – The North Africa Post|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c9830566073o|title=Sudan civil war: Army plans new government as it advances in capital|website=BBC News|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref>. Як заяўлялася, гэта будзе тэхнакратычны кабінет на чале з цывільным прэм’ер-міністрам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://thepeninsulaqatar.com/article/08/02/2025/sudans-army-chief-plans-transitional-govt-amid-military-advances|title=Sudan's army chief plans transitional govt amid military advances|author=Newspaper|first=The Peninsula|website=thepeninsulaqatar.com|date=2025-02-08|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://gazettengr.com/sudans-foreign-ministry-announces-plans-for-transitional-government/|title=Sudan’s foreign ministry announces plans for transitional government|author=Nigeria|first=News Agency of|website=Peoples Gazette Nigeria|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref>. Міністэрства замежных спраў Судана апублікавала дарожную карту, дзе было прадугледжана фарміраванне пераходнага ўрада і нацыянальны дыялог з групамі грамадзянскай супольнасці. Як вынік гэтага працэсу планавалася правесці выбары<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.arise.tv/sudanese-army-unveils-roadmap-to-democratic-government-calls-for-global-support/|title=Sudanese Transitional Government Announces Roadmap to Democratic Rule|author=Olugbode|first=Michael|website=Arise News|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/10/sudan-army-aligned-foreign-ministry-sets-path-to-elections-amid-civil-war|title=Sudan army-aligned foreign ministry sets path to elections amid civil war|website=Al Jazeera|access-date=2025-03-05}}</ref>. Міністэрства замежных спраў звярнулася за падтрымкай да [[Афрыканскі Саюз|Афрыканскага саюза]], [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігі арабскіх дзяржаў]] для падтрымкі дарожнай карты<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-govt-asks-intl-partners-to-support-roadmap-for-sudan-dialogue|title=Sudan govt asks int’l partners to support roadmap for dialogue|author=AMB|website=Dabanga Radio TV Online|date=2025-02-09|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailywestnile.info/news-now/sudan-charts-a-path-to-peace-government-announces-post-war-roadmap|title=Sudan Charts a Path to Peace: Government Announces Post-War Roadmap|website=Daily West Nile|access-date=2025-03-05}}</ref>. У адказ 18 лютага Сілы аператыўнай падтрымкі абвясцілі аб планах стварыць свой канкуруючы [[Урад у выгнанні|ўрад у выгнанні]], [[Урад міру і адзінства]], для кіравання часткамі Судана, якія знаходзіліся пад кантролем мяцежнікаў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.capitalfm.co.ke/news/2025/02/sudans-militia-backed-factions-agree-to-form-parallel-govts/|title=Sudan's militia backed factions agree to form parallel govts|author=CORRESPONDENT|website=Capital News|date=2025-02-18|access-date=2025-03-05}}</ref>. 23 лютага ў Найробі САП і саюзныя групы падпісалі Хартыю аб стварэнні паралельнага ўрада — Урада міру і адзінства<ref>{{cite web |title=Sudan's RSF, allies sign charter for rival government |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250223-sudan-s-rsf-allies-sign-charter-for-rival-government-sources |website=France 24 |access-date=23 February 2025}}</ref>. На наступны дзень урадавыя часці знялі двухгадовую аблогу Аль-Абейда<ref>{{cite web |title=Sudanese army ends RSF's two-year siege of El Obeid |url=https://sudantribune.com/article297800/ |website=Sudan Tribune |date=23 February 2025}}</ref>. 21 сакавіка ўлады заявілі, што суданская армія адбіла Рэспубліканскі палац у Хартуме<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/crmj0x8jr3wo |title=Sudan army recaptures presidential palace after two years of war |date=21 March 2025|access-date=21 March 2025|publisher=BBC}}</ref>. Ужо 26 сакавіка УСС адбілі міжнародны аэрапорт і мост Маншыя праз Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |title=Sudanese army retakes Khartoum airport from rebels |url=https://www.rfi.fr/en/africa/20250326-sudanese-army-retakes-khartoum-airport-from-rebels |access-date=2025-03-26 |website=RFI|language=en}}</ref>. У той жа дзень Аль-Бурхан наведаў прэзідэнцкі палац і абвясціў аб вызваленні сталіцы<ref>{{Cite web |title=‘Khartoum is free’ says Sudan Army chief al-Burhan after airport captured |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/26/sudan-armed-forces-retakes-khartoum-airport-from-rsf|access-date=2025-03-26 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. У красавіку мяцежныя войскі генерала Дагала пачалі буйное наступленне ў Паўночным Дарфуры, імкнучыся захапіць Эль-Фашыр, апошні падкантрольны Бурхану горад у рэгіёне. Пачынаючы з 11 красавіка, мяцежнікі неадразовала атакавалі Эль-Фашыр і наваколле як з зямлі, так і з паветра пры падтрымцы дронаў. Да 13 красавіка пасля разлютаваных баёў, у выніку якіх загінула больш за 200 мірных жыхароў, уключаючы дзяцей і гуманітарных работнікаў, САП узялі пад кантроль [[Лагер бежанцаў Замзам|лагер Замзам]]<ref>{{Cite web |title=Sudan’s RSF claims control of famine-hit Zamzam camp in Darfur |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/4/13/sudans-rsf-claims-control-of-famine-hit-zamzam-camp-in-darfur |access-date=2025-04-16 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan paramilitaries kill at least 100 people in Darfur attack, UN says |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/4/12/sudan-paramilitaries-kill-at-least-100-people-in-darfur-attack-un-says |access-date=2025-04-16 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. 23 красавіка адна з фракцый групоўкі «Рух за справядлівасць і роўнасць» на чале з Махамедам Башарай Ях’я абвясціла аб сваёй вернасці ўраду<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300066/ |title=JEM faction sides with Sudan army, plans to break El Fasher siege |date=24 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. У маі ўрадавыя войскі правялі наступальныя дзеянні ў Кардафане, адбіўшы Эль-Хівай<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Эль-Хамадзі<ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>, Дэбібад<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] }}</ref>. Ад баевікоў цалкам ачышчаны штаты Белы Ніл<ref>{{cite web|url=https://www.youm7.com/story/2025/5/21/%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B1%D8%B7%D9%88%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%86-%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9/6994825 |title=بعد تحرير الخرطوم بالكامل.. السلطات السودانية تعلن ولاية جديدة خالية من الدعم السريع |work=اليوم السابع |date=21 May 2025|access-date=24 May 2025|publisher=[[Youm7]]}}</ref> і Хартум<ref>{{Cite web |date=2025-05-20 |title=Sudan war: RSF entirely pushed out of Khartoum state, army says |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwynn0vy3n4o.amp |access-date=2025-05-21 |website=[[BBC News]] |language=en-gb}}</ref>. 10 чэрвеня разгортваюцца баі на мяжы з Лівіяй, дзе армію Дагала падтрымала Лівійская нацыянальная армія<ref>{{Cite web |title=«الدعم السريع» تعلن سيطرتها على مناطق قرب الحدود مع ليبيا ومصر |url=https://aawsat.com/node/5153298 |access-date=2025-06-16 |website=Aawsat|language=ar}}</ref><ref>{{Cite web |title=الحدث عاجل {{!}} الجيش السوداني : الجيش الليبي بقيادة خليفة حفتر ساند الدعم السريع في هجومه على نقاط حدودية |url=https://nabd.com/s/156287683-f3255c/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A-%D8%A8%D9%82%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9-%D8%AD%D9%81%D8%AA%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%81%D9%8A-%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B7-%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9 |access-date=2025-06-16 |website=موقع نبض}}</ref>. 28 кастрычніка генерал Аль-Бурхан пацвердзіў, што УСС вывелі войскі з Эль-Фашыра. Горад перайшоў пад кантроль войск Дагала.<ref>{{Cite news |date=2025-10-30 |title=Sudan war: US senators press Trump for action after RSF 'horrors' in Al Fasher |url=https://www.trtafrika.com/english/article/bed56904c81c|access-date=2025-10-31 |work=TRT Afrika |language=en-AU}}</ref> 1 снежня мяцежнікі абвясцілі, што ўзялі пад кантроль Бабанусу, апошні горад у Заходнім Кардафане, які ўтрымліваўся ўрадам<ref>{{cite web |url=https://sudanwarmonitor.com/p/babanusa-captured |title=Sudanese Army Base in Babanusa Overrun After Protracted Siege |work=Sudan War Monitor |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. === Падзеі 2026 года === У пачатку 2026 года ўзмацніліся баявыя дзеянні ў рэгіёне Кардафан, дзе амаль штодзённыя ўдары беспілотнікаў прыводзілі да значных ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва. Дроны атакавалі рынкі, медыцынскі ўстановы і жылыя раёны. Зрушэнне эпіцэнтра канфлікту ў Кардафан садзейнічала тое, што прыхільнікі Бурхана адбілі Хартум, а мяцежнікі ўкараніліся ў Дарфуры.<ref>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Kordofan drone strikes: Sudan's pivotal new front line as truce remains elusive | website=BBC | date=2026-02-25 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cjwz6z14w65o | access-date=2026-02-25}}</ref> Асабліва жорсткія баі разгарнуліся ў Паўднёвым Кардафане, дзе фіксавалася найбольшая колькасць ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва. У гэтым рэгіёне кантроль над населенымі пунктамі пераходзіў з рук у рукі. Паралельна, у студзені—сакавіку, актывізаваліся баі ў Блакітным Ніле, дзе баевікі атакавалі стратэгічна важны горад Курмук. Урадавая армія накіравала падмацаванне ў Эд-Дамазін, адміністрацыйны цэнтр штата.<ref>[https://www.rfi.fr/ru/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/20260415-%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D0%B9 Судан — страна, раздираемая бесконечной войной]</ref> 18 красавіка Узброеныя сілы Судана і саюзныя групы пачалі буйную наземную аперацыю ў Паўночным і Паўднёвым Кардафане, заявіўшы аб вяртанні Казгейля і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|title=Sudan army launches major ground offensive in North and South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/312946 |date=18 April 2026|access-date=20 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. == Мірныя ініцыятывы == === Першапачатковы працэс === У першы дзень канфлікту былы прэм’ер-міністр Абдала Хамдок публічна звярнуўся да Бурхана і Дагала з просьбай спыніць баявыя дзеянні<ref>{{cite web |url=https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 |title=Sudan's army and rival force battle, killing at least 56 |website=Associated Press |last1=Magdy |first1=Samy |last2=Gambrell |first2=Jon |date=16 April 2023 |access-date=16 April 2023 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415102737/https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 |url-status=live }}</ref>. 16 красавіка 2023 года бакі, паводле прапановы [[ААН]], дамовіліся прыпыніць баявыя дзеянні з 16:00 да 19:00 па мясцовым часе штодня для бяспечнага праходу ў выпадку неадкладных гуманітарных сітуацый. У той жа час, як папярэдзілі прыхільнікі Бурхана, яны пакідаюць за сабой права рэагаваць, калі САП «здзейсняць якія-небудзь парушэнні»<ref>{{Cite web |title=Sudan approves passage for urgent humanitarian cases|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudanese army and RSF back 'urgent humanitarian ceasefire'|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254|access-date=2023-04-16 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref>. [[18 красавіка]] генерал Дагала заявіў, што яго ваенізаваныя фармаванні пагадзіліся на аднадзённае перамір’е, каб забяспечыць бяспечны праход грамадзянскіх асоб, у тым ліку параненых. Рашэнне было прынята пасля размовы з [[дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратаром ЗША]] [[Энтані Блінкен]]ам<ref>{{Cite web |title=RSF leader agrees to 24-hour armistice|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. УСС таксама пагадзіліся на 24-гадзіннае спыненне агню, якое пачалося ў 18:00 па мясцовым часе<ref>{{Cite web |title=Sudanese Army agrees to 24-hour ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Гэтыя дамоўленасці не былі выкананы, і ў пазначаныя тэрміны баявыя дзеянні працягваліся. УСС і САП выступілі з заявамі, у якіх абвінавачвалі адзін аднаго ў незахаванні рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |title=Fighting continues in Sudan hours after ceasefire was to begin|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/18/heavy-gunfire-shatters-khartoum-despite-sudan-truce-deal |access-date=2023-04-19 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. [[21 красавіка]] САП заявілі, што будуць выконваць 72-гадзіннае спыненне агню, якое ўступіць у сілу ў 6:00 таго дня, у пачатак ісламскага свята Ід аль-Фітр (Ураза-байрам)<ref name="Eid">{{Cite news |title=Sudan's RSF announces 72-hour ceasefire amid Khartoum fighting |url=aljazeera.com/news/2023/4/21/sudans-rsf-announces-72-hour-ceasefire-amid-khartoum-fighting |access-date=2023-04-21 |work=Al Jazeera |language=en}}</ref>. Нягледзячы на тое, што ў другой палове дня армія пагадзілася на трохдзённае перамір’е, баявыя дзеянні працягваліся<ref>{{Cite news |title=Sudan's army says it agrees to three-day truce starting Friday |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-22 |work=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. 24-га бакі дамовіліся аб спыненні агню на 72 гадзіны. Перамір’е павінна было пачацца з паўночы<ref>{{Cite news |date=2023-04-24 |title=New Sudan ceasefire announced but doubts remain |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65380154 |access-date=2023-04-24 |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425004413/https://www.bbc.com/news/world-africa-65380154 |url-status=live }}</ref>. У САП заявілі, што мэтай спынення агню было стварэнне гуманітарных калідораў для мірных жыхароў і эвакуцыі дыпламатычных місій<ref>{{Cite news |title=Sudan fighting in its 11th day: A list of key events |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/25/sudan-fighting-in-its-11th-day-a-list-of-key-events |access-date={{date|2023-04-25}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425094100/https://www.aljazeera.com/news/2023/4/25/sudan-fighting-in-its-11th-day-a-list-of-key-events|archive-date=2023-04-25}}</ref>. [[26 красавіка]] [[Міжурадавы орган па развіцці]] прапанаваў падоўжыць рэжым спынення агню яшчэ на 72 гадзіны<ref>{{Cite news |title=Sudan army chief backs ceasefire extension as skirmishes continue |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/27/sudan-army-chief-backs-ceasefire-extension-as-skirmishes-continue |access-date=27 April 2023 |work=[[Al Jazeera]] |language=en}}</ref>. [[30 красавіка]] варагуючыя сілы абвясцілі аб падаўжэнні рэжыму спынення агню яшчэ на 72 гадзіны<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/30/sudan-live-news-fighting-enters-third-week-un-warns-of-collapse|title=Sudan army says it agreed to extend truce with RSF|access-date=2023-04-30|date=2023-04-30|work=Aljazeera}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/30/sudan-live-news-fighting-enters-third-week-un-warns-of-collapse|title=Humanitarian truce extended: RSF|access-date=2023-04-30|date=2023-04-30|work=Aljazeera}}</ref>. === Перамоўны працэс у Джыдзе === 1 мая 2023 года спецыяльны пасланнік ААН у Судане Фолькер Пертэс абвясціў, што бакі дамовіліся накіраваць прадстаўнікоў для перамоваў пры пасярэдніцтве міжнароднай арганізацыі, але не назваў дату і месца правядзення сустрэчы<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/5/1/sudan-conflict-live-un-warns-of-humanitarian-breaking-point|title=Rivals agree to send representatives to UN negotiations: AJ correspondent|access-date=2023-05-02|date=2023-05-02|work=Aljazeera}}</ref>. На наступны дзень варагуючыя фракцыі абвясцілі аб пачатку з 4 мая чарговага перамір’я тэрмінам на тыдзень<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361155|title=Sudan rivals agree 'in principle' to a week's truce|access-date=2023-05-02|date=2023-05-02|work=[[BBC]]}}</ref>. [[6 мая]] бакі сустрэліся на перамовах у саудаўскай [[Джыда|Джыдзе]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/6/rival-sudan-factions-meet-in-saudi-arabia-as-pressure-mounts|title=Rival Sudan factions meet in Saudi Arabia as pressure mounts|access-date=2023-05-06|date=2023-05-06|work=Aljazeera}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan’s warring military factions to meet face-to-face for first time since conflict began |url=https://www.cnn.com/2023/05/06/world/sudan-conflict-talks-saudi-arabia-intl-hnk/index.html |website=CNN}}</ref>. [[11 мая]] варагуючыя фракцыі падпісалі пагадненне, якое дазваляла бяспечны праход людзям з зоны баявых дзеянняў. Аднак дамоўленасці аб перамір’і дасягнута не было<ref>{{Cite news |title=Sudan conflict: Army and RSF agree deal to protect civilians |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65569513 |access-date=12 May 2023 |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512095107/https://www.bbc.com/news/world-africa-65569513 |url-status=live }}</ref>. [[20 мая]] ў Джыдзе фракцыі канфлікту дамовіліся аб тыднёвым спыненні агню, пачынаючы з 21:45 22-га чысла<ref>{{Cite news |title=Sudan’s army, Rapid Support Forces sign 7-day ceasefire|work=Aljazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/21/sudans-army-rapid-support-forces-sign-7-day-ceasefire |access-date=21 May 2023}}</ref>. [[29 мая]] перамір’е падоўжана да [[3 чэрвеня]]<ref>{{Cite news|date=2023-05-29 |title=Sudan’s military, RSF agree ceasefire extension|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/29/fighting-continues-in-sudan-as-latest-ceasefire-close-to-expiring|access-date=2023-05-30}}</ref>. [[31 мая]] прадстаўнікі суданскай арміі прыпынілі свой удзел у перамовах у Джыдзе. Напярэдадні, як яны заявілі, праціўнік парушыў дамоўленасці і нанёс серыю артылерыйскіх і паветраных удараў<ref>{{Cite news|date=2023-05-31|title=Sudan army suspends participation in Jeddah ceasefire talks|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/31/sudan-army-suspends-participation-in-jeddah-ceasefire-talks|access-date=2023-06-01}}</ref>. Аднак потым бакі аднавілі перамоўны працэс<ref>{{Cite web |date=2023-06-06 |title=Sudan’s warring parties resume ceasefire talks in Jeddah |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/06/Sudan-s-warring-parties-resume-ceasefire-talks-in-Jeddah |access-date=2023-06-07 |website=Al Arabiya English |language=en}}</ref>. [[9 чэрвеня]] фракцыі дамовіліся аб перамір’і на суткі, пачынаючы з 6 раніцы 10-га чысла<ref>{{Cite news|date=2023-06-09|title= Mediators announce 24-hour Sudan ceasefire from early Saturday|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/9/saudi-arabia-us-announce-24-hour-sudan-ceasefire-from-saturday|access-date=2023-06-13}}</ref>. Яшчэ адзін рэжым спынення агню, у гэты раз на 72 гадзіны, пачаўся з 6:00 [[18 чэрвеня]]<ref name="seventeen">{{Cite news|date=2023-06-17|title= Sudan crisis: Five children among 17 killed in air strikes|language=en|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65938868|access-date=2023-06-18}}</ref>. [[27 чэрвеня]] абвешчана чарговае перамір’е з нагоды свята [[Курбан-байрам]]<ref>{{Cite news|date=27 June 2023|title=Sudanese army declares ‘unilateral’ ceasefire on first day of Eid|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/27/rsf-announces-two-day-unilateral-ceasefire-in-sudan-for-eid|access-date=27 June 2023}}</ref>. [[13 ліпеня]] падчас саміту ў [[Каір]]ы УСС, САП і лідары суседніх з Суданам дзяржаў дамовіліся аб новай ініцыятыве па ўрэгуляванні канфлікту. Прэзідэнт Егіпта [[Абдул Фатах ас-Сісі]] заявіў, што ініцыятыва будзе ўключаць у сябе ўсталяванне трывалага спынення агню, стварэнне бяспечных гуманітарных калідораў для дастаўкі дапамогі і пабудову дыялогавай платформы, у якой будуць удзельнічаць усе палітычныя партыі і дзеячы краіны. Ён таксама заклікаў бакі пачаць мірныя перамовы пад кіраўніцтвам Афрыканскага саюза<ref>{{Cite news|date=13 July 2023|title=Sudan’s neighbors meeting in Cairo for summit agree to Egypt’s initiative to try to end conflict|language=en|work=AP|url=https://apnews.com/article/egypt-sudan-summit-ethiopia-dam-6c2877b05df9fa045ca59b257e9e59e8|access-date=14 July 2023}}</ref>. [[15 ліпеня]] аднавіліся перамовы ў Джыдзе<ref>{{Cite news|date=15 July 2023|title=Sudan army returns for talks in Jeddah as war enters fourth month |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/15/sudan-army-returns-for-talks-in-jeddah-as-war-enters-fourth-month |access-date=16 July 2023}}</ref>, але [[27 ліпеня]] УСС іх зноў прыпынілі, абвінаваціўшы САП у новых парушэннях рэжыму спынення агню і запатрабаваўшы вываду войск Дагала з Хартума<ref>{{Cite news |date=29 July 2023 |title=Sudanese army’s return to negotiations hinges on RSF withdrawal from Khartoum: statement |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275554/ |access-date=31 July 2023 |archive-date=25 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225103718/https://sudantribune.com/article275554/ |url-status=dead }}</ref>. [[3 снежня]] новая хваля перамоў у Джыдзе была прыпынена бакамі<ref>{{Cite web |date=2023-12-03 |title=Mediators suspended Sudan’s ceasefire talks Indefinitely |url=https://sudantribune.com/article280013/ |access-date=2023-12-05 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. Станам на сярэдзіну снежня мірны працэс так і не атрымалася аднавіць<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/31/why-are-sudans-warring-factions-meeting-in-jeddah|title=Why are Sudan’s warring factions meeting in Jeddah?|website=Al Jazeera|date=31 October 2023|access-date=18 December 2023|last1=Lawal|first1=Shola}}</ref>. [[24 снежня]] Фарыс Эльнур, галоўны перамоўшчык ад САП на мірных працэсе, падаў у адстаўку, абвінаваціўшы праціўніка ў перашкодзе перамовам<ref>{{Cite news |date=2023-12-24 |title=RSF chief negotiator resigns to focus on ending Sudan’s war |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article280632/ |access-date=2023-12-25}}</ref>. Выступаючы перад войскамі [[12 красавіка]] 2024 года, Бурхан заявіў, што папярэдняй умовай перамоў з’яўляецца вывад САП з усіх буйных гарадскіх цэнтраў<ref>{{cite news |newspaper=Sudan Tribune |date=2024-04-12 |url=https://sudantribune.com/article284391/ |title=Sudan's military announces progress in restoring defence capabilities |access-date=13 April 2024 |archive-date=28 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428165106/https://sudantribune.com/article284391/ |url-status=live }}</ref>. Чакалася, што ў красавіку будуць адноўлены перамовы ў Джыдзе, але бакі выбралі новую пляцоўкі — [[Каір]]<ref name="Lodhi">{{cite news |work=Al Jazeera |last=Lodhi |first=Areesha |title=After a year of war in Sudan, what is the situation now? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/11/why-did-war-break-out-in-sudan-a-year-ago-where-does-it-currently-stand |date=2021-04-11 |access-date=12 April 2024 |archive-date=9 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609212541/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/11/why-did-war-break-out-in-sudan-a-year-ago-where-does-it-currently-stand |url-status=live }}</ref>. [[29 мая]] адбылася тэлефонная размова Бурхана з дзяржсакратаром ЗША Энтані Блінкенам, які запатрабаваў аднаўлення працэсу менавіта ў Джыдзе. Суданскі ўрад адмовіўся, спаслаўшыся на адсутнасць папярэдніх кансультацый<ref>{{Cite web |date=May 29, 2024 |title=Blinken and top general discuss need to end Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/africa/blinken-discusses-need-end-sudan-conflict-sudan-with-general-state-dept-says-2024-05-28/ |website=Reuters}}</ref><ref>{{cite web |date=May 29, 2024 |title=Sudan's Agar refuses U.S. invitation to resume Jeddah talks |url=https://sudantribune.com/article286314/ |website=Sudan Tribune |access-date=31 May 2024 |archive-date=30 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530080447/https://sudantribune.com/article286314/ |url-status=live }}</ref>. === Далейшы працэс === У пачатку 2025 года прадпрымаліся намаганні па заключэнні перамір’я, але ў цэлым не ўвянчаліся поспехам. Мірныя перамовы, якія праходзілі ў [[Лондан]]е, [[Вашынгтон]]е і [[Жэнева|Жэневе]], не прывялі да дасягнення доўгатэрміновага пагаднення.<ref>{{Cite news |last=Gardner |first=Tom |date=12 November 2025 |title=A quick, dirty, Trump-backed ceasefire is possible in Sudan |url=https://www.economist.com/the-world-ahead/2025/11/12/a-quick-dirty-trump-backed-ceasefire-is-possible-in-sudan |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251112112120/https://www.economist.com/the-world-ahead/2025/11/12/a-quick-dirty-trump-backed-ceasefire-is-possible-in-sudan |archive-date=12 November 2025 |access-date=12 November 2025 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> У красавіку на канферэнцыі пад кіраўніцтвам Вялікабрытаніі ў Лондане была зроблена спроба стварыць кантактную групу для аднаўлення перамоў, але намаганні зайшлі ў тупік, калі ключавыя арабскія дзяржавы (асабліва Егіпет, Саудаўская Аравія і ААЭ) адмовіліся ўхваліць ініцыятыву.<ref name=":37">{{Cite news |last=Wintour |first=Patrick |date=15 April 2025 |title=UK conference on Sudan fails to set up contact group for ceasefire talks |url=https://www.theguardian.com/world/2025/apr/15/uk-conference-hopes-to-map-pathway-to-end-suffering-in-sudan |access-date=21 November 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Да верасня Злучаныя Штаты сумесна з Саудаўскай Аравіяй, Егіптам і ААЭ прадставілі афіцыйны план мірнага ўрэгулявання. Дарожная карта прадугледжвала трохмесячнае гуманітарнае перамір’е, за якім рушыць услед пастаяннае спыненне агню і дзевяцімесячны палітычны пераход да грамадзянскага кіравання. Аднак рэалізацыя плана заставалася нявызначанай: УСС выказалі сур’ёзныя сумневы, у прыватнасці, запатрабаваўшы вываду сіл праціўніка з грамадзянскіх раёнаў да ўступлення перамір’я ў сілу.<ref name=":39">{{Cite web |last1=Eltahir|first1=Nafisa |last2=Alashray |first2=Enas |editor1=Alexandra Hudson |editor2=Lisa Shumaker|date=12 September 2025 |title=US, Saudi Arabia, UAE, Egypt propose roadmap for Sudan peace |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-saudi-arabia-uae-egypt-propose-roadmap-sudan-peace-2025-09-12/}}</ref><ref name=":40">{{Cite web |date=6 November 2025 |last1=Khaled|first1=Fatma|agency=Associated Press |title=Sudan's paramilitary forces agree to truce proposed by U.S.-led mediator group |url=https://www.pbs.org/newshour/world/sudans-paramilitary-forces-agree-to-truce-proposed-by-u-s-led-mediator-group |access-date=21 November 2025 |website=PBS News |language=en-us}}</ref><ref name=":41">{{Cite web |date=7 November 2025 |last1=Abdelaziz|first1=Khalid|last2=Eltahir|first2=Nafisa|last3=Psaledakis|first3=Daphne|last4=Alashray|first4=Enas|editor1=Alex Richardson|editor2=Aidan Lewis|editor3=Diane Craft|title=Sudan's RSF agrees to US proposal for humanitarian ceasefire |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudans-rsf-agrees-us-proposal-humanitarian-ceasefire-2025-11-06/}}</ref> Тым часам лідары САП падтрымалі прапанову.<ref name=":40" /><ref name=":41" /><ref name=":43">{{Cite web |last=Rogers |first=Abby |title=RSF says it agrees to ceasefire in Sudan war |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/6/rsf-says-it-agrees-to-mediators-ceasefire-proposal-in-sudan-war |access-date=21 November 2025|date=6 November 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Прыхільнікі Бурхана сцвярджалі, што перамір’е дазволіць мяцежнікам замацаваць поспехі пасля падзення Эль-Фашыра.<ref name=":44">{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=6 November 2025|title=RSF agrees to US humanitarian ceasefire proposal |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/3878559/sudanese-rapid-support-forces-agrees-us-humanitarian-ceasefire-proposal/ |access-date=21 November 2025 |website=Washington Examiner |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 October 2025 |title=Sudan's RSF rebels say they captured army base in key city, as fears grow of split in war-torn nation |url=https://www.cnn.com/2025/10/27/africa/sudan-rsf-captures-el-fasher-base-intl |access-date=31 October 2025 |website=[[CNN]] |agency=[[Reuters]]}}</ref> == Замежны фактар == === Міжнародная рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref name=":1" />, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref name=":1" />) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў [[11 мая]] 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. [[10 ліпеня]] Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. ==== Санкцыі ==== [[1 чэрвеня]] 2023 года Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да чатырох фірмаў: двух, звязаных з Дагала, і двух, звязаных з Бурханам. Як паведамілі ў [[Белы дом|Белым доме]], гэта стала адказам на шматлікія парушэнні рэжыму спынення агню і напады на мірных жыхароў<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=US imposes first sanctions over Sudan conflict|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/1/us-imposes-first-sanctions-over-sudan-conflict|access-date=2023-06-02}}</ref>. [[12 ліпеня]] Злучанае Каралеўства абвясціла аб санкцыях у дачыненні да фірмаў, звязаных з САП і УСС, за прадастаўленне сродкаў і зброі ў ходзе канфлікту<ref>{{cite web|title=War in Sudan has displaced over three million people, says UN|url=https://www.france24.com/en/live-news/20230712-un-wants-sudan-sides-held-to-account-as-3-million-flee|website=France 24|date=12 July 2023|access-date=13 July 2023}}</ref>. [[22 студзеня]] 2024 года [[Еўрапейскі савет]] увёў санкцыі супраць шасці фірмаў «за падтрымку дзейнасці, якая падрывае стабільнасць і палітычны пераход у Судане». Сярод іх апынуліся дзве фірмы, якія займаюцца вытворчасцю зброі і транспартных сродкаў для арміі Бурхана<ref>{{Cite web |date=22 January 2024 |title=Six firms involved in Sudan war sanctioned by EU council |url=https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council/ |access-date=22 January 2024 |website=Africanews |language=en |archive-date=23 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123091448/https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council// |url-status=dead }}</ref>. [[31 студзеня]] ЗША ўвялі санкцыі супраць трох фірмаў, звязаных з САП<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=US imposes sanctions on three Sudanese companies tied to the warring parties |url=https://apnews.com/article/sudan-burhan-dagalo-war-sanctions-b1bb39cc1b3fe029173bff021103cf54 |access-date=1 February 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/world/us-sanctions-3-firms-direct-connections-sudan-civil-war|title=US sanctions 3 firms over direct connections to Sudan Civil War|publisher=Fox news|access-date=31 January 2024|date=1 February 2024|language=en}}</ref>, а [[15 мая]] — у дачыненні да кіраўніка аперацый мяцежнікаў Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага паўстанцамі ў Цэнтральным Дарфуры Алі Ягуба Джыбрыла<ref>{{Cite web |title=U.S. sanctions RSF commanders over civilian deaths in Darfur |url=https://sudantribune.com/article285602/ |access-date=16 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=15 May 2024 |language=en}}</ref>. [[23 чэрвеня]] Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі ў дачыненні да шасці арганізацый за вытворчасць і закупку зброі для УСС і САП<ref>{{Cite news |date=24 June 2024 |title=RSF accuses SAF of 'criminal act' as Khartoum Bahri power station burns |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/eu-imposes-sanctions-on-six-sudan-entities |access-date=25 June 2024 |work=Radio Dabanga}}</ref>. 11 верасня Савет Бяспекі ААН аднагалосна прагаласаваў за падаўжэнне эмбарга на пастаўкі зброі і іншых санкцый, звязаных з вайной у Судане, да 2025 года<ref>{{cite news |title=UN Security Council extends Sudan sanctions until 2025 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/un-security-council-extends-sudan-sanctions-until-2025 |access-date=12 September 2024 |work=Radio Dabanga |date=12 September 2024 }}</ref>. 24 кастрычніка ЗША ўвялі санкцыі супраць Міргані Ідрыса Сулеймана, дырэктара суданскай сістэмы абароннай прамысловасці, за яго ролю ў набыцці зброі УСС<ref>{{Cite web |date=2024-10-25 |title=SAF procurement chief latest hit by US sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-procurement-chief-latest-hit-by-us-sanctions |access-date=2024-10-26 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 8 лістапада Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі ў дачыненні да кіраўніка аперацый САП Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага войскамі мяцежнікаў у Заходнім Дарфуры [[Абдэль Рахман Джума|Абдэля Рахмана Джумы Баркалы]] за іх ролю ў парушэннях правоў чалавека падчас канфлікту<ref>{{cite web |title=UN Security Council sanctions two generals from Sudan's paramilitary RSF |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/un-security-council-sanctions-two-generals-from-sudans-paramilitary-rsf |website=Al Jazeera |date=9 November 2024}}</ref>. 16 снежня ЕС увёў санкцыі ў дачыненні да былога кіраўніка ваеннай разведкі Салаха Гоша, кіраўніка аперацый САП Асмана Хаміда, губернатара Заходняга Дарфура Тыджані Каршума і дырэктара ваеннай разведкі УСС Махамеда Алі за іх ролю ў ваенных злачынствах, падрыў пераходу да грамадзянскага ўраду ў Судане і закупку абсталявання і зброі, якія выкарыстоўваюцца бакамі ў канфлікце<ref>{{Cite web |date=16 December 2024 |title=Senior Sudan officials latest hit by EU sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-sudan-officials-latest-hit-by-eu-sanctions |website=Radio Dabanga}}</ref>. 7 студзеня 2025 года Злучаныя Штаты афіцыйна заявілі, што САП здзейснілі генацыд, і ўвялі санкцыі супраць генерала Дагала<ref>{{cite web |title=US says Sudan’s RSF committed genocide, announces sanctions on leaders |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/7/us-says-sudans-rsf-committed-genocide-announces-sanctions-on-leaders |website=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera |access-date=7 January 2025}}</ref>. 16 студзеня 2025 года ЗША таксама ўвялі санкцыі супраць генерала Абдэля Фатаха Аль-Бурхана<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=David |last2=Psaledakis |first2=Daphne |date=16 January 2025 |title=US issues sanctions on Sudanese army chief Burhan |url=https://www.reuters.com/world/us-impose-sanctions-sudanese-leader-burhan-2025-01-16/ |access-date=16 January 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref>. 18 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі супраць камандзіра УСС Абукалы Махамеда Кайкала, камандзіра САП Хусейна Баршама, а таксама фірмаў Al-Khaleej Bank і Red Rock Mining<ref>{{Cite news|title=Sudan rejects new EU sanctions, objects to 'equating' army with militia |url=https://sudantribune.com/article303050/ |access-date=2025-07-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 12 верасня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да міністра фінансаў і лідара Руху за справядлівасць і роўнасць Джыбрыла Ібрагіма і батальёна «Аль-Бара ібн Малік» за іх ролю ў грамадзянскай вайне і сувязі з Іранам.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=US sanctions Sudan's finance minister, allied militia over Iran ties |url=https://sudantribune.com/article304903/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> 9 снежня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 12 снежня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць чатырох высокапастаўленых камандзіраў САП, а менавіта Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, брыгаднага генерала Аль-Фатэха Абдулы Ідрыса і палявога камандзіра Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда, за іх ролю ў разні ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |website=[[Sudan Tribune]] |date=12 December 2025 |access-date=13 December 2025}}</ref>. 30 студзеня 2026 года ЕС увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 5 лютага Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. 19 лютага Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. 24 лютага Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> 28 красавіка ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> === Замежны ўдзел === Вечарам 15 красавіка стала вядома аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 |date=2023-04-15 |website=Twitter |language=ar | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415175509/https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 | archivedate=2023-04-15}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць Егіпет і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з Эфіопіяй<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News" />. 16-га чысла САП заявілі, што замежныя знішчальнікі атакавалі іх войскі ў Порт-Судане<ref name=egy1>{{cite news |title=الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=Al Arabiya |date=16 April 2023 |archive-date=17 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live }}</ref>. Як меркавалася, гэта былі егіпецкія самалёты. На наступны дзень спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. Акрамя [[ВПС]], у баях на баку арміі Бурхана верагодна заўважаны [[спецпрызн]]<ref name=egy2>{{cite news |last1=Rickett |first1=Oscar |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |access-date=18 April 2023 |publisher=Middle East Eye |quote="The Egyptians are already heavily involved," Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. "They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF." |date=18 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live }}</ref>. У інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» генерал суданскай арміі заявіў, што дзве суседнія краіны, якія ён не назваў, спрабавалі аказаць дапамогу САП<ref>{{Cite web |title=Sudanese Army agrees to 24-hour ceasefire |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418085840/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |url-status=live }}</ref>. Асобныя крыніцы паведамлялі пра падтрымку з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. [[Лівійская нацыянальная армія]], якую таксама абвінавацілі ў супрацоўніцтве з САП, зрабіла аналагічную заяву<ref>{{cite news |title=Libya denies involvement in Sudan fighting |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=20 April 2023 |publisher=[[BBC]] |date=20 April 2023}}</ref>. Аднак, па паведамленнях The Wall Street Journal, лівійскі военачальнік [[Халіфа Хафтар]] пры падтрымцы [[ААЭ]] і «Вагнера» накіраваў як мінімум адзін самалёт з ваенным рыштункам для войск Дагала<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. 19 красавіка эфіопскія вайскоўцы атакавалі атрады УСС у памежным раёне Эль-Фашэр. Паводле суданскіх уладаў, эфіопы ўзмацнілі сваю ваенную актыўнасць на агульнай мяжы з пачаткам сутыкненняў<ref name=eth1>{{cite news |title=عاجل (السُّوداني): الجيش يوقف غزواً إثيوبياً على الفشقة الصغرى ويُكبِّدهم خسائر فادحة في الأرواح والعتاد |url=https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |access-date=20 April 2023 |publisher=Al Sudani |date=19 April 2023 |quote=Ethiopian forces carried out an invasion and attack on Al-Fashqa Al-Sughra, reinforced by tanks, armored vehicles, and large crowds of infantry. Immediately, the armed forces units dealt with them with their various long-range fire systems, causing them heavy losses in personnel and equipment |archive-date=19 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419204128/https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |url-status=dead }} {{Cite web |url=https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419204128/https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |archive-date=19 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. Аднак прэм’ер-міністр Эфіопіі [[Абій Ахмед Алі]] адмаўляў факт якіх-небудзь баёў на мяжы<ref>[https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 «Ethiopian PM denies reports of clashes with Sudan forces»]</ref>. У той жа час захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. [[19 верасня]] тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю [[22 верасня]], што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 9 кастрычніка Дагала абвінаваціў Егіпет ва ўдзеле ў аперацыях УСС і нанясенні авіяўдараў па пазіцыях САП у Гара-Мая, што Каір адмаўляў. Ён таксама сцвярджаў, што ў канфлікце ўдзельнічалі тыграйскія, эрытрэйскія, азербайджанскія і ўкраінскія найміты<ref>{{Cite web |date=9 October 2024 |title=Egypt rejects RSF leader’s claim of military support for Sudanese army |url=https://sudantribune.com/article291904/ |access-date=10 October 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 October 2024 |title=Sudan’s RSF accuses Egypt of involvement in air strikes on its forces |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/10/sudans-rsf-accuses-egypt-of-involvement-in-air-strikes-on-its-forces |access-date=10 October 2024 |website=Al Jazeera |language=en-us}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. 10 чэрвеня УСС абвінавацілі ЛНА ў сумесным нападзе з САП у памежным трыкутніку Лівія—Егіпет—Судан.<ref>{{Cite web |date=10 June 2025 |title=Sudanese army accuses Libya's Haftar forces of border attack|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-military-says-rival-paramilitary-forces-backed-by-libyas-haftar-forces-2025-06-10/|access-date=11 June 2025 |website=[[Reuters]]}}</ref> 2 жніўня УСС і АСАД заявілі пра гібель у Эль-Фашыры камандзіра САП, які меў калумбійскае грамадзянства<ref>{{Cite news |title='Colombian commander slain' as RSF attack on North Darfur capital repelled |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/colombian-commander-slain-as-rsf-attack-on-north-darfur-capital-repelled |access-date=2025-08-03 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref>. 6 жніўня, паводле заявы Хартума, самалёт ВПС ААЭ з калумбійскімі наймітамі на борце быў збіты ВПС Судана пры пасадцы ў аэрапорце Ньяла, у выніку чаго загінулі 40 чалавек. Міністэрства замежных спраў Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў адмаўляе гэтае абвінавачванне і называе яго беспадстаўным і недаказаным.<ref>{{Cite web |title=Sudan says army destroys Emirati aircraft, killing 40 mercenaries |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/08/sudan-says-army-destroys-emirati-aircraft-killing-40-mercenaries |access-date=2025-08-07 |website=AL-Monitor |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-uae-darfur-72ae9367f898fe4861535ea0c31948d3|title= Sudanese airstrike hits Darfur airport, killing 40 suspected mercenaries|publisher= Associated Press|date=7 August 2025}}</ref> 5 верасня Судан падаў скаргу ў Савет Бяспекі ААН, абвінаваціўшы ААЭ ў вярбоўцы, фінансаванні і разгортванні сотняў калумбійскіх наймітаў для барацьбы на баку прыхільнікаў Дагала.<ref>{{Cite news |date=2025-09-05 |title=Sudan files UN complaint over alleged UAE-backed Colombian mercenaries in Darfur |url=https://sudantribune.com/article304689/ |access-date=2025-09-06 |work=Sudan Tribune |language=en}}</ref> === Эвакуацыя замежнікаў === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} {{Гл. таксама|Аперацыя «Сажытэр»|Аперацыя «Raus aus Khartum» (2023)|Аперацыя «Каверы»}} [[Файл:أثناء عمليات إجلاء السعودية لمواطنيها ورعايا الدول الشقيقة والصديقة لها.jpg|thumb|Саудаўскія жанчыны-вайскоўцы падчас вывазу замежнікаў у Джыду, 26 красавіка 2023.]] Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. == Гуманітарны крызіс == {{Main|Гуманітарны крызіс у Судане (2023)}} {{Гл. таксама|Суданскі крызіс бежанцаў (2023)}} Баявыя дзеянні ў Хартуме прывялі да таго, што многія жыхары апынуліся ў сваіх дамах без [[электрычнасць|электрычнасці]] і вады больш чым на 48 гадзін, што яшчэ больш пагоршылася гвалтам, які меў месца падчас поснага месяца [[Рамадан]]. Хартумцы праз вулічныя перастрэлкі не маглі выйсці за прадуктамі ў краму. У бальніцах адчуваўся недахоп персаналу і запасаў матэрыялаў з-за патоку параненых<ref>{{cite news |last1=Dahir |first1=Abdi Latif |title=As New Wave of Violence Hits Sudan’s Capital, Civilians Feel the Strain |url=https://www.nytimes.com/2023/04/17/world/africa/sudan-fighting-khartoum.html |access-date=17 April 2023 |publisher=[[The New York Times]] |date=17 April 2023}}</ref>. Жахлівае становішча склалася таксама ў Дарфуры<ref name="aj" />. Міжнародная федэрацыя таварыстваў [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] і Чырвонага Паўмесяца заявіла, што аказанне гуманітарнай дапамогі ў ваколіцах Хартума практычна немагчыма, і папярэдзіла, што сістэма аховы здароўя Судана знаходзіцца на мяжы калапсу<ref>{{Cite web |title=‘Almost impossible’ to provide aid in Sudanese capital: IFRC |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Больш за тое, [[Сусветная харчовая праграма]] абвясціла аб прыпыненні ўсіх аперацый у Судане пасля гібелі сваіх супрацоўнікаў<ref>{{Cite news |date=16 April 2023 |title=WFP temporarily halts operations in Sudan |language=en |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254 |access-date=2023-04-16 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415115739/https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254 |url-status=live}}</ref>. На 24 красавіка 2023 года краіну пакінулі больш за 30 000 чалавек<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Mersiha Gadzo,Usaid |title=Sudan updates: Army says foreign evacuations to begin |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/22/sudan-fighting-live-news-army-says-foreign-evacuations-to-begin |access-date=2023-04-24 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-04-24 |title=South Sudan receives about 10,000 refugees fleeing Sudan fighting |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/south-sudan-receives-about-10000-refugees-fleeing-sudan-fighting/articleshow/99734417.cms |access-date=2023-04-24 |issn=0971-8257}}</ref>. Першапачаткова асноўны паток бежанцаў прынялі суседнія Чад і Паўднёвы Судан<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=Salih |first2=Zeinab Mohammed |last3=Ahmed |first3=Kaamil |date=2023-04-24 |title=Sudan: thousands flee Khartoum as civilian casualties escalate |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/24/sudan-thousands-flee-khartoum-as-civilian-casualties-escalate |access-date=2023-04-24 |issn=0261-3077}}</ref>. Уцекачы пераважна прыбывалі з Хартума і Дарфура<ref>{{Cite news |date=2023-04-20 |title=UN says up to 20,000 have fled Sudan fighting for Chad |language=en |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/04/20/un-says-up-to-20-000-have-fled-sudan-fighting-for-chad_6023671_4.html |access-date=2023-04-24}}</ref>. На [[2 мая]] ў ААН паведамілі аб 334 000 унутрана перамешчаных асоб і 100 000 бежанцаў за мяжой<ref name="100k">{{cite news |title=Sudan crisis: Civilians facing 'catastrophe' as 100,000 flee fighting - UN|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65448691|access-date=2 May 2023 |work=[[BBC]] |date=2 May 2023}}</ref>. У маі на фоне канфлікту зафіксавана ўспышка [[туберкулёз]]у<ref>{{Cite web |date=2023-05-08 |title=Ukraine, Sudan conflicts fuel alarming surge in tuberculosis |url=https://www.ctvnews.ca/health/ukraine-sudan-conflicts-fuel-alarming-surge-in-tuberculosis-1.6389483 |access-date=2023-05-08 |website=CTVNews |language=en}}</ref>. Павелічэнне колькасці хворых у краіне адбылося адначасна з [[Украіна]]й, дзе на той момант пацверджана больш за 34 000 выпадкаў<ref>{{Cite journal |last=Hassanain |first=Sara A. |last2=Edwards |first2=Jeffrey K. |last3=Venables |first3=Emilie |last4=Ali |first4=Engy |last5=Adam |first5=Khadiga |last6=Hussien |first6=Hafiz |last7=Elsony |first7=Asma |date=2018-05-16 |title=Conflict and tuberculosis in Sudan: a 10-year review of the National Tuberculosis Programme, 2004-2014 |url=https://doi.org/10.1186/s13031-018-0154-0 |journal=Conflict and Health |volume=12 |issue=1 |pages=18 |doi=10.1186/s13031-018-0154-0 |issn=1752-1505 |pmc=5954449 |pmid=29785203}}</ref><ref name=eml>{{Cite web |first=Edith M. |last=Lederer |agency=The Associated Press |date=2023-05-08 |title=Ukraine, Sudan conflicts fuel alarming surge in tuberculosis |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2023-05-08/ukraine-sudan-conflicts-fuel-alarming-surge-in-tuberculosis |access-date=2023-05-08 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref>. Пра ўспышку ўпершыню паведаміла [[8 мая]] ААН. Было адзначана, што ад хваробы штодзённа паміраюць 4400 чалавек, у тым ліку 700 дзяцей<ref name=eml />. [[Файл:Screengrab of refugee camp from Number of Refugees Who Fled Sudan for Chad Double in Week.jpg|thumb|Лагер суданскіх бежанцаў у Чадзе.]] На працягу 2024 года назіралася праблема [[Голад у Судане (2024)|моцнага недаядання і тэхнагеннага голаду]], што было выклікана наступствамі ўнутранага канфлікту. Бедства закранула [[Дарфур]], Кардафан і суседнія краіны, якія прымалі бежанцаў, асабліва Чад. Голад часткова абумоўлены тым, што бакі перакрылі шляхі паставак ежы і гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/features/2024/6/18/sudanese-refugees-in-chad-fleeing-starvation-as-much-as-theyre-fleeing-war|title=Starving to death is as scary as the war for Sudanese refugees in Chad|author=Nashed|first=Mat|website=Al Jazeera|access-date=2024-06-19}}</ref>. Станам на лета 2025 года ад голаду загінула 522 000 чалавек<ref>{{cite web|title= Khartoum: Destroyed buildings, cars covered in ash tell horrors of war in Sudan capital|url= https://www.newarab.com/news/khartoum-extensive-destruction-tells-horror-war-sudan|website=[[The New Arab]]|date=8 July 2025|quote= It caused one of the world’s biggest humanitarian crises and at least 150,000 people have been killed. Rights organisations say the number is likely to be much higher. The conflict has also triggered a widespread famine, impacting millions of Sudanese, especially children. An estimated 522,000 children have already died from starvation, the [[Sudan Tribune]] has reported.|access-date=14 August 2025|language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=وفاة أكثر من 500 ألف طفل في السودان جراء سوء التغذية |trans-title=More than 500,000 children die in Sudan due to malnutrition |url=https://sudantribune.net/article296185/ |access-date=20 January 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |quote=The Preparatory Committee of the [[Sudanese Doctors Syndicate]] revealed on Saturday that more than 500,000 infants have died due to malnutrition. Adiba Ibrahim Al-Sayed, a member of the Omdurman Private Branch of the Preparatory Committee of the Doctors Syndicate, told Sudan Tribune that the number of child deaths reached 522,000 infants, while cases of malnutrition rose to 286,000 cases since the outbreak of the war until today. |language=Arabic |archive-date=18 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=9 February 2024 |title=Sudan war leaves 700,000 children facing life-threatening malnutrition |url=https://news.un.org/en/story/2024/02/1146392 |access-date=29 July 2025 |website=UN News |language=en |archive-date=21 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821172953/https://news.un.org/en/story/2024/02/1146392 |url-status=dead }}</ref>. == Шкода і страты == === Стан эканомікі === Паводле ацэнак ААН, эканамічная актыўнасць у Судане ўпала больш чым на траціну за першыя тры тыдні канфлікту<ref name="80m">{{cite news |date=12 September 2023|title=Sudan war causes daily economic loss of $80 million |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/daily-economic-loss-of-sudan-war-estimated-at-80-million |work=Radio Dabanga |access-date=12 September 2023}}</ref>. У ліпені суданскія эканамісты ацанілі агульную суму шкоды ў $9 млрд, або ў сярэднім у $100 млн<ref>{{cite news |date=18 July 2023|title=$49 billion of economic loss and looted property in Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/49-billion-of-economic-loss-and-looted-property-in-sudan |work=Radio Dabanga|access-date=19 July 2023 |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719121727/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/49-billion-of-economic-loss-and-looted-property-in-sudan |url-status=live}}</ref>. У лютым 2024 года міністр фінансаў Джыбрыл Ібрагім заявіў, што з-за баявых дзеянняў у 2023 годзе эканоміка Судана скарацілася на 40 працэнтаў, а ў 2024 годзе чакаецца дадатковы спад на 28 працэнтаў. Дададзена, што дзяржаўныя даходы скараціліся на 80 адсоткаў<ref>{{cite news |date=29 February 2024 |title=Sudan's economy contracts 40% as war rages |url=https://www.africanews.com/2024/02/28/sudans-economy-contracts-40-as-war-rages/ |work=Africanews|access-date=1 March 2024 }}</ref>. === Сувязь і зносіны === У пачатку падзей суданская армія абвясціла аб закрыцці ўсіх аэрапортаў краіны<ref name=nyala>{{Cite web |date=2023-04-15 |title=استمرار الاشتباكات بين الجيش والدعم السريع بالخرطوم ومروي |url=https://www.darfur24.com/2023/04/15/استمرار-الاشتباكات-بين-الجيش-والدعم-ا/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415111108/https://www.darfur24.com/2023/04/15/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7/ |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |website=موقع دارفور٢٤ الاخباري |language=ar}}</ref>. Каля 13:00 17-га чысла ўпраўленне грамадзянскай авіяцыі цалкам закрыла паветраную прастору для палётаў<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Mersiha Gadzo, Usaid |title=Sudan's army orders RSF dissolved; claims control of state TV |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/17/sudan-fighting-live-news-nearly-100-killed-as-clashes-spread |access-date=2023-04-17 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. 16-га чысла тэлекамунікацыйны правайдэр MTN адключыў інтэрнэт-паслугі па ўсёй краіне па загадзе суданскага рэгулятара тэлекамунікацый<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Arwa Ibrahim,Usaid |title=Dozens of people killed as Sudan fighting enters second day |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>, а тэлеканал Sudan TB цалкам спыніў сваё вяшчанне<ref>{{Cite news |last=Abdelaziz |first=Khalid |last2=Eltahir |first2=Nafisa |last3=Eltahir |first3=Nafisa |date=2023-04-16 |title=Sudan's army pounds paramilitary bases with air strikes in power struggle |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-military-rivals-fight-power-killing-least-25-2023-04-16/ |access-date=2023-04-16}}</ref>. На [[23 красавіка]] паведамлялася амаль аб поўным адключэнні [[Інтэрнэт]]у<ref>{{Cite web |title=Convoy carrying French national attacked: RSF|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/23/sudan-fighting-internet-outage-reported-across-the-country |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>. На 1 мая 2023 года канфлікт прывёў да спынення паступлення суданскіх тавараў у Чад, што выклікала рост цэн у краіне<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=V-Z23MmwyXI|title=Gunfire heard in Khartoum: Here is the situation on Monday, May 1, 2023|website=Al Jazeera|via=[[YouTube]]}}</ref>. У пачатку лютага 2024 года ў краіне адбылося масавае адключэнне інтэрнэту, якое закранула 65 % насельніцтва Судана<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=Sudan communications blackout widens amid accusations |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-telecom-networks-blackout-widens-amid-accusations |access-date=5 February 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. === Чалавечыя ахвяры === На дадзены момант паступаюць супярэчлівыя паведамленні аб ахвярах. Згодна з першапачатковай інфармацыяй тэлеканала «[[Аль-Джазіра]]», у ходзе першых сутыкненняў у Эль-Абейдзе і Хартуме прынамсі трое мірных жыхароў загінулі і дзясяткі атрымалі раненні<ref name="aj"/>. У Паўночным Дарфуры, паводле «Аль-Арабія», прынамсі двое мірных жыхароў былі забіты і 26 паранены. Яшчэ трое мірных жыхароў загінулі ад стрэлу гранатамёта. Адна жанчына была паранена куляй<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647232265762623488 مراسل العربية: مقتل شخصين وإصابة 26 آخرين من المدنيين في الخرطوم بحري #العربية_عاجل https://alarabiya.net]</ref>. У заяве Камітэта лекараў Судана гаворыцца, што двое мірных жыхароў былі забіты ў аэрапорце Хартума і адзін чалавек быў застрэлены ў штаце Паўночны Кардафан<ref>{{Cite web |title=Three killed, dozens injured: Doctors' committee|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/15/sudan-unrest-live-news-explosions-shooting-rock-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Падчас [[Сутыкненні ў Фора-Баранзе (2023)|баёў у Фора-Баранзе]] ў Заходнім Дарфуры паведамлялася пра дзясяткі забітых і сотні параненых<ref>[https://www.darfur24.com/2023/04/15/سقوط-قتلى-وجرحي-جراء-اشتباكات-بين-الجي/ سقوط قتلى وجرحي جراء اشتباكات بين الجيش والدعم السريع بالفاشر], 15 April 2023</ref>. У Паўднёвым Дарфуры загінулі 5 чалавек<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/Elmosharaf_E/status/1647288341149151233?s=20}}</ref>. Сярод загінулых былі грамадзянін [[Індыя|Індыі]]<ref>[https://ria.ru/20230416/sudan-1865635280.html Во время столкновений в Судане погиб гражданин Индии]</ref>, грамадзянін [[ЗША]]<ref name="cbsnews.com">{{Cite web |title=1 American dead in Sudan as U.S. readies troops for potential embassy evacuation amid heavy fighting |url=https://www.cbsnews.com/news/sudan-american-dead-us-troops-embassy-evacuation-khartoum/ |access-date=2023-04-20 |website=www.cbsnews.com |language=en-US}}</ref>, грамадзянін [[Ірак]]а<ref name="cbsnews.com"/>, грамадзянін Егіпта<ref>{{Cite news |last=Reuters |date=2023-04-24 |title=Egypt’s foreign ministry says embassy staff killed in Khartoum |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/egypts-foreign-ministry-says-embassy-staff-killed-khartoum-2023-04-24/ |access-date=2023-04-25}}</ref> і двухгадовая дзяўчынка з [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{Cite web |title=Turkish toddler killed in ongoing clashes in Sudan|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/turkish-toddler-killed-in-ongoing-clashes-in-sudan/2875179 |access-date=2023-04-20 |website=www.aa.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>, а таксама 15 сірыйцаў<ref>{{cite web|url=https://english.aawsat.com/home/article/4296896/diplomat-says-15-syrians-killed-amid-clashes-sudan|title=Diplomat Says 15 Syrians Killed Amid Clashes in Sudan|work=Asharq Al-Awsat|date=27 April 2023|url-status=live|access-date=4 May 2023|archive-date=4 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230504163158/https://english.aawsat.com/home/article/4296896/diplomat-says-15-syrians-killed-amid-clashes-sudan}}</ref>, 15 эфіопаў<ref>{{cite web|url=https://apanews.net/2023/04/23/at-least-15-ethiopians-killed-in-sudan-crossfires/|title=At least 15 Ethiopians killed in Sudan crossfires|work=Apa News|date=23 April 2023|access-date=29 мая 2023|archive-date=30 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183511/https://apanews.net/2023/04/23/at-least-15-ethiopians-killed-in-sudan-crossfires/|url-status=dead}}</ref>, 9 эрытрэйцаў<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/07/eritrea-accused-of-forcibly-repatriating-civilians-caught-up-in-sudan-fighting|title=Eritrea accused of forcibly repatriating civilians caught up in Sudan fighting|work=The Guardian|date=7 May 2023|access-date=12 May 2023|archive-date=12 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512004130/https://www.theguardian.com/world/2023/may/07/eritrea-accused-of-forcibly-repatriating-civilians-caught-up-in-sudan-fighting|url-status=live}}</ref> і 10 студэнтаў з [[ДРК|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]]<ref>{{Cite news|date=2023-06-06|title=Air strikes on Sudan campus kill Congolese - government|language=en|work=BBC|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65495446|access-date=2023-06-06}}</ref>. На другі дзень паведамлялася, што ў Кабкабіі трое супрацоўнікаў Сусветнай харчовай праграмы былі забіты ў выніку перастрэлкі на ваеннай базе. Два іншыя супрацоўнікі былі сур’ёзна паранены, а байцы САП разрабавалі некалькі аўтамабіляў арганізацыі. Агулам на раніцу 56 чалавек загінулі і не менш за 595 атрымалі раненні па ўсёй краіне, з якіх 25, у тым ліку 17 мірных жыхароў, загінулі ў Хартуме<ref>{{Cite web |title=Sudan: Army and RSF battle over key sites, leaving 56 civilians dead|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945|publisher= BBC News|access-date=16 April 2023}}</ref>. На трэці дзень канфлікту Камітэт Суданскіх лекараў заявіў, што па меншай меры 97 чалавек былі забіты і 1100 паранены<ref>{{Cite web |title=Sudan fighting: RSF and army clash in Khartoum for third day|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65293538|access-date=2023-04-17|website=www.bbc.com|language=en |date=17 April 2023}}</ref>, адзначыўшы, што гэтая лічба не ўключае ўсіх пацярпелых, паколькі многія людзі не маглі дабрацца да бальніц<ref>{{Cite web |title=Nearly 100 people dead across Sudan|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/17/sudan-fighting-live-news-nearly-100-killed-as-clashes-spread|access-date=2023-04-17|website=www.aljazeera.com|language=en |date=17 April 2023}}</ref>. Са слоў спецпрадстаўніка ААН Фолькера Пертэса, на 18 красавіка прынамсі 185 чалавек былі забіты і больш за 1800 паранены<ref>{{Cite web |title=Sudan's generals battle for 3rd day; death toll soars to 185 |url=https://apnews.com/article/sudan-fighting-military-rsf-eafa3246b1e3004a1a9f2b9af9561362|access-date=2023-04-18 |website=www.apnews.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>. 19-га чысла прадстаўнікі [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]] (СААЗ) паведамілі, што па меншай меры 270 чалавек загінулі і больш за 2600 атрымалі раненні<ref>{{Cite web |title=Ceasefire crumbles amid chaos in Sudan as death toll reaches 270 |url=https://edition.cnn.com/2023/04/18/africa/sudan-fighting-intensifies-students-intl-hnk/index.html|access-date=2023-04-19 |website=www.cnn.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>. На наступны дзень колькасць ахвяр павялічалася да 330 і 3200 адпаведна<ref name="330dead">{{Cite news |date=20 April 2023 |title=Death toll now more than 300 |publisher=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023}}</ref>, на 21-га — 413 і 3551<ref name="413dead">{{Cite news |date=21 April 2023 |title=Sudan fighting live news: UN says more than 400 killed |publisher=Aljazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=21 April 2023}}</ref>, 23-га — 420 і 3700<ref>[https://edition.cnn.com/2023/04/22/africa/sudan-army-foreign-evacuations-intl/index.html First evacuations of foreign nationals stuck in Sudan announced]</ref>, 25-га — 459 (на наступны день — 559<ref name="CBS">{{Cite web |title=Sudan ceasefire eases fighting as army denies rumors about deposed dictator Omar al-Bashir's whereabouts |url=https://www.cbsnews.com/news/sudan-ceasefire-omar-al-bashir-fighting-eases-dictator-said-to-be-in-hospital/ |access-date=2023-04-26 |website=CBS News |language=en-US}}</ref>) і 4072<ref name="Biohazard">{{Cite news |date=25 April 2023 |title=WHO says ‘high risk of biological hazard’ after laboratory seized |publisher=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/25/sudan-live-news-sporadic-gunfire-in-khartoum-despite-new-truce|access-date=25 April 2023}}</ref>. На 9 мая паведамлялася пра 700 забітых<ref name="24th">{{Cite web |title=Sudan fighting in its 24th day: A list of key events |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/8/sudan-fighting-in-its-24th-day-a-list-of-key-events |access-date=2023-05-09 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> і 5100 параненых<ref name="5100abc">{{Cite news|date=9 May 2023|title=No sign Sudan warring parties ready to 'seriously negotiate': UN|publisher=ABC|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/sudans-death-toll-rises-warring-sides-continue-talks-99193665|access-date=9 May 2023}}</ref>, на 16-га — пра 1000<ref name="photos">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/gallery/2023/5/16/photos-sudanese-capital-devastated-by-a-month-of-brutal-fighting|title=Photos: Sudanese capital devastated by a month of brutal fighting|publisher=Aljazeera|date=16 May 2023}}</ref>, на 27-га — 1800<ref name="Perthes"/>. [[15 чэрвеня]] Праект даных аб месцазнаходжанні і падзеях узброеных канфліктаў паведаміў, што колькасць загінулых склала больш за 2000 чалавек<ref name="2,000">{{cite web|url=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/26/1259/503117/War-in-Sudan/War-in-Sudan/Sudan-war-death-toll-surges-past-,-as-fighting-ent.aspx|title=Sudan war death toll surges past 2,000 as fighting enters third month|publisher=Ahram|date=15 June 2023|access-date=16 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616114444/https://english.ahram.org.eg/NewsContent/26/1259/503117/War-in-Sudan/War-in-Sudan/Sudan-war-death-toll-surges-past-,-as-fighting-ent.aspx|archive-date=16 чэрвеня 2023|url-status=dead}}</ref>. 21 красавіка [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі]] паведаміла, што адзін з яе супрацоўнікаў быў забіты падчас перастрэлкі падчас падарожжа з сям’ёй каля Аль-Абейда<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Humanitarian worker killed in Sudan crossfire, IOM says |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-iom-idAFL8N36O3PT |access-date=2023-04-21}}</ref>. Станам на [[20 чэрвеня]], як заявіў міністр аховы здароўя Хайтам Ібрагім, загінула больш за 3000 чалавек, яшчэ 6000 паранены<ref name="3000jpost">{{Cite news|date=17 June 2023|title=More than 3,000 people killed, 6,000 injured in Sudan conflict|publisher=The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-746662|access-date=20 June 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620061616/https://www.jpost.com/breaking-news/article-746662|url-status=live}}</ref>. Аднак султанат Дар Масаліт паведаміў, што толькі ў Заходнім Дарфуры налічвалася больш за 5000 загінулых і каля 8000 параненых<ref name="dabanga5k">{{Cite news |title=More than 5,000 reportedly killed in El Geneina ‘genocide’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/more-than-5000-reportedly-killed-in-el-geneina-genocide|date=20 June 2023 |access-date=23 June 2023 |work=Radio Dabanga}}</ref>. [[22 ліпеня]] амерыканскі тэлеканал [[CNN]] са спасылкай на правадыроў мясцовых плямён заявіў, што з пачатку канфлікту толькі ў Заходнім Дарфуры загінула 10 000 чалавек<ref name="10kcnn">{{Cite news|date=26 July 2023|title=10,000 reported killed in one West Darfur city, as ethnic violence ravages Sudanese region|publisher=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2023/07/26/africa/sudan-west-darfur-thousands-killed-intl/index.html|access-date=27 July 2023}}</ref>. [[16 кастрычніка]], паводле ацэнкі ААН, было заяўлена пра гібель 9000 чалавек за ўвесь час баёў<ref>{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=16 October 2023 |title=UN aid chief says six months of war in Sudan has killed 9,000 people |language=en |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-conflict-khartoum-f12975eb72c830ed86ed6a7a49e9658d |access-date=18 October 2023 |archive-date=15 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015214513/https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-conflict-khartoum-f12975eb72c830ed86ed6a7a49e9658d |url-status=live }}</ref>. На [[19 снежня]] арганізацыя паведаміла пра 12 000 загінулых і 33 000 пацярпелых<ref name="aa12">{{Cite web |date=19 December 2023 |title=UN humanitarian office raises alarm over fighting in eastern Sudanese state |url=https://www.aa.com.tr/en/world/un-humanitarian-office-raises-alarm-over-fighting-in-eastern-sudanese-state/3087061 |website=Anadolu Agency}}</ref>. Да 21 студзеня колькасць забітых павялічылася да 13 тысяч, заяўлена аб 26 тысячах пацярпелых<ref>[https://www.trtworld.com/africa/more-than-13000-people-killed-in-sudan-conflict-un-16729902 More than 13,000 people killed in Sudan conflict: UN]</ref>. 8 верасня, паводле ацэнак ААН, у выніку канфлікту загінула не менш за 20 000 чалавек<ref>{{cite news |title=UN official says Sudan’s war has killed at least 20,000 people |url=https://apnews.com/article/sudan-military-rsf-war-f885e161c4eb4151377c25a20929de25 |access-date=8 September 2024 |work=Associated Press |date=8 September 2024 }}</ref>. На лістапад 2024 года заяўлена пра 61 000<ref name="ap20">{{cite news |last1=Yibeltal |first1=Kalkidan |last2=Rukanga |first2=Basillioh |date=14 November 2024 |title=Sudan death toll far higher than previously reported - study |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crln9lk51dro |access-date=15 November 2024 |publisher=[[BBC News]]}}</ref>-150 000<ref name="dabanga150">{{cite news |title=US Senate hears urgent plea from envoy to Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senate-hears-urgent-plea-from-u-s-envoy-on-sudan |access-date=7 May 2024 |work=Radio Dabanga |date=2 May 2024 |archive-date=3 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503160346/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senate-hears-urgent-plea-from-u-s-envoy-on-sudan |url-status=live}}</ref> загінулых. Падрыхтоўчы камітэт сіндыката суданскіх лекараў на 20 студзеня 2025 года паведаміў пра 522 000 загінулых<ref>{{cite news |title=More then 500,000 children die in Sudan due to malnutrition |url=https://sudantribune.net/article296185/ |access-date=20 January 2025 |work=Sudan Tribune |quote=The Preparatory Committee of the Sudanese Doctors Syndicate revealed on Saturday that more than 500,000 infants have died due to malnutrition. Adiba Ibrahim Al-Sayed, a member of the Omdurman Private Branch of the Preparatory Committee of the Doctors Syndicate, told Sudan Tribune that the number of child deaths reached 522,000 infants, while cases of malnutrition rose to 286,000 cases since the outbreak of the war until today. |archive-date=18 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/ |url-status=dead }}</ref>. == Злачынствы і парушэнні == {{Асноўны артыкул|Ваенныя злачынствы падчас Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане}} [[File:Rassemblement stop au génocide au Soudan - Paris (FR75) - 2025-11-01 - 6.jpg|міні|Дэманстрацыя суданскай дыяспары ў Парыжы супраць ваенных злачынстваў, 1 лістапада 2025.]] Медыйныя арганізацыі абвінавацілі як УСС, так і САП у пагрозах, нападах і нават забойствах некалькіх журналістаў падчас канфлікту. Суданскі сіндыкат журналістаў толькі за другую палову мая задакументаваў больш за 40 такіх выпадкаў<ref>{{Cite news|date=6 June 2023|title=Violations against journalists in Sudan war|website=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/violations-against-journalists-in-sudan-war|url-status=live|access-date=19 July 2023|archivedate=https://web.archive.org/web/20230629010338/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/violations-against-journalists-in-sudan-war}}</ref>. Абодва бакі заўважаны ў нападах на медыцынскія ўстановы і медперсанал, пра што сведчыць BBC News Arabic. Па шпіталях неаднаразова наносіліся паветраныя і артылерыйскія ўдары<ref name=":3">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65718968|title=Sudan hospital strikes potential war crimes, BBC told|website=BBC News|date=2023-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816064253/https://www.bbc.com/news/world-africa-65718968|archive-date=2023-08-16|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Гэтыя напады сур’ёзна паўплывалі на стан сістэмы аховы здароўя краіны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://reliefweb.int/report/sudan/attacks-health-care-sudan-26july-08-august-2023|title=Attacks on Health Care in Sudan, 26July - 08 August 2023 - Sudan {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119192944/https://reliefweb.int/report/sudan/attacks-health-care-sudan-26july-08-august-2023|archive-date=2023-11-19|access-date=2023-11-15|url-status=live}}</ref>, паставіўшы пад пагрозу дзейнасць бальніц<ref>{{Cite news|date=2023-07-21|title=Sudan: Attacks on health workers jeopardise remaining hospitals operating in Khartoum|language=en-GB|website=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development/2023/jul/21/sudan-attacks-on-health-workers-jeopardise-remaining-hospitals-operating-in-khartoum|access-date=2023-11-15|archivedate=https://web.archive.org/web/20231109185455/https://www.theguardian.com/global-development/2023/jul/21/sudan-attacks-on-health-workers-jeopardise-remaining-hospitals-operating-in-khartoum|url-status=live}}</ref>. У Дарфуры зафіксаваны шматлікія выпадкі масавых забойстваў. Урад Вялікабрытаніі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gov.uk/government/news/minister-for-africa-statement-on-atrocities-in-sudan-22-august-2023|title=Atrocities in Sudan: Minister for Africa's statement, 22 August 2023|website=GOV.UK|archive-url=https://web.archive.org/web/20231116195654/https://www.gov.uk/government/news/minister-for-africa-statement-on-atrocities-in-sudan-22-august-2023|archive-date=2023-11-16|access-date=2023-11-19|url-status=live}}</ref>, відавочцы і назіральнікі ахарактарызавалі гвалт у рэгіёне як этнічную чыстку ці нават [[генацыд]]. Галоўнымі ахвярамі забойстваў сталі неарабскія народы, напрыклад масаліты<ref name="auto42">{{Cite news |date=2023-06-19 |title=New killings reported in Darfur on second day of Sudan ceasefire |language=en |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/2023/06/19/africa/sudan-ceasefire-darfur-killings-intl-hnk/index.html |url-status=live |access-date=2023-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629171052/https://edition.cnn.com/2023/06/19/africa/sudan-ceasefire-darfur-killings-intl-hnk/index.html |archive-date=2023-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/a/sudan-violence-rages-as-paramilitaries-deny-darfur-war-crimes/7182985.html|title=Sudan Violence Rages as Paramilitaries Deny Darfur War Crimes|website=www.voanews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719193559/https://www.voanews.com/amp/sudan-violence-rages-as-paramilitaries-deny-darfur-war-crimes/7182985.html|archive-date=2023-07-19|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Са жніўня нарастае колькасць доказаў таго, што Сілы аператыўнай падтрымкі праводзяць у Дарфуры этнічную чыстку. Вярхоўны камісар ААН Філіпа Грандзі выпусціў папярэджанне аб патэнцыйным перарастанні гвалту ў поўнамаштабны генацыд<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.com/news/2023/11/11/un-sounds-alarm-on-darfur-warns-world-not-to-repeat-history-00126708|title=UN sounds alarm on Darfur, warns world not to repeat history|author=Ewing|first=Giselle Ruhiyyih|website=POLITICO|date=2023-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231114055216/https://www.politico.com/news/2023/11/11/un-sounds-alarm-on-darfur-warns-world-not-to-repeat-history-00126708|archive-date=2023-11-14|access-date=2023-11-14|url-status=live}}</ref>. Падчас канфлікту вялікая колькасць жанчын сталі ахвярамі згвалтавання. Некаторыя трапілі ў [[сексуальнае рабства]]<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/sudan-war-crimes-rampant-civilians-killed-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks|title=Sudan: War crimes rampant as civilians killed in both deliberate and indiscriminate attacks - New Report|website=Amnesty|access-date=2023-11-21}}</ref>. Ахвярамі сталі як суданкі, так і замежніцы<ref name=":17">{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/features/longform/2023/8/14/dont-let-the-other-soldiers-watch-rape-as-a-weapon-of-war-in-sudan|title='Don't let the other soldiers watch': Rape as a weapon of war in Sudan|author=Abdelmoniem|first=Nils Adler,Dallia M.|website=www.aljazeera.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230924063938/https://www.aljazeera.com/features/longform/2023/8/14/dont-let-the-other-soldiers-watch-rape-as-a-weapon-of-war-in-sudan|archive-date=2023-09-24|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Асабліва часта пад сексуальны гвалт траплялі масаліткі і іншыя неарабкі<ref name=":18">{{Cite web|lang=en|url=https://reliefweb.int/report/sudan/darfur-rapid-support-forces-allied-militias-rape-dozens-enar|title=Darfur: Rapid Support Forces, Allied Militias Rape Dozens [EN/AR] - Sudan {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119193245/https://reliefweb.int/report/sudan/darfur-rapid-support-forces-allied-militias-rape-dozens-enar|archive-date=2023-11-19|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Сярод асноўных злачынцаў названы арабскія апалчэнцы, саюзныя САП. Эксперты ААН сцвярджалі, што згвалтаванне выкарыстоўваецца як «інструмент пакарання»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.un.org/en/story/2023/08/1139847|title=Rape by Sudan's RSF militia used to 'punish and terrorise' warn rights experts {{!}} UN News|website=news.un.org|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004053701/https://news.un.org/en/story/2023/08/1139847|archive-date=2023-10-04|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Арганізацыя выказала глыбокую заклапочанасць у сувязі з шырока распаўсюджаным сексуальным гвалтам падчас канфлікту<ref>{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/08/un-experts-alarmed-reported-widespread-use-rape-and-sexual-violence-against|title=UN experts alarmed by reported widespread use of rape and sexual violence against women and girls by RSF in Sudan|website=OHCHR|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929131348/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/08/un-experts-alarmed-reported-widespread-use-rape-and-sexual-violence-against|archive-date=2023-09-29|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. І ААН, і суданскія праваабарончыя арганізацыі заяўлялі, што гэтыя лічбы ўяўляюць сабой толькі невялікую частку рэальнага маштабу правапарушэнняў<ref name=":20">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66317210|title=Gang-raped and racially abused in Sudan|website=BBC News|date=2023-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015064311/http://www.bbc.com/news/world-africa-66317210|archive-date=2023-10-15|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Паведамлялася, што САП і арабскія апалчэнцы таксама здзяйснялі рабаванні<ref name=":16">{{Cite news|date=25 July 2023|title=RSF accused of killings, robberies and sexual violence|website=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-accused-of-killings-robberies-and-sexual-violence|url-status=live|access-date=25 July 2023|archivedate=https://web.archive.org/web/20231004102426/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-accused-of-killings-robberies-and-sexual-violence}}</ref>. Мірныя жыхары краіны выказалі заклапочанасць з нагоды масавых крадзяжоў і рабаванняў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/in-sudans-south-darfur-armed-men-pillage-loot-under-cover-of-fighting|title=In Sudan's South Darfur, armed men pillage, loot under cover of fighting|author=Nashed|first=Mat|website=www.aljazeera.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928073449/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/in-sudans-south-darfur-armed-men-pillage-loot-under-cover-of-fighting|archive-date=2023-09-28|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/a/shelling-looting-in-sudan-s-capital-as-military-factions-battle-for-8th-week/7123954.html|title=Shelling, Looting in Sudan's Capital as Military Factions Battle for 8th Week|website=www.voanews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616112826/https://www.voanews.com/amp/shelling-looting-in-sudan-s-capital-as-military-factions-battle-for-8th-week/7123954.html|archive-date=2023-06-16|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Сітуацыя дапаўнялася поўнай адсутнасцю прысутнасці паліцыі і праваахоўных органаў<ref>{{Cite news|date=2023-05-10|title=Sudan capital rocked by air strikes, looting|website=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-faces-displacement-crisis-truce-talks-yield-no-progress-2023-05-09/|access-date=2023-09-30|archivedate=https://web.archive.org/web/20230522100928/https://www.reuters.com/world/africa/sudan-faces-displacement-crisis-truce-talks-yield-no-progress-2023-05-09/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66637454|title=Shoes to TVs - looting spree ravages war-hit Sudan|website=BBC News|date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926072409/https://www.bbc.com/news/world-africa-66637454|archive-date=2023-09-26|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Суданская пракуратура зафіксавала больш за 500 выпадкаў знікнення людзей без вестак па ўсёй краіне з пачатку баёў<ref name=":15">{{Cite news |date=3 August 2023 |title=RSF accused of over 500 cases of enforced disappearance in Sudan |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275738/ |access-date=4 August 2023 |archive-date=12 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812201312/https://sudantribune.com/article275738/ |url-status=dead }}</ref>. Як заўлялася, войскі Дагала і іх саюзнікі наўмысна забівалі асобных юрыстаў, назіральнікаў за правамі чалавека, лекараў, правадыроў неарабскіх плямёнаў<ref>{{Cite web |last=Nashed |first=Mat |title=RSF atrocities pile up in Darfur after 100 days of Sudan fighting |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/24/after-one-hundred-days-of-sudan-war-rsf-atrocities-pile-up-in-darfur |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011083838/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/24/after-one-hundred-days-of-sudan-war-rsf-atrocities-pile-up-in-darfur |archive-date=11 October 2023 |access-date=2023-07-29 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{cite news |date=24 July 2023 |title=RSF and Kababish clash in North Kordofan |work=Radio Dabanga |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-kababish-clash-in-north-kordofan |url-status=live |access-date=25 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006160937/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-kababish-clash-in-north-kordofan |archive-date=6 October 2023}}</ref>, чыноўнікаў<ref>{{Cite news |title=Sudan's warring sides trade blame over church attack |language=en-UK |work=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361197/page/3 |url-status=live |access-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144238/https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361197/page/3 |archive-date=16 May 2023}}</ref>, копскіх святароў<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/08/sudan-war-crimes-rampant-as-civilians-killed-in-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks-new-report/|title=War crimes and civilian suffering in Sudan|website=Amnesty International|date=2023-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925175201/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/08/sudan-war-crimes-rampant-as-civilians-killed-in-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks-new-report/|archive-date=2023-09-25|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Паступала шмат паведамленняў аб вярбоўцы дзяцей ва ўзброеныя групы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.un.org/en/story/2023/09/1141012|title=Sudan: Children dying amid healthcare system collapse {{!}} UN News|website=news.un.org|date=2023-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030064905/https://news.un.org/en/story/2023/09/1141012|archive-date=2023-10-30|access-date=2023-11-19|url-status=live}}</ref>. Назіральнікі абвінавацілі войскі Дагала ў наборы ў свае атрады непаўналетнік ва ўзросце 14 гадоў. Некаторых з дзяцей-салдат бачылі на перадавой у Хартуме<ref name="childsoldier">{{Cite news |date=22 August 2023 |title=Child soldiers reported in Sudan battles |language=en |work=Radio Dabanga |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/continuous-shelling-in-khartoum-and-omdurman-kills-more-than-eleven-in-fiercest-battles-yet |access-date=23 August 2023 |archive-date=23 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823125553/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/continuous-shelling-in-khartoum-and-omdurman-kills-more-than-eleven-in-fiercest-battles-yet |url-status=live }}</ref>. == Фэйкі == У ходзе канфлікту было адзначана некалькі выпадкаў дэзынфармацыі, накіраванай на маніпуляванне грамадскай думкай, распаўсюджванне ілжывай інфармацыі і стварэнне блытаніны. І УСС, і САП удзельнічалі ў кампаніях па дэзынфармацыі ў сацыяльных сетках. Прадстаўнікі бакоў выкарыстоўвалі [[Твітэр]] у [[інфармацыйная вайна|інфармацыйнай барацьбе]]<ref>{{cite web |last=Suleiman |first=Ali Sam |date=2023-05-19 |title=How Disinformation Campaigns Endanger Lives in Sudan |url=https://smex.org/how-disinformation-campaigns-endanger-lives-in-sudan/ |access-date=2023-07-28 |website=SMEX |language=en-US}}</ref>. Афіцыйная старонка «[[Бі-бі-сі]]» апублікавала відэа, дзе нібыта паказаны авіяналёт ВПС Судана на пазіцыі прыхільнікаў Дагала. Падраздзяленне маніторынгу і праверкі «[[Аль-Джазіра|Аль-Джазіры]]» заявіла, што відэа сфабрыкавана з выкарыстаннем кадраў з кампутарнай гульні «Arma 3», апублікаваных на платформе [[TikTok]] у сакавіку 2023 года. Іншае відэа, на якім камандуючы суданскай арміяй Абдэль Фатах аль-Бурхан інспектуе бранятанкавы корпус, знята яшчэ да пачатку баявых дзеянняў. Відэа, на якім, як паведамлялася, суданскія верталёты пралятаюць над Хартумам, аказалася датаваным лістападам 2022 года<ref name=":4">{{Cite web|lang=ar|url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/2023/4/16/%d9%88%d8%ad%d8%af%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%ad%d9%82%d9%82-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%b2%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d8%b4%d8%b1-%d8%aa%d9%83%d8%b4%d9%81-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%a9-3|title=وحدة التحقق بالجزيرة مباشر تكشف حقيقة مقاطع فيديو نشرها الجيش السوداني ووسائل إعلام (فيديو)|website=mubasher.aljazeera.net|access-date=2023-04-26}}</ref>. Таксама высветлілася, што дзве фатаграфіі, шырока распаўсюджаныя ў сацыяльных сетках, на якіх знаходзіліся падпалены мост і разбомблены будынак у Хартуме, былі зроблены падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://pesacheck.org/partly-false-two-of-these-photos-are-not-from-the-april-2023-sudan-unrest-45c170e197de|title=PARTLY FALSE: Two of these photos are not from the April 2023 Sudan unrest|author=PesaCheck|website=Medium|date=2023-04-19|access-date=2023-04-26}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Другая грамадзянская вайна ў Судане]] * [[Дарфурскі канфлікт]] * [[Канфлікт у Паўднёвым Кардафане і Блакітным Ніле]] * [[Эфіопа-суданскі памежны канфлікт (2020—2022)]] * [[Сутыкненні ў Блакітным Ніле (2022)]] * [[Сутыкненні ў Фора-Баранзе (2023)]] == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * Захар Бурак. [https://zviazda.by/sites/default/files/29kras-2023-11.pdf «Вароты Афрыкі» ў агні: Што адбываецца ў Судане?] // Звязда : газета. — 29 красавіка 2023. == Спасылкі == * [https://kp.ua/incidents/a667944-mid-rekomenduet-ukraintsam-vozderzhatsja-ot-poezdok-v-sudan-hde-vspykhnuli-boi МИД рекомендует украинцам воздержаться от поездок в Судан, где вспыхнули бои] * [https://fakty.com.ua/ru/svit/20230415-pid-chas-zbrojnyh-sutychok-u-sudani-poshkodzheno-litak-ukrayinskoyi-aviakompaniyi/ Во время вооруженных столкновений в Судане поврежден самолет украинской авиакомпании] * [https://d250hycyrk20dg.cloudfront.net/a/32365243.html У Судане ідуць баі паміж сілавымі структурамі краіны. Што не падзялілі і адкуль там украінскія самалёты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230417140045/https://d250hycyrk20dg.cloudfront.net/a/32365243.html |date=17 красавіка 2023 }} * [https://www.svaboda.org/a/32365079.html У Судане ваенізаваная групоўка «Сілы хуткай падтрымкі» заявіла пра захоп прэзыдэнцкага палацу і аэрапорту] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Красавік 2023 года]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] l4exboivtzjt8nk5229g0x4j6eq4nku Том Холанд 0 741987 5170606 4995572 2026-07-24T21:37:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170606 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Холанд}} {{кінематаграфіст}} '''Томас Стэнлі Холанд''' ({{lang-en|Thomas Stanley Holland}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Англія|англійскі]] [[акцёр]]. Яго ўзнагароды ўключаюць [[BAFTA|Прэмію Брытанскай кінаакадэміі]] і тры прэміі «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]»<ref>{{Cite web |url=https://www.biography.com/actor/tom-holland |title=Архіўная копія |access-date=24 чэрвеня 2023 |archive-date=22 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222021614/https://www.biography.com/actor/tom-holland |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.capitalfm.com/news/tom-holland-brother-harry/</ref><ref>http://westend.broadwayworld.com/article/Holland-and-Pflueger-Are-West-Ends-Two-New-Billy-Elliots-20080828</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшаму маладому акцёру ці актрысе}} {{Прэмія MTV Movie & TV Awards за найлепшае выкананне ў кіно}} {{DEFAULTSORT:Холанд Том}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры Англіі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Дзеці-акцёры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] 3uf9cak4krvn3efnutyf3enkk13m8h4 Таццяна Міхневіч 0 745984 5170556 5097881 2026-07-24T19:30:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170556 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Міхневіч}} {{Баскетбаліст}} '''Таццяна Аляксандраўна Міхневіч''' (нар. {{ДН|11|5|1999}}, [[Гродна]], [[Беларусь]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Разыгрываючы абаронца. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванка СДзЮШАР №7 г. Гродна. Першы трэнер — Наталля Уладзіміраўна Сачук<ref>[https://web.archive.org/web/20210616163534/http://fst.by/downloads/sport/national-teams/2018/basketbol.pdf СПИСОЧНЫЙ СОСТАВ национальной и сборной команд РБ по баскетболу (женщины) на 2018 год. Сборная команда – стажёрский состав (постоянный)]</ref>. Выступала за [[Гродна|гродзенскія]] «[[Алімпія Гродна|Алімпію]]» і «[[Вікторыя Гродна|Вікторыю]]». У ліпені 2021 года падпісала кантракт з [[Казань|казанскай]] «[[Казаначка Казань|Казаначкай]]»<ref>[https://www.tatar-inform.ru/news/pervym-novickom-kazanocki-stala-basketbolistka-iz-belorussii-5828627 Первым новичком «Казаночки» стала баскетболистка из Белоруссии]</ref>. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16|зборную U-16]] (2015), [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|U-18]] (2016—2017) і [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|U-20]] (2018—2019)<ref>{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8-u/%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D1%82/ |title=Татьяна Михневич |access-date=11 жніўня 2023 |archive-date=11 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811081424/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8-u/%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D1%82/ |url-status=dead }}</ref>. == Кар’ера == * 2014—2016 — [[Вікторыя Гродна|Вікторыя (Гродна)]] * 2016—2018 — [[Алімпія Гродна|Алімпія (Гродна)]] * 2018—2019 — [[Алімпія Гродна|Алімпія (Гродна)]] і [[Вікторыя Гродна|Вікторыя (Гродна)]] * 2019—2021 — [[Алімпія Гродна|Алімпія (Гродна)]] * 2021—2022 — [[Казаначка Казань|Казаначка (Казань, Расія)]] == Дасягненні == * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|2018/2019]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020/2021|2020/2021]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2017/2018|2017/2018]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/women/player/?id=332932 Профиль на сайце РФБ] * [https://basketball.eurobasket.com/player/Tatyana-Mikhnevich/341329&Women=1 Профиль на сайце eurobasket.com] * [https://bckazanochka.ru/news/3625/ ЗАДУМЧИВАЯ, НО ВСЕГДА НА ПОЗИТИВЕ ТАТЬЯНА МИХНЕВИЧ О СЕБЕ, О БАСКЕТБОЛЕ, О КИНО.] * [https://bckazanochka.ru/team/players/detail.php?ID=3462 ТАТЬЯНА МИХНЕВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230811081412/https://bckazanochka.ru/team/players/detail.php?ID=3462 |date=11 жніўня 2023 }} * [https://kazan.bezformata.com/listnews/basketbolistki-pokinuli-kazanochku/106654128/ Три баскетболистки покинули «Казаночку»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Міхневіч Таццяна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]] 2yprg9wnk1i8bapwd32se4vrj8u721d The Elder Scrolls IV: Oblivion 0 746160 5170393 5163701 2026-07-24T13:58:07Z Emilia Noah 155537 5170393 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні | загаловак = The Elder Scrolls IV: Oblivion | выява = Oblivionlogo.png | распрацоўшчык = * {{ЗША}} [[Bethesda Game Studios]] * [[4J Studios]]<small>([[PlayStation 3]])</small> | выдаўцы = {{ЗША}} {{Сцяг Еўропы}} [[Bethesda Softworks]]<br /> * {{ЗША}} [[2K Games]] * {{Расія}} [[1С]] | лакалізатар = {{Расія}} [[Акелла]] | серыя = [[The Elder Scrolls]] | дата выпуску = ; Windows, Xbox 360 : {{ЗША}} 20 сакавіка 2006 : {{vgrelease|AUS=23 сакавіка 2006}} : {{vgrelease|EU=24 сакавіка 2006|RU=23 чэрвеня 2006}} ; PlayStation 3 : {{ЗША}} 20 сакавіка 2007 : {{vgrelease|AUS=26 красавіка 2007}}{{vgrelease|EU=27 красавіка 2007|INT=17 лістапада 2007}} | платформы = [[PC]]<br /> [[PlayStation 3]]<br /> [[Xbox 360]] | рухавічок = [[Gamebryo]] | версія = 1.2.0416 | жанр = [[Action RPG]] | рэжым = [[Аднакарыстальніцкая гульня|Аднакарыстальніцкі]] | носьбіты = [[DVD]], [[DVD-DL]], [[Blu-ray Disc|BD]], [[лічбавая дыстрыбуцыя]] | сістэмныя патрабаванні = [[#Распрацоўка|Гл. ніжэй]] | кіраванне = [[Клавіятура]] і [[Камп’ютарная мыш|мыш]], [[геймпад]] | сайт = http://www.elderscrolls.com/ | кіраўнік = [[Тод Говард]] | прадзюсары = * [[Тод Говард]]<br><small>(выканаўчы прадзюсар)</small> * {{нп3|Эшлі Ченг||ru|Ченг, Эшли}}<br><small>(генеральны прадзюсар)</small><ref name="credits">{{cite web|url=http://www.mobygames.com/game/windows/elder-scrolls-iv-oblivion/credits|title=The Elder Scrolls IV: Oblivion (2006) Windows credits|publisher=[[MobyGames]]|accessdate=2011-07-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/68729cGyd?url=http://www.mobygames.com/game/windows/elder-scrolls-iv-oblivion/credits|archivedate=2012-06-02}}</ref> | дызайнер = {{нп3|Кен Ролстан||ru|Кен Ролстон}}<ref name="credits" /> | праграмісты = * {{нп3|Гай Карвер||ru|Карвер, Гай}} * {{нп3|Крейг Уолтан||ru|Уолтон, Крейг}}<ref name="credits" /> | мастак = * {{нп3|Мэцью Кэрофэна||ru|Кэрофэно, Мэттью}}<br><small>(галоўны мастак)</small> * {{нп3|Крысціан Мейстер||ru|Мейстер, Кристиан}}<br><small>(персанажы)</small> * {{нп3|Іштван Пелі||ru|Пели, Иштван}}<br><small>(пячоры)</small><ref name="credits" /> | кампазітар = {{нп3|Джэрэмі Соўл||ru|Соул, Джереми}} }} '''«The Elder Scrolls IV: Oblivion»''' — [[камп’ютарная ролевая гульня]] ў жанры [[Action RPG]] з [[адкрыты свет|адкрытым светам]], распрацаваная амерыканскай кампаніяй [[Bethesda Game Studios]] і выдадзеная кампаніямі [[Bethesda Softworks]] і [[2K Games]] для [[Microsoft Windows]] і [[Xbox 360]] у {{vgy|2006|2006 годзе}} і для [[PlayStation 3]] у {{vgy|2007|2007 годзе}}. У 2006 годзе таксама была выпушчана гульня для мабільных тэлефонаў, распрацаваная кампаніяй Vir2L Studios. Гульня з’яўляецца часткай серыі ''[[The Elder Scrolls]]''. Яе дзеянне адбываецца ў выдуманай правінцыі Сірадзіл, у сталіцы Тамрыэльскай імперыі — Імперскім горадзе — і яго наваколлях. У адпаведнасці з сюжэтам гульні галоўны герой супрацьстаіць арганізацыі «Міфічны Світанак», якая пакланяецца прынцу даэдра Мерунесу Дагону і якая спрабуе адкрыць у варожы свет дэманаў — Аблівіан ({{tr-en|Забыццё}}). Як і ў папярэдніх гульнях серыі, свет «Oblivion» цалкам адкрыты для даследавання — гулец можа свабодна падарожнічаць па ім, самастойна знаходзячы цікавыя месцы і заданні. Распрацоўка ''Oblivion'' пачалася ў 2002 году адразу пасля выхаду папярэдняй часткі серыі — ''[[The Elder Scrolls III: Morrowind|Morrowind]]''. ''Oblivion'' выкарыстала палепшаны [[фізічны рухавік]] [[Havok]] і распрацаваную самой студыяй Bethesda сістэму [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] [[Radiant AI]], якая дазволіла зрабіць паводзіны [[негульнявы персанаж|негульнявых персанажаў]] нашмат больш складаным і праўдападобным. Ужыванне метадаў [[працэдурная генерацыя|працэдурнай генерацыі]] дазволіла распрацоўнікам паскорыць стварэнне рэалістычных ландшафтаў. У адрозненні ад папярэдніх гульняў серыі, у ''Oblivion'' усе дыялогі з негульнявымі персанажамі агучаныя. ''Oblivion'' атрымала захопленыя адзнакі прэсы і шэраг узнагарод ад розных выданняў і арганізацый, у тым ліку ўзнагароду «Гульня года»; асаблівых пахвал ганараваліся графіка, шырокі свет гульні і [[штучны інтэлект]] негульнявых персанажаў. Гульня набыла і вялікі камерцыйны поспех — да 2007 года было прададзена звыш 3 мільёнаў копій гульні. Для ''Oblivion'' былі выпушчаныя два буйныя афіцыйныя [[Дадаткі (камп’ютарныя гульні)|дадаткі]]: ''[[The Elder Scrolls IV: Knights of the Nine|Knights of the Nine]]'' («Рыцары Дзевяці») і ''[[The Elder Scrolls IV: Shivering Isles|Shivering Isles]]'' («Дрыготкія Астравы»), а таксама восем дробных афіцыйных плагінаў, якія дадаюць новыя лакацыі, [[квэст]]ы і магчымасці. Выданне ''The Elder Scrolls IV: Oblivion Game of the Year Edition'', якое ўключае абодва дапаўненні, было выдадзена восенню 2007 года. == Сюжэт == Дзеянне Oblivion адбываецца пасля падзей ''[[The Elder Scrolls III: Morrowind]]'', хоць гульня не з’яўляецца прамым сіквелам да яго або да іншых гульняў серыі<ref name="GSPTQA">{{cite web|url=http://www.gamespot.com/pc/rpg/theelderscrollsivoblivion/news.html?page=1&sid=6111720|title=The Elder Scrolls IV: Oblivion Q&A – Overview, Character Development, Fallout|publisher=GameSpot|date=2004-10-28|accessdate=2007-05-26|archive-date=2014-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408172515/http://www.gamespot.com/articles/the-elder-scrolls-iv-oblivion-qanda-overview-character-development-fallout/1100-6111720/|url-status=live}}</ref>. Месцам дзеяння з’яўляецца Сірадзіл, цэнтральная правінцыя Тамрыэля, кантынента, на якім разгортваюцца падзеі ўсіх гульняў серыі. Гісторыя пачынаецца з таго, што імператар Урыэль Септым VII, які суправаджаецца Клінкамі — сваімі целаахоўнікамі — прыбывае ў турму Імперскага горада, дзе пратаганіст адбывае тэрмін за неназванае злачынства. Імператар і Клінкі бягуць ад забойцаў Міфічнага Світанку, даэдрычнага культу, якія забілі траіх сыноў імператара. Урыэль Септым і Клінкі сыходзяць праз катакомбы, выкарыстоўваючы сакрэтны ўваход у камеры пратаганіста. Там, на іх і на персанажа гульца, нападаюць асасіны Міфічнага Світанка. Імператар давярае герою Амулет Каралёў, які носіцца імператарамі Тамрыэля, і даручае перадаць яго Джофры, грандмайстру Клінкоў. Пасля гэтага адзін з асасінаў забівае імператара. Затым галоўны герой трапляе ў адкрыты свет Сірадзіла.<ref name="Plot">{{кніга|год=2006|загаловак=Elder Scrolls IV: Oblivion Official Game Guide |спасылка=https://archive.org/details/elderscrollsivob0000olaf |старонкі=[https://archive.org/details/elderscrollsivob0000olaf/page/77 77]—133 |выдавецтва=[[Prima Games]] |isbn=0761552766 |мова=en |аўтар=[[Bethesda Softworks]]}}</ref> З-за адсутнасці ва Урыэля Септыма спадчыннікаў руйнуецца бар’ер паміж светам людзей і паралельным светам Аблівіанам. Па ўсім свеце адкрываюцца шматлікія брамы ў Аблівіан, праз якія ў Тамрыэль урываюцца магічныя істоты, званыя Даэдра. Джофры кажа пратаганісту, што адзіны спосаб зачыніць браму назаўжды — гэта знайсці чалавека каралеўскай крыві, які зойме пасаду і запаліць пры дапамозе Амулета Каралёў Драконаў Агонь у Імперскім горадзе. Як высвятляецца, такі чалавек ёсць — Марцін, святар у горадзе Кватч, які з’яўляецца незаконнанароджаным сынам імператара. Прыбыўшы ў Кватч, герой выяўляе, што горад разбураны даэдра, а ўваход у горад заступае брама Аблівіана. Зачыніўшы яе, ён знаходзіць Марціна і пераконвае яго пайсці разам з ім да Джофры ў манастыр Вейнан<ref name="Plot" />. Па вяртанні высвятляецца, што манастыр падвергся нападу Міфічнага Світанка і што Амулет Каралёў скрадзены. Пратаганіст суправаджае Джофры і Марціна ў Храм Уладара Аблокаў, крэпасць Клінкоў. Там Марціна прызнаюць імператарам і перадаюць яму камандаванне, а герой адпраўляецца на пошукі амулета. Сабраўшы інфармацыю, ён спрабуе трапіць у таемнае месца збору Міфічнага Світанка. Там ён становіцца сведкам таго, як лідар культу Манкар Камаран збягае з амулетам праз партал. Герой прыносіць адкрыўшую партал кнігу Марціну і высвятляе спосаб зноў яго адкрыць. Для гэтага пратаганісту трэба знайсці даэдрычны артэфакт, даспех першага імператара з дынастыі Сэптымаў і Вялікі Велкіндскі Камень. Атрымаўшы іх, Марцін раскрывае, што апошні неабходны інгрэдыент — гэта Вялікі Сігільскі Камень з Вялікіх Брам, падобных тым, што разбурылі Кватч. Марцін і Джофры вырашаюць дазволіць даэдра атакаваць горад Брума, каб адчыніць браму. Атрымаўшы камень, герой іх зачыняе<ref name="Plot" />. Марцін стварае ў храме партал, праз які праходзіць пратаганіст. Мінуўшы монстраў і перашкоды, герой сутыкаецца з Камаранам, забівае яго і вяртае Амулет Марціну. Клінкі адпраўляюцца ў Імперскі горад, каб запаліць Драконаў Агонь і пакласці канец уварванню Даэдра. Яны выяўляюць, што горад атакаваны даэдра і Прынцам Разбурэння, Мерунесам Дагонам. Пратаганіст і Марцін прабіваюцца да Агню. Марцін разбівае амулет, каб злучыцца з духам Акатоша, Дракона-Бога Часу, і стаць яго ўвасабленнем. Пасля бітвы Марцін адпраўляе Дагона назад у Аблівіан і ператвараецца ў статую вялізнага дракона. Марцін знік, брама Аблівіана зачынена назаўжды, Амулет Каралёў разбураны, а імперскі трон апусцеў. У фінальным маналогу Марцін апісвае падзеі ў аптымістычным тоне і кажа, што будучыня Тамрыэля цяпер у руках галоўнага героя<ref name="Plot" />. == Распрацоўка == {{Сістэмныя патрабаванні | collapse= | useminandrec=yes | caption=Сістэмныя патрабаванні | platform1=[[Microsoft Windows]] | os1=[[Windows XP]], [[Windows Vista]], [[Windows 7]]<ref name="OSR">{{cite web|url=http://uk.pc.ign.com/articles/685/685072p1.html|title=IGN: Oblivion Specs Revealed|publisher=IGN|date=2006-02-01|first=David|last=Adams|accessdate=2007-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6872CGRUT?url=http://uk.pc.ign.com/articles/685/685072p1.html|archivedate=2012-06-02}}</ref> | cpu1=[[Intel]] [[Pentium 4]] 2.0 [[Герц (адзінка вымярэння)|ГГц]] або любы іншы эквівалентны [[працэсар]]<ref name="OSR"/> | cpu1rec=<center>[[Intel]] [[Pentium 4]] 3.0 [[Герц (адзінка вымярэння)|ГГц]] або любы іншы эквівалентны [[працэсар]]<ref name="OSR"/></center> | memory1=512 [[Мегабайт|МБ]]<ref name="OSR"/> | memory1rec=<center>1 [[Гігабайт|ГБ]]<ref name="OSR"/></center> | gpu1=128 МБ [[Microsoft Direct3D|Direct3D]] сумяшчальная відэакарта і [[DirectX]] 9.0 сумяшчальны [[драйвер]]<ref name="OSR"/> | gpu1rec=<center>[[ATI Technologies|ATI]] [[Radeon]] [[Radeon R420|X800]], [[Nvidia|NVIDIA]] [[GeForce 6|GeForce 6800]] або лепш<ref name="OSR"/></center> | sound1=[[DirectX]] 8.1 сумяшчальная гукавая плата<ref name="OSR"/> | sound1rec=<center>100 % [[DirectX]] 9.0c сумяшчальная гукавая плата<ref name="OSR"/></center> | hdspace1=4,6 [[Гігабайт|ГБ]] вольнага месца на [[Цвёрды дыск|цвёрдым дыску]] (5,8 ГБ с афіцыйнымі [[Дадаткі (камп’ютарныя гульні)|дадаткамі]])<ref name="OSR"/> }} Праца над ''The Elder Scrolls IV: Oblivion'' пачалася ў 2002 годзе адразу пасля выхаду папярэдняй гульні серыі — [[The Elder Scrolls III: Morrowind]]<ref name="EIVPCNG">{{cite web |url=http://www.gamespot.com/pc/rpg/theelderscrollsivoblivion/news.html?sid=6107156 |title=Elder Scrolls IV coming to PC, next-gen |last=Thorsen |first=Tor |publisher=[[GameSpot]] |lang=en |date=2004-09-10 |accessdate=2007-05-26 |archive-date=2018-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828071834/https://www.gamespot.com/articles/elder-scrolls-iv-coming-to-pc-next-gen/1100-6107156/ |url-status=live }}</ref>, а ў сярэдзіне верасня 2004 гульня была афіцыйна анансаваная<ref name="EIVPCNG" />. Гульня распрацоўвалася амерыканскай кампаніяй Bethesda Softworks. [[Кен Ролстан]] — галоўны дызайнер папярэдняй гульні серыі — узначаліў каманду распрацоўшчыкаў<ref name="credits" />. 3 лютага 2005 года Bethesda заключыла пагадненне з [[Take-Two Interactive]] аб публікацыі і выхадзе ''Oblivion''. Згодна з умовамі пагаднення, Bethesda захоўвае поўны кантроль над распрацоўкай гульні і правы на выхад магчымых сіквелаў, а Take-Two будзе выдаваць гульню сваёй даччынай кампаніяй, [2K Games]. У выніку, версіі для [[Персанальны кампутар|PC]] і [[Xbox 360]] былі сумесна апублікаваны [[2K Games]] і Bethesda<ref name="COPUB">{{cite web |url=http://www.gamespot.com/pc/rpg/theelderscrollsivoblivion/news.html?sid=6117825 |title=Take-Two to copublish Elder Scrolls IV, Cthulhu |last=Thorsen |first=Tor |publisher=[[GameSpot]] |lang=en |date=2005-02-03 |accessdate=2007-05-26 |archive-date=2018-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181121141243/https://www.gamespot.com/articles/take-two-to-copublish-elder-scrolls-iv-cthulhu/1100-6117825/ |url-status=live }}</ref>. Афіцыйная дата выхаду версій для PC і Xbox першапачаткова была прызначаная на 22 лістапада 2005 года, але распрацоўшчыкі адклалі выхад да 21 сакавіка 2006 года<ref name="RDD">{{cite web|url=http://www.gamespot.com/pc/rpg/theelderscrollsivoblivion/news.html?sid=6136973|title=Elder Scrolls IV missing Xbox&nbsp;360 launch|last=Thorsen|first=Tor|publisher=[[GameSpot]]|date=2005-10-31|accessdate=2007-05-26|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929135603/http://www.gamespot.com/pc/rpg/theelderscrollsivoblivion/news.html?sid=6136973|url-status=live}}<br />{{cite web |url=http://planetelderscrolls.gamespy.com/View.php?view=Articles.Detail&id=35 |publisher=[[GameSpy]] |lang=en |date=2005-12-10 |title=Oblivion: Release Date Dramas |author=Valerias |accessdate=2007-05-27 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6872DBmYx?url=http://planetelderscrolls.gamespy.com/View.php?view=Articles.Detail |archivedate=2012-06-02 }}</ref>. Версія для [[PlayStation 3]] (партаваная [[2K Studios]]) выйшла [[20 сакавіка]] {{vgy|2007}} у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]<ref name="PS3NA">{{cite web |url=http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=13091 |title=Bethesda Confirms Oblivion PS3 Shipping |publisher=[[Gamasutra]] |lang=en |date=2007-03-19 |accessdate=2007-06-26 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6872EGY5I?url=http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=13091 |archivedate=2012-06-02 }}</ref> і [[27 красавіка]] {{vgy|2007}} у [[Еўропа|Еўропе]]<ref name="PS3EURO">{{cite web |url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=160219 |title=Oblivion misses Euro PS3 launch |first=Stuart |last=Bishop |lang=en |date=2007-03-19 |publisher=[[Computer and Video Games]] |accessdate=2007-08-03 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6872Ese4d?url=http://www.computerandvideogames.com/160219/oblivion-misses-euro-ps3-launch/ |archivedate=2012-06-02 }}<br />{{cite web |url=http://www.gamespot.com/ps3/rpg/theelderscrollsivoblivion/news.html?sid=6167680 |title=Top titles to miss Euro PS3 launch |first=Emma |last=Boyes |publisher=[[GameSpot]] |lang=en |date=2007-03-20 |accessdate=2007-08-03 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930082118/http://www.gamespot.com/ps3/rpg/theelderscrollsivoblivion/news.html?sid=6167680 |url-status=live }}</ref>. Xbox 360 была абраная асноўнай гульнявой платформай для ''Oblivion'', як «самая лёгкая для распрацоўкі», паводле слоў Піта Хайнса<ref name="SCRUP">{{cite web |url=http://www.gamesindustry.biz/articles/scrolling-up |title=Scrolling Up |first=Ellie |last=Gibson |publisher=[[GamesIndustry.biz]] |lang=en |date=2007-03-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081206085940/http://www.gamesindustry.biz/articles/scrolling-up |archivedate=2008-12-06 |accessdate=2011-07-16 }}</ref>. Падчас распрацоўкі The Elder Scrolls IV: Oblivion Bethesda надавала большую ўвагу такім элементам, як больш рэалістычная сюжэтная лінія, рэалістычныя персанажы і больш значныя квэсты. Распрацоўшчыкі вырашылі стварыць з нуля зусім новы гульнявы рухавік, які дазваляе выкарыстоўваць усе сучасныя графічныя тэхналогіі. Гульня ўключае палепшаны [[штучны інтэлект]] [[Radiant AI]], закліканы разнастаіць паводзіны герояў<ref name="GCHRON">{{cite web |url=http://www.gamechronicles.com/qa/elderscrolls4/oblivion.htm |title=Developers Corner: The Elder Scrolls IV: Oblivion |first=Mat |last=Houghton |publisher=Game Chronicles |lang=en |accessdate=2007-08-11 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6872FslX9?url=http://www.gamechronicles.com/qa/elderscrolls4/oblivion.htm |archivedate=2012-06-02 }}</ref>, і, ідучы па шляху [[Half-Life 2]], фізічны рухавік [[Havok]]<ref name="LIVING">{{cite web |url=http://www.games.net/article/feature/101408/living-in-oblivion/ |title=Living in Oblivion |first=Sid |last=Shuman |publisher=games.net |lang=en |date=2006-05-23 |accessdate=2007-06-02 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6872H1OF8?url=http://www.pcworld.com/products/software/games.html |archivedate=2012-06-02 }}</ref>. Графіка гульні была ўражальнай для свайго часу, выкарыстоўваючы высокатэхналагічныя [[Глабальнае асвятленне|асвятленне]] і [[шэйдар]]ы, якія дазваляюць выкарыстоўваць эфекты [[High Dynamic Range Rendering|HDR]] і [[Адлюстраванне (фізіка)|адлюстравання]]<ref name="TVG">{{cite web |title=Elder Scrolls IV: Oblivion – Q&A |url=http://www.totalvideogames.com/Elder-Scrolls-IV-Oblivion/feature-7685.html |first=Derek |last=dela Fuente |accessdate=2007-06-02 |publisher=TVG |lang=en |date=2005-07-20 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6872INZUe?url=http://www.totalvideogames.com/Elder-Scrolls-IV-Oblivion/feature-7685.html |archivedate=2012-06-02 }}</ref>. Для праектавання гульнявога ландшафту Bethesda стварыла спецыяльныя праграмы-генератары, здольныя навучацца, якія паскорылі працэс стварэння гульнявых тэрыторый, больш разнастайных і рэалістычных, у адрозненні ад папярэдніх гульняў серыі. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://elderscrolls.com/ Афіцыйны сайт The Elder Scrolls] {{ref-ru}} * [http://bethsoft.com/ Bethesda Softworks]{{ref-en}} * [http://tes.ag.ru Летапісы Тамрыэля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111119165516/http://tes.ag.ru/ |date=19 лістапада 2011 }} {{ref-ru}} * [http://ghostmasters.ru Elder Scrolls Legends] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130909220049/http://www.ghostmasters.ru/ |date=9 верасня 2013 }}{{ref-ru}} * {{IMDb title|id=0462271}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Elderscrolls}} {{Bethesda Game Studios}} {{DEFAULTSORT:Elder Scrolls IV}} [[Катэгорыя:The Elder Scrolls|Oblivion]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2006 года]] [[Катэгорыя:Гульні Bethesda Softworks]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Відэагульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Гульні, сертыфікаваныя для Games for Windows]] [[Катэгорыя:Відэагульні з адкрытым светам]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]] c21j6tw6w4tihil3ygc98adktpt1dki RimWorld 0 747376 5170404 5162631 2026-07-24T14:06:25Z Emilia Noah 155537 5170404 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|выява=Rimworld logo black.svg}} '''«RimWorld»''' ― [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычная]] [[відэагульня]] ў жанры [[Сімулятар будавання і кіраўніцтва|сімулятара будавання і кіраўніцтва]], распрацаваная і выдадзеная {{Не перакладзена 5|Індзі-гульня|незалежнай|ru|Инди-игра}} канадскай студыяй «Ludeon Studios». Гульня была ў {{Не перакладзена 5|Ранні доступ|раннім доступе|ru|Ранний доступ}} з 2013 года, а выпуск адбыўся 17 кастрычніка [[2018 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2018 года]]. Дзеянне адбываецца на невядомай заселенай планеце. Мэта гульні складаецца ў тым, каб пабудаваць у прадстаўленых умовах калонію і выжыць для таго, каб пабудаваць карабель і паляцець, скончыўшы такім чынам гульню<ref name=strategy>{{Cite web|url=https://www.strategygamer.com/reviews/rimworld/|title=Review: Rimworld|publisher=Strategy Gamer|accessdate=2018-10-28|date=2018-10-18|archivedate=2020-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200304012017/https://www.strategygamer.com/reviews/rimworld/|url-status=live}}</ref>. Гульня характарызуецца глыбінёй сімуляцыі, разнастайнасцю гульнявых механік, наяўнасцю [[Працэдурная генерацыя|працэдурнай генерацыі]] гульнявога свету і сюжэту. У RimWorld ёсць падтрымка мадыфікацый. Гульнявая прэса пазітыўна ацаніла разнастайнасць гульнявога працэсу, глыбіню сімуляцыі і парог уваходжання. Крытычныя водгукі датычыліся графікі, інтэрфейсу карыстальніка і гукавога афармлення. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Канадзе]] [[Катэгорыя:Відэагульні з двухмернай графікай]] 5prasat8m96qtmw1wjaph1tgaqg6o6v 1982 год у гісторыі відэагульняў 0 748266 5170295 5168839 2026-07-24T12:08:02Z Emilia Noah 155537 /* Выпускі гульняў */ 5170295 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|1982}} '''[[1982]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[20 красавіка]] — «[[Pitfall!]]» (платформа «Atari 2600»). * «[[The Hobbit (гульня, 1982)|The Hobbit]]» * «[[Трон (гульня)|Tron]]» {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1982]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 2fy7cwvzeejmrg4rjr71aazm89z4wnm 2025 год у гісторыі відэагульняў 0 750153 5170600 5169992 2026-07-24T21:33:22Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5170600 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|2025}} '''[[2025]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == * 17–21 сакавіка — канферэнцыя [[Game Developers Conference]] 2025 адбылася ў Сан-Францыска. == Выпускі гульняў == * 10 красавіка — [[Hollywood Animal]] ([[Windows]], [[macOS]]) * 24 красавіка — [[Clair Obscur: Expedition 33]] ([[Windows]], [[PlayStation 5]], [[Xbox Series X/S]]) * 26 чэрвеня — [[Death Stranding 2: On the Beach]] ([[PS5]]) * 20 лістапада — [[S.T.A.L.K.E.R. 2: Heart of Chornobyl]] ([[PS5]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2025]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] brylc5i6kpwacbgs690kxpi6nvof1of The International 10 0 750726 5170588 5162116 2026-07-24T20:39:58Z IshaBarnes 124956 афармленне, вычытка 5170588 wikitext text/x-wiki '''The International 10''', таксама '''The International 2021''' — дзясяты [[кіберспорт|кіберспартыўны]] турнір па [[відэагульня|відэагульні]] [[Dota 2]] з серыі штогадовых турніраў [[The International]]. Як і папярэднія турніры, быў арганізаваны распрацоўшчыкам гульні кампаніяй [[Valve]]. Асноўны этап турніру праходзіў з 7 па 17 кастрычніка 2021 года ў [[Бухарэст|Бухарэсце]] ([[Румынія]]). Прызавы фонд турніру склаў рэкордныя 40 мільёнаў долараў. == Гісторыя == Першапачаткова турнір планавалася правесці ў [[Швецыя|Швецыі]] у 2020 годзе, але ўлады краіны адмовіліся ўносіць турнір у спіс спартыўных мерапрыемстваў, што дазваляла некаторыя паслабленні ў сувязі з [[пандэмія COVID-19|пандэміяй COVID-19]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://estnn.com/ru/valve-announces-the-international-10-wont-take-place-in-stockholme/|title=VALVE ОБЪЯВЛЯЕТ, ЧТО THE INTERNATIONAL 10 НЕ СОСТОИТСЯ В СТОКГОЛЬМЕ|website=ESTNN|date=2021-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018153729/https://estnn.com/ru/valve-announces-the-international-10-wont-take-place-in-stockholme/|archive-date=2021-10-18|access-date=2021-10-04|url-status=live}}</ref> У выніку дата турніру была перанесена на кастрычнік 2021 года, турнір адбыўся ў [[Бухарэст|Бухарэсце]] на Нацыянальным стадыёне. == Ход турніру == Асноўная частка турніру праходзіла ў 2 этапы: групавы этап і плэй-оф<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://dota2.ru/esport/tournament/618-the-international-2021/|title=Турнир The International 2021 по Dota 2|website=dota2.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019123145/https://dota2.ru/esport/tournament/618-the-international-2021/|archive-date=2021-10-19|access-date=2021-10-04|url-status=live}}</ref>. У асноўным этапе турніру ўдзельнічала 18 каманд. Прамыя запрашэнні на The International атрымалі 12 каманд, якія прымалі ўдзел у спаборніцтвах серыі Dota Pro Circuit 2020/2021 (DPC) і якія атрымалі найбольшую колькасць ачкоў за сезон. Яшчэ 6 каманд былі вызначаны па выніках кваліфікацый, якія праводзіліся ў 6 рэгіёнах з 23 чэрвеня па 10 ліпеня<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://dota2.ru/esport/tournament/618-the-international-2021/|title=Турнир The International 2021 по Dota 2|website=dota2.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019123145/https://dota2.ru/esport/tournament/618-the-international-2021/|archive-date=2021-10-19|access-date=2021-10-04|url-status=live}}</ref>. Фінал турніру скончыўся перамогай каманды ''Team Spirit'' над ''PSG.LGD'' з лікам 3:2. За ім назіралі анлайн рэкордныя 2,1 мільёны гледачоў. Таксама Team Spirit стала першай расійскай камандай, якая перамагла на турнірах The International. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2021 год у Румыніі]] [[Катэгорыя:2021 год у спорце]] [[Катэгорыя:Мерапрыемствы, прысвечаныя відэагульням]] g99qwmcj1mdx0k50bc0jjddl1ix8dlv Астраўная экалогія 0 751210 5170650 4727638 2026-07-24T23:13:26Z Ueschar 151377 вікіфікацыя, арфаграфія 5170650 wikitext text/x-wiki '''Астраўная экалогія''' — гэта раздзел [[экалогія|экалогіі]], аб’ектамі вывучэння якога з’яўляюцца [[востраў|астраўныя]] арганізмы і іхнае ўзаемадзеянне адзін з адным і навакольным асяроддзем. Астравы займаюць амаль 1/6 агульнай плошчы зямлі<ref name="Paulay">Paulay, G. 1994. Biodiversity on Oceanic Islands: Its Origin and Extinction. ''American Zoology'' 34: 134—144.</ref>, аднак экалогія астраўных экасістэм значна адрозніваецца ад экалогіі мацерыковых суполак. Іх ізаляванасць і высокая даступнасць пустых [[Экалагічная ніша|ніш]] прыводзяць да ўзмацнення [[Відаўтварэнне|відаўтварэння]]. У выніку астраўныя экасістэмы складаюць 30 % сусветнай біяразнастайнасці, 50 % марской трапічнай разнастайнасці і маюць некаторыя з самых незвычайных і рэдкіх відаў.<ref name="Gerlach">Gerlach, Justin. 2008. [http://islandbiodiversity.com/gim.htm Island biodiversity — issues and opportunities] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303162340/http://islandbiodiversity.com/gim.htm|date=2009-03-03}}. World Conservation Congress</ref> Многія віды да гэтага часу застаюцца невядомымі. На разнастайнасць відаў на астравах моцна ўплывае дзейнасць чалавека, такая як [[Абязлесенне|высечка лясоў]] і {{нп5|Інтрадукцыя|інтрадукцыя|en|Introduced species}} чужародных відаў. У адказ эколагі скіроўваюць увагу на [[Прыродаахоўная біялогія|захаванне]] і [[Рэстаўрацыйная экалогія|аднаўленне]] астраўных відаў. Паколькі гэта простыя сістэмы, астравы даюць магчымасць вывучаць працэсы [[Выміранне|вымірання]], якія можна экстрапаляваць на больш буйныя экасістэмы. == Экалагічныя працэсы на астравах == Астравы з’яўляюцца прывабнымі месцамі для экалагічных даследаванняў, таму што яны даюць яскравыя прыклады эвалюцыі ў дзеянні. Яны паказваюць цікавыя мадэлі каланізацыі, адаптацыі і відаўтварэння. === Каланізацыя і станаўленне === Астравы акружаны вадой і могуць існаваць або не існаваць як частка кантынентальнай сушы. Акіянічныя астравы ўзнікаюць з-за вулканічнай актыўнасці або росту рыфаў і звычайна з часам апускаюцца з-за эрозіі і змены ўзроўню мора.<ref name="Paulay"/> Калі астравы ўзнікаюць, яны падвяргаюцца працэсу [[Сукцэсія|сукцэсіі]], калі віды каланізуюць востраў (гл. тэорыю [[Астраўная біягеаграфія|астраўной біягеаграфіі]]). Новыя віды не могуць іміграваць праз зямлю, а павінны прыбываць праз паветра, ваду ці вецер. У выніку арганізмы з высокай здольнасцю [[Біялагічнае рассейванне|да распаўсюджвання]], такія як расліны і птушкі, сустракаюцца на астравах значна часцей, чым таксоны, якія дрэнна распаўсюджваюцца, напрыклад млекакормячыя.<ref name="Paulay" /> Аднак некаторыя млекакормячыя прысутнічаюць на астравах, як мяркуецца, у выніку плавання або катання на прыродных «плытах», што змываюцца з мацерыка. З прыбылых відаў толькі некаторыя змогуць выжыць і стварыць папуляцыі. У выніку на астравах жыве менш відаў, чым на мацерыках. Астраўныя папуляцыі невялікія і дэманструюць нізкую генетычную зменлівасць (гл. [[эфект заснавальніка]]), але яны ізаляваныя ад драпежнікаў і канкурэнтаў, з якімі астраўныя віды першапачаткова развіваліся. Гэта можа прывесці да працэсу, званага [[Экалагічнае вызваленне|экалагічным вызваленнем]], калі віды становяцца свабоднымі ад узаемадзеянняў са сваімі родавымі супольнасцямі, а затым каланізуюць новыя нішы. === Адаптацыя === У адказ на гэтыя змены экалагічнага ціску астраўныя віды могуць стаць значна больш падатлівымі, чым іх родзічы на мацерыку, і могуць павялічвацца (гл. [[астраўны гігантызм]]) або змяншацца (гл. [[астраўная карлікавасць]]). Некаторыя з гэтых унікальных адаптацый адлюстраваны ў такіх харызматычных астраўных відах, як [[малагасійскі бегемот]], [[Варан камодскі|камодскі варан]] або [[Mammuthus exilis|карлікавы мамант]]. Нягледзячы на тое, што гіганцкія чарапахі [[Галапагас|Галапагоскіх]] і [[Сейшэльскія Астравы|Сейшэльскіх]] [[Галапагас|астравоў]] ([[Галапагоская чарапаха]] і [[Альдабрахеліс|Aldabrachelys]] адпаведна) часам прыводзяцца ў якасці прыкладаў астраўнога гігантызму<ref name="the island syndrome2">{{cite journal|last1=Baeckens|first1=Simon|last2=Van Damme|first2=Raoul|date=20 April 2020|title=The island syndrome|journal=Current Biology|volume=30|issue=8|pages=R329–R339|doi=10.1016/j.cub.2020.03.029|pmid=32315628|doi-access=free}}</ref>, цяпер лічыцца, што яны прадстаўляюць сабой апошнюю ацалелую папуляцыю гіганцкіх чарапах, якія гістарычна былі шырока распаўсюджаныя, г.зн. гігантызм — спадчынная прыкмета, якая ўзнікла пры адсутнасці ціску астраўнога адбору. Сукупнасць адрозненняў у [[Марфалогія (біялогія)|марфалогіі]], [[Экалогія|экалогіі]], [[Фізіялогія|фізіялогіі]] і [[Эталогія|паводзінах]] астраўных відаў у параўнанні з іх кантынентальнымі сабратамі завецца [[Астраўны сіндром|астраўным сіндромам]].<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Gavriilidi|first1=Ioanna|last2=De Meester|first2=Gilles|last3=Van Damme|first3=Raoul|last4=Baeckens|first4=Simon|title=How to behave when marooned: the behavioural component of the island syndrome remains underexplored|journal=Biology Letters|year=2022|volume=18|issue=4|pages=20220030|doi=10.1098/rsbl.2022.0030|pmid=35440235|pmc=9039784}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Baeckens|first1=Simon|last2=Damme|first2=Raoul Van|date=2020-04-20|title=The island syndrome|journal=Current Biology|language=en|volume=30|issue=8|pages=R338–R339|doi=10.1016/j.cub.2020.03.029|issn=0960-9822|pmid=32315628|s2cid=215823362|doi-access=free}}</ref> [[Файл:Varanus_komodoensis_2.jpg|міні|Камодскі варан — прыклад астраўнога гігантызму.]] Пасля іміграцыі на востраў птушкі і некаторыя рэптыліі або млекакормячыя, як правіла, становяцца больш буйнымі і драпежнымі<ref>Alcover, J. A. and M. McMinn. 1994. Predators of Vertebrates on Islands. ''BioScience'' 44(1): 12-18.</ref>, дэманструючы аслабленую [[Унутрывідавая канкурэнцыя|ўнутрывідавую канкурэнцыю]].<ref>Stamps, J.A. and M. Buechner. 1985. The Territorial Defense Hypothesis and the Ecology of Insular Vertebrates. ''The Quarterly Review of Biology'' 60(2): 155—181.</ref> Для млекакормячых дробныя віды будуць павялічвацца ў памерах, а буйныя — змяншацца.<ref>Van Valen, L.M. 1973. Pattern and the Balance of Nature. ''Evolutionary Theory'' 1: 31−49.</ref> Гэта называецца «правілам вострава», лічыцца, што такія змены дапамагаюць мінімізаваць выдаткі энергіі.<ref name="McNab">McNab, B.K. 2002. Minimizing energy expenditure facilitates vertebrate persistence on oceanic islands. Ecology Letters 5(5): 693—704.</ref> Іншыя прыстасаванні да жыцця на астравах уключаюць узмоцненую [[Пойкілатэрмія|пойкілатэрмію]]<ref name="McNab"/>, паслабленыя паводзіны супраць драпежнікаў<ref name="ReferenceA"/><ref>Blumstein, D.T. 2002. Moving to suburbia: ontogenetic and evolutionary consequences of life on predator-free islands. Journal of Biogeography 29(5): 685—692.</ref> і зніжэнне [[палавы адбор|палавога адбору]]<ref>Griffith, S.C. 2000. High fidelity on islands: a comparative study of extrapair paternity in passerine birds. '''Behavioral Ecology''' 11(3): 265—273.</ref> ў жывёл, а таксама страту абароны траваедных<ref>Vourc’h, G., J.L. Martin, P. Duncan, J. Escarre, and T.P. Clausen. 2001. Defensive adaptations of Thuja plicata to ungulate browsing: a comparative study between mainland and island populations. ''Oecologia'' 126(1): 84-93.</ref> і зніжэнне здольнасці рассейвання сярод раслін<ref>Cody, M.L. and J.M. Overton. 1996. Short-term evolution of reduced dispersal in island plant populations. ''Journal of Ecology'' 84(1): 53-61.</ref>. === Відаўтварэнне === Узнікненне новых астравоў і іх ізаляцыя ад мацерыкоў забяспечвае мноствам незанятых ніш, у рамках якіх віды могуць прыстасавацца. Паколькі іміграцыя драпежнікаў і канкурэнтаў абмежавана, многія арганізмы здольныя захавацца ў гэтых нішах. Гэта прыводзіць да высокай распаўсюджанасці [[эндэмізм]]у, калі віды ўнікальныя для пэўнай тэрыторыі. Напрыклад, 50 % арэалаў эндэмічных птушак знаходзяцца на астравах. Эндэмізм часта з’яўляецца вынікам [[Адаптыўнае выпраменьванне|адаптыўнай радыяцыі]].<ref name="Paulay"/> Адаптыўная радыяцыя — гэта калі адзін від каланізуе тэрыторыю і хутка дыверсіфікуецца, каб запоўніць усе даступныя нішы. Распаўсюджаным прыкладам з’яўляецца шэраг відаў уюркоў, зафіксаваны [[Чарлз Дарвін|Чарльзам Дарвінам]] на [[Галапагас|Галапагоскіх астравах]]. Уюркі Дарвіна дэманстравалі адаптыўную радыяцыю, развіваючы дзюбы розных памераў, каб у большай ступені выкарыстоўваць нішу разнастайнага насення, прысутнага на розных астравах. [[Файл:Palila.jpg|міні|Паліла, адна з некалькіх знікаючых меданосаў, якія з’явіліся ў выніку адаптыўнай радыяцыі і з’яўляюцца эндэмікамі Гавайскіх астравоў.]] Паколькі размеркаванне гэтых папуляцый абмежавана іх астраўным асяроддзем пражывання, у іх, як правіла, менш асобін, чым у мацерыковых родзічаў, і меншая генетычная зменлівасць. Гэта разам з эталагічнымі і экалагічнымі фактарамі, згаданымі вышэй, робіць астраўныя віды больш уразлівымі да знікнення.<ref name="Paulay"/> === Выжыванне === Далейшае выжыванне відаў на астравах залежыць ад такіх фактараў, як [[натуральны адбор]], генетычная зменлівасць, прыродныя парушэнні (ураганы, вывяржэнні вулканаў) і парушэнні, выкліканыя чалавекам (інтрадуцыраваныя віды, [[Страта асяроддзя пражывання|разбурэнне асяроддзя пражывання]]). Антрапагенныя парушэнні, як правіла, з’яўляюцца галоўнай прычынай смяротнасці, і разуменне прычын вымірання палягчае намаганні па захаванні. === Антрапагенны ўплыў на астраўныя экасістэмы === Перамяшчэнне людзей на астравы прывяло да хуткага вымірання мясцовых астраўных відаў або ў выніку палявання, [[Разбурэнне асяроддзя пражывання|разбурэння асяроддзя пражывання]], або [[інтрадукцыя|інтрадукаваных відаў]]. === Паляванне === Многія буйныя жывёлы на астравах былі вынішчаны людзьмі. Вядомым прыкладам з’яўляецца [[дода]], калісьці знойдзены на востраве [[Маўрыкій]].<ref>{{Citation|chapter=Reflections : On Island Ecology and Ecosystem Abuse|publisher=Poyser|isbn=9781472597656|doi=10.5040/9781472597656.ch-011|title=Lost Land of the Dodo : An Ecological History of Mauritius, Réunion & Rodrigues|year=2010}}</ref> Ён ператварыўся ў вялікую, выключна наземную і паслухмяную птушку, а потым быў вынішчаны людзьмі і завезенымі драпежнікамі. === Разбурэнне асяроддзя пражывання === Знясіленне прыродных рэсурсаў можа мець драматычныя наступствы для экалогіі вострава. На [[Рапануі (востраў)|востраве Пасхі]] знясіленне лесу людзьмі прывяло не толькі да шырокай гібелі відаў, але і да гібелі астраўной цывілізацыі.<ref>Bahn, P and J. Flenley. 1992. Easter Island, Earth Island. Thames and Hudson, London.</ref> [[Файл:Luftbild_Osterinsel.jpg|міні|Востраў Пасхі быў месцам драматычных экалагічных змен.]] Сёння на астравах пражывае больш за 500 мільёнаў чалавек, усе залежаць ад мясцовых рэсурсаў альбо наўпрост (традыцыйнае выкарыстанне), альбо ўскосна (прыбытак ад экатурызму). Рост насельніцтва і развіццё прыводзяць да моцнай [[Абязлесенне|высечкі лясоў]], [[Забруджванне|забруджвання навакольнага асяроддзя]] і [[Перавыкарыстанне|празмернай эксплуатацыі]]. Празмерная здабыча фаўны акіяна выклікае асаблівую занепакоенасць, паколькі здабыча відаў [[Каралавых рыфаў рыба|рыб каралавых рыфаў]] з’яўляецца важнай крыніцай харчавання для насельніцтва астравоў. === Інтрадуцыраваныя віды === Людзі зрабілі свой унёсак у глабалізацыю і паменшылі эфектыўную ізаляцыю астраўных суполак, што дазволіла ўварвацца экзатычным відам. Гэта можа моцна паўплываць на мясцовыя віды. На [[Гуам]]е інтрадуцыраваная змяя [[Карычневая драўняная змяя|бурая бойга]] з’ела амаль усіх мясцовых відаў пазваночных жывёл да вымірання. Здзічэлыя кошкі і сабакі таксама значна скарацілі папуляцыі мясцовых пазваночных на астравах як праз драпежніцтва, так і праз хваробы. Інтрадуцыраваныя [[Парнакапытныя|капытныя]] з’яўляюцца яшчэ адной сур’ёзнай пагрозай, бо яны пасуцца на мясцовай расліннасці і могуць знішчыць цэлыя лясы.<ref>Towns, D.R. and W.J. Ballantine. 1993. Conservation and Restoration of New Zealand Island Ecosystems. ''Trends in Evolution and Ecology'' 8(12): 452—457.</ref> Экзатычныя травы могуць выцесніць мясцовыя віды [[Падлесак|падлеску]] і павялічыць рызыку пажару.<ref>D’Antonio, C.M. and P.M. Vitousek. 1992. Biological Invasions by Exotic Grasses, the Grass/Fire Cycle, and Global Change. Annual Review of Ecological Systematics 23: 63-87.</ref> Нарэшце, [[сацыяльныя насякомыя]], такія як [[мурашы]], таксама ствараюць вялікія праблемы.<ref>Cole, F. R., A.C. Medeiros, L.L. Loope, and W.W. Zuehlke. 1992. Effects of the Argentine ant on arthropod fauna of Hawaiian high-elevation shrubland. ''Ecology'' 73: 1313—1322.</ref> Іншародныя віды, завезеныя на астравы, з большай верагоднасцю могуць аказаць глыбокі ўплыў на экасістэму, чым іншародныя віды, завезеныя на кантынентальную зямлю. Мацнейшы ўплыў інтрадуцыраваных і іншаземных відаў на астравы ў асноўным з’яўляецца вынікам больш нізкага ўзроўню біяразнастайнасці. Астраўным суполкам асабліва пагражаюць лесанарыхтоўка, паляванне, рыбалка і збор раслін. Меншая плошча сушы і меншыя папуляцыі астравоў у параўнанні з кантынентамі ствараюць большую ўразлівасць да ўздзеяння інтрадуцыраваных відаў. Такія віды негатыўна ўплываюць на экасістэмы праз змяненне ўзаемадзеяння драпежнік-ахвяра, што можа нанесці шкоду ці нават лакальнае выміранне папуляцыям мясцовых відаў. Ёсць шмат прыкладаў такіх відаў жывёл, як птушкі, рэптыліі і водныя насякомыя, якія пацярпелі ад увядзення такіх драпежнікаў, як пацукі, кошкі і мурашы. Напрыклад, на марскіх птушак на астравах Гаваяў уплываюць нетутэйшыя драпежнікі, такія як сіпухі і мурашы. У калоніі на Гаваях па меншай меры 20 % яек клінаватага буравесніка было здабыта майнамі, птушкамі з цёмным апярэннем сямейства шпаковых. Акрамя таго, на Гаваях больш за сорак чатыры інтрадуцыраваных відаў мурашак, асабліва трапічныя вогненныя мурашы, прычынялі шкоду росту птушанятам буравесніка, напрыклад, страту тканіны іх ног. Іншымі прыкладамі відаў, якія моцна ўплываюць на астраўныя экасістэмы, з’яўляюцца кубінская драўняная жаба і чаротавая жаба, якія былі завезены на Амерыканскія Віргінскія астравы пры розных абставінах. Кубінская жаба прысутнічае на астравах з моманту ненаўмыснага прыбыцця на грузавым караблі ў 1970-х гадах. Кубінская драўняная жаба вядомая сваёй здольнасцю выжываць у цяжкіх умовах, і яна вельмі адаптыўная, так як яна можа есці шырокі спектр арганізмаў. Папуляцыі мясцовых жаб і анолавых яшчарак скараціліся, верагодна, з-за ўмяшання кубінскай драўнянай жабы. У адрозненне ад выпадковай інтрадукцыі кубінскай жабы, чаротавая жаба была наўмысна завезена для барацьбы з шкоднікамі сельскай гаспадаркі. Як і кубінская жаба, яна таксама ўсёедная. Апалонікі чаротавых жаб канкуруюць за абмежаваныя рэсурсы прэснай вады з белагубай жабай, мясцовым відам, што абмяжоўвае іх рэсурсы. Увогуле, калі ўвядзенне іншароднага віду прыводзіць да вымірання, экасістэма адчувае страты на некаторых трафічных узроўнях. Напрыклад, пазваночныя траваедныя, якія схільныя да знікнення, змяняюць функцыю экасістэмы ў раслінных супольнасцях. Гэта з’ява назіраецца ў Новай Зеландыі, дзе страта відаў птушак магчыма змяніла дынаміку раслінных супольнасцей, якія залежаць ад жыццядзейнасці птушак, і паўплывала на колькасць лясных раслін. Таксама ў Новай Зеландыі дробныя млекакормячыя драпежнікі, такія як грызуны, практычна не ўплываюць на расліннасць, але больш уплываюць на фаўну астравоў праз выміранне і перамяшчэнне. Лічылася, што ціхаакіянскія пацукі, напрыклад, выклікаюць лакальнае выміранне буйных начных наземных яшчарак, і мяркуецца, што яны аказваюць мінімальны ўплыў на дзённыя віды, што спяць па начах, напрыклад, берагавых сцынкаў. Аднак у тых месцах, дзе ціхаакіянскіх пацукоў выдалялі, папуляцыі берагавых сцынкаў хутка мяняліся, што паказвае на тое, што ўздзеянне пацукоў было недаацэнена. Страта ключавых відаў, ад якіх залежаць усе іншыя віды ў экасістэме, напрыклад марскіх птушак, таксама можа мець значныя наступствы. Марскія птушкі важныя для структуры экасістэмы, таму што яны пераносяць вялікую колькасць пажыўных рэчываў у экасістэмы і зарываюцца ў глебу, дапамагаючы расліннасці. Аднак пасля засялення людзей суполкі марскіх птушак сур’ёзна пацярпелі на астравах па ўсім свеце. У той час як некаторыя экзатычныя віды могуць выконваць экалагічныя функцыі, падобныя да тых, што выконваюць вымерлыя віды, ёсць шмат роляў, якія не могуць быць выкананы іншымі відамі. Такім чынам, падобныя экзатычныя віды не прапануюць поўную замену вымерлым відам у супольнасці. Нават калі колькасць відаў, завезеных на востраў, прыкладна такая ж, як і колькасць вымерлых, экалагічныя рысы недастаткова параўнальныя, каб кампенсаваць страты. === Глабальнае пацяпленне === Глабальнае пацяпленне становіцца сур’ёзнай прычынай страты відаў на астравах. Гэта можа быць звязана з [[павышэнне ўзроўню мора|павышэннем узроўню мора]], пранікненнем салёнай вады ў прэснаводныя асяроддзі пражывання або няздольнасцю відаў адаптавацца да павышэння тэмпературы і экстрэмальных з’яў надвор’я. Віды раслін асабліва адчувальныя.<ref>Kreft, H., W. Jetz, J. Mutke, G. Kier, and W. Barthlott. 2008. Global diversity of island floras from a macroecological perspective. ''Ecology Letters'' 11(2): 116—127.</ref> У больш ізаляваных раёнах, такіх як астравы Паўднёвага акіяна, ускосныя наступствы, такія як інвазійныя віды і глабальнае пацяпленне, могуць адыграць большую ролю ва ўплыве на насельніцтва, чым празмерная эксплуатацыя, забруджванне і страта асяроддзя пражывання.<ref>Chown, S.L., J.E. Lee, and J.D. Shaw. 2008. Conservation of Southern Ocean Islands: Invertebrates as exemplars. ''Journal of Insect Conservation'' 12(4): 277—291.</ref> [[Файл:NukutoaHighTide.JPG|міні|Павышэнне ўзроўню мора з’яўляецца актуальнай праблемай для многіх жыхароў астравоў.]] === Трафічныя каскады === Дзейнасць чалавека і інтрадукцыя нетутэйшых відаў часта выклікаюць [[Трафічны каскад|трафічныя каскады]], калі прамое ўздзеянне на адзін від прыводзіць да ўскоснага ўздзеяння на іншыя віды ў [[Харчовая сетка|харчовай сетцы]]. У якасці прыкладу можна прывесці [[Санта-Круз (востраў)|востраў Санта-Круз]] з [[Чанел|Каліфарнійскіх нармандскіх астравоў]], дзе атручванне [[ДДТ (інсектыцыд)|ДДТ]] скараціла папуляцыю [[Белагаловы арлан|белагаловага арлана]]. Гэта, разам з вялікай колькасцю завезеных дзікіх свіней для палявання, дазволіла [[беркут]]ам каланізаваць востраў і замяніць белагаловых арланаў. Аднак беркуты таксама елі мясцовых [[Астраўная ліса|астраўных лісіц]]. Памер папуляцыі лісіц зменшыўся амаль да знікнення, у той час як папуляцыі [[скунс]]аў павялічыліся з-за паслаблення канкурэнцыі з лісамі. == Ахова астравоў == === Захаванне на астравах === Паколькі астраўныя экасістэмы з’яўляюцца самадастатковымі, магчыма змякчыць многія пагрозы відам. Эколагі і кіраўнікі працуюць разам, каб расставіць прыярытэты для захавання тэрыторый і хутка распрацаваць і рэалізаваць планы дзеянняў. Не ўсё можна зрабіць запаведнікамі, таму важна спачатку сабраць адпаведную інфармацыю і вызначыць прыярытэты праблемных пытанняў.<ref name="Kepler">Kepler, C.B. and J.M. Scott. 1985. Conservation of Island Ecosystems. ICBP Technical Publication Number 3: 255—271.</ref> Пасля выбару вобласці кіраўнікі павінны атрымаць права ўласнасці і падтрымку. Неабходна таксама прыцягнуць да гэтага працэсу мясцовых спецыялістаў і карэннае насельніцтва.<ref name="Kepler" /> Наяўнасць дакладна вызначаных мэт будзе садзейнічаць шматлікім неабходным узаемадзеянням паміж людзьмі і агенцтвамі.<ref name="Kepler" /> Пасля стварэння рэзерву менеджары могуць практыкаваць [[адаптыўнае кіраванне]] і працягваць навучанне ў суполцы. На сушы захаванне астравоў накіравана на ахову відаў і асяроддзя іх пражывання. У некаторых выпадках захаванне можа быць інтэгравана з сельскагаспадарчай вытворчасцю. Напрыклад, плантацыі ''[[Акацыевы коа|акацыі коа]]'' і лясістыя пашы на [[Гаваі|Гаваях]] з’яўляюцца антрапагенна змененымі экасістэмамі, але дастатковыя для звязнасці паміж ляснымі фрагментамі і, такім чынам, падтрымліваюць большую разнастайнасць, чым адкрытыя пашы.<ref>Goldman, R.L., L.P. Goldstein, and G.C. Daily. 2008. Assessing the conservation value of a human-dominated island landscape: Plant diversity in Hawaii. Biodiversity and Conservation 17(7): 1765—1781.</ref> Іншыя напрамкі ўключаюць аднаўленне асяроддзя пражывання і знішчэнне інтрадуцыйных драпежнікаў, капытных і экзатычных раслін (праз паляванне, выдаленне або [[біялагічны кантроль]]). У марскіх экасістэмах усё часцей ствараюцца «забароненыя» запаведнікі. Гэта дазваляе аднавіць мясцовыя віды, а таксама павялічыць колькасць камерцыйна карысных відаў.<ref>Towns, D.R. and W.J. Ballantine. 1993. Conservation and Restoration of New Zealand Island Ecosystems. Trends in Evolution and Ecology 8(12): 452—457.</ref> Аднак і ў наземных, і ў марскіх сістэмах гэтыя дзеянні дарагія і не заўсёды прыводзяць да жаданых вынікаў. Напрыклад, некаторыя віды-чужынцы становяцца [[Ключавыя віды|ключавымі відамі]], і іх выдаленне можа нанесці экасістэме больш шкоды, чым карысці. Каб быць больш эфектыўнымі, менеджары астраўных экасістэм павінны абменьвацца інфармацыяй і вучыцца на памылках адзін аднаго.<ref name="Cronk">Cronk, Q.C.B. 1997. Islands: stability, diversity, conservation. Biodiversity and Conservation 6: 477—493.</ref> [[Файл:Europäischer_hummer.jpg|міні|Амары атрымліваюць вялікую карысць ад стварэння забароненых зон на такіх астравах, як Вялікабрытанія, Новая Зеландыя і Тонга.]] === Аднаўленне вострава === Захаванне астравоў, як правіла, сканцэнтравана на захаванні асобных відаў і месцаў іх пражывання. Аднак многія эколагі перасцерагаюць, што таксама трэба захоўваць і экалагічныя і эвалюцыйныя працэсы.<ref name="Cronk"/> Захаванне астраўных суполак у цэлым цесна звязана з [[Рэстаўрацыйная экалогія|экалогіяй аднаўлення]]. Актыўнае аднаўленне на астравах можа праводзіцца як для відаў жывёл (транслакацыі, індукаванае размнажэнне), так і для відаў раслін (лесааднаўленне). Стварэнне мэт для аднаўлення можа быць складанай задачай, таму што часта немагчыма аднавіць экасістэму ў яе «гістарычны» або «нармальны» стан, калі гэты стан нават можна дакладна вызначыць. Аднаўленне ніколі не бывае поўным, бо экалагічныя супольнасці заўсёды знаходзяцца ў стане змен. === Устойлівае выкарыстанне === Паколькі [[знясіленне рэсурсаў]] з’яўляецца сур’ёзнай праблемай на астравах, неабходна таксама ўлічваць патрэбы чалавечага насельніцтва. На многіх астравах навукоўцы і кіраўнікі вывучаюць традыцыйныя звычаі карэннага насельніцтва ў якасці магчымых рашэнняў для захавання прыроды. У некаторых выпадках сістэмы абмежаванага аб’ёму здабычы, якія абслугоўваюць грамадства, могуць стаць лепшай альтэрнатывай цалкам закрытым ахоўным зонам, калі не хапае рэсурсаў для належнага выканання.<ref>Cinner, J.E., M.J. Marnane, and T.R. McClanahan. 2005. Conservation and community benefits from traditional coral reef management at Ahus Island, Papua New Guinea. Conservation Biology 19(6): 1714—1723.</ref> Вялікую ролю адыгрывае народная адукацыя. == Гл. таксама == * [[Парушэнне (экалогія)]] * [[Астраўная біягеаграфія]] * [[Сіндром Астравы|Астраўны сіндром]] * [[Захаванне гавайскага медоноса|Захаванне гавайскага меданоса]] * [[Патч дынаміка|Дынаміка дзялянак]] * [[Нябесны востраў]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Знешнія спасылкі == * [http://www.islandconservation.org/ Астраўное захаванне] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] f86v3qmpd79gs9u1t630ewekfic3bpr Sideroxylon 0 751829 5170651 4889089 2026-07-24T23:17:00Z Ueschar 151377 5170651 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Young Milkwood trees in Cape Town city centre - Sideroxylon inerme 1 (cropped).JPG |image title = |image descr = {{bt-latbel||Sideroxylon inerme}}, [[тыпавы від]] роду. Група раслін, выкарыстаных у [[Азеляненне|азеляненні]]. [[Кейптаун]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]] |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Sideroxylon |author = [[L.]] (1753) |syn = ''[[#Сінонімы|Гл. тэкст]]'' |typus = {{bt-latbel|Sideroxylon inerme|aut=[[L.]]|txt=}} |children name = Віды |children = ''[[#Віды|Гл. тэкст]]'' |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Sideroxylon }} '''Sideroxylon''' (ад {{Lang-grc|σιδηρος}}, «[[жалеза]]», і {{Lang-grc2|ξύλον}}, «[[драўніна]]», што звязана з трываласцю драўніны{{Sfn|Elisens, Jones|2009}}) — [[Род (біялогія)|род]] [[Дрэвавыя расліны|дрэвавых]] раслін сямейства {{Bt-bellat||Sapotaceae}} парадак {{Bt-bellat||Ericales}}. Род уключае каля 70{{Sfn|Elisens, Jones|2009}}—80 [[Біялагічны від|відаў]] дрэў і кустоў, распаўсюджаных амаль на ўсіх кантынентах. Некаторыя з іх з’яўляюцца каштоўнымі крыніцамі драўніны і сыравіны для [[Харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]{{Sfn|Elisens, Jones|2009}}. Асабліва вядомым відам з’яўляецца {{Bt-bellat||Sideroxylon spinosum}}, якая цэніцца як [[Алейныя культуры|алейная культура]]. Некаторыя віды культывуюцца, выкарыстоўваюцца ў [[Азеляненне|азеляненні]]. == Распаўсюджанне == Арэал роду ахоплівае ўмерана цёплыя і трапічныя рэгіёны [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]], [[Афрыка|Афрыкі]] і [[Еўразія|Еўразіі]]{{Sfn|Elisens, Jones|2009}}. Многія прадстаўнікі роду з’яўляюцца аднымі з асноўных відаў сухіх лясоў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]], якія цягнуцца ўздоўж ўзбярэжжа [[Ціхі акіян|Ціхага акіяну]] ад [[Мексіка|Мексікі]] на поўначы да [[Коста-Рыка|Коста-Рыкі]] на поўдні{{Sfn|Букштынов, Грошев, Крылов|1981}}. == Біялагічнае апісанне == [[Лістападныя расліны|Лістападныя]] і [[Вечназялёныя расліны|вечназялёныя]] [[Дрэва|дрэвы]] і [[куст]]ы{{Sfn|Elisens, Jones|2009}}. Звычайна гэта стройныя высокія дрэвы, у аснове ствалоў якіх размешчаны выступаючае [[Корань расліны|карэнне]]. [[Кара (біялогія)|Кара]] на ствалах маршчыністая, коркавая, карычневага колеру, з плямамі. На маладых парастках маюцца невялікія нарасты{{Sfn|Григорьев (ред.)|2006}}. [[Драўніна]] у некаторых відаў вельмі моцная і цяжкая, у сувязі з чым іх называюцца «жалезнымі дрэвамі» гэта адносіцца, да прыкладу, да {{Bt-bellat||Sideroxylon spinosum}}. [[Ліст|Лісце]] звычайна скурыстае, глянцавае, цвёрдае{{Sfn|Григорьев (ред.)|2006}}, без [[Прылісткі|прылісткаў]], з хвосцікам. [[Ліст|Ліставая пласцінка]] — рознай формы. [[Чашачка|Чашалісцікаў]] звычайна 5, але можа быць 4, 6 або 8. [[Пялёстак|Пялёсткаў]] — ад 4 да 6, іх афарбоўка можа быць ад белага і крэмавага да жаўтлявага і жоўтага колеру. [[Тычынка]] — ад 4 да 6. [[Песцік]] — звычайна з пяці плодалісткоў{{Sfn|Elisens, Jones|2009}}. Пэўнага часу цвіцення няма: кветкі з’яўляюцца з вясны да восені групамі па 2-6 штук{{Sfn|Григорьев (ред.)|2006}}. [[Плод]] — [[Ягада (батаніка)|ягада]] рознай афарбоўкі — ад жоўтай і аранжавай да ярка-чырвонай, чырвона-чорнай і чыста чорнай. Ягады круглявыя: шарападобныя, эліпсоідныя, яйцападобныя або зваротнаяйцападобныя; без апушэння; утрымліваюць адна альбо дзве карычняватых [[Насенне|насеніны]] эліпсоіднай формы{{Sfn|Elisens, Jones|2009}}. == Таксічнасць, хімічны склад == У некаторых відах роду змяшчаецца [[метылсаліцылат]] — [[метыл]]авы [[Эстэры|эфір]] [[Саліцылавая кіслата|саліцылавай кіслаты]]. Гэта [[Біялагічна актыўныя рэчывы|біялагічна актыўнае рэчыва]], якое валодае [[Процізапаленчыя сродкі|супрацьзапаленчымі]], [[Антыпірэтыкі|гарачкапаніжальнымі]], [[Анальгетыкі|болесуцішальнымі]] і [[Раздражняльныя сродкі|раздражняльнымі]] уласцівасцямі. == Культываванне, агратэхніка == Некаторыя віды — напрыклад, {{Bt-bellat||Sideroxylon inerme}} — культывуюцца ў якасці дэкаратыўна-лісцяных раслін{{Sfn|Григорьев (ред.)|2006}}. Ёсць віды, якія выкарыстоўваюцца ў [[Азеляненне|азеляненні]]: да прыкладу, {{Bt-bellat||Sideroxylon foetidissimum}}. Для вырошчвання раслін гэтага роду рэкамендуецца выкарыстоўваць сонечныя або паўценістыя ўчасткі з добра [[Дрэнаж|дрэнаванай]] глебай. Размнажэнне ажыццяўляюць насеннем, тронкамі і адводкамі каранёў{{Sfn|Григорьев (ред.)|2006}}. == Сінонімы == У [[Сінонім (таксанамія)|сінаніміку]] роду ўваходзяць наступныя назвы (усе сінонімы з’яўляюцца [[Сінонім (таксанамія)|гетэратыпнымі]]):{{Калонкі|4}} * {{Bt|Apterygia|[[Baehni]] (1964)}} * {{Bt|Argan|[[Dryand.]] (1794)}} * {{Bt|Argania|[[Roem.]] & [[Schult.]] (1819)}}, [[nom. cons.]] — [[манатыпны род]], у якім быў вылучаны від {{Btname|[[Sideroxylon spinosum]]|[[L.]]}}; у 2014 годзе назва ''Argania'' была зведзена ў [[Сінаніміка|сінаніміку]] роду ''Sideroxylon''<ref>{{артыкул|спасылка=http://dx.doi.org/10.1071/sb14010|аўтар=Stride G., Nylinder S., Swenson U.|загаловак=Revisiting the biogeography of Sideroxylon (Sapotaceae) and an evaluation of the taxonomic status of Argania and Spiniluma|год=2014|выданне=Australian Systematic Botany|том=27|выпуск=2|старонкі=104|issn=1030-1887|doi=10.1071/sb14010}}</ref> * {{Bt|Bumelia|[[Sw.]] (1788)}}, [[nom. cons.]] * {{Bt|Calvaria|[[Comm.]] ex [[C.F.Gaertn.]] (1806)}} * {{Bt|Cryptogyne|[[Hook.f.]] (1876)}}, [[nom. cons.]] * {{Bt|Decateles|[[Raf.]] (1838)}} * {{Bt|Dipholis|[[A.DC.]] (1844)}}, [[nom. cons.]] * {{Bt|Edgeworthia|[[Falc.]] (1844)}}, [[nom. illeg.]] * {{Bt|Lyciodes|[[Kuntze]] (1891)}} * {{Bt|Mastichodendron|([[Engl.]]) [[H.J.Lam]] (1939)}} * {{Bt|Monotheca|[[A.DC.]] (1844)}} * {{Bt|Nesoluma|[[Baill.]] (1891)}} * {{Bt|Reptonia|[[A.DC.]] (1844)}} * {{Bt|Robertia|[[Scop.]] (1777)}}, [[nom. rej.]]{{efn|Родавая назва ''Robertia'' выкарыстоўвалася і іншымі аўтарамі. ''Гл. {{d-|[[Robertia (значэнні)]]}}''.}} * {{Bt|Robertsia|[[Endl.]] (1839)}} * {{Bt|Rostellaria|[[C.F.Gaertn.]] (1807)}} * {{Bt|Sclerocladus|[[Raf.]] (1838)}} * {{Bt|Sinosideroxylon|([[Engl.]]) [[Aubrév.]] (1963)}} * {{Bt|Spondogona|[[Raf.]] (1838)}}, [[nom. rej.]] * {{Bt|Tatina|[[Raf.]] (1840)}} * {{Bt|Verlangia|[[Neck.]] ex [[Raf.]] (1838)}} * {{Канец кал}} == Віды == [[Файл:Reptonia_buxifolia_Bra34.png|міні|''Reptonia buxifolia'' (паводле сучаснай класіфікацыі — {{bt-bellat||Sideroxylon mascatense}}). [[Батанічная ілюстрацыя]] [[Дзітрых Брандзіс|Дзітрыха Брандзіса]] з кнігі ''Illustrations of the Forest Flora of North-West and Central India'' (1874)]] [[Файл:Sideroxylon_reclinatum_-_Marie_Selby_Botanical_Gardens_-_Sarasota,_Florida_-_DSC01402.jpg|міні|{{bt-bellat||Sideroxylon reclinatum}}, маладая расліна. Батанічныя сады ''Marie Selby'', [[ЗША]]]] Паводле інфармацыі базы дадзеных ''[[Plants of the World Online]]'' (па стане на пачатак 2023 года), род уключае 82 [[Біялагічны від|віды]]: {{Калонкі|2}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon acunae}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon alachuense}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon altamiranoi}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon americanum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon anomalum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon beguei}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon bequaertii}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon betsimisarakum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon borbonicum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon boutonianum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon bullatum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon canariense}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon cantoniense}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon capiri}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon capuronii}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon cartilagineum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon celastrinum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon cinereum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon cochranei}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon contrerasii}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon cubense}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon dominicanum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon durifolium}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon ekmanianum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon eriocarpum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon eucoriaceum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon eucuneifolium}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon excavatum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon fimbriatum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon floribundum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon foetidissimum|}}, паўночнаамерыканскі від, які адрозніваецца высокай талерантасцю да марской солі {{Bt-latbel|Sideroxylon galeatum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon gerrardianum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon grandiflorum|Дерево дода}}, эндэмік [[Маўрыкій|Маўрыкія]], мае ахоўны статус «[[Віды, якія выміраюць|від, які вымірае]]» * {{Bt-latbel|Sideroxylon hirtiantherum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon horridum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon ibarrae}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon inerme|}}, афрыканскі від; культывуецца як [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўная расліна]]{{Sfn|Григорьев (ред.)|2006}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon jubilla}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon lanuginosum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon leucophyllum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon lycioides}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon macrocarpum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon majus}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon marginatum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon mascatense}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon mirmulano}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon moaense}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon montanum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon nadeaudii}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon nervosum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon obovatum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon obtusifolium}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon occidentale}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon octosepalum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon palmeri}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon peninsulare}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon persimile}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon picardae}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon polynesicum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon portoricense}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon puberulum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon reclinatum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon repens}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon retinerve}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon rotundifolium}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon rubiginosum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon rufohirtum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon salicifolium}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon saxorum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon sessiliflorum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon socorrense}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon spinosum|}}; каштоўная [[Алейныя культуры|алейная культура]], сыравіна для вытворчасці [[Арганавы алей|Арганавага алею]] (расліна ў большай ступені вядома пад назвамі ''Argania spinosa'' і ''Argania sideroxylon'', якія зараз зведзены ў [[Сінаніміка|сінаніміку]] віду) * {{Bt-latbel|Sideroxylon st-johnianum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon stenospermum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon stevensonii}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon tambolokoko}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon tenax}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon tepicense}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon thornei}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon verruculosum}} * {{Bt-latbel|Sideroxylon wightianum}} {{Канец кал}}Некаторыя расліны, якія раней ўключаліся ў род ''Sideroxylon'', зараз рэкласіфікаваныя. Так, вид {{Bt-latbel2|Sideroxylon ferrugineum||aut=[[Hook.]] & [[Arn.]]}}<span style="font-variant:small-caps;">& [[Джордж Арнат Арнат|Arn.]]</span> цяпер уваходзіць у склад роду {{bt-bellat||Planchonella}} і яго правільнай назвай лічыцца {{Bt-latbel|Planchonella obovata||aut=([[R.Br.]]) [[Pierre]]}}. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|частка=''Sideroxylon''|загаловак=Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира»: Пер. с [[Англійская мова|англ.]]|арыгінал=Botanica|адказны=ред. Д. Григорьев и др|месца=М.|выдавецтва=Könemann|год=2006|старонкі=841|старонак=1020|тыраж=<!--не пазначаны-->|isbn=3-8331-1621-8|ref=Григорьев (ред.)}} * {{кніга|аўтар=Букштынов А. Д., Грошев Б. И., Крылов Г. В.|загаловак=Леса|месца=М.|выдавецтва=Мысль|год=1981|старонак=316|тыраж=100000|серыя=Природа мира|isbn=978-5-7860-0568-2|ref=Букштынов, Грошев, Крылов}} * {{h|Elisens, Jones|2009|3=Elisens W. J., Jones J. M. Sideroxylon // Flora of North America : North of Mexico : [англ.] : in 30 vol. / ed. by FNA Editorial Committee. — New York : Oxford University Press, 2009. — Vol. 8 : Magnoliophyta: Paeoniaceae to Ericaceae. — 624 p. — ISBN 0-19-534026-4. — ISBN 978-0-19-534026-6.}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Афрыкі]] [[Катэгорыя:Сапотавыя]] 5n36tw51f9jvtcefgodmu1rm1wd0513 Партал:Навука/Новыя артыкулы 100 753022 5170468 5169846 2026-07-24T15:51:36Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5170468 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Дзяніс Валер’евіч Юрчак|2026-07-24T15:42:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|SPARQL|2026-07-24T14:08:13Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Храматаграфія|2026-07-24T13:46:52Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Аляксей Васілевіч Пагарэлаў|2026-07-24T13:34:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Павядайла|2026-07-24T12:29:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Міхаіл Львовіч Матусоўскі|2026-07-23T13:25:03Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|2026-07-23T07:37:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ірэна Матус|2026-07-23T07:34:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Барыс Барысавіч Палынаў|2026-07-23T06:40:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Забарона беларускага друку|2026-07-22T17:29:54Z|~2026-39073-68}} {{Новы артыкул|Лілія Цітко|2026-07-22T15:19:34Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ганна Мікалаеўна Палілава|2026-07-22T08:03:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Карнеліс Калкман|2026-07-22T06:33:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Адольф Карнеліс ван Бруген|2026-07-22T06:19:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пітэр Хартынг|2026-07-22T06:11:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ёхан ван Шыпен|2026-07-22T06:05:48Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> gq0wirfqdxkwy4o6erv4eshwhcuz77d Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы 100 753274 5170467 5169843 2026-07-24T15:51:19Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5170467 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сацыялістычны завулак (Мінск)|2026-07-24T09:52:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Фустат|2026-07-23T13:00:15Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Пальміра (Калумбія)|2026-07-23T07:19:06Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Трубеж (прыток Акі)|2026-07-22T11:52:26Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Зутэрмер|2026-07-22T07:08:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Східам|2026-07-22T06:47:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Схі|2026-07-22T06:42:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ахім|2026-07-21T11:24:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Альфельд|2026-07-21T10:09:30Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Алер (рака)|2026-07-20T10:32:10Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ляйнэ (рака)|2026-07-20T10:20:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Юмэ (рака)|2026-07-20T08:36:15Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> j8rj54gnpzpdu5r3po8dp4ltd04qwrl Партал:Беларусь/Новыя артыкулы 100 753287 5170464 5169840 2026-07-24T15:50:45Z NirvanaBot 40832 +14 новых 5170464 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Дзяніс Валер’евіч Юрчак|2026-07-24T15:42:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пагараны (радовішча)|2026-07-24T13:23:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вялікі Лес (балота)|2026-07-24T13:01:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Грычын|2026-07-24T12:52:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Паганянскае балота|2026-07-24T12:48:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Павядайла|2026-07-24T12:29:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сацыялістычны завулак (Мінск)|2026-07-24T09:52:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Ордэн Нябеснай Апякункі Беларусі|2026-07-24T06:59:26Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ордэн Усяслава Чарадзея|2026-07-24T06:50:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ордэн Герояў Беларусі|2026-07-24T06:42:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч|2026-07-23T20:06:53Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Вадзім Іванавіч Альшэўскі|2026-07-23T19:50:42Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Воля (фракцыя)|2026-07-23T19:37:20Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Будынак школы сясцёр-назарэцянак (Навагрудак)|2026-07-23T16:40:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мікіта Забуга|2026-07-23T10:53:35Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Іван Сямёнавіч Павала-Швяйкоўскі|2026-07-23T08:35:43Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 89ckbltv2sj508281y0wid5xs8ustzk Махамад Шахабудзін 0 756441 5170489 5013343 2026-07-24T16:27:09Z DenisBorum 139498 5170489 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Махамад Шахабудзін''' ({{lang-bn|মোহাম্মদ সাহাবুদ্দিন চুপ্পু}}); {{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і палітычны дзеяч [[Бангладэш]]. Прэзідэнт краіны з 24 красавіка 2023 года да 24 ліпеня 2026 года<ref>{{Cite web |url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/politics/al-nominates-shahabuddin-chuppu-next-president-583850 |title=AL nominates Shahabuddin Chuppu for country's next President |access-date=2023-02-12 |work=The Business Standard |language=en |date= 12-02-2023}}</ref>. == Біяграфія == У 1970-х гадах Махамад Шахабудзін стаў лідэрам студэнцкай і моладзевай арганізацыі партыі «Народная ліга Бангладэш» у сваёй акрузе. Пасля забойства першага прэзідэнта Бангладэш [[Муджыбур Рахман|Муджыбура Рахмана]] ў 1975 годзе Шахабудзін быў заключаны ў турму на 3 гады за арганізацыю акцый пратэсту. З 1982 па 2006 год ён займаў розныя пасады ў судах, у тым ліку ў Вярхоўным судзе Бангладэш. З 2011 па 2016 год быў камісарам Антыкарупцыйнай камісіі. З 2017 па 2023 год – член праўлення Ісламскага банка Бангладэш. У студзені 2022 года ён стаў старшынёй падкамітэта па рэкламе і публікацыям. 13 лютага 2023 года быў абраны 22-м прэзідэнтам Бангладэш. Уступіў у пасаду 24 красавіка 2023 года<ref>[https://ru.biographs.org/mohammed-shahabuddin Мохаммад Шахабуддин]{{ref-ru}}</ref>. 24 ліпеня 2026 года падаў у адстаўку<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/8844131 Президент Бангладеш Мохаммад Шахабуддин подал в отставку из-за болезни]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commons}} {{вікіцытатнік}} {{Прэзідэнты Бангладэш}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Бангладэш]] oapppjskey0asx9zdpx1ll5lozv3of3 Нябесны замак Лапута 0 759809 5170304 5077360 2026-07-24T12:17:13Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Studio Ghibli]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5170304 wikitext text/x-wiki {{Фільм|Выява=Laputa Castle in the Sky Logo fr.svg}} {{Nihongo|«'''Нябе́сны за́мак Лапу́та'''»|天空の城ラピュタ|Тэнку: но сіро Рапюта}} — японскі [[Анімэ|анімацыйны]] [[Прыгодніцкі фільм|прыгодніцкі]] [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзі-фільм]] [[1986 год у гісторыі кіно|1986]] года рэжысёра [[Хаяо Міядзакі]]. Прадзюсарам фільма выступіў [[Іса Такахата]], анімацыяй замайлася студыя «{{нп5|Studio Ghibli|Гіблі|en|Studio Ghibli}}», а дыстрыбуцыяй — кампанія «{{нп5|Toei|Toei|en|Toei Company}}». У арыгінальнай японскай версіі ў агучцы прынялі ўдзел [[Маюмі Танака]], {{нп5|Кэйко Ёкодзава||en|Keiko Yokozawa}}, {{нп5|Катоэ Хацуі||ja|初井言榮}} і {{нп5|Міноры Тэрада||en|Minori Terada}}. Падзеі фільма разгортваюцца ў альтэрнатыўнай рэальнасці, якая адпавядае пачатку XX стагоддзя. У руках дзяўчынкі Сіты апынаецца Лятучы камень, за якім палююць паветраныя піраты, войска і ўрадавыя агенты. Спрабуючы ўцячы ад пераследнікаў, Сіта сустракае хлопчыка Пазу, свайго аднагодку, які працуе ў шахцёрскім пасёлку. Разам дзеці высвятляюць, што Камень уяўляе вялізную каштоўнасць, бо здольны паказаць шлях да легендарнага лятучага вострава — Лапуты. «Нябесны замак Лапута» — першы анімацыйны фільм студыі «{{нп5|Studio Ghibli|Гіблі|en|Studio Ghibli}}»{{sfn|Camp|2007|p=70}}. Новаўтвораная студыя ставіла сваёй задачай стварэнне арыгінальных поўнаметражных фільмаў без страты якасці. У творчую каманду студыі ўвайшлі многія даўнія паплечнікі Міядзакі, якія пазней працягвалі супрацоўнічаць са студыяй на працягу наступных трох дзесяцігоддзяў. Ідэю [[Лапута|Лапуты]] Міядзакі запазычыў з кнігі [[Джонатан Свіфт|Джонатана Свіфта]] «[[Падарожжы Гулівера]]», дзе фігуруе аднайменны лятучы востраў<ref name="Washington Post, Richard Harrington review" />, аднак увесь астатні сюжэт цалкам арыгінальны. Сярод крыніц натхнення для фільма заўважнае месца займалі паездкі Міядзакі ў Уэльс, дзе ён назіраў за наступствамі [[Забастоўка брытанскіх шахцёраў 1984—1985|забастоўкі шахцёраў]]. Уражанні ад гэтых паездак выразіліся ў вобразе шахцёрскага пасёлка, дзе жыве хлопчык Пазу. Вобраз вострава Лапуты ў стужцы выкарыстоўваецца для даследавання адносін між чалавецтвам, прыродай і тэхналогіямі, а сама стужка сярод іншага ўяўляе сабой адлюстраванне экалагічнай філасофіі Міядзакі. Юныя героі карціны прадстаўляюць унікальны пункт гледжання на апавяданне, што з’яўляецца следствам жадання Міядзакі адлюстраваць «''праўдзівасць і дабрыню дзяцей у сваіх працах''»{{sfn|Miyazaki|2009|p=50}}{{sfn|Napier|2018|p=93}}. Многія аспекты {{нп5|Рэтрафутурызм|рэтрафутурыстычнага|en|Retrofuturism}} стылю фільма — у прыватнасці, лятальныя апараты, — навеяны ідэямі XIX стагоддзя, што прынесла фільму вядомасць у сучасным жанры [[стымпанк]]а. Фільм выйшаў у японскіх кінатэатрах 2 жніўня 1986 года. Яго касавыя зборы апынуліся ніжэй за чаканыя, аднак пазней ён дасягнуў камерцыйнага поспеху дзякуючы перавыпускам. На 2021 год зборы фільма склалі 157 мільёнаў долараў<ref name="Wonderland" />. Англійскі дубляж, створаны «{{нп5|Токума Сётэн||en|Tokuma Shoten}}» у 1988 годзе, распаўсюджваўся ў Паўночнай Амерыцы кампаніяй «{{нп5|Streamline Pictures||en|Streamline Pictures}}», а іншы дубляж быў створаны «[[Walt Disney Pictures|Disney]]» у 1998 годзе і выпушчаны за мяжой кампаніяй «{{нп5|Walt Disney Studios Home Entertainment|Buena Vista|en|Walt Disney Studios Home Entertainment}}» у 2003 годзе. Музыку да фільма напісаў {{нп5|Дзё Хісаісі||en|Joe Hisaishi}}, які стаў блізкім паплечнікам Міядзакі; Хісаісі таксама напісаў перапрацаваны саўндтрэк да англійскага дубляжа 2003 года. Крытыкі ў цэлым станоўча ацанілі стужку, хаця англійскі дубляж 2003 года атрымаў змяшаныя водгукі. Фільм быў добра прыняты гледачамі і пазней быў прызнаны адным з найвялікшых анімацыйных прац усіх часоў. Карціна таксама атрымаў некалькі заўважных узнагарод. З часам «Нябесны замак Лапута» набыў «''[[Культавы фільм|культавы статус]]''»{{sfn|McCarthy|1999|p=97}} і аказаў уплыў на некалькіх вядомых мастакоў з розных сфер мастацтва. == Сюжэт == На [[дырыжабль]], які перавозіць Сіту — дзяўчынку-сірату, выкрадзеную ўрадавым агентам Мускам, — нападаюць паветраныя піраты Дора і яе банда, якія палююць за кулонам Сіты. Спрабуючы ўратавацца і ад піратаў, і ад Мускі, Сіта падае з борта карабля і ў палёце траціць прытомнасць. Раптам кулон пачынае свяціцца, а падзенне становіцца плаўным. На зямлі яе заўважае і ловіць хлопец Пазу, сірата, які працуе механікам у шахцёрскім мястэчку. Ён забірае дзяўчынку да сябе дадому, і ранкам яна прыходзіць у сябе. Пазу апавядае ёй, што бачыў дзіўнае свячэнне кулона і яшчэ больш дзіўнае яе плаўнае падзенне. Ён таксама паказвае Сіце фотаздымак, зроблены яго бацькам. На ім выяўлена Лапута — міфічны замак на лятучым востраве, які Пазу хоча аднойчы адшукаць. Зранку ў шахцёрскі пасёлак прыбывае банда Доры і салдаты Мускі. Яны хутка выходзяць на след Сіты і пачынаюць пераслед. Падчас пагоні Пазу і Сіта падаюць у шахту, але іх зноў ратуе сіла кулона. У тунэлях яны сустракаюць дзядзечку Пома, які паказвае ім паклады мінерала этэрыума, які ў цемры свеціцца. Апынаецца, што гэта той жа матэрыял, што і крышталь у кулоне Сіты. Дзяўчынка адкрывае Пазу, што міф пра Лапуту праўдзівы і што ў яе ёсць таемнае імя, якое злучае яе з лятучым востравам. Урэшце, ваенныя бяруць Пазу і Сіту ў палон і замыкаюць іх у крэпасці. Муска паказвае Сіце мёртвага робата, які ўпаў з неба. На ім ёсць той жа знак, што і на крышталі ў кулоне Сіты. Муска тлумачыць, што яна — спадчынніца трона Лапуты. У абмен на тое, што Сіта прывядзе Муску і яго войска на лятучы востраў, ён адпускае Пазу. Хлопец вяртаецца дадому, але трапляе ў палон да банды Доры, якая рыхтуе налёт на крэпасць, каб здабыць крышталь. Хочучы выратаваць Сіту, Пазу далучаецца да іх. Тым часам дзяўчынка ў крэпасці вымаўляе старажытны заклён, якому яе навучыла маці, і гэта актывуе магію крышталя, ажыўляючы робата. Робат абараняе Сіту ад войска і разбурае крэпасць сваёй зброяй, але яго знішчае ваенны дырыжабль «Галіяф». Ва ўсім гэтым хаосе Пазу і Дора прылятаюць і ратуюць Сіту. Аднак крышталь застаецца ў крэпасці, а яго магія ўсё яшчэ ў дзеянні, і гэта дазваляе Муску выкарыстоўваць яго для падарожжа на Лапуту. Уцякаючы з крэпасці, Сіта і Пазу паспяваюць запомніць накірунак, які паказваў крышталь. Яны ўгаворваюць Дору адвезці іх на Лапуту ў абмен на часовае далучэнне да яе каманды. Пасярод ночы Сіта і Пазу вядуць назіранне з {{нп5|Вароніна гняздо|варонінага гнязда|en|Crow's nest}}, калі на дырыжабль Доры нападае «Галіяф». Дора адлучае вароніна гняздо, якое таксама выконвае функцыю [[планёр]]а, прымацаванага тросам да карабля. Пазу заўважае вялізнае воблака, у якім, як ён лічыць, ягоны бацька бачыў Лапуту. Дора спрабуе накіраваць карабель у воблака, але яго спыняе моцны вецер. «Галіяф» разбурае дырыжабль Доры, а лін, які злучае планёр з дырыжаблем, абрываецца. Сіта і Пазу ляцяць на планёры праз жудасную навальніцу. Сіта і Пазу ачынаюцца на Лапуце. Лятучы востраў бязлюдны, тут жывуць толькі некалькіх прадстаўнікоў фаўны і адзін мірны робат. Сам замак ляжыць у руінах, а на вяршыні вострава расце гіганцкае дрэва. Неўзабаве сумную ідылію перарывае прыбыццё войскаў Мускі. Ваенныя, захапіўшы ў палон банду Доры, пачынаюць рабаваць замак. Аднак Муска мае свой план: ён і яго саўдзельнікі здраджваюць войску. Яны перарываюць сувязь ваенных з Зямлёй, захопліваюць Сіту і адпраўляюцца ў ядро замка. Пазу вызваляе банду Доры ад кайданоў і пераследуе Муску. Высвятляецца, што ядро замка — гэта цэнтр старажытных ведаў і зброі Лапуты. Муска актывуе яго пры дапамозе крышталя Сіты. Ён прызнаецца, што таксама паходзіць з каралеўскага роду Лапуты і мае сваё таемнае імя. Муска дэманструе сілу Лапуты, выклікаючы магутны выбух над акіянам і знішчаючы «Галіяф». Ён заяўляе аб сваім намеры моцай Лапуты знішчыць чалавецтва. У жаху Сіта выхоплівае крышталь і кідаецца на ўцёкі, але ў троннай залі Лапуты апынаецца загнанай у кут Маскам. З’яўляецца Пазу і дамаўляецца аб кароткім перамір’і. Сіта вучыць Пазу яшчэ аднаму старажытнаму заклёну — заклёну разбурэння. Калі яны разам прамаўляюць гэтыя словы, Лапута пачынае разбурацца. Святло ад заклёну асляпляе Муску, і ён зрываецца ўніз, а Сіта і Пазу ратуюцца, схапіўшыся за карані гіганцкага дрэва. У той час як ніжняя частка Лапуты абвальваецца, астатні замак разам з планёрам Доры застаецца на месцы, а востраў пачынае паднімацца ў космас. Сіце, Пазу і бандзе Доры ўдаецца выратавацца. Дзеці адпраўляюцца сваім шляхам, а піраты радуюцца, што дасягнулі свайго: ім удалося сцягнуць з лятучага вострава крыху скарбаў. == Акцёры агучкі == * Пазу (パズー) — [[Маюмі Танака]] * Сіта (シータ) — {{нп5|Кэйко Ёкодзава||en|Keiko Yokozawa}} * Дора (ドーラ) — {{нп5|Катоэ Хацуі||ja|初井言榮}} * Муска (ムスカ) — {{нп5|Міноры Тэрада||en|Minori Terada}} * Генерал (将軍) — {{нп5|Іціро Нагаі||en|Ichirō Nagai}} == Гісторыя стварэння == [[Файл:Laputa - Grandville (107545785).jpg|thumb|right|200px|Лятучы востраў [[Лапута]] з кнігі «[[Падарожжы Гулівера]]».]] Назва фільма з’яўляецца алюзіяй да сатырычнага твора «[[Падарожжы Гулівера]]» англійскага пісьменніка [[Джонатан Свіфт|Джонатана Свіфта]]. У трэцяй частцы кнігі Лемюэль Гулівер дасягае лятучага вострава Лапута, які трымаецца ў небе пры дапамозе вялікага магніта і жыхары якога прысвяцілі сябе філасофіі. Гэтая кніга заахвоціла Міядзакі да стварэння фільма{{sfn|McCarthy|1999|p=97}}, а адсылка да яе зместу ёсць у фільме — Пазу кажа Сіце, што ў кнізе Свіфта ўсё выдумка, заснаваная на легендах, а яго бацька бачыў сапраўдную Лапуту. Назва вострава ў Свіфта паходзіць ад {{lang-es|la puta}} — «''шлюха''», пра што Міядзакі, паводле яго слоў, не меў паняцця, калі даваў назву анімэ{{sfn|Camp|2007|p=73}}. Апроч кнігі «Падарожжы Гулівера», Міядзакі натхняла манга, якую ён чытаў у дзяцінстве — «Sabaku no Mao»<ref name="butpro">{{cite web|url = http://www.buta-connection.net/films/laputa_creation.php|title = La production du Château dans le ciel|publisher = Buta-connection.com|access-date = 2014-08-12|lang = fr|archive-date = 2014-01-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20140110142408/http://www.buta-connection.net/films/laputa_creation.php|url-status = live}}</ref>. Пры стварэнні фільма Міядзакі знаходзіўся пад моцным уражаннем ад паездкі ў Уэльс у 1985 годзе, якую ён здзейсніў неўзабаве пасля перыяду [[Забастоўка брытанскіх шахцёраў 1984—1985|забастовак брытанскіх шахцёраў]]. У 1999 годзе ў інтэрв’ю рэжысёр выказваў сваё захапленне супольнасцю шахцёраў, якія змагаліся з мэтай абароны сваіх працоўных месцаў; менавіта таму ён хацеў, каб яго герой, юны Пазу, быў звязаны з шахцёрскай супольнасцю{{sfn|McCarthy|1999|p=95—97}}. Адно з бачаных Міядзакі мястэчак стала мадэллю для горада, у якім жыве Пазу{{sfn|Camp|2007|p=73}}. Падчас гэтай паездкі рэжысёр таксама быў уражаны руінамі прамысловых прадпрыемстваў, пакінутых шахцёрамі; руіны нагадалі яму пра катастрофу дырыжабля «[[Гіндэнбург (дырыжабль)|Гіндэнбург]]»{{sfn|McCarthy|1999|p=95—96}}. Ствараючы архітэктуру лятучага вострава, які складаецца з трох колаў сцен, {{нп5|Цытадэль|цытадэлі|en|Citadel}}, увянчанай гіганцкім дрэвам, і шклянога купала ў садзе, Міядзакі знаходзіўся пад уплывам карціны «[[Вавілонская вежа (Пітэр Брэйгель)|Вавілонская вежа]]» мастака [[Пітэр Брэйгель Старэйшы|Пітэра Брэйгеля Старэйшага]] і знятага ў 1927 годзе фільма «[[Метраполіс]]» [[Фрыц Ланг|Фрыца Ланга]]. Фільм ствараўся з 15 ліпеня 1985 года па 23 ліпеня 1986 года; яго канчатковая даўжыня складала 124 хвіліны, пры гэтым усяго налічвалася 69 262 малюнкі, зробленыя з выкарыстаннем 381 рознага колеру<ref name="Nausicaa" />. == Музычнае аздабленне == Музыка да фільма была напісана вядомым кампазітарам [[Дзё Хісаісі]]. Саўндтрэк быў выпушчаны ў Японіі фірмай «Tokuma Japan Communications» 25 верасня 1986 года<ref name="Nausicaa wiki, Soundtrack" />. Для амерыканскай дубляванай версіі ад «[[The Walt Disney Company|Дысней]]», якая выйшла ў 1999 годзе, Дзё Хісаісі перазапісаў частку саўндтрэку, пашырыўшы яго да 90 хвілін і дадаўшы трэкі з [[Сімфанічны аркестр|сімфанічным аркестрам]]<ref name="Nausicaa, Soundtrack" />{{sfn|Camp|2007|p=73}}. {{Track listing | headline = Спіс трэкаў альбома «Laputa: Castle in the Sky»<ref name="Nausicaa wiki, Soundtrack" /> | collapsed = no | extra_column = Англійская назва | title1 = {{Nihongo|Sora kara Futtekita Shoujo|空から降ってきた少女}} | extra1 = {{lang-en|The Girl Who Fell from the Sky}} | length1 = 2:25 | title2 = {{Nihongo|Suraggu Keikoku no Asa|スラッグ溪谷の朝}} | extra2 = {{lang-en|Morning in the Slag Ravine}} | length2 = 3:00 | title3 = {{Nihongo|Yukai na Kenka (~Tsuiseki)|愉快なケンカ(~追跡)}} | extra3 = {{lang-en|A Fun Brawl (~Pursuit)}} | length3 = 4:27 | title4 = {{Nihongo|Gondoa no Omoide|ゴンドアの思い出}} | extra4 = {{lang-en|Memories of Gondoa}} | length4 = 2:46 | title5 = {{Nihongo|Shitui no Pazu|失意のパズー}} | extra5 = {{lang-en|Discouraged Pazu}} | length5 = 1:44 | title6 = {{Nihongo|Robotto Hei (Fukkatsu ~ Kyuushutsu)|ロボット兵(復活~救出)}} | extra6 = {{lang-en|Robot Soldier (Resurrection ~ Rescue)}} | length6 = 2:31 | title7 = {{Nihongo|Gasshou, Kimi wo Nosete|合唱 君をのせて}} | extra7 = {{lang-en|Carrying You, Chorus Version}} | length7 = 2:05 | title8 = {{Nihongo|Shiita no Ketsui|シータの決意}} | extra8 = {{lang-en|Sheeta's Decision}} | length8 = 2:03 | title9 = {{Nihongo|Taigaamosu-gou nite|タイガーモス号にて}} | extra9 = {{lang-en|On the Tiger Moth}} | length9 = 2:31 | title10 = {{Nihongo|Hemetsu he no Yochou|破滅への予兆}} | extra10 = {{lang-en|An Omen to Ruin}} | length10 = 2:17 | title11 = {{Nihongo|Gekkou no Unkai|月光の雲海}} | extra11 = {{lang-en|The Moonlit Sea of Cloud}} | length11 = 2:33 | title12 = {{Nihongo|Tenkuu no Shiro Rapyuta|天空の城ラピュタ}} | extra12 = {{lang-en|Laputa: Castle in the Sky}} | length12 = 4:34 | title13 = {{Nihongo|Rapyuta no Houkai|ラピュタの崩壊}} | extra13 = {{lang-en|The Collapse of Laputa}} | length13 = 1:57 | title14 = {{Nihongo|Kimi wo Nosete|君をのせて}} | extra14 = {{lang-en|Carrying You}} | length14 = 4:07 }} Таксама было выпушчана яшчэ некалькі саўндтрэкаў і альбомаў, звязаных з фільмам<ref name="Nausicaa, Soundtrack" />: * ''Tenkuu no Shiro Rapyuta Imeeji Arubamu <Sora Kara Futtekita Shoujo>'' (Laputa: The Castle in the Sky Image Album <The Girl Who Fell from the Sky>), выпушчаны 25 мая 1986 года; * ''Moshimo Sora wo Tobetara'' (If I Can Fly), выпушчаны 25 мая 1986 года; * ''Tenkuu no Shiro Rapyuta Saundotorakku <Hikouseki no Nazo>'' (Laputa: The Castle in the Sky Soundtrack <The Mystery of the Levitation Stone>), выпушчаны 25 верасня 1986 года; * ''Tenkuu no Shiro Rapyuta Sinhuonii Hen <Taiju>'' (Laputa: The Castle in the Sky Symphony Version <The Huge Tree>), выпушчаны 25 студзеня 1987 года; * ''Kimi wo Nosete / Kimi wo Nosete (Gasshou)'' (Carrying You / Carrying You (Chorus Version)), выпушчаны 25 сакавіка 1988 года; * ''Tenkuu no Shiro Rapyuta Dorama Hen <Hikari yo Yomigae re!>'' (Laputa: The Castle in the Sky Drama Version), выпушчаны 25 лютага 1989 года; * ''Castle in the Sky ~Laputa: The Castle In The Sky USA Version Soundtrack~'', выпушчаны 2 кастрычніка 2002 года; * ''Le Chateau dans le ciel'', выпушчаны 14 студзеня 2003 года. == Прэм’ера і пракат == Фільм «Нябесны замак Лапута» быў паказаны ў кінатэатрах Японіі 2 жніўня 1986 года<ref name="Nausicaa" />. Фільм быў выпушчаны на [[DVD]] у Японіі 4 кастрычніка 2002 года кампаніяй «{{нп5|Walt Disney Studios Home Entertainment||en|Walt Disney Studios Home Entertainment}}» стандартнай і калекцыйнай версіямі, на японскай і англійскай мовах з субтытрамі<ref>{{cite web |url=http://www.nausicaa.net/wiki/Laputa:_Castle_in_the_Sky_%28Japan_DVD_-_Standard_Edition%29 |title=Laputa: Castle in the Sky (Japan DVD - Standard Edition) |publisher=[[Nausicaa.net]] |access-date=2015-08-28 |lang=en |archive-date=2015-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025034459/http://www.nausicaa.net/wiki/Laputa:_Castle_in_the_Sky_(Japan_DVD_-_Standard_Edition) |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nausicaa.net/wiki/Laputa:_Castle_in_the_Sky_%28Japan_DVD_-_Collector's_Edition%29 |title=Laputa: Castle in the Sky (Japan DVD - Collector's Edition) |publisher=[[Nausicaa.net]] |access-date=2015-08-28 |lang=en |archive-date=2015-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025034455/http://www.nausicaa.net/wiki/Laputa:_Castle_in_the_Sky_(Japan_DVD_-_Collector%27s_Edition) |url-status=live }}</ref>. У фармаце [[Blu-ray]] фільм быў выпушчаны 22 снежня 2010 года<ref>{{cite web |url=http://www.nausicaa.net/wiki/Laputa:_Castle_in_the_Sky_%28Japan_BD%29 |title=Laputa: Castle in the Sky (Japan BD) |publisher=[[Nausicaa.net]] |access-date=2015-08-28 |lang=en |archive-date=2015-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150309011924/http://www.nausicaa.net/wiki/Laputa:_Castle_in_the_Sky_(Japan_BD) |url-status=live }}</ref>, а на {{нп5|HD DVD||en|HD DVD}} — 16 ліпеня 2014 года<ref>{{cite web |url=http://www.nausicaa.net/wiki/Laputa:_Castle_in_the_Sky_%28Japan_DVD_Remastered%29 |title=Laputa: Castle in the Sky (Japan DVD Remastered) |publisher=[[Nausicaa.net]] |access-date=2015-08-28 |lang=en |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305034055/http://www.nausicaa.net/wiki/Laputa:_Castle_in_the_Sky_(Japan_DVD_Remastered) |url-status=live }}</ref>. Прэм’ера ў Вялікабрытаніі адбылася 12 жніўня 1987 года на тэлеканале «{{нп5|MTV Global|MTV Europe|en|MTV Global}}» ва ўласным дубляжы<ref>{{Cite web |url=http://tvp.netcollect.ru/prog.php?id=285532 |title=Телепрограмма на 12-08-1987 |access-date=2022-08-11 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203121919/http://tvp.netcollect.ru/prog.php?id=285532 |url-status=live }}</ref>. == Узнагароды == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col" style="width: 250px"|Кінафестываль / Кінапрэмія !scope="col" style="width: 100px"|{{Comment|Дата|Спасылкі ў гэтым слупку вядуць на старонкі цырымоній}} !scope="col" style="width: 300px"|Прэмія / Катэгорыя !scope="col" style="width: 300px"|Намінант(ы) !scope="col"|Вынік !scope="col" class="unsortable"|Спасылкі |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Майніці (прэмія)|Майніці|en|Mainichi Film Awards}} |align="center" data-sort-value="1986"|[[Майніці (прэмія, 1986)|1986]] |{{нп5|Прыз імя Набура Афудзі||en|Ōfuji Noburō Award}} |data-sort-value="Міядзакі"|Хаяо Міядзакі, яго каманда і кампанія «{{нп5|Токума Сётэн||en|Tokuma Shoten}}» |{{won}} |<ref name="Mainichi Shimbun, 41st Mainichi Film Awards" /> |- |rowspan="5" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Анімэ Гран-пры||en|Anime Grand Prix}} |rowspan="5" align="center" data-sort-value="1987-06"|[[Анімэ Гран-пры 1987|Чэрвень 1987]] |Анімэ года |data-sort-value="Нябесны замак Лапута"|«Нябесны замак Лапута» |{{won}} |rowspan="5"|<ref name="Animage, 9th Anime Grand Prix" /> |- |Жаночы персанаж года |data-sort-value="Сіта"|Сіта |{{nom}} |- |Мужчынскі персанаж года |data-sort-value="Пазу"|Пазу |{{nom}} |- |Сэю года (жанчыны) |data-sort-value="Пазу"|[[Маюмі Танака]] (Пазу) |{{won}} |- |Песня года |data-sort-value="Kimi wo Nosete"|«Kimi wo Nosete» ({{нп5|Дзё Хісаісі||en|Joe Hisaishi}}) |{{nom}} |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Кінэма Дзюмпо||en|Kinema Junpo}} |rowspan="2" align="center" data-sort-value="1987"|[[Кінэма Дзюмпо 1987|1987]] |{{нп5|Прэмія «Кінэма Дзюмпо» за найлепшы фільм года|Найлепшы фільм года|en|Kinema Junpo Award for Best Film of the Year}} |data-sort-value="Нябесны замак Лапута"|«Нябесны замак Лапута» |{{Draw|8-е месца}} | |- |Выбар чытачоў |data-sort-value="Нябесны замак Лапута"|«Нябесны замак Лапута» |{{Draw|2-е месца}} |{{sfn|Cavallaro|2006|p=183}} |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Animage, 9th Anime Grand Prix">{{cite web|url=https://animageplus.jp/old/gp/gp_1987.html|title=9th Anime Grand Prix|date=Чэрвень 1987|publisher=Сайт «[[Animage]]»|lang=ja|access-date=2010-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20101019174520/http://animage.jp/old/gp/gp_1987.html|archive-date=2010-10-19|url-status=dead}}</ref> <ref name="Nausicaa">{{cite web|url=http://www.nausicaa.net/miyazaki/laputa/credits.html|title=Tenkuu no Shiro Rapyuta (Laputa: The Castle in the Sky): Credits, Figures & Other Information|publisher=Сайт «[[Nausicaa.net]]»|lang=en|access-date=2024-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408150428/http://www.nausicaa.net/miyazaki/laputa/credits.html|archive-date=2016-04-08|url-status=live}}</ref> <ref name="Nausicaa, Soundtrack">{{cite web|url=http://www.nausicaa.net/miyazaki/soundtracks/laputa/|title=Tenkuu no Shiro Rapyuta|publisher=Сайт «[[Nausicaa.net]]»|lang=en|access-date=2024-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215210951/http://www.nausicaa.net/miyazaki/soundtracks/laputa/|archive-date=2014-12-15|url-status=live}}</ref> <ref name="Nausicaa wiki, Soundtrack">{{cite web|url=http://www.nausicaa.net/wiki/Laputa:_Castle_in_the_Sky_(Original_Soundtrack)|title=Laputa: Castle in the Sky (Original Soundtrack)|publisher=Сайт «[[Nausicaa.net]]»|lang=en|access-date=2024-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630012800/http://www.nausicaa.net/wiki/Laputa:_Castle_in_the_Sky_(Original_Soundtrack)|archive-date=2015-06-30|url-status=live}}</ref> <ref name="Mainichi Shimbun, 41st Mainichi Film Awards">{{cite web|url=http://mainichi.jp/mfa/history/041.html|title=毎日映画コンクール|publisher=Сайт «[[Mainichi Shimbun]]»|lang=ja|access-date=2024-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109194933/http://mainichi.jp/mfa/history/041.html|archive-date=2018-01-09|url-status=live}}</ref> <ref name="Washington Post, Richard Harrington review">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/laputacastleintheskynrharrington_a0aac9.htm|title=Laputa: Castle in the Sky (NR)|author=Richard Harrington|date=1989-09-02|publisher=Сайт газеты «[[Washington Post|The Washington Post]]»|lang=en|access-date=2024-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120102232440/http://www.newizv.ru/culture/2005-08-19/30150-ni-be-ni-me-ni-anime.html|archive-date=2012-01-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Wonderland">{{cite web|url=https://www.wonderlandmagazine.com/2021/11/25/studio-ghibil-hayao-miyazaki/|title=Hayao Miyazaki announces his return to Studio Ghibli|date=2021-11-25|publisher=Сайт часопіса «{{нп5|Wonderland||en|Wonderland (magazine)}}»|lang=en|access-date=2024-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127062154/https://www.wonderlandmagazine.com/2021/11/25/studio-ghibil-hayao-miyazaki/|archive-date=2022-01-27|url-status=live}}</ref> }} == Літаратура == {{refbegin|colwidth=30em}} * {{артыкул|ref=Akimoto|аўтар=D. Akimoto.|загаловак=Laputa: Castle in the Sky in the Cold War — As a Symbol of Nuclear Technology of the Lost Civilisation|спасылка=http://www.japanesestudies.org.uk/ejcjs/vol14/iss2/akimoto1.html|выданне=The Electronic Journal of Contemporary Japanese Studies|год=2014-07-24|выпуск=2|том=14|access-date=2024-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325024102/http://www.japanesestudies.org.uk/ejcjs/vol14/iss2/akimoto1.html|archive-date=2015-03-25|url-status=live}} * {{кніга|ref=Camp|аўтар=Brian Camp.|частка=Castle in the Sky|загаловак=Anime Classics ZETTAI! 100 Must-See Japanese Animation Masterpieces|спасылка=https://archive.org/details/animeclassicszet0000camp/page/70|адказны=Edited by Brian Camp, Julie Davis|месца=Berkeley, California|выдавецтва=Stone Bridge Press|год=2007|pages=70—73|allpages=408|isbn=978-1-933330-22-8}} * {{кніга|ref=Cavalcanti|аўтар=Ildney Cavalcanti.|частка=The Writing of Utopia and the Feminist Critical Dystopia: Suzy McKee Charnas's Holdfast Series|загаловак=Dark Horizons: Science Fiction and the Dystopian Imagination|адказны=Edited by Raffaella Baccolini, Tom Moylan|выдавецтва=[[Routledge]]|год=2004|pages=47–69|isbn=978-0-4159-6614-6}} * {{кніга|ref=Cavallaro|аўтар=Dani Cavallaro.|загаловак=The Anime Art of Hayao Miyazaki|выдавецтва=[[McFarland & Company]]|год=2006|isbn=978-0-7864-2369-9}} * {{кніга|ref=Cavallaro|аўтар=Dani Cavallaro.|загаловак=Hayao Miyazaki's World Picture|выдавецтва=[[McFarland & Company]]|год=2015|isbn=978-0-7864-9647-1}} * {{кніга|ref=Drazen|аўтар=Patrick Drazen.|загаловак=Sex and the Single Pig: Desire and Flight in Porco Rosso|месца=[[Мінесоцкі ўніверсітэт]], [[Мінеапаліс]]|выдавецтва=Mechademia|год=2007|том=2|pages=189—200|isbn=978-0-8166-5266-2}} * {{кніга|ref=Greenberg|аўтар=Raz Greenberg.|загаловак=Hayao Miyazaki: Exploring the Early Work of Japan's Greatest Animator|спасылка=https://www.bloomsburycollections.com/monograph?docid=b-9781501335976&st=hayao+miyazaki|выдавецтва=[[Bloomsbury Academic]]|год=2018|isbn=978-1-5013-3594-5}} * {{артыкул|ref=Lioi|аўтар=Anthony Lioi.|загаловак=The City Ascends: ''Laputa: Castle in the Sky'' as Critical Ecotopia|спасылка=https://imagetextjournal.com/the-city-ascends-laputa-castle-in-the-sky-as-critical-ecotopia/|выданне=Interdisciplinary Comics Studies|год=2010|выпуск=2|volume=5|issn=1549-6732|access-date=2024-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624200253/http://imagetext.english.ufl.edu/imagetext/archives/v5_2/lioi|archive-date=2020-06-24|url-status=live}} * {{кніга|ref=McCarthy|аўтар=Helen McCarthy.|загаловак=Hayao Miyazaki: Master of Japanese Animation|месца=[[Берклі (Каліфорнія)|Berkeley]]|выдавецтва=[[Stone Bridge Press]]|год=1999|pages=93—113|isbn=1-880656-41-8}} * {{кніга|ref=Miyazaki|аўтар=Hayao Miyazaki.|частка=Original Proposal for Castle in the Sky|загаловак=Starting Point: 1979–1996|месца=[[Сан-Францыска|San Francisco]]|выдавецтва=[[Viz Media]]|год=2009|pages=252—254|isbn=978-1-4215-6104-2}} * {{кніга|ref=Miyazaki|аўтар=Hayao Miyazaki.|загаловак=The Art of Castle in the Sky|выдавецтва=[[Viz Media]]|год=2016|isbn=978-1-4215-8272-6}} * {{кніга|ref=Murase|аўтар=Manabu Murase.|загаловак=Miyazaki Hayao no Fukami e|выдавецтва=[[Heibonsha]]|год=2004|isbn=978-4-5828-5243-1}} * {{кніга|ref=Napier|аўтар=Susan J. Napier.|загаловак=Miyazakiworld: A Life in Art|выдавецтва=[[Yale University Press]]|год=2018|isbn=978-0-300-22685-0}} * {{кніга|ref=Odell, Le Blanc|аўтар=Colin Odell, Michelle Le Blanc.|загаловак=Studio Ghibli: The Films of Hayao Miyazaki and Isao Takahata [Paperback]|выдавецтва=Kamera Books|год=2009|isbn=978-1-84243-279-2}} * {{кніга|ref=Reinders|аўтар=Eric Reinders.|загаловак=The Moral Narratives of Hayao Miyazaki|выдавецтва=[[McFarland & Company]]|год=2016|isbn=978-1-4766-6452-1}} * {{кніга|ref=VanderMeer, Chambers|аўтар=Jeff VanderMeer, S.J. Chambers.|загаловак=The Steampunk Bible: An Illustrated Guide to World of Imaginary Airships, Corsets and Goggles, Mad Scientists, and Strange Literature|спасылка=https://books.google.com/books?id=Xp12RPAYgrIC&pg=PT184|выдавецтва=[[Abrams Books]]|год=2012|isbn=978-1-6131-2166-5|access-date=2024-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625110211/https://books.google.com/books?id=Xp12RPAYgrIC&pg=PT184|archive-date=2020-06-25|url-status=live}} {{refend}} {{Бібліяінфармацыя}} <!--{{Фільмы Хаяо Міядзакі}}--> [[Катэгорыя:Фільмы Японіі 1986 года]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 1986 года]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы 1986 года]] [[Катэгорыя:Мультфільмы Японіі]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы Японіі]] [[Катэгорыя:Сямейныя фільмы]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы Японіі]] [[Катэгорыя:Фільмы на японскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Хаяо Міядзакі]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Дзё Хісаісі]] [[Катэгорыя:Studio Ghibli]] sinwmp1p6mk0srmnoa7xcqtkzynqlfx Таццяна Васілеўна Арасланава 0 760245 5170538 5041285 2026-07-24T18:23:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170538 wikitext text/x-wiki {{Мастак}}{{цёзкі2|Арасланава}} '''Таццяна Васілеўна Арасланава''' (нар. {{ДН|12|6|1953}}, в. [[Пешчывіцы]], [[Пскоўская вобласць]], [[Расія]]) — беларуская мастачка [[дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]. == Біяграфія == Нарадзілася {{ДН|12|6|1953}} года ў вёсцы [[Пешчывіцы]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]]. Скончыла ў 1976 годзе [[мастацка-графічны факультэт Віцебскага педагагічнага інстытута]]. Вучылася ў [[А. Арлоў|А. Арлова]], [[А. Някрасаў|А. Някрасава]], [[Л. Дзягілеў|Л. Дзягілева]]. Удзельніца мастацкіх выставак з 1979 года<ref name=":0">{{крыніцы/Беларускі саюз мастакоў : энцыклапедычны даведнік|Арасланава Таццяна Васілеўна}}</ref>. У 1970–1978 гг. працавала мадэльерам на [[Бабруйская фабрыка мастацкіх вырабаў|Бабруйскай фабрыцы мастацкіх вырабаў]]. З 1989 г. мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва камбіната «[[Мастацтва (камбінат)|Мастацтва]]», з 1991 г. – мастак творчых майстэрняў у Бабруйску. З 1978 г. – выкладчык [[Бабруйская дзіцячая мастацкая школа|Бабруйскай дзіцячай мастацкай школы]], з 1994 г. – дырэктар, з 2014 года зноў выкладчык школы<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://libmogilev.by/artpalette/araslanova-tatyana-vasilievna/|title=Арасланова Татьяна Васильевна — ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ПАЛИТРА МОГИЛЕВСКОГО КРАЯ|access-date=2024-03-02|archive-date=2 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302211614/https://libmogilev.by/artpalette/araslanova-tatyana-vasilievna/|url-status=dead}}</ref>. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з [[1990]] года<ref name=":0" />. Жыве ў г. [[Бабруйск|Бабруйску]]<ref name=":0" />. == Творчасць == Працуе ў галіне [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] ([[габелен]], [[батык]]). Асноўныя творы: габелены «Адлюстраванне» (1979), «Цвіценне папараці» (1981), «Раніца. Абуджэнне» (1983), «Звініць капеж» (1986), «Кветкі памяці», «Крыніца» (абодва 1987), «Крыніца» (1989), «Росная раніца» (1990), «Кветкі» (1991), «Пара цвіцення» (1992), «Блікі», «Цвіценне» (абодва 1994), «Трыумф», «Парывы ветру» (абодва 1995), «Пяшчота» (1998), «Жураўліная песня» (2015); заслона «Урачыстасць»<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Творы знаходзяцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Беларусі|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]], фондах [[БСМ]]<ref name=":0" />. == Сям'я == Мае дачку Марыну Аляксандраўну Арасланаву, таксама мастачку і дырэктарку Дзіцячай школы выяўленчых мастацтваў імя У.А. Дамарада г. Бабруйска<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.bobrlife.by/news/hudozhniki-po-prizvaniju-dinastiya-araslanovyh-izvestna-ne-tolko-v-bobrujske/|title=Художники по призванию. Династия Араслановых известна не только в Бобруйске|website=Бобруйский новостной портал BOBRlife|date=2020-02-04|access-date=2025-10-05|archive-date=7 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250907115738/https://www.bobrlife.by/news/hudozhniki-po-prizvaniju-dinastiya-araslanovyh-izvestna-ne-tolko-v-bobrujske/|url-status=dead}}</ref>.{{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Беларускі саюз мастакоў : энцыклапедычны даведнік|Арасланава Таццяна Васілеўна}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|137525}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Арасланава Таццяна Васілеўна}} [[Катэгорыя:Мастакі-габеленісты Беларусі]] ny4jftj4f6ribnqodcefkyp04za69qm Таласакратон 0 763514 5170294 4747857 2026-07-24T12:07:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170294 wikitext text/x-wiki '''Таласакрато́н'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[Тэктоніка пліт|тэктанічна]] ўстойлівая або маларухомая вобласць [[ложа акіяна]], у межах якой развіты [[абісальныя раўніны]]. Тэрмін першапачаткова ўведзены ў 1955 годзе аўстралійскім геолагам Р. Фейрбрыджам для абазначэння [[кратон]]аў, якія з’яўляюцца часткай акіянічнай кары. У складзе таласакратонаў вылучаюць акіянічныя пліты (монакратоны), сярэдзіннаакіянічныя хрыбты, унутрыкратонныя і прыкратонныя валы, вузкія глыбавыя валы горставага тыпу, доўгія зоны разломаў і [[Магматычныя горныя пароды|вулканічныя ўтварэнні]]. У канцэпцыі «новай глабальнай тэктонікі» (тэктонікі пліт) таласакратоны складаюць частку [[Літасферная пліта|літасферных пліт]]. == Гл. таксама == * [[Таласакратычныя перыяды]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Таласакрато́н||398}} * {{ВСЭ3|Талассократо́н|том=25|старонкі=228}} * ''Судариков, В. Н.'' [http://elib.osu.ru/handle/123456789/9877 Геология и минеральные ресурсы Мирового Океана: учебное пособие] / В. Н. Судариков, Оренбургский гос. ун-т. — [[Арэнбург|Оренбург]]: [[Арэнбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|ОГУ]], 2012. — 139 с.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=90330 Геологический словарь. Талассократон] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240417164332/https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=90330 |date=17 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} // [[Усерасійскі навукова-даследчы геалагічны інстытут імя А. П. Карпінскага]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Кратоны]] [[Катэгорыя:Палеагеаграфія]] pw7dhuhez9feueoe0tpqhwnj8acdlrx Таласакратычныя перыяды 0 763539 5170297 4714453 2026-07-24T12:09:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170297 wikitext text/x-wiki '''Таласакраты́чныя перы́яды'''{{sfn|БелЭн|2002}}, '''таласакратычныя эпохі'''<ref name="Г">[https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=90329 Геологический словарь. Талассократическая эпоха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240418080950/https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=90329 |date=18 красавіка 2024 }}{{ref-ru}}</ref> ў гісторыі [[Зямля|Зямлі]] — перыяды значнага пашырэння плошчы [[мора]]ў ([[Трансгрэсія (геалогія)|трансгрэсіі]]). Таласакратычныя перыяды проціпастаўляюцца [[Геакратычныя перыяды|геакратычным перыядам]]. Таласакратычныя перыяды адпавядаюць сярэдзіне [[Тэктоніка пліт|тэктанічных]] цыклаў, калі на большай частцы зямной паверхні пераважалі апусканні, у сувязі з якімі амаль паўсюдна значныя плошчы [[кантынент]]аў заліваліся морамі. Павелічэнне плошчы [[Гідрасфера|гідрасферы]] садзейнічала фарміраванню вільготнага [[Марскі клімат|марскога клімату]] з невялікімі ваганнямі [[Тэмпература паветра|тэмпературы паветра]]. У гэты час намнажаліся пераважна марскія адклады, складзеныя большай часткай з [[Карбанаты (мінералы)|карбанатных]] [[Горная парода|парод]]. Да ліку таласакратычных перыядаў адносяць сярэдні [[кембрый]], верхні [[сілур]], сярэдні і верхні [[дэвон]], ніжні [[Каменнавугальны перыяд|карбон]], верхні [[Мелавы перыяд|мел]]. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Таласакраты́чныя перы́яды||398}} * {{ВСЭ3|Талассократи́ческие пери́оды|том=25|старонкі=228}} * Естествознание: Энциклопедический словарь / Сост В. Д. Шолле. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2003. — 543 с.: ил. — (Золотой фонд). — ISBN5-7107-7315-8.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=90329 Геологический словарь. Талассократическая эпоха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240418080950/https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=90329 |date=18 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} // [[Усерасійскі навукова-даследчы геалагічны інстытут імя А. П. Карпінскага]] * [https://megabook.ru/article/Талассократические%20периоды Талассократи́ческие пери́оды // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru]{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Геахраналогія]] rkp1xh2bawqi5a3ngnirsh0jka1spvl Тафрагенез 0 768890 5170526 5015680 2026-07-24T17:42:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170526 wikitext text/x-wiki '''Тафрагене́з'''{{sfn|БелЭн|2002}} — працэс утварэння буйных [[грабен]]аў і [[Упадзіна|ўпадзін]] ва ўмовах расцяжэння [[Зямная кара|зямной кары]]. Адбываецца на заключнай стадыі развіцця складкавых горных утварэнняў (тафрагенная стадыя{{sfn|БелЭн|2002}}){{sfn|ВСЭ|1976}}. Тафрагенезу ўласціва ўтварэнне доўгіх і вузкіх грабенаў, запоўненых абломкавымі пародамі і выліваннямі [[базальт]]аў уздоўж парываў, якія абмяжоўваюць грабены<ref name="Карп">{{Cite web |url=https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=90423 |title=Тафрогенез |access-date=14 ліпеня 2024 |archive-date=14 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714065917/https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=90423 |url-status=dead }}</ref>. Тэрмін прапанаваны ў 1924 годзе нямецкім геолагам Э. Крэнкелем{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ВСЭ|1976}}{{sfn|Горная энциклопедия|1990}}. Абазначае таксама працэс утварэння глыбокіх упадзін з патончанай кансалідаванай зямной карой і магутным [[Асадкавы чахол|асадкавым чахлом]]{{sfn|БелЭн|2002}}. Некаторыя аўтары (Şengör A. M. C., 1995) лічаць тэрміны тафрагенез і [[рыфтагенез]] тоеснымі<ref name="Карп" />. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тафрагене́з||462}} * {{ВСЭ3|Тафрогене́з|25|302}} * {{Кніга|загаловак=Горная энциклопедия : в 5 т.|адказны=гл. ред. Е. А. Козловский|месца=М.|выдавецтва=«Советская энциклопедия»|год=1990|том=5. СССР — Яшма|старонак=541|мова=ru|isbn=5-85270-007-X|isbn2=5-85270-000-6 (т. 5)|ref=Горная энциклопедия|частка=Тафрогенез|старонкі=121}} * Тафрогенез, тафрогенезис // [https://ev.vue.gov.ua/wp-content/uploads/2018/11/гiрнича_енциклопедiя_Т.3_9658.pdf Мала гірнича енциклопедія : у 3 т.] / за ред. В. С. Білецького. — [[Данецк|Д.]]: Східний видавничий дім, 2013. — Т. 3 : С — Я. — С. 247. — 644 с. — ISBN 978-966-317-156-2.{{ref-uk}} * ''Летавин А. И.'' Тафрогенный комплекс молодой платформы юга СССР : (Тектоника, формации и нефтегазоносность). — Москва : Наука, 1978. — 148 с., 1 л. ил. : ил.; 21 см. * ''Борукаев Ч. Б.'' Словарь-правочник по современной тектонической терми­нологии / [[РАН]]. Сиб. отд-ние. Объед. ин-т геологии, геофизики и минералогии. — [[Новасібірск|Новосибирск]]: Изд-во СО РАН, НИЦ ОИГГМ, 1999. (Тр. ОИГГМ СО РАН; Вып. 840). — С. 24. — 69 с. == Спасылкі == * [https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=90423 Тафрогенез] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240714065917/https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=90423 |date=14 ліпеня 2024 }} // [[Усерасійскі навукова-даследчы геалагічны інстытут імя А. П. Карпінскага]] * [https://www.geo.tsu.ru/content/faculty/structure/chair/dynamic-geology/books/slovar_tk/stt_t.php Тафрогенез // Словарь тектонических терминов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240714065917/https://www.geo.tsu.ru/content/faculty/structure/chair/dynamic-geology/books/slovar_tk/stt_t.php |date=14 ліпеня 2024 }} на сайце геолага-геаграфічнага факультэта [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|Томскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Тэктоніка]] a0wffp3bnl7y9oa4jf03xvl1wd42hfv Удзельнік:Liashuta 2 770910 5170637 5091841 2026-07-24T22:47:01Z Liashuta 106196 5170637 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Ляксей Герман | Імя пры нараджэнні = Аляксей Віктаравіч Пінчук | Дата нараджэння = [[5 чэрвеня]] [[2000]] | Месца нараджэння = [[Пагарэльшчына (Валожынскі раён)|Пагарэльшчына]], [[Валожынскі раён]], [[Мінская вобласць]] | Краіна = [[Беларусь]] | Альма-матар = [[БДУКМ]] (2022) | Род дзейнасці = [[Паэт]], [[фатограф]], [[публіцыст]] | Мова твораў = [[Беларуская]] | Гады актыўнасці = з 2008 | Жанр = [[сімвалізм]], [[рамантызм]] | Выява = Ляксей Герман.jpg | Член = [[Рунь (літаратурнае аб’яднанне)|Народны калектыў літаратурна-мастацкага майстэрства «Рунь»]] [[Беларускае грамадскае аб’яднанне фатографаў]] }}{{DEFAULTSORT:Ляксей Герман}} erla0fave1xhit0vl56fd3c9kgr9co1 5170638 5170637 2026-07-24T22:47:52Z Liashuta 106196 Замена старонкі на '{{Пісьменнік}}{{DEFAULTSORT:Ляксей Герман}}' 5170638 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}}{{DEFAULTSORT:Ляксей Герман}} dcxb4hnt8urrxuuf0lm4mf0g14ppzuq 5170640 5170638 2026-07-24T22:48:16Z Liashuta 106196 Выдаленне ўсяго зместу старонкі 5170640 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Сінгх 0 772187 5170377 4894403 2026-07-24T13:45:00Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ +1 5170377 wikitext text/x-wiki '''Сінгх''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Гіяні Заіл Сінгх]] — індыйскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. * [[Манмахан Сінгх]] (1932—2024) — [[Індыя|індыйскі]] дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэм’ер-міністр Індыі (2004—2014). * [[Ранджыт Сінгх]] — заснавальнік Сікхская імперыі. * [[Тарсем Сінгх]] — кінарэжысёр. {{неадназначнасць}} lqdvzzog1yjhmvpucvl0wpw0glk7u8s Партал:Гісторыя/Абраная выява 100 776588 5170730 5164895 2026-07-25T08:20:58Z JerzyKundrat 174 5170730 wikitext text/x-wiki <div align=center> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} |0101 ={{Выява дня паказаць|в=Arthur_Mees_Flags_of_A_Free_Empire_1910_Cornell_CUL_PJM_1167_01.jpg|п=[[Pax Britannica|Брытанскі свет]] у 1910&nbsp;годзе.}} |0102 ={{Выява дня паказаць|в=Sacsayhuamán_Inca_Ruins.jpg|п=Руіны ўмацаванняў Куска.}} |0103 ={{Выява дня паказаць|в=Flag of the Japanese Emperor.svg|п=Сцяг Імператара Японіі.}} |0104 ={{Выява дня паказаць|в=William of Rubruck Corpus Christi MS 066A fol 67r detail.jpg|п=[[Вілем Рубрук]] і кароль Францыі [[Людовік IX (кароль Францыі)|Людовік IX]], выява з рукапісу пач. XIV&nbsp;ст.}} |0105 ={{Выява дня паказаць|в=Miensk,_Vałockaja,_Vańkovič._Менск,_Валоцкая,_Ваньковіч_(1916).jpg|п=Сядзіба Ваньковічаў, 1916&nbsp;год.}} |0106 ={{Выява дня паказаць|в=Jan Matejko-Batory pod Pskowem.jpg|п=[[Ян Матэйка]]. «Стэфан Баторый пад Псковам».}} |0107 ={{Выява дня паказаць|в=Bertini fresco of Galileo Galilei and Doge of Venice.jpg|п=Галілей паказвае тэлескоп венецыянскаму [[дож]]у, фрэска Дж.&nbsp;Барціні.}} |0108 ={{Выява дня паказаць|в=An Inland View in Atooi, One of the Sandwich Islands (1785).jpg|п=Вёска на востраве [[Каўаі]], літаграфія 1785&nbsp;года.}} |0109 ={{Выява дня паказаць|в=Minsk_Catholic_Mary_church.jpg|п=[[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)]].}} |0110 ={{Выява дня паказаць|в=Viazynka - Memorial Living Room.jpg|п=Мемарыяльны пакой у хаце, у якой у 1882 годзе нарадзіўся [[Янка Купала]].}} |0111 ={{Выява дня паказаць|в=Muzyckaja prauda №1.jpg|п=«Мужыцкая праўда», № 1.}} |0112 ={{Выява дня паказаць|в=Coat of Arms of Pinsk, Belarus.svg|п=Герб Пінска.}} |0113 ={{Выява дня паказаць|в=January 13 events in Vilnius Lithuania.jpg|п=Падзеі ў ноч на 13 студзеня 1991 года ў [[Вільнюс]]е.}} |0114 ={{Выява дня паказаць|в=Malacca_1630.jpg|п=Малака, партугальскі форт на карце 1630&nbsp;года.}} |0115 ={{Выява дня паказаць|в=Biełaruskaja sialanska-rabotnickaja hramada, Małanka.PNG|п=Сяляне ўцякаюць з [[ППС]], [[Вызваленне, партыя|Вызвалення]], [[Беларускі сялянскі саюз|Сялянскага Саюза]] і ўступаюць у [[БСРГ]]. [[Язэп Горыд]]. [[Маланка (часопіс)|Маланка]] № 14, 1926.}} |0116 ={{Выява дня паказаць|в=5 Prohibition Disposal(9).jpg|п=|У [[Нью-Ёрк]]у спіртное зліваюць у каналізацыю, 1920&nbsp;год.}} |0117 ={{Выява дня паказаць|в=The_Roman_Empire,_AD_395.png|п=Рымская імперыя ў 395&nbsp;годзе.}} |0118 ={{Выява дня паказаць|в=Boyar Buturlin receiving an oath of loyalty to the Russian Tsar from Bogdan Khmelnitsky.jpeg|п=Баярын Бутурлін прымае прысягу ад гетмана Хмяльніцкага на падданства Расіі, гравюра 1836&nbsp;года.}} |0119 ={{Выява дня паказаць|в=12-03-01-autostadtr-by-RalfR-08a.jpg|п=Легкавы аўтамабіль «Фольксваген Жук».}} |0120 ={{Выява дня паказаць|в=HKClub 1928.jpeg|п=Ганконг, 1928&nbsp;год.}} |0121 ={{Выява дня паказаць|в=20090529_Great_Wall_8125.jpg|п=Вялікая Кітайская сцяна.}} |0122 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_arms_of_the_January_Uprising.svg|п=Сімвал паўстання 1863—1864 гадоў.}} |0123 ={{Выява дня паказаць|в=Rzeczpospolita Rozbiory 2.png|п=Рэч Паспалітая па другім падзеле.}} |0124 ={{Выява дня паказаць|в=4487_National_Arts_Museum_of_the_Republic_of_Belarus.JPG|п=Атрыум Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь.}} |0125 ={{Выява дня паказаць|в=Hockey_chamonix_1924.jpg|п=Каманды Канады і Вялікабрытаніі гуляюць у хакей на зімовых Алімпійскіх гульнях у Шамані, 1924&nbsp;год.}} |0126 ={{Выява дня паказаць|в=Sydney_1888.jpg|п=Сідней на выяве 1888&nbsp;года.}} |0127 ={{Выява дня паказаць|в=Auschwitz II-Birkenau (main gate).JPG|п=Брама канцлагера Асвенцім.}} |0128 ={{Выява дня паказаць|в=Challenger explosion.jpg|п=Выбух касмічнага карабля «Чэленджэр».}} |0129 ={{Выява дня паказаць|в=Karl Benz Automobile.jpg|п=Карл Бенц на аўтамабілі, 1894&nbsp;год.}} |0130 ={{Выява дня паказаць|в=City_Lights_(1931_theatrical_poster_-_retouched).jpg|п=Афіша кінафільма «Агні вялікага горада», 1931&nbsp;год.}} |0131 ={{Выява дня паказаць|в=Accademia - Procession in piazza San Marco by Gentile Bellini.jpg|п=Працэсія рэліквіі Святога Крыжа на [[Плошча Сан-Марка|плошчы Сан Марка]] ў Венецыі, [[Джэнціле Беліні]], 1496&nbsp;год.}} |0201 ={{Выява дня паказаць|в=Vypusk 2 1921.jpg|п=Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі з выпускнікамі, 1921&nbsp;год.}} |0202 ={{Выява дня паказаць|в=Escudo de armas colonial de Buenos Aires.jpg|п=Каланіяльны герб Буэнас-Айрэса, гарадская ратуша.}} |0203 ={{Выява дня паказаць|в=Πρωτοκολλο ανεξαρτησίας.jpg|п=Падпісанне Лонданскага пратакола, фрэска Трафейнай залы парламента Грэцыі.}} |0204 ={{Выява дня паказаць|в=Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|п=Удзельнікі Ялцінскай канферэнцыі, 1945.}} |0205 ={{Выява дня паказаць|в=Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|п=Удзельнікі Ялцінскай канферэнцыі, 1945.}} |0206 ={{Выява дня паказаць|в=Emblem_of_the_Byelorussian_SSR_(1927–1937).svg|п=[[Герб БССР]] (1927–1937).}} |0207 ={{Выява дня паказаць|в=Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|п=Удзельнікі Ялцінскай канферэнцыі, 1945.}} |0208 ={{Выява дня паказаць|в=Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|п=Удзельнікі Ялцінскай канферэнцыі, 1945.}} |0209 ={{Выява дня паказаць|в=The Grand Courtyard of Vilnius University.Lithuania.jpg|п=Ансамбль Віленскага ўніверсітэта.}} |0210 ={{Выява дня паказаць|в=Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|п=Удзельнікі Ялцінскай канферэнцыі, 1945.}} |0211 ={{Выява дня паказаць|в=Clermont_illustration_-_Robert_Fulton_-_Project_Gutenberg_eText_15161.jpg|п=Параход Фултана.}} |0212 ={{Выява дня паказаць|в=Афіша першай беларускай вечарынкі ў Вільні.webp|п=Афіша першай беларускай вечарынкі ў Вільні.}} |0213 ={{Выява дня паказаць|в=Пароход_Челюскин.jpg|п=Параход «Чалюскін», фота 1933&nbsp;года.}} |0214 ={{Выява дня паказаць|в=St-valentine-baptizing-st-lucilla-jacopo-bassano.jpg|п=[[Святы Валянцін]] на карціне Дж. Базана, XVI&nbsp;ст.}} |0215 ={{Выява дня паказаць|в=Homan_№_1.jpg|п=Гоман № 1, 15 (28) лютага 1916&nbsp;года.}} |0216 ={{Выява дня паказаць|в=Nepriklausomybes_aktas.gif|п=[[Акт аб незалежнасці Літвы]].}} |0217 ={{Выява дня паказаць|в=Mailand scala view from stage 1300010 Pano.jpg|п=Iнтэр’ер тэатра «Ла Скала».}} |0218 ={{Выява дня паказаць|в=Glicerio_-_MNR_Palazzo_Massimo.jpg|п=Залаты солід з партрэтам імператара [[гліцэрый|Гліцэрыя]].}} |0219 ={{Выява дня паказаць|в=Mailand scala view from stage 1300010 Pano.jpg|п=Iнтэр’ер тэатра «Ла Скала».}} |0220 ={{Выява дня паказаць|в=ARALibertad1892-MNPB.jpg|п=Аргенцінскі браняносец «Лібертад», 1893&nbsp;год.}} |0221 ={{Выява дня паказаць|в=BNR First charter.jpg|п=[[Першая Устаўная грамата|Устаўная грамата да народаў Беларусі]] ад 21 лютага 1918 года, выдадзеная Выканаўчым камітэтам Рады Усебеларускага з’езда.}} |0222 ={{Выява дня паказаць|в=Carolingian Empire map 1895.jpg|п=Франкская імперыя ў перыяд свайго найбольшага пашырэння.}} |0223 ={{Выява дня паказаць|в=Allegory_of_war_and_Law_-_Prunksaal_-_Austrian_National_Library.jpg|п=Фрэска «Алегорыя вайны і закону» ў Аўстрыйскай нацыянальнай бібліятэцы, Вена.}} |0224 ={{Выява дня паказаць|в=Graffiti Vinnytsia 2022 G1.jpg|п=Патрыятычны графіці ў [[Вінніца|Вінніцы]], Украіна, 2022&nbsp;год.}} |0225 ={{Выява дня паказаць|в=Афіша першай беларускай вечарынкі ў Вільні.webp|п=Афіша першай беларускай вечарынкі ў Вільні.}} |0226 ={{Выява дня паказаць|в=DesertStormMap v2.svg|п=Наступленне ў Кувейце, 1991&nbsp;год.}} |0227 ={{Выява дня паказаць|в=Operation Desert Storm - Abandoned Vehicles 1991.jpg|п=Кінутая і знішчаная тэхніка на «шашы смерці», 1991&nbsp;год.}} |0228 ={{Выява дня паказаць|в=Homan_№_1.jpg|п=Гоман № 1, 15 (28) лютага 1916&nbsp;года.}} |0229 ={{Выява дня паказаць|в=Operation Desert Storm - Abandoned Vehicles 1991.jpg|п=Кінутая і знішчаная тэхніка на «шашы смерці», 1991&nbsp;год.}} |0301 ={{Выява дня паказаць|в=Library of Congress, Washington, D.C. - c. 1902.jpg|п=[[Бібліятэка Кангрэса]], Вашынгтон, 1902&nbsp;год.}} |0302 ={{Выява дня паказаць|в=Library of Congress, Washington, D.C. - c. 1902.jpg|п=[[Бібліятэка Кангрэса]], Вашынгтон, 1902&nbsp;год.}} |0303 ={{Выява дня паказаць|в=Australian states history.gif|п=Гісторыя тэрытырыяльнага падзелу Аўстраліі.}} |0304 ={{Выява дня паказаць|в=Australian states history.gif|п=Гісторыя тэрытырыяльнага падзелу Аўстраліі.}} |0305 ={{Выява дня паказаць|в=Mahiloŭ. Магілёў (1765-67).jpg|п=[[Чытанне маршалкам папскай булы на будаўніцтва манастыроў у Магілёве ў XVIII стагоддзі]], фрэска.}} |0306 ={{Выява дня паказаць|в=Reception_of_the_Manila_Galleon_by_the_Chamorro_in_the_Ladrones_Islands,_ca._1590.jpg|п=Сцэна сустрэчы іспанскага галеона з чамора, насельнікамі Марыянскіх астравоў, каля 1590&nbsp;года.}} |0307 ={{Выява дня паказаць|в=Mitau Ordensburg 1703.jpg|п=Замак у Мітаве, гравюра 1703&nbsp;года.}} |0308 ={{Выява дня паказаць|в=Zetkin luxemburg1910.jpg|п=[[Клара Цэткін]] і [[Роза Люксембург]], 1910&nbsp;год.}} |0309 ={{Выява дня паказаць|в=Здудзіцкі каменны крыж.JPG|п=[[Здудзіцкі каменны крыж]] у храме.}} |0310 ={{Выява дня паказаць|в=Tokyo_1945-3-10-1.jpg|п=Знішчаныя кварталы [[Токіа]], 1945&nbsp;год.}} |0311 ={{Выява дня паказаць|в=The Daily Courant.png|п=The Daily Courant.}} |0312 ={{Выява дня паказаць|в=Map Crusader states 1240-eng.png|п=Заваяванні крыжакоў у XIII&nbsp;ст.}} |0313 ={{Выява дня паказаць|в=Chartist meeting, Kennington Common.jpg|п=Сход [[чартыст]]аў у Лондане, 1848&nbsp;год.}} |0314 ={{Выява дня паказаць|в=Miensk. Менск (1591).gif|п=Пячатка з выявай [[Герб Мінска|герба Менска]] ў 1591&nbsp;годзе.}} |0315 ={{Выява дня паказаць|в=The Four Voyages of Columbus 1492-1503 - Project Gutenberg etext 18571.jpg|п=Карта чатырох экспедыцый Калумба.}} |0316 ={{Выява дня паказаць|в=Monument of the My Lai Massacre (2).jpg|п=Манумент на тэрыторыі былой абшчыны Сангмі ў В'етнаме.}} |0317 ={{Выява дня паказаць|в=Viciebsk._Віцебск_(1597)_(3).jpg|п=Пячатка з гербам Віцебска, 1597&nbsp;год.}} |0318 ={{Выява дня паказаць|в=Caricature_for_Riga_Peace_1921.png|п=Карыкатура 1921&nbsp;года.}} |0319 ={{Выява дня паказаць|в=Sydney Ferry Koompartoo.jpg|п=[[Харбар-Брыдж (Сідней)]].}} |0320 ={{Выява дня паказаць|в=Napoleon-Elbe.jpg|п=Вяртанне [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Эльбы.}} |0321 ={{Выява дня паказаць|в=Coat of Arms of Homieĺ (1560).jpg|п=Рэканструкцыя першага вядомага герба Гомеля.}} |0322 ={{Выява дня паказаць|в=Hatyn_1.JPG|п=Мемарыяльны комплекс «Хатынь».}} |0323 ={{Выява дня паказаць|в=Adolf Hitler - Time Magazine Cover - March 13, 1933.jpg|п=[[Адольф Гітлер]] на вокладцы часопіса «Time», 1933&nbsp;год.}} |0324 ={{Выява дня паказаць|в=Akt powstania kosciuszkowskiego.jpg|п=Акт паўстання 1794&nbsp;года.}} |0325 ={{Выява дня паказаць|в=BNR Third charter.png|п=[[Трэцяя Устаўная грамата]] ад 25 сакавіка 1918 года, выдадзеная Радай БНР.}} |0326 ={{Выява дня паказаць|в=AtlasMiller_BNF_Indian_Ganges.jpg|п=Бенгалія ў партугальскім атласе Мілера, 1519&nbsp;год.}} |0327 ={{Выява дня паказаць|в=Stemp_Flag_and_map_of_Belarus.jpg|п=Першая паштовая марка Рэспублікі Беларусь. 1992&nbsp;год.}} |0328 ={{Выява дня паказаць|в=G.Quarenghi - Views of Moscow and its Environs - Sobornaya Square at the Moscow Kremlin - 1797.jpg|п=[[Джакома Кварэнгі]]. Выгляд саборнай плошчы Маскоўскага Крамля. 1797.}} |0329 ={{Выява дня паказаць|в=Atlas Cosmographicae (Mercator). Вялікае Княства Літоўскае. 1595.jpg|п=Карта Вялікага Княства Літоўскага, створаная [[Г. Меркатар]]ам. З кнігі «Atlas sive Cosmographicae Meditationes», 1595.}} |0330 ={{Выява дня паказаць|в=Edouard Dubufe Congrès de Paris.jpg|п=Падпісанне Парыжскага мірнага дагавора. Луі-Эдуард Дзюбюф. 1856&nbsp;год.}} |0331 ={{Выява дня паказаць|в=Eiffel Tower plans 01.jpg|п=План Эйфелевай вежы, 1887&nbsp;год.}} |0401 ={{Выява дня паказаць|в=1804 Silver Dollar (Class III).jpg|п=Срэбраная аднадоларавая манета ЗША.}} |0402 ={{Выява дня паказаць|в=PocockBattleOfCopenhagen.jpg|п=Бітва ў гавані Капенгагена, 1801&nbsp;год.}} |0403 ={{Выява дня паказаць|в=Battle najera froissart.jpg|п=Бітва пры Нахеры.}} |0404 ={{Выява дня паказаць|в=Laurentian Codex 01.jpg|п=Лаўрэнцьеўскі летапіс.}} |0405 ={{Выява дня паказаць|в=Battle of Maipu.jpg|п=Бітва пры Майпу.}} |0406 ={{Выява дня паказаць|в=Athens 1896 report cover.jpg|п=Плакат першых Алімпійскіх гульняў.}} |0407 ={{Выява дня паказаць|в=Praha_Karolinum_ext_1.jpg|п=Карлаў універсітэт у Празе.}} |0408 ={{Выява дня паказаць|в=Prusy_1525_ru.svg|п=Прускае герцагства на карце.}} |0409 ={{Выява дня паказаць|в=Index Librorum Prohibitorum 1.jpg|п=Index Librorum Prohibitorum, выданне 1564&nbsp;года [[Паала Мануцыа|Паала Мануцыя]].}} |0410 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Škloŭ.png|п=Герб Шклова.}} |0411 ={{Выява дня паказаць|в=Taisei_Hōkan.jpg|п=Вяртанне дзяржаўнай улады імператару ў Японіі.}} |0412 ={{Выява дня паказаць|в=Mirski zamak. Мірскі замак (N. Orda, 1877).jpg|п=Мірскі Замак. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1876&nbsp;год.}} |0413 ={{Выява дня паказаць|в=Korea-Gyeongju-Bulguksa-33.jpg|п=Пульгукса, будысцкі храм эпохі Сіла, Паўднёвая Карэя.}} |0414 ={{Выява дня паказаць|в=Пасудзіна гліняная. Неаліт.jpg|п=[[Посуд|Пасудзіна]] [[Гліна|гліняная]] кан. III — пач. II тыс. да н. э. з паселішча Асавец-ІІ. [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|НГМ РБ]].}} |0415 ={{Выява дня паказаць|в=Korea-Gyeongju-Bulguksa-33.jpg|п=Пульгукса, будысцкі храм эпохі Сіла, Паўднёвая Карэя.}} |0416 ={{Выява дня паказаць|в=Пасудзіна гліняная. Неаліт.jpg|п=|[[Посуд|Пасудзіна]] [[Гліна|гліняная]] кан. III — пач. II тыс. да н. э. з паселішча Асавец-ІІ. [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|НГМ РБ]].}} |0417 ={{Выява дня паказаць|в=Korea-Gyeongju-Bulguksa-33.jpg|п=Пульгукса, будысцкі храм эпохі Сіла, Паўднёвая Карэя.}} |0418 ={{Выява дня паказаць|в=Korea-Gyeongju-Bulguksa-33.jpg|п=Пульгукса, будысцкі храм эпохі Сіла, Паўднёвая Карэя.}} |0419 ={{Выява дня паказаць|в=Australian states history.gif|п=Гісторыя тэрытырыяльнага падзелу Аўстраліі.}} |0420 ={{Выява дня паказаць|в=Pylons_and_obelisk_Luxor_temple.JPG|п=Луксорскі храм.}} |0421 ={{Выява дня паказаць|в=Pylons_and_obelisk_Luxor_temple.JPG|п=Луксорскі храм.}} |0422 ={{Выява дня паказаць|в=Пасудзіна гліняная. Неаліт.jpg|п=|[[Посуд|Пасудзіна]] [[Гліна|гліняная]] кан. III — пач. II тыс. да н. э. з паселішча Асавец-ІІ. [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|НГМ РБ]].}} |0423 ={{Выява дня паказаць|в=Pylons_and_obelisk_Luxor_temple.JPG|п=Луксорскі храм.}} |0424 ={{Выява дня паказаць|в=Library of Congress, Washington, D.C. - c. 1902.jpg|п=[[Бібліятэка Кангрэса]], Вашынгтон, 1902&nbsp;год.}} |0425 ={{Выява дня паказаць|в=Stemp_Flag_and_map_of_Belarus.jpg|п=Першая паштовая марка Рэспублікі Беларусь. 1992&nbsp;год.}} |0426 ={{Выява дня паказаць|в=Bundesarchiv Bild 183-H25224, Guernica, Ruinen.jpg|п=Руіны Гернікі.}} |0427 ={{Выява дня паказаць|в=Vilenskie mucheniki.jpg|п=Ікона трох віленскіх мучанікаў.}} |0428 ={{Выява дня паказаць|в=Беларуская думка 1919.jpg|п=Газета «Беларуская думка».}} |0429 ={{Выява дня паказаць|в=The royal family on the balcony (cropped).jpg|п=Шлюб прынца Уільяма і Кейт Мідлтан.}} |0430 ={{Выява дня паказаць|в=Constitution of Belarus 1994 1.jpg|п=Канстытуцыя Беларусі, 1994.}} |0501 ={{Выява дня паказаць|в=1989 CPA 6059.jpg|п=Паштовы блок [[СССР]], 1989 год: 100-годдзе [[Першага мая|Першамая]].}} |0502 ={{Выява дня паказаць|в=Stemp_Flag_and_map_of_Belarus.jpg|п=Першая паштовая марка Рэспублікі Беларусь. 1992&nbsp;год.}} |0503 ={{Выява дня паказаць|в=Wojniakowski_Passing_of_the_3rd_of_May_Constitution.jpg|п=Прыняцце Канстытуцыі 3&nbsp;мая.}} |0504 ={{Выява дня паказаць|в=DSC_0658-Recovered.jpg|п=Вавілон.}} |0505 ={{Выява дня паказаць|в=Храналогія 1581, Андрэй Рымша, стар. 1.jpg|п=«Храналогія», Андрэй Рымша, 1581&nbsp;год.}} |0506 ={{Выява дня паказаць|в=Дом-музей Максіма Багдановіча.jpg|п=[[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)]].}} |0507 ={{Выява дня паказаць|в=AGAD Uniwersał połaniecki - druk.jpg|п=[[Паланецкі ўніверсал]].}} |0508 ={{Выява дня паказаць|в=German_instrument_of_surrender2.jpg|п=Акт аб капітуляцыі Германіі.}} |0509 ={{Выява дня паказаць|в=German_instrument_of_surrender2.jpg|п=Акт аб капітуляцыі Германіі.}} |0510 ={{Выява дня паказаць|в=Дом-музей Максіма Багдановіча.jpg|п=[[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)]].}} |0511 ={{Выява дня паказаць|в=Uruk_Archaeological_site_at_Warka.jpg|п=[[Урук]].}} |0512 ={{Выява дня паказаць|в=Ostromirovo.jpg|п=«[[Астрамірава Евангелле]]».}} |0513 ={{Выява дня паказаць|в=Lei Áurea.jpg|п=«Залаты закон» ад 13 мая 1888 года з подпісам прынцэсы-рэгента.}} |0514 ={{Выява дня паказаць|в=Bychaŭ._Быхаў_(1648-54).jpg|п=Горад Быхыў і замак, XVII&nbsp;ст.}} |0515 ={{Выява дня паказаць|в=Дом-музей Максіма Багдановіча.jpg|п=[[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)]].}} |0516 ={{Выява дня паказаць|в=Gorodok-verenitsyn.JPG|п=Мемарыяльная дошка «Тарас на Парнасе», Гарадок.}} |0517 ={{Выява дня паказаць|в=Facciata_Verde.JPG|п=[[Нью-Ёркская фондавая біржа]].}} |0518 ={{Выява дня паказаць|в=Siege_of_malta_1.jpg|п=Аблога Мальты, прыбыццё турэцкага флоту на карціне XVI&nbsp;ст.}} |0519 ={{Выява дня паказаць|в=Дом-музей Максіма Багдановіча.jpg|п=[[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)]].}} |0520 ={{Выява дня паказаць|в=Cueva_arana.svg|п=Бортніцтва. Выява ў Павучынай пячоры ([[Іспанія]]), VIII&nbsp;— VI&nbsp;тысячагоддзі да&nbsp;н.э.}} |0521 ={{Выява дня паказаць|в=Cutty Sark (ship, 1869) - SLV H91.250-164.jpg|п=«Каці Сарк», фота 1940&nbsp;года.}} |0522 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Ašmiany,_Belarus.svg|п=Герб Ашмянаў.}} |0523 ={{Выява дня паказаць|в=Coat of Arms of Ščučyn, Belarus.svg|п=Герб Шчучына.}} |0524 ={{Выява дня паказаць|в=Catedral_Primada._Toledo,_España.jpg|п=Таледа.}} |0525 ={{Выява дня паказаць|в=Catedral_Primada._Toledo,_España.jpg|п=Таледа.}} |0526 ={{Выява дня паказаць|в=Westminster_Bridge_&_Palace_of_Westminster.jpg|п=Вэстмінстэрскі мост у Лондане.}} |0527 ={{Выява дня паказаць|в=PBY-1 Catalinas of VP-9 over the Golden Gate Bridge in May 1937.jpg|п=Самалёты над мастом Залатыя 1937&nbsp;год.}} |0528 ={{Выява дня паказаць|в=Пасудзіна гліняная. Неаліт.jpg|п=|Гліняная пасудзіна кан. III — пач. II&nbsp;тыс. да н. э. з паселішча Асавец-ІІ. [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]].}} |0529 ={{Выява дня паказаць|в=Catedral_Primada._Toledo,_España.jpg|п=Таледа.}} |0530 ={{Выява дня паказаць|в=Priam's treasure (r).jpg|п=Скарб Прыяма.}} |0531 ={{Выява дня паказаць|в=Priam's treasure (r).jpg|п=Скарб Прыяма.}} |0601 ={{Выява дня паказаць|в=Brasłaŭ._Браслаў_(1792).jpg|п=Выява [[герб Браслава|герба Браслава]].}} |0602 ={{Выява дня паказаць|в=Brasłaŭ._Браслаў_(1792).jpg|п=Выява [[герб Браслава|герба Браслава]].}} |0603 ={{Выява дня паказаць|в=Biełaruskaja hramatyka dla škoł, vokładka (1918).jpg|п=«Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча (1918).}} |0604 ={{Выява дня паказаць|в=Беларуская граматыка для школ, вокладка (1918).jpg|п=«Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча (1918).}} |0605 ={{Выява дня паказаць|в=Map of Siam and French Indochina.svg|п=Экспансія еўрапейскіх дзяржаў у Індакітаі.}} |0606 ={{Выява дня паказаць|в=Lipniški,_Pahonia._Ліпнішкі,_Пагоня_(1792).jpg|п=Выява герба Ліпнішак з прывілея 1792&nbsp;года.}} |0607 ={{Выява дня паказаць|в=Jagiełło_dispute.JPG|п=Дыспут гусіцкіх тэолагаў у прысутнасці польскага караля [[Уладзіслаў II Ягайла|Уладзіслава II Ягайлы]], выява XV&nbsp;ст.}} |0608 ={{Выява дня паказаць|в=Viking Expansion.svg|п=Экспансія вікінгаў у Еўропе.}} |0609 ={{Выява дня паказаць|в=Cartier Second Voyage Map 1.png|п=Другая экспедыцыя Карцье.}} |0610 ={{Выява дня паказаць|в=Schlacht von Zablat Hogenbersche Geschichtsblätter.JPG|п=[[Бітва пры Саблатэ]] на тагачаснай выяве.}} |0611 ={{Выява дня паказаць|в=Novaja_ziamlia_1923.jpg|п=Паэма Якуба Коласа «Новая зямля», 1923.}} |0612 ={{Выява дня паказаць|в=Napoleon Neman.jpg|п=Пераправа напалеонаўскай арміі цераз Нёман на тагачаснай выяве.}} |0613 ={{Выява дня паказаць|в=Index Librorum Prohibitorum 1.jpg|п=Індэкс забароненых кніг, выданне 1564&nbsp;года.}} |0614 ={{Выява дня паказаць|в=Harîrî_Schefer_-_BNF_Ar5847_f.51.jpg|п=Ілюстрацыя з манускрыпта «Макамата» ў стылі багдадскай школы, XIII&nbsp;ст.}} |0615 ={{Выява дня паказаць|в=King John signing the Great Charter (Magna Carta) by English School.png|п=[[Іаан Беззямельны]] падпісвае Вялікую хартыю вольнасцей — ілюстрацыя з ''Cassell's History of England'' (1902).}} |0616 ={{Выява дня паказаць|в=Currier and Ives Liberty2 courtesy version.jpg|п=[[Статуя Свабоды]] на храмалітаграфіі 1885&nbsp;года.}} |0617 ={{Выява дня паказаць|в=Currier and Ives Liberty2 courtesy version.jpg|п=[[Статуя Свабоды]] на храмалітаграфіі 1885&nbsp;года.}} |0618 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Niasviž,_Belarus.svg|п=[[Герб Нясвіжа]].}} |0619 ={{Выява дня паказаць|в=NevrevN_RGalickiyPrinimMIN.jpg|п=[[Мікалай Васільевіч Неўраў|М. Неўраў]]. [[Раман Галіцкі прымае паслоў Папы Інакенція III]]. 1875.}} |0620 ={{Выява дня паказаць|в=Bee-treeState_museum_of_folk_architecture_and_life.JPG|п=Борці ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]].}} |0621 ={{Выява дня паказаць|в=Bee-treeState_museum_of_folk_architecture_and_life.JPG|п=Борці ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]].}} |0622 ={{Выява дня паказаць|в=Bundesarchiv Bild 101I-137-1009-17, Weißrussland, Minsk, Ruinen.jpg|п=Руіны Мінска (ліпень 1941 года).}} |0623 ={{Выява дня паказаць|в=Bee-treeState_museum_of_folk_architecture_and_life.JPG|п=Борці ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]].}} |0624 ={{Выява дня паказаць|в=Bee-treeState_museum_of_folk_architecture_and_life.JPG|п=Борці ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]].}} |0625 ={{Выява дня паказаць|в=Bee-treeState_museum_of_folk_architecture_and_life.JPG|п=Борці ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]].}} |0626 ={{Выява дня паказаць|в=Bee-treeState_museum_of_folk_architecture_and_life.JPG|п=Борці ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]].}} |0627 ={{Выява дня паказаць|в=Bee-treeState_museum_of_folk_architecture_and_life.JPG|п=Борці ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]].}} |0628 ={{Выява дня паказаць|в=Bundesarchiv Bild 146-1982-077-11, Russland, Minsk, gefangene sowjetische Soldaten.jpg|п=Калона савецкіх ваеннапалонных, захопленых пад Мінскам, рухаецца на захад.}} |0629 ={{Выява дня паказаць|в=Theodora_mosaic_-_Basilica_San_Vitale_(Ravenna)_v2.jpg|п=Імператрыца Феадора, мазаіка ў базіліцы [[Сан-Вітале]], Равена.}} |0630 ={{Выява дня паказаць|в=Theodora_mosaic_-_Basilica_San_Vitale_(Ravenna)_v2.jpg|п=Імператрыца Феадора, мазаіка ў базіліцы [[Сан-Вітале]], Равена.}} |0701 ={{Выява дня паказаць|в=El_Castillo_Stitch_2008_Edit_1.jpg|п=Чычэн-Іца.}} |0702 ={{Выява дня паказаць|в=Bundesarchiv Bild 146-1982-077-11, Russland, Minsk, gefangene sowjetische Soldaten.jpg|п=Калона савецкіх ваеннапалонных, захопленых пад Мінскам, рухаецца на захад.}} |0703 ={{Выява дня паказаць|в=El_Castillo_Stitch_2008_Edit_1.jpg|п=Чычэн-Іца.}} |0704 ={{Выява дня паказаць|в=United_States_Declaration_of_Independence.jpg|п=Дэкларацыя аб незалежнасці ЗША.}} |0705 ={{Выява дня паказаць|в=El_Castillo_Stitch_2008_Edit_1.jpg|п=Чычэн-Іца.}} |0706 ={{Выява дня паказаць|в=El_Castillo_Stitch_2008_Edit_1.jpg|п=Чычэн-Іца.}} |0707 ={{Выява дня паказаць|в=El_Castillo_Stitch_2008_Edit_1.jpg|п=Чычэн-Іца.}} |0708 ={{Выява дня паказаць|в=El_Castillo_Stitch_2008_Edit_1.jpg|п=Чычэн-Іца.}} |0709 ={{Выява дня паказаць|в=El_Castillo_Stitch_2008_Edit_1.jpg|п=Чычэн-Іца.}} |0710 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0711 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0712 ={{Выява дня паказаць|в=Commemorative_Medal_of_the_Rhine_Confederation.svg|п=Герб Рэйнскага саюза.}} |0713 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0714 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0715 ={{Выява дня паказаць|в=Rzeczpospolita_voivodships.png|п=Карта [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].}} |0716 ={{Выява дня паказаць|в=Masjid_an-Nabawi_1750.jpg|п=Мячэць Пророка ў Медзіне, ілюстрацыя XVIII&nbsp;ст.}} |0717 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0718 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0719 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0720 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0721 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0722 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0723 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0724 ={{Выява дня паказаць|в=Korean_War_armistice_agreement_1953.jpg|п=Падпісанне пагаднення аб спыненні баявых дзеянняў Карэйскай вайны.}} |0725 ={{Выява дня паказаць|в=Machu_Picchu,_Perú,_2015-07-30,_DD_47.JPG|п=Мачу-Пікчу.}} |0726 ={{Выява дня паказаць|в=Machu_Picchu,_Perú,_2015-07-30,_DD_47.JPG|п=Мачу-Пікчу.}} |0727 ={{Выява дня паказаць|в=Machu_Picchu,_Perú,_2015-07-30,_DD_47.JPG|п=Мачу-Пікчу.}} |0728 ={{Выява дня паказаць|в=Machu_Picchu,_Perú,_2015-07-30,_DD_47.JPG|п=Мачу-Пікчу.}} |0729 ={{Выява дня паказаць|в=Machu_Picchu,_Perú,_2015-07-30,_DD_47.JPG|п=Мачу-Пікчу.}} |0730 ={{Выява дня паказаць|в=Machu_Picchu,_Perú,_2015-07-30,_DD_47.JPG|п=Мачу-Пікчу.}} |0731 ={{Выява дня паказаць|в=Machu_Picchu,_Perú,_2015-07-30,_DD_47.JPG|п=Мачу-Пікчу.}} |0801 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0801 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0802 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0803 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0804 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0805 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0806 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0807 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0808 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0809 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0810 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0811 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0812 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0813 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0814 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0815 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0816 ={{Выява дня паказаць|в=Minsk Protest 2020-08-16 160959.jpg|п=Мітынг у Мінску 16 жніўня 2020&nbsp;года.}} |0817 ={{Выява дня паказаць|в=Minsk Protest 2020-08-16 160959.jpg|п=Мітынг у Мінску 16 жніўня 2020&nbsp;года.}} |0818 ={{Выява дня паказаць|в=Minsk Protest 2020-08-16 160959.jpg|п=Мітынг у Мінску 16 жніўня 2020&nbsp;года.}} |0819 ={{Выява дня паказаць|в=Minsk Protest 2020-08-16 160959.jpg|п=Мітынг у Мінску 16 жніўня 2020&nbsp;года.}} |0820 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0821 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0822 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0823 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Kryčaŭ.svg|п=[[Герб Крычава]].}} |0824 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0825 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0826 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0827 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0828 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0829 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0830 ={{Выява дня паказаць|в=Połacak. Полацак (1579).jpg|п=Аблога Полацка.}} |0831 ={{Выява дня паказаць|в=Połacak. Полацак (1579).jpg|п=Аблога Полацка.}} |0901 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0902 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0903 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0904 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0905 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0906 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0907 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0908 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0909 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0910 ={{Выява дня паказаць|в=Ghetto Davyd-Haradok 2a.jpg|п=Мемарыял ва ўрочышчы Хіноўск.}} |0911 ={{Выява дня паказаць|в=WTC-Fireman requests 10 more colleagesa.jpg|п=Пажарнік выклікае яшчэ 10 выратавальнікаў для расчысткі развалін Сусветнага гандлёвага цэнтра, 2001&nbsp;год.}} |0912 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Lidy,_Belarus.svg|п=[[Герб Ліды]].}} |0913 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Lidy,_Belarus.svg|п=[[Герб Ліды]].}} |0914 ={{Выява дня паказаць|в=Nas dol1.JPG|п=Газетны нумар «Нашай долі».}} |0915 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Lidy,_Belarus.svg|п=[[Герб Ліды]].}} |0916 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Lidy,_Belarus.svg|п=[[Герб Ліды]].}} |0917 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Lidy,_Belarus.svg|п=[[Герб Ліды]].}} |0918 ={{Выява дня паказаць|в=Rzeczpospolita po I rozbiorze.png|п=Рэч Паспалітая па першым падзеле.}} |0919 ={{Выява дня паказаць|в=Rzeczpospolita po I rozbiorze.png|п=Рэч Паспалітая па першым падзеле.}} |0920 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0921 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0922 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0923 ={{Выява дня паказаць|в=RGBL I 1935 S 1145.jpg|п=Нюрнбергскія расавыя законы, апублікаваныя ва ўрадавым бюлютэні.}} |0924 ={{Выява дня паказаць|в=RGBL I 1935 S 1145.jpg|п=Нюрнбергскія расавыя законы, апублікаваныя ва ўрадавым бюлютэні.}} |0925 ={{Выява дня паказаць|в=RGBL I 1935 S 1145.jpg|п=Нюрнбергскія расавыя законы, апублікаваныя ва ўрадавым бюлютэні.}} |0926 ={{Выява дня паказаць|в=RGBL I 1935 S 1145.jpg|п=Нюрнбергскія расавыя законы, апублікаваныя ва ўрадавым бюлютэні.}} |0927 ={{Выява дня паказаць|в=RGBL I 1935 S 1145.jpg|п=Нюрнбергскія расавыя законы, апублікаваныя ва ўрадавым бюлютэні.}} |0928 ={{Выява дня паказаць|в=Lviv 1939 Sov Cavalry.jpg|п=Савецкая кавалерыя ў [[Льыоў|Львове]], 1939&nbsp;год.}} |0929 ={{Выява дня паказаць|в=RGBL I 1935 S 1145.jpg|п=Нюрнбергскія расавыя законы, апублікаваныя ва ўрадавым бюлютэні.}} |0930 ={{Выява дня паказаць|в=Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|п=Падчас падпісання Мюнхенскага пагаднення. Злева направа: [[Невіл Чэмберлен|Чэмберлен]], [[Эдуар Даладзье|Даладзье]], [[Адольф Гітлер|Гітлер]], [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]] і [[Галеаца Чыяна|Чыяна]].}} |1001 ={{Выява дня паказаць|в=Defendants in the dock at the Nuremberg Trials.jpg|п=Адказчыкі ў ложы на [[Нюрнбергскі працэс|Нюрнбергскім працэсе]] (у пярэднім радзе, злева направа): [[Герман Герынг]], [[Рудольф Гес]], [[Іахім фон Рыбентроп]], [[Вільгельм Кейтэль]] (у другім радзе, злева направа): [[Карл Дзёніц]], [[Эрых Рэдэр]], [[Бальдур фон Шырах]], [[Заўкель|Фрыц Заўкель]].}} |1002 ={{Выява дня паказаць|в=Largs Pencil S.jpg|п=Поле бітвы пры Ларгсе з манументам у яе памяць.}} |1003 ={{Выява дня паказаць|в=Germany divided DDR.png|п=Былая ГДР на карце аб’яднанай Германіі.}} |1004 ={{Выява дня паказаць|в=Gregorianscher Kalender Petersdom.jpg|п=[[Грыгорый XIII]] прымае новы каляндар.}} |1005 ={{Выява дня паказаць|в=Hannover_CL_IIIa,_Forest_of_Argonne,_France,_1918_(restored).jpg|п=Нямецкі самалёт Hannover CL.III збіты над Францыяй, 1918&nbsp;год..}} |1006 ={{Выява дня паказаць|в=Kazanie Skargi.jpg|п=Пропаведзь [[Пётр Скарга|Пятра Скаргі]]. Карціна [[Ян Матэйка|Яна Матэйкі]].}} |1007 ={{Выява дня паказаць|в=Vasily Surikov - Suvorov Crossing the Alps in 1799 - Google Art Project.jpg|п=Карціна В. Сурыкава «Пераход Суворава праз Альпы».}} |1008 ={{Выява дня паказаць|в=Grubacs Carlo Basilica Di San Marco.jpg|п=Сабор Святога Марка.}} |1009 ={{Выява дня паказаць|в=Battle of Lesnaya.jpg|п=Бітва пры Лясной. [[Жан-Марк Нацье]] (1717).}} |1010 ={{Выява дня паказаць|в=Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|п=Падпісанне Дагавора аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой, 1939&nbsp;год.}} |1011 ={{Выява дня паказаць|в=Skogaholm Manor.jpeg|п=Сядзіба Скугахольм у музеі «Скансен».}} |1012 ={{Выява дня паказаць|в=Obama family in mist in Rio de Janeiro.jpg|п=[[Барак Абама]] з сям’ёй перад [[Статуя Хрыста Збавіцеля|статуяй Хрыста Збавіцеля]], 2011.}} |1013 ={{Выява дня паказаць|в=Partitions_of_Poland.png|п=Падзелы Рэчы Паспалітай.}} |1014 ={{Выява дня паказаць|в=Traité de paix conclu à Vienne le 14 octobre 1809.jpg|п=Падпісанне Шонбрунскага дагавора. Ілюстрацыя Шарля Манэ.}} |1015 ={{Выява дня паказаць|в=Kölner Dom - Westfassade 2022 ohne Gerüst-0968.jpg|п=Кёльнскі сабор.}} |1016 ={{Выява дня паказаць|в=Defendants in the dock at the Nuremberg Trials.jpg|п=Адказчыкі на Нюрнбергскім працэсе.}} |1017 ={{Выява дня паказаць|в=October_Manifesto_1.jpg|п=Маніфест [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]].}} |1018 ={{Выява дня паказаць|в=Édit de Fontainebleau. Page 1 - Archives Nationales - AE-II-887.jpg|п=Эдыкт Фантэнбло.}} |1019 ={{Выява дня паказаць|в=Francisco_Pizarro_Tumba.JPG|п=Магільня Франсіска Пісара ў кафедральным саборы Лімы.}} |1020 ={{Выява дня паказаць|в=Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|п=Эйфелева вежа.}} |1021 ={{Выява дня паказаць|в=Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|п=Эйфелева вежа.}} |1022 ={{Выява дня паказаць|в=Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|п=Эйфелева вежа.}} |1023 ={{Выява дня паказаць|в=Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg|п=Сцяг з адтулінай у цэнтры стаў сімвалам Венгерскага паўстання.}} |1024 ={{Выява дня паказаць|в=Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|п=Эйфелева вежа.}} |1025 ={{Выява дня паказаць|в=Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg|п=Сцяг з адтулінай у цэнтры стаў сімвалам Венгерскага паўстання.}} |1026 ={{Выява дня паказаць|в=Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg|п=Сцяг з адтулінай у цэнтры стаў сімвалам Венгерскага паўстання.}} |1027 ={{Выява дня паказаць|в=Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg|п=Сцяг з адтулінай у цэнтры стаў сімвалам Венгерскага паўстання.}} |1028 ={{Выява дня паказаць|в=Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg|п=Сцяг з адтулінай у цэнтры стаў сімвалам Венгерскага паўстання.}} |1029 ={{Выява дня паказаць|в=Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg|п=Сцяг з адтулінай у цэнтры стаў сімвалам Венгерскага паўстання.}} |1030 ={{Выява дня паказаць|в=Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg|п=Сцяг з адтулінай у цэнтры стаў сімвалам Венгерскага паўстання.}} |1031 ={{Выява дня паказаць|в=Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg|п=Сцяг з адтулінай у цэнтры стаў сімвалам Венгерскага паўстання.}} |1108 ={{Выява дня паказаць|в=Cortez & La Malinche.jpg|thumb|п=Сустрэча Картэса і Мантэсумы. Тласкаланскі малюнак XVI ст.}} |1109 ={{Выява дня паказаць|в=West and East Germans at the Brandenburg Gate in 1989.jpg|п=Ля Брандэнбургскіх варот і Берлінскай сцяны, 1989&nbsp;год.}} |1110 ={{Выява дня паказаць|в=Наша Ніва-1906-1.pdf|п=Наша ніва, №&nbsp;1.}} |1111 ={{Выява дня паказаць|в=Armisticetrain (slight crop).jpg|п=Прадстаўнікі саюзнікаў пры падпісанні перамір’я. [[Фердынанд Фош]], другі справа, каля [[Камп’енскі вагон|свайго вагона]] ў [[Камп’енскі лес|Камп’енскім лесе]].}} |1112 ={{Выява дня паказаць|в=IMTFE.jpg|п=Суддзі на Такійскім працэсе.}} |1113 ={{Выява дня паказаць|в=Warsaw metropolitan orthodox church st Maria Magdalena.jpg|п=Кафедральны сабор Св. Марыі Магдаліны ў [[Варшава|Варшаве]].}} |1114 ={{Выява дня паказаць|в=Prahrama Akademičnaj kanferencyi 1926.jpg|п=Праграма Акадэмічнай канферэнцыі 1926&nbsp;года.}} |1115 ={{Выява дня паказаць|в=Gdansk Centrum miasta.jpg|п=Гістарычны цэнтр [[Гданьск]]а.}} |1116 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_arms_of_Jadwiga_of_Poland.svg|п=Герб каралевы Ядвігі, рэканструкцыя.}} |1117 ={{Выява дня паказаць|в=Prague_November89_-_street.jpg|п=Дэманстрацыя ў Празе, 1989&nbsp;год.}} |1118 ={{Выява дня паказаць|в=Steamboat_Willie_(1928)_Intertitle.jpg|п=Рэклама мультфільма «Параходзік Вілі».}} |1119 ={{Выява дня паказаць|в=EarleWarSpeech.jpg|п=Прамова правадыра маары. Малюнак 1838&nbsp;года.}} |1120 ={{Выява дня паказаць|в=Map of UNR 1918.png|п=Карта УНР, 1918&nbsp;год.}} |1121 ={{Выява дня паказаць|в=Sciag 1 Sluckaha palka.jpg|п=[[Сцяг Першага Слуцкага палка стральцоў БНР]]. Вільня, 1921. [[Л. Вітан-Дубейкаўскі]], Л. Зяневіч (вышывальшчыца), [[А. Борык]].}} |1122 ={{Выява дня паказаць|в=Morning_first_day_of_Orange_Revolution.jpg|п=Пачатак пратэстаў у Кіеве, 2004&nbsp;год.}} |1123 ={{Выява дня паказаць|в=Наша_Ніва-1906-3.pdf|п=Наша Ніва № 3 (1906), кірылічная версія.}} |1124 ={{Выява дня паказаць|в=Цэнтр_Пінска_10.jpg|п=[[Пінскі езуіцкі калегіум]].}} |1125 ={{Выява дня паказаць|в=WhiteShipSinking.jpg|п=Крушэнне «Белага карабля», Cotton Claudius D. ii, f. 45v.}} |1126 ={{Выява дня паказаць|в=Fording_the_Berezina_River_by_January_Suchodolski,_ca._1859.png|п=Перпправа войск Напалеона цераз Бярэзіну. Я.&nbsp;Сухадольскі (1859).}} |1127 ={{Выява дня паказаць|в=Будынак_Міністэрства_беларускіх_спраў_у_Коўне.jpg|п=Будынак Міністэрства беларускіх спраў у Коўне.}} |1128 ={{Выява дня паказаць|в=CouncilofClermont.jpg|п=Папа Урбан II старшынствуе на Клермонскім саборы. Кніжная мініяцюра XV&nbsp;стагоддзя.}} |1129 ={{Выява дня паказаць|в=Marcin_Zaleski,_Wzięcie_Arsenału.jpg|п=Узяцце Варшаўскага арсенала ў 1830 годзе на карціне М.&nbsp;Залескага.}} |1130 ={{Выява дня паказаць|в=Battle of Narva 1700.JPG|п=Карціна А. Кацэбу «Бітва пры Нарве».}} |1201 ={{Выява дня паказаць|в=Buleten_1991-12.jpg|п=Бюлетэнь для галасавання на Усеўкраінскім рэферэндуме 1991&nbsp;года.}} |1202 ={{Выява дня паказаць|в=La_bataille_d'Austerlitz._2_decembre_1805_(François_Gérard).jpg|п=Франсуа Жэрар. Напалеон у бітве пад Аўстэрліцам.}} |1203 ={{Выява дня паказаць|в=Eternal_flame_at_the_Kremlin_wall_in_Moscow.jpg|п=Магіла Невядомага Салдата ля Крамлёўскай сцяны ў Маскве.}} |1204 ={{Выява дня паказаць|в=Administrative divisions of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1939-DEC-04) Russian version.png|п=Адміністрацыйны падзел БССР з 4&nbsp;снежня 1939&nbsp;года.}} |1205 ={{Выява дня паказаць|в=Christthesaviour.jpg|п=Паштоўка з храмам Хрыста Збавіцеля ў Маскве, 1905&nbsp;год.}} |1206 ={{Выява дня паказаць|в=Другое ўзбуйненне БССР (1926).jpg|п=Тэрыторыя [[БССР]] пасля ўзбуйнення ў 1926&nbsp;годзе.}} |1207 ={{Выява дня паказаць|в=USSArizona PearlHarbor.jpg|п=Амерыканскі лінкар «Арызона» гарыць пасля выбуху, выкліканага японскай бомбай, Пёрл-Харбар.}} |1208 ={{Выява дня паказаць|в=RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|п=Падпісанне Белавежскага пагаднення 1991&nbsp;года.}} |1209 ={{Выява дня паказаць|в=Wybory 1990 plakat wyborczy Lech Walesa Wiki.jpg|п=Перадвыбарчы плакат Леха Валенсы, 1990&nbsp;год.}} |1210 ={{Выява дня паказаць|в=The_universal_declaration_of_human_rights_10_December_1948.jpg|п=[[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека]].}} |1211 ={{Выява дня паказаць|в=Indiana, 1817.jpg|п=Першая карта Індыяны, 1817&nbsp;год.}} |1212 ={{Выява дня паказаць|в=GISP2 team photo core37.jpeg|п=Вучоныя на станцыі Усход у Антарктыдзе, 1990&nbsp;год.}} |1213 ={{Выява дня паказаць|в=Council of Trent.JPG|п=Трыдэнцкі сабор на карціне XVII&nbsp;ст.}} |1214 ={{Выява дня паказаць|в=Южный_Полюс_1911.jpg|п=Хельмер Хансен і Руаль Амундсен вызначаюць свае каардынаты на Паўднёвым полюсе.}} |1215 ={{Выява дня паказаць|в=Hakodate Magistrate's Office 1868.png|п=Урадавая рэзідэнцыя Рэспублікі Эдзо.}} |1216 ={{Выява дня паказаць|в=Boston Tea Party-Cooper.jpg|п=Гравюра Купера (1789) «Бостанскае чаяпіцце».}} |1217 ={{Выява дня паказаць|в=Wrightflyer.jpg|п=Самалёт братоў Райт.}} |1218 ={{Выява дня паказаць|в=Kovno_Governorate_(1888).jpg|п=Карта Ковенскай губерні, 1888&nbsp;год.}} |1219 ={{Выява дня паказаць|в=A17-plaque.JPG||п=Пласціна, пакінутая на Месяцы экіпажам карабля «Апалон-17».}} |1220 ={{Выява дня паказаць|в=Dyalogus creaturarum-s197.jpg|п=Старонка ''Dialogus creaturarum''.}} |1221 ={{Выява дня паказаць|в=BNR Grodno.jpeg|п=Кавалерыя 1-га беларускага палка каля камендатуры Гродна, 1919&nbsp;год.}} |1222 ={{Выява дня паказаць|в=Wenceslas Hollar - Patres Dominicani.jpg|п=Айцец-дамініканец на выяве XVII&nbsp;ст.}} |1223 ={{Выява дня паказаць|в=Glasovnica_plebiscit.jpg|п=Бюлетэнь для галасавання на рэферэндуме ў Славеніі, 1990&nbsp;год.}} |1224 ={{Выява дня паказаць|в=Haradok._Гарадок_(2009).jpg|п=[[Гарадоцкі раённы краязнаўчы музей]].}} |1225 ={{Выява дня паказаць|в=Rastvo 1746.jpg|п=«[[Абраз Нараджэнне Хрыстова (Латыгава)|Раство Хрыстова]]», [[Латыгаўскі майстар]], 1746.}} |1226 ={{Выява дня паказаць|в=IRP_Livland_voivodship.PNG|п=[[Інфлянцкае княства]] на карце [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].}} |1227 ={{Выява дня паказаць|в=HMSBeagle.jpg|п=Карабель «Бігль» у Магеланавым праліве, ілюстрацыя 1900&nbsp;года.}} |1228 ={{Выява дня паказаць|в=Sciag 1 Sluckaha palka.jpg|п=[[Сцяг Першага Слуцкага палка стральцоў БНР|Сцяг Першага Слуцкага палка]]. Вільня, 1921. [[Л. Вітан-Дубейкаўскі]], Л.&nbsp;Зяневіч (вышывальшчыца), [[А. Борык]].}} |1229 ={{Выява дня паказаць|в=Dunin_momiuszko.jpg|п=Помнік Вінцэнту Дунін-Марцінкевічу і Станіславу Манюшку ў Мінску.}} |1230 ={{Выява дня паказаць|в=Soviet_Union_(1922).svg|п=[[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] у межах 1922&nbsp;года.}} |1231 ={{Выява дня паказаць|в=Minsk metro growth by.gif|п=Развіццё Мінскага метрапалітэна.}} }} </div> r9cqluv9mytb7mtr1bafaag4q71awin Quake 0 778591 5170444 5163785 2026-07-24T15:22:48Z Emilia Noah 155537 5170444 wikitext text/x-wiki {{Пра|возера|Куэйк}} {{Картка гульні}} '''«Quake»''' ({{IPA|/kweɪk/}}, {{Tr-en|дрыжыкі}}) — камп’ютарная гульня ў жанры [[Шутар ад першай асобы|шутара ад першай асобы]], распрацаваная «[[id Software]]» і выпушчаная 22 ліпеня 1996 года (поўная версія). Перад афіцыйным выпускам поўнай версіі гульні, а менавіта 24 лютага 1996 года, была выпушчана тэхналагічная {{Не перакладзена 5|Дэмаверсія|дэмаверсія гульні|ru|Демоверсия}} пад назвай «QTest». У ёй не было падтрымкі [[Аднакарыстальніцкая гульня|адзіночнага рэжыму гульні]], і частка [[Геймплэй|геймплэя]] была яшчэ не дапрацаваная, аднак, дзякуючы прысутнасці ў гульні падтрымкі [[Шматкарыстальніцкая відэагульня|мультыплэера]], літаральна за суткі ў свеце з’явіліся дзясяткі сервераў для {{Не перакладзена 5|анлайн-гульня|анлайн-гульні|ru|Онлайн-игра}}. Затым, 22 чэрвеня 1996 года была выпушчана {{Не перакладзена 5|Умоўна-бясплатнае праграмнае забеспячэнне|shareware|ru|Условно-бесплатное программное обеспечение}}-версія гульні, якая ўключала ў сябе толькі першы эпізод, даступная для спампоўкі з афіцыйнага сайта «[[id Software]]». Гульня здзейсніла прарыў у {{Не перакладзена 5|Трохмерная графіка|3D|ru|Трёхмерная графика}} тэхналогіях, выкарыстоўваючы тэкстураваныя [[Многавугольнік|паліганальныя]] мадэлі персанажаў замест {{Не перакладзена 5|Спрайт (камп’ютарная графіка)|спрайтаў|ru|Спрайт (компьютерная графика)}}, а таксама цалкам трохмерную BSP-карту замест двухмернай з інфармацыяй аб вышыні (як было ў «[[Doom]]»), тым самым рэалізуючы цалкам трохмерны свет. Большую частку рухавічка «Quake» напісаў {{Не перакладзена 5|Джон Кармак|Джон Кармак|ru|Кармак, Джон}}. Гульня таксама вядомая сваім саўндтрэкам, які напісаў [[Трэнт Рэзнар]] з «[[Nine inch nails]]». Quake з’яўляецца родапачынальнікам адной з самых паспяховых гульнявых серый: у суме было прададзена больш за 4 мільёны копій «Quake», «{{Не перакладзена 5|Quake II|Quake II|ru|Quake II}}» і «[[Quake III Arena]]». У канцы [[2005]] года выйшаў працяг серыі — «{{Не перакладзена 5|Quake 4|Quake 4|ru|Quake 4}}», які з’яўляецца сюжэтным працягам «Quake 2». Са з’яўленнем першага «Quake» зарадзілася паняцце «{{Не перакладзена 5|Кіберспорт|кіберспорт|ru|Киберспорт}}», узнікла шырокая [[Грамада|супольнасць]], сталі праводзіцца буйныя чэмпіянаты, а таксама ўзнікла паняцце трыкінг у дачыненні да камп’ютарных гульняў: прымяненне некаторых багаў гульні ў руху персанажа для дасягнення звышмагчымасцяў прафесійнымі гульцамі, спецыяльна адрэгуляванае ў прафесійных {{Не перакладзена 5|Мадыфікацыя (камп’ютарныя гульні)|мадыфікацыях|ru|Модификация (компьютерные игры)}} (гл. CPM і {{Не перакладзена 5|DeFRaG|DeFRaG|ru|DeFRaG}}). == Зноскі == {{Reflist}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Quake| ]] [[Катэгорыя:Відэагульні 1996 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Відэагульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Steam-гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Кааператыўныя відэагульні]] qfru1klbedeaxf5x4yzbhzncg8og94u Яраслаў Міхайлавіч Павушкін 0 779048 5170310 5012316 2026-07-24T12:24:32Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Яраслаў Міхайлавіч Паушкін]] у [[Яраслаў Міхайлавіч Павушкін]]: у адпаведнасці з БЭ, Т.11 5012316 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Яраслаў Міхайлавіч Паушкін''' ({{ДН|8|11|1913}}, {{МН|Масква||}} — {{ДС|2|7|1996}}) — хімік-арганік. Акадэмік АН БССР (1970), доктар тэхнічных навук (1948), прафесар (1949). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі хіміка-тэхналагічны інстытут імя Дз. І. Мендзялеева (1938), дзе працаваў да 1943 асістэнтам, дацэнтам. У 1945—1970 — дацэнт, прафесар [[Расійскі дзяржаўны ўніверсітэт нафты і газу імя І. М. Губкіна|Маскоўскага інстытута нафтахімічнай і газавай прамысловасці імя І. М. Губкіна]], з 1960 — загадчык кафедры тэхналогіі нафтахімічнага сінтэзу. У 1950—1960 — загадчык лабараторыі Інстытута нафты АН СССР, адначасова ў 1951—1956 — загадчык лабараторыі Акадэміі нафтавай прамысловасці. У 1970—1974 — загадчык аддзела [[Інстытут фізіка-арганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута фізіка-арганічнай хіміі АН БССР]], адначасова ў тыя ж гады — загадчык кафедры [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускага тэхналагічнага інстытута імя С. М. Кірава]]. З 1976 — старшы навуковы супрацоўнік-кансультант Інстытута гаручых выкапняў (Масква). == Навуковая дзейнасць == Асноўныя працы ў галіне нафтахімічнага сінтэзу паліў і спецыяльных відаў палімераў. Даследаванні па тэарэтычных і прыкладных праблемах паліў для паветрана-рэактыўных і рэактыўных рухавікоў. Адкрыў рэакцыю алкіравання [[араматычныя злучэнні|араматычных вуглевадародаў]] аляфінамі. Распрацаваў метады сінтэзу палімерных паўправаднікоў, якія выкарыстоўваюцца ў якасці новых матэрыялаў для радыёэлектронікі. Ордэн Айчыннай вайны ІІ ступені (1985), медалі. Аўтар больш за 500 навуковых прац, у тым ліку 15 манаграфій, 5 падручнікаў, больш за 100 вынаходніцтваў. == Асноўныя працы == * Химия реактивных топлив. М., 1962 * Нефтехимический синтез в промышленности. М., 1966 * Нефтехимическая наука и промышленность. М., 1972 * Жидкие и твердые химические ракетные топлива. М., 1978 * Технология нефтехимического синтеза. 2-е изд. М., 1985 (у суаўт.) == Літаратура == * Национальная академия наук Беларуси: персональный состав, 1928—2018. — Минск: Беларуская навука, 2018. — 614 с. ISBN 978-985-08-2360-1. — С. 222—223. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/72628/paushkin-yaroslav-mihailovich/ Паушкін Яраслаў Міхайлавіч] у базе даных «Гісторыя беларускай навукі ў асобах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Я. Коласа НАН Беларусі]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паушкін Яраслаў Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Хімікі СССР]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Хімікі Расіі]] 7mql2glta4ti8hp71k3181agge25h02 5170312 5170310 2026-07-24T12:24:47Z Autumndancer 168015 5170312 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Яраслаў Міхайлавіч Павушкін''' ({{ДН|8|11|1913}}, {{МН|Масква||}} — {{ДС|2|7|1996}}) — хімік-арганік. Акадэмік АН БССР (1970), доктар тэхнічных навук (1948), прафесар (1949). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі хіміка-тэхналагічны інстытут імя Дз. І. Мендзялеева (1938), дзе працаваў да 1943 асістэнтам, дацэнтам. У 1945—1970 — дацэнт, прафесар [[Расійскі дзяржаўны ўніверсітэт нафты і газу імя І. М. Губкіна|Маскоўскага інстытута нафтахімічнай і газавай прамысловасці імя І. М. Губкіна]], з 1960 — загадчык кафедры тэхналогіі нафтахімічнага сінтэзу. У 1950—1960 — загадчык лабараторыі Інстытута нафты АН СССР, адначасова ў 1951—1956 — загадчык лабараторыі Акадэміі нафтавай прамысловасці. У 1970—1974 — загадчык аддзела [[Інстытут фізіка-арганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута фізіка-арганічнай хіміі АН БССР]], адначасова ў тыя ж гады — загадчык кафедры [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускага тэхналагічнага інстытута імя С. М. Кірава]]. З 1976 — старшы навуковы супрацоўнік-кансультант Інстытута гаручых выкапняў (Масква). == Навуковая дзейнасць == Асноўныя працы ў галіне нафтахімічнага сінтэзу паліў і спецыяльных відаў палімераў. Даследаванні па тэарэтычных і прыкладных праблемах паліў для паветрана-рэактыўных і рэактыўных рухавікоў. Адкрыў рэакцыю алкіравання [[араматычныя злучэнні|араматычных вуглевадародаў]] аляфінамі. Распрацаваў метады сінтэзу палімерных паўправаднікоў, якія выкарыстоўваюцца ў якасці новых матэрыялаў для радыёэлектронікі. Ордэн Айчыннай вайны ІІ ступені (1985), медалі. Аўтар больш за 500 навуковых прац, у тым ліку 15 манаграфій, 5 падручнікаў, больш за 100 вынаходніцтваў. == Асноўныя працы == * Химия реактивных топлив. М., 1962 * Нефтехимический синтез в промышленности. М., 1966 * Нефтехимическая наука и промышленность. М., 1972 * Жидкие и твердые химические ракетные топлива. М., 1978 * Технология нефтехимического синтеза. 2-е изд. М., 1985 (у суаўт.) == Літаратура == * Национальная академия наук Беларуси: персональный состав, 1928—2018. — Минск: Беларуская навука, 2018. — 614 с. ISBN 978-985-08-2360-1. — С. 222—223. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/72628/paushkin-yaroslav-mihailovich/ Паушкін Яраслаў Міхайлавіч] у базе даных «Гісторыя беларускай навукі ў асобах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Я. Коласа НАН Беларусі]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Павушкін Яраслаў Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Хімікі СССР]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Хімікі Расіі]] 66enui1wsp2tpanpfit5oghhzecnkpb Фарньёт 0 779287 5170639 4907141 2026-07-24T22:48:07Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170639 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч|імя=Фарньёт|арыгінал імя=Fornjótr|тытул=Кароль Фінляндыі і Квенланда|дзеці=[[Эгір]], [[Карі]], [[Логі]]}} '''Фарньёт''' ([[Старажытнаскандынаўская мова|старажытнаскандынаўская]]: ''Fornjótr'') — [[Ётуны|ётун]] у [[Германа-скандынаўская міфалогія|скандынаўскай міфалогіі]]. Гэта таксама імя легендарнага караля «[[Фінляндыя|Фінляндыі]] і [[Квены|Квенланда]]»<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books?id=KlT7tv3eMSwC&redir_esc=y|аўтар=John Lindow|загаловак=Norse Mythology: A Guide to Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs|год=2002-10-17|выдавецтва=Oxford University Press|старонак=383|isbn=978-0-19-983969-8}}</ref>. Асноўнае даследаванне гэтай фігуры зроблена [[Маргарэт Клуніс Рос]]<ref>{{Cite web|lang=sv-SE|url=https://journals.lub.lu.se/anf/issue/view/1853/170|title=Vol 98 (1983) {{!}} Arkiv för nordisk filologi|website=journals.lub.lu.se|access-date=2024-12-24}}</ref>. == Сагі == У сазе пра Аркнейнга і ў сазе «Як засялялася Нарвегія» Фарньёт намаляваны як кароль, які кіруе [[Готланд (востраў)|Готландам]] і [[Ютландыя]]й, «якая называецца [[Фінляндыя]] (зямля [[Саамы|саамаў]]) і Квенланд (заселеная [[Фіны|фінамі]] частка паўночнай [[Нарвегія|Нарвегіі]])». У гэтых дзвюх крыніцах у Фарньёта тры сыны: [[Логі]] («агонь»), [[Карі (міфалогія)|Кары]] («вецер») і [[Эгір]] («мора»), «якога мы называем Эгір»<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books?id=uIujQgAACAAJ&redir_esc=y|аўтар=Andy Orchard|загаловак=Dictionary of Norse Myth and Legend|год=1997|выдавецтва=Cassell|старонак=223|isbn=978-0-304-34520-5}}</ref>. == Нашчадкі == Фарньёт фігуруе як продак каралёў Нарвегіі ў некалькіх крыніцах. Тут ідуць два радаводы нашчадкаў Фарньёта. Першы — гэта генеалогія, адлюстраваная ў сазе «Як засялялася Нарвегія». Другі — адна з магчымых версій міфічнага генеалагічнага дрэва [[Інглінгі|Інглінгаў]], заснаваная на рукапісе «Гісторыя Нарвегіі», [[Сага аб Інглінгах|сазе аб Інглінгах]], [[Бэўвульф|Бэўвульфе]] і іншых старажытнаскандынаўскіх крыніцах<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Гісторыя Фінляндыі]] 022v1210uqyej6topupgh0hqydepw5t Шаблон:Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі 10 779772 5170503 4931596 2026-07-24T17:03:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170503 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі |загаловак = [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі]] |выява = |клас_спісаў = hlist |уверсе = Распрацавана [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]] |загаловак1 = [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднаны пераходны кабінет]] |спіс1 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1=Ордэны |спіс1= * [[Ордэн Герояў Беларусі]] * [[Ордэн Усяслава Чарадзея]] * [[Ордэн Нябеснай Апякункі Беларусі]] |загаловак2=Крыжы |спіс2= * [[Крыж Свабоды (Беларусь)|Крыж Свабоды]] * [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)|Крыж Адраджэння Беларусі]] * [[Крыж Добрасуседства]] |загаловак3=Медалі |спіс3= * [[Медаль «Няскораных Ларысы Геніюш»]] * [[Медаль Францыска Скарыны (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі)|Медаль Францыска Скарыны]] * [[Медаль «Гонар і Годнасць»]] * [[Медаль «За плённую працу на карысць Беларусі»]] }} |загаловак2 = [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада БНР]] |спіс2 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1=Ордэны |спіс1= * [[Ордэн Пагоні]] * [[Ордэн Жалезнага рыцара]] |загаловак2=Медалі |спіс2= * [[Медаль «За баявыя заслугі» (БНР)|Медаль «За баявыя заслугі»]] * [[Медаль Партызана]] * [[Медаль да 100-годдзя Беларускай Народнай Рэспублікі|Медаль да 100-годдзя БНР]] * [[Медаль ордэна Пагоні]] }} |загаловак3 = [[Беларуская вызвольная армія]] |спіс3 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1=Ордэны |спіс1= * [[Ордэн Кастуся Каліноўскага]] |загаловак2=Крыжы |спіс2= * [[Крыж Змагання Тадэвуша Касцюшкі]] * [[Крыж Ахвярнасці Эміліі Плятэр]] * [[Партызанскі народны крыж]] |загаловак3=Медалі |спіс3= * [[Медаль «За адвагу» (БВА)|Медаль «За адвагу»]] * [[Медаль «За дапамогу Беларускаму войску»]] }} |загаловак4 = [[Геральдычная рада «Пагоня»]] |спіс4 = * [[Медаль Сцяга]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Узнагароды Беларусі]] </noinclude> q0wuzkcz6m3p2el4nisoe4jug0af3rk 5170504 5170503 2026-07-24T17:03:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Шаблон:Узнагароды Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] у [[Шаблон:Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі]] 5170503 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі |загаловак = [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі]] |выява = |клас_спісаў = hlist |уверсе = Распрацавана [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]] |загаловак1 = [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднаны пераходны кабінет]] |спіс1 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1=Ордэны |спіс1= * [[Ордэн Герояў Беларусі]] * [[Ордэн Усяслава Чарадзея]] * [[Ордэн Нябеснай Апякункі Беларусі]] |загаловак2=Крыжы |спіс2= * [[Крыж Свабоды (Беларусь)|Крыж Свабоды]] * [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)|Крыж Адраджэння Беларусі]] * [[Крыж Добрасуседства]] |загаловак3=Медалі |спіс3= * [[Медаль «Няскораных Ларысы Геніюш»]] * [[Медаль Францыска Скарыны (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі)|Медаль Францыска Скарыны]] * [[Медаль «Гонар і Годнасць»]] * [[Медаль «За плённую працу на карысць Беларусі»]] }} |загаловак2 = [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада БНР]] |спіс2 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1=Ордэны |спіс1= * [[Ордэн Пагоні]] * [[Ордэн Жалезнага рыцара]] |загаловак2=Медалі |спіс2= * [[Медаль «За баявыя заслугі» (БНР)|Медаль «За баявыя заслугі»]] * [[Медаль Партызана]] * [[Медаль да 100-годдзя Беларускай Народнай Рэспублікі|Медаль да 100-годдзя БНР]] * [[Медаль ордэна Пагоні]] }} |загаловак3 = [[Беларуская вызвольная армія]] |спіс3 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1=Ордэны |спіс1= * [[Ордэн Кастуся Каліноўскага]] |загаловак2=Крыжы |спіс2= * [[Крыж Змагання Тадэвуша Касцюшкі]] * [[Крыж Ахвярнасці Эміліі Плятэр]] * [[Партызанскі народны крыж]] |загаловак3=Медалі |спіс3= * [[Медаль «За адвагу» (БВА)|Медаль «За адвагу»]] * [[Медаль «За дапамогу Беларускаму войску»]] }} |загаловак4 = [[Геральдычная рада «Пагоня»]] |спіс4 = * [[Медаль Сцяга]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Узнагароды Беларусі]] </noinclude> q0wuzkcz6m3p2el4nisoe4jug0af3rk Крыж Адраджэння Беларусі 0 780456 5170485 4915792 2026-07-24T16:19:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170485 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Крыж Адраджэння Беларусі |Выява = Крыж Адраджэння Беларусі.webp |Выява стужка = BLS-UTCB Belarus Rebirth Cross BAR.svg |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз = Няхай жыве незалежная вольная Беларусь |Краіна = {{Сцяг|Беларусь|БНР}} [[Беларусь]] |Рэгіён = |Тып = [[Крыж (ўзнагарода)|крыж]] |Каму ўручаецца = Грамадзянам Беларусі, замежнікам, асобам без грамадзянства |Кім уручаецца = [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] |Падставы = За значны ўнёсак у нацыянальнае адраджэнне і развіццё краіны |Аўтар праекта = [[Геральдычная рада «Пагоня»]] |Дата заснавання = 16 лістапада 2024 |Статус = уручаецца |Першае ўзнагароджанне = [[15 красавіка]] [[2024]] |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Матэрыял = [[Срэбра]] (999), [[эмаль]] |Вага = |Памеры = 33 × 33 [[Міліметр|мм]] |Старэйшая ўзнагарода = [[Крыж Свабоды (Беларусь)|Крыж Свабоды]] |Малодшая ўзнагарода = [[Крыж Добрасуседства]] |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Крыж Адраджэ́ння Белару́сі (братоў Луцкевічаў)'''&nbsp;— дзяржаўная [[Узнагарода|ўзнагарода]] ў [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэме Нацыянальных узнагарод Беларусі]], распрацаванай [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]] для [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]]. Прызначана для адзначэння грамадзян за значны ўнёсак у нацыянальнае адраджэнне Беларусі. Упершыню пачаў уручацца ў 2024 годзе. == Гісторыя == У сакавіку 2024 года фізічныя экзэмпляры крыжа ўжо былі гатовы, але ўзнагарода яшчэ не ўручалася<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/338830|title=Як выглядаюць узнагароды для новай Беларусі ФОТА|author=Ф. Раўбіч|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-03-24|access-date=2025-01-12}}</ref>. 15 красавіка 2024 года кіраўніца Аб’яднанага пераходнага кабінета [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] ўручыла першы крыж старшыні Рады БНР [[Івонка Сурвіла|Івонцы Сурвіле]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/svjatlana-cichanouskaja-sustrelasja-z-ivonkaj-survilaj-starsynej-rady-bnr/|title=Святлана Ціханоўская сустрэлася з Івонкай Сурвілай|website=[[Радыё Рацыя]]|date=2024-04-15|access-date=2025-01-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://t.me/belsat/114868|title=Святлана Ціханоўская сустрэлася са старшынёю Рады БНР Івонкай Сурвілай|website=[[Белсат]]|date=2024-04-15|access-date=2025-01-12}}</ref>. Афіцыйна статут узнагароды быў зацверджаны адпаведнай пастановай Кабінета 16 лістапада 2024 года{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=107}}. == Статут і парадак узнагароджання == Згодна са статутам, крыжам узнагароджваюцца [[грамадзяне Беларусі]], замежнікі і асобы без грамадзянства, якія зрабілі значны ўнёсак у нацыянальнае адраджэнне і развіццё краіны праз сваю дзейнасць у сферах [[Культура|культуры]], [[Навука|навукі]], [[Адукацыя|адукацыі]], [[Палітыка|палітыкі]], [[Эканоміка|эканомікі]], [[Спорт|спорту]] і ў грамадскай сферы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=107, 109}}. Паводле дакумента, узнагародай адзначаюцца асобы за абарону інтарэсаў беларускага народа; развіццё [[Дэмакратыя|дэмакратыі]], [[Правы і свабоды чалавека і грамадзяніна|правоў і свабод чалавека]]; значны ўнёсак у эканамічнае адраджэнне краіны; стварэнне пазітыўнага вобраза і замацаванне прэстыжу Беларусі на міжнароднай арэне. Акрамя таго, падставамі для ўручэння з'яўляюцца аказанне гуманітарнай дапамогі, актыўны ўдзел у прасоўванні [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і [[Беларуская культура|культуры]], выхаванне высокіх духоўных і маральных якасцяў маладога пакалення, захаванне і папулярызацыя нацыянальнай спадчыны, а таксама значныя навуковыя даследаванні. Сярод іншых заслуг адзначаюцца дасягненні ў [[Ахова здароўя|ахове здароўя]], умацаванне міжнародных сувязяў і міру паміж народамі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=109, 110}}. Узнагарода надаецца адной і той жа асобе толькі адзін раз. Прадугледжана магчымасць пасмяротнага ўзнагароджання. Крыж выдаецца бясплатна разам з адпаведным сертыфікатам, аднак можа быць адабраны пры наяўнасці абвінаваўчых судовых выракаў за крымінальныя злачынствы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=110}}. У агульнай іерархіі нацыянальных узнагарод крыж размяшчаецца пасля [[Крыж Свабоды (Беларусь)|Крыжа Свабоды]] і перад [[Крыж Добрасуседства|Крыжам Добрасуседства]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=199}}. Ён носіцца на левым баку грудзей на цывільнай вопратцы або вайсковым [[Мундзір|мундзіры]] пасля нацыянальных ордэнаў{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=109}}. == Апісанне і семантыка == Крыж вырабляецца са [[Срэбра|срэбра]] 999-й пробы і мае памеры 33 на 33 міліметры{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=107, 112}}. Ён уяўляе сабой чатырохканцовы лапчаты [[крыж]] з зубчастымі канцамі, які пакрыты [[Сіні колер|сіняй]] [[Эмаль|эмаллю]] і аздоблены па баках стылізаванымі лістамі кветкі [[Валошка|валошкі]] [[Сярэбраны колер|серабрыстага колеру]]. У цэнтры крыжа на [[Аверс|аверсе]] знаходзіцца срэбраны круг з профільнымі партрэтамі братоў [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]], скіраванымі ў левы бок. Пад імі размешчаны [[Пагоня|герб Беларускай Народнай Рэспублікі]], а па кайме пушчаны надпіс «ІВАН І АНТОН ЛУЦКЕВІЧЫ». Справа і злева ад герба змешчаны стужкі, стылізаваныя пад [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяг]]<ref name=":0" />{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=107, 111}}. На [[Рэверс (нумізматыка)|рэверсе]] па цэнтры выбіты лозунг «НЯХАЙ ЖЫВЕ НЕЗАЛЕЖНАЯ ВОЛЬНАЯ БЕЛАРУСЬ», пад якім знаходзіцца парадкавы нумар<ref name=":0" />{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=107, 111}}. Узнагарода мацуецца праз вушка да вертыкальнай шасцікутнай калодкі з трапецападобным нізам (памер калодкі 50×28 мм). Стужка сіняга колеру мае белую аблямоўку (шырынёй 2 мм), а ў яе цэнтры размешчаны тры палосы — белая, чырвоная і белая (шырынёй па 2,7 мм кожная){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=107, 108, 111}}. Візуальная канцэпцыя грунтуецца на традыцыйным рыцарскім крыжы, які стылізаваны пад кветку валошкі — народны сімвал Беларусі. Адпаведна падабраны і асноўныя колеры — [[Сярэбраны колер|срэбраны (белы)]] і [[Сіні колер|сіні]]. Профільныя партрэты братоў Луцкевічаў аддаюць даніну павагі стваральнікам [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і выбітным дзеячам нацыянальнага адраджэння пачатку XX стагоддзя. Герб «Пагоня» (узору 1918—1921 гадоў з [[Пашпарт БНР|пашпарта БНР]]) і стужкі ў нацыянальных колерах сімвалізуюць незнішчальную моц беларускага вызвольнага руху. Дэвіз на рэверсе з'яўляецца гістарычным лозунгам, які прагучаў 25 сакавіка 1918 года падчас прыняцця [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматы БНР]]. Срэбра ў [[Геральдыка|геральдыцы]] традыцыйна ўвасабляе сціпласць, шляхетнасць, ахвярнасць і чысціню{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=111, 112}}. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік|месца=|выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня»|год=2025|старонак=244|isbn=978-83-975253-0-6|ref=Узнагароды Беларусі|спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Узнагароды Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі}} {{ВС}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крыж Адраджэння Беларусі}} [[Катэгорыя:Узнагароды Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароды дэмакратычных сіл Беларусі]] [[Катэгорыя:Крыжы Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] [[Катэгорыя:Крыжы (ўзнагароды)]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 2024 годзе]] 6ap3sl7ukg1vs5895qxuth9xy0cnfz2 5170487 5170485 2026-07-24T16:21:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў 2024 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5170487 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Крыж Адраджэння Беларусі |Выява = Крыж Адраджэння Беларусі.webp |Выява стужка = BLS-UTCB Belarus Rebirth Cross BAR.svg |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз = Няхай жыве незалежная вольная Беларусь |Краіна = {{Сцяг|Беларусь|БНР}} [[Беларусь]] |Рэгіён = |Тып = [[Крыж (ўзнагарода)|крыж]] |Каму ўручаецца = Грамадзянам Беларусі, замежнікам, асобам без грамадзянства |Кім уручаецца = [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] |Падставы = За значны ўнёсак у нацыянальнае адраджэнне і развіццё краіны |Аўтар праекта = [[Геральдычная рада «Пагоня»]] |Дата заснавання = 16 лістапада 2024 |Статус = уручаецца |Першае ўзнагароджанне = [[15 красавіка]] [[2024]] |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Матэрыял = [[Срэбра]] (999), [[эмаль]] |Вага = |Памеры = 33 × 33 [[Міліметр|мм]] |Старэйшая ўзнагарода = [[Крыж Свабоды (Беларусь)|Крыж Свабоды]] |Малодшая ўзнагарода = [[Крыж Добрасуседства]] |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Крыж Адраджэ́ння Белару́сі (братоў Луцкевічаў)'''&nbsp;— дзяржаўная [[Узнагарода|ўзнагарода]] ў [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэме Нацыянальных узнагарод Беларусі]], распрацаванай [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]] для [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]]. Прызначана для адзначэння грамадзян за значны ўнёсак у нацыянальнае адраджэнне Беларусі. Упершыню пачаў уручацца ў 2024 годзе. == Гісторыя == У сакавіку 2024 года фізічныя экзэмпляры крыжа ўжо былі гатовы, але ўзнагарода яшчэ не ўручалася<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/338830|title=Як выглядаюць узнагароды для новай Беларусі ФОТА|author=Ф. Раўбіч|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-03-24|access-date=2025-01-12}}</ref>. 15 красавіка 2024 года кіраўніца Аб’яднанага пераходнага кабінета [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] ўручыла першы крыж старшыні Рады БНР [[Івонка Сурвіла|Івонцы Сурвіле]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/svjatlana-cichanouskaja-sustrelasja-z-ivonkaj-survilaj-starsynej-rady-bnr/|title=Святлана Ціханоўская сустрэлася з Івонкай Сурвілай|website=[[Радыё Рацыя]]|date=2024-04-15|access-date=2025-01-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://t.me/belsat/114868|title=Святлана Ціханоўская сустрэлася са старшынёю Рады БНР Івонкай Сурвілай|website=[[Белсат]]|date=2024-04-15|access-date=2025-01-12}}</ref>. Афіцыйна статут узнагароды быў зацверджаны адпаведнай пастановай Кабінета 16 лістапада 2024 года{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=107}}. == Статут і парадак узнагароджання == Згодна са статутам, крыжам узнагароджваюцца [[грамадзяне Беларусі]], замежнікі і асобы без грамадзянства, якія зрабілі значны ўнёсак у нацыянальнае адраджэнне і развіццё краіны праз сваю дзейнасць у сферах [[Культура|культуры]], [[Навука|навукі]], [[Адукацыя|адукацыі]], [[Палітыка|палітыкі]], [[Эканоміка|эканомікі]], [[Спорт|спорту]] і ў грамадскай сферы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=107, 109}}. Паводле дакумента, узнагародай адзначаюцца асобы за абарону інтарэсаў беларускага народа; развіццё [[Дэмакратыя|дэмакратыі]], [[Правы і свабоды чалавека і грамадзяніна|правоў і свабод чалавека]]; значны ўнёсак у эканамічнае адраджэнне краіны; стварэнне пазітыўнага вобраза і замацаванне прэстыжу Беларусі на міжнароднай арэне. Акрамя таго, падставамі для ўручэння з'яўляюцца аказанне гуманітарнай дапамогі, актыўны ўдзел у прасоўванні [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і [[Беларуская культура|культуры]], выхаванне высокіх духоўных і маральных якасцяў маладога пакалення, захаванне і папулярызацыя нацыянальнай спадчыны, а таксама значныя навуковыя даследаванні. Сярод іншых заслуг адзначаюцца дасягненні ў [[Ахова здароўя|ахове здароўя]], умацаванне міжнародных сувязяў і міру паміж народамі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=109, 110}}. Узнагарода надаецца адной і той жа асобе толькі адзін раз. Прадугледжана магчымасць пасмяротнага ўзнагароджання. Крыж выдаецца бясплатна разам з адпаведным сертыфікатам, аднак можа быць адабраны пры наяўнасці абвінаваўчых судовых выракаў за крымінальныя злачынствы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=110}}. У агульнай іерархіі нацыянальных узнагарод крыж размяшчаецца пасля [[Крыж Свабоды (Беларусь)|Крыжа Свабоды]] і перад [[Крыж Добрасуседства|Крыжам Добрасуседства]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=199}}. Ён носіцца на левым баку грудзей на цывільнай вопратцы або вайсковым [[Мундзір|мундзіры]] пасля нацыянальных ордэнаў{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=109}}. == Апісанне і семантыка == Крыж вырабляецца са [[Срэбра|срэбра]] 999-й пробы і мае памеры 33 на 33 міліметры{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=107, 112}}. Ён уяўляе сабой чатырохканцовы лапчаты [[крыж]] з зубчастымі канцамі, які пакрыты [[Сіні колер|сіняй]] [[Эмаль|эмаллю]] і аздоблены па баках стылізаванымі лістамі кветкі [[Валошка|валошкі]] [[Сярэбраны колер|серабрыстага колеру]]. У цэнтры крыжа на [[Аверс|аверсе]] знаходзіцца срэбраны круг з профільнымі партрэтамі братоў [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]], скіраванымі ў левы бок. Пад імі размешчаны [[Пагоня|герб Беларускай Народнай Рэспублікі]], а па кайме пушчаны надпіс «ІВАН І АНТОН ЛУЦКЕВІЧЫ». Справа і злева ад герба змешчаны стужкі, стылізаваныя пад [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяг]]<ref name=":0" />{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=107, 111}}. На [[Рэверс (нумізматыка)|рэверсе]] па цэнтры выбіты лозунг «НЯХАЙ ЖЫВЕ НЕЗАЛЕЖНАЯ ВОЛЬНАЯ БЕЛАРУСЬ», пад якім знаходзіцца парадкавы нумар<ref name=":0" />{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=107, 111}}. Узнагарода мацуецца праз вушка да вертыкальнай шасцікутнай калодкі з трапецападобным нізам (памер калодкі 50×28 мм). Стужка сіняга колеру мае белую аблямоўку (шырынёй 2 мм), а ў яе цэнтры размешчаны тры палосы — белая, чырвоная і белая (шырынёй па 2,7 мм кожная){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=107, 108, 111}}. Візуальная канцэпцыя грунтуецца на традыцыйным рыцарскім крыжы, які стылізаваны пад кветку валошкі — народны сімвал Беларусі. Адпаведна падабраны і асноўныя колеры — [[Сярэбраны колер|срэбраны (белы)]] і [[Сіні колер|сіні]]. Профільныя партрэты братоў Луцкевічаў аддаюць даніну павагі стваральнікам [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і выбітным дзеячам нацыянальнага адраджэння пачатку XX стагоддзя. Герб «Пагоня» (узору 1918—1921 гадоў з [[Пашпарт БНР|пашпарта БНР]]) і стужкі ў нацыянальных колерах сімвалізуюць незнішчальную моц беларускага вызвольнага руху. Дэвіз на рэверсе з'яўляецца гістарычным лозунгам, які прагучаў 25 сакавіка 1918 года падчас прыняцця [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматы БНР]]. Срэбра ў [[Геральдыка|геральдыцы]] традыцыйна ўвасабляе сціпласць, шляхетнасць, ахвярнасць і чысціню{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=111, 112}}. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік|месца=|выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня»|год=2025|старонак=244|isbn=978-83-975253-0-6|ref=Узнагароды Беларусі|спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Узнагароды Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі}} {{ВС}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крыж Адраджэння Беларусі}} [[Катэгорыя:Узнагароды Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароды дэмакратычных сіл Беларусі]] [[Катэгорыя:Крыжы Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] [[Катэгорыя:Крыжы (ўзнагароды)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] dblhwm27p71rxtj241sl7l88f6hpnon Крыж Добрасуседства 0 780515 5170490 4915967 2026-07-24T16:27:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170490 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Крыж Добрасуседства |Выява = Крыж Добрасуседства.webp |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз = Arma in manu cum pace in corde<br>(Зброя ў руках, з мірам у сэрцы) |Краіна = {{Сцяг|Беларусь|БНР}} [[Беларусь]] |Рэгіён = |Тып = [[Крыж (ўзнагарода)|крыж]] |Каму ўручаецца = [[Замежнік|Замежным]] грамадзянам |Кім уручаецца = [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] |Падставы = За выдатныя заслугі ў сферы міжнародных адносін і дапамогу Беларусі |Аўтар праекта = [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычная рада]] |Дата заснавання = 16 лістапада 2024 |Статус = уручаецца |Першае ўзнагароджанне = [[14 верасня]] [[2023]] |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Матэрыял = [[Латунь]], [[срэбра]] (925), [[эмаль]] |Вага = |Памеры = 33 × 33 [[Міліметр|мм]] |Старэйшая ўзнагарода = [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)|Крыж Адраджэння Беларусі]] |Малодшая ўзнагарода = Медаль «За баявыя заслугі» |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Крыж Добрасусе́дства'''&nbsp;— дзяржаўная [[Узнагарода|ўзнагарода]] ў [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэме Нацыянальных узнагарод Беларусі]], створаная [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]] для [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]]. Прызначана выключна для адзначэння [[Замежнік|замежных]] грамадзян за выдатныя заслугі перад беларускім народам. == Гісторыя == Крыж быў распрацаваны [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай]] для Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі і выраблены за сродкі неназванага беларускага [[Мецэнат|мецэната]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/zakazny-artykul-z-metaj-dyskredytacyi-geroj-rassledavannya-pra-pashpar/200766/|title=«Заказны артыкул з мэтай дыскрэдытацыі». Герой расследавання пра пашпарт Новай Беларусі расказвае сваю версію падзей|website=[[Салідарнасць (газета)|Салiдарнасць]]|date=2024-06-03}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/338830|title=Як выглядаюць узнагароды для новай Беларусі ФОТА|author=Ф. Раўбіч|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-03-24|access-date=2025-01-12}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://t.me/CabinetBelarus/765?single|title=Кіраўніца Кабінета Святлана Ціханоўская ўзнагародзіла прэзідэнта Еўрапарламента Раберту Метсола «Крыжам Добрасуседства»|website=[[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]]|date=2023-09-14}}</ref>. Уручэнне ўзнагароды пачалося яшчэ да афіцыйнага зацвярджэння яе канчатковага статута. Так, 14 верасня [[2023]] года кіраўніца Кабінета [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] ўзнагародзіла «Крыжам Добрасуседства» старшыню [[Еўрапейскі парламент|Еўрапарламента]] [[Раберта Мецола|Раберту Мецолу]]<ref name=":1" />. У студзені [[2024]] года крыж атрымаў міністр замежных спраў Польшчы [[Радаслаў Сікорскі]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/81285193/svyatlana-tsihanouskaya-uganaravala-radoslava-sikorskaga-kryzham-dobrasusedstva|title=Святлана Ціханоўская ўганаравала Радослава Сікорскага Крыжам Добрасуседства|first=|last=|website=[[Белсат]]|date=2024-01-08|access-date=2025-01-13}}</ref>, а пазней&nbsp;— міністр замежных спраў Літвы [[Габрыэлюс Ландсбергіс]]. Афіцыйна статут узнагароды ў межах адзінай Нацыянальнай сістэмы ўзнагарод быў зацверджаны пастановай Кабінета ад 16 лістапада 2024 года{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=117}}. == Статут і парадак узнагароджання == Крыж уручаецца па рашэнні кіраўніка Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі. Згодна з афіцыйным статутам, крыжам узнагароджваюцца выключна замежныя грамадзяне за выдатныя заслугі перад беларускім народам і Беларускай дзяржавай, якія істотна паўплывалі на вырашэнне палітычных, сацыяльна-эканамічных і культурных праблем Беларусі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=117, 118}}. Падставамі для ўручэння з'яўляюцца: * развіццё мірных і добрасуседскіх адносін паміж беларускім і іншымі народамі; * пашырэнне публічнай дыпламатыі і міжнароднага дыялогу; * эфектыўная дапамога ў мірны ці ваенны час; * выяўленне і захаванне беларускай культурнай спадчыны; * выратаванне і дапамога беларускім грамадзянам падчас надзвычайных сітуацый і ваенных канфліктаў{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=118}}. Узнагарода можа надавацца [[Пасмяротная ўзнагарода|пасмяротна]]. Крыж выдаецца бясплатна разам з адпаведным сертыфікатам і можа быць адабраны пры наяўнасці абвінаваўчых судовых выракаў за крымінальныя злачынствы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=119}}. У агульнай іерархіі нацыянальных узнагарод крыж размяшчаецца пасля [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)|Крыжа Адраджэння Беларусі]] і ідзе непасрэдна перад баявымі медалямі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=199}}. Ён носіцца на левым баку грудзей на [[Цывільны|цывільнай]] вопратцы або вайсковым [[Мундзір|мундзіры]] пасля нацыянальных [[Ордэн (ўзнагарода)|ордэнаў]]{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=118}}. == Апісанне і семантыка == Крыж вырабляецца з [[Латунь|латуні]] з пакрыццём [[Срэбра|срэбрам]] 925-й [[Проба (ювелірная справа)|пробы]] і мае памеры 33 на 33 міліметры{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=117, 120}}. Ён уяўляе сабой прамы чатырохканцовы [[Крыж (ўзнагарода)|крыж]] серабрыстага колеру, пакрыты белай і чырвонай [[Эмаль|эмаллю]] ўздоўж канцоў, што ўтварае роўнавялікія палосы белага, чырвонага і белага колераў. Крыж пакладзены на серабрысты [[Лаўровы вянок|лаўровы вянок]]. У цэнтры знаходзіцца серабрысты круг з вершнікам герба «[[Пагоня]]» ўзору 1991 года<ref name=":1" />{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=117, 120}}. На [[Рэверс (нумізматыка)|рэверсе]] выбіты лацінскі дэвіз «ARMA IN MANU CUM PACE IN CORDE» ({{lang-be|Зброя ў руках, з мірам у сэрцы}}), пад якім знаходзіцца парадкавы нумар<ref name=":1" />{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=117, 120}}. Узнагарода мацуецца праз вушка да вертыкальнай шасцікутнай калодкі з трапецападобным нізам (памер калодкі 50×28 мм). Стужка чырвонага колеру мае ў цэнтры тры вузкія роўнавялікія палосы (белая, чырвоная, белая) шырынёй па 2,5 мм кожная{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=117, 120}}. У аснове візуальнай задумы сюжэта ляжаць чатыры плахты беларускага нацыянальнага [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]], аб'яднаныя цэнтральным шчытком з «Пагоняй». Гэта ўтварае ўмоўнае перакрыжаванне напрамкаў знешняй палітыкі (захад, усход, поўнач, поўдзень). Лаўровы вянок сімвалізуе пашану, давер, узаемаразуменне і падзяку за наладжванне адносін добрасуседства{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=120}}. Лацінскі надпіс-дэвіз з'яўляецца вербальным тлумачэннем выявы ўзброенага вершніка «Пагоні», якое было сфармулявана ў [[1918]] годзе беларускім палітычным дзеячам [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раманам Скірмунтам]] пры вызначэнні прынцыпаў дыпламатыі [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=120}}. Чырвоны колер стужкі разам з нацыянальнымі палосамі ўвасабляе ўмоўны шлях да вольнай Беларусі праз паразы і перамогі, кроў ахвяр і чысціню душы. Срэбра сімвалізуе сумленнасць, шляхетнасць і сціпласць{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=120}}. == Ацэнкі == Віцэ-спікер [[Сейм Літоўскай Рэспублікі|Сейма Літвы]] [[Юозас Алекас]] адзначыў, што ўручэнне Святланай Ціханоўскай Крыжа Добрасуседства міністру замежных спраў Габрыэлюсу Ландсбергісу з’яўляецца важнай ацэнкай дзейнасці літоўскага ўрада<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/3453195,%D0%B2%D1%96%D1%86%D1%8D%D1%81%D0%BF%D1%96%D0%BA%D0%B5%D1%80-%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0-%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%BB%D1%96%D0%B2%D0%B0%D1%86%D1%8C-%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%83%D1%8E-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%B4-%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%83-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0|title=Віцэ-спікер Сейма: Літва будзе падтрымліваць дэмакратычную Беларусь, незалежна ад складу парламента|website=Polskie Radio|date=2024-12-02|access-date=2025-01-13}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/84898.html|title=«В наших интересах». Вице-спикер Сейма Литвы рассказал, изменится ли политика в отношении Беларуси при новом парламенте|first=Ангелина|last=Липень|website=[[Zerkalo.io]]|date=2024-12-02|access-date=2025-01-13}}</ref>. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік|месца=|выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня»|год=2025|старонак=244|isbn=978-83-975253-0-6|ref=Узнагароды Беларусі|спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Узнагароды Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі}} {{ВС}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узнагароды Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароды дэмакратычных сіл Беларусі]] [[Катэгорыя:Крыжы Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] [[Катэгорыя:Крыжы (ўзнагароды)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] nlmzeju51ux2vd258lco7q40bbf0yz0 5170491 5170490 2026-07-24T16:30:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170491 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Крыж Добрасуседства |Выява = Крыж Добрасуседства.webp |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз = Arma in manu cum pace in corde<br>(Зброя ў руках, з мірам у сэрцы) |Краіна = {{Сцяг|Беларусь|БНР}} [[Беларусь]] |Рэгіён = |Тып = [[Крыж (ўзнагарода)|крыж]] |Каму ўручаецца = [[Замежнік|Замежным]] грамадзянам |Кім уручаецца = [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] |Падставы = За выдатныя заслугі ў сферы міжнародных адносін і дапамогу Беларусі |Аўтар праекта = [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычная рада]] |Дата заснавання = 16 лістапада 2024 |Статус = уручаецца |Першае ўзнагароджанне = [[14 верасня]] [[2023]] |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Матэрыял = [[Латунь]], [[срэбра]] (925), [[эмаль]] |Вага = |Памеры = 33 × 33 [[Міліметр|мм]] |Старэйшая ўзнагарода = [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)|Крыж Адраджэння Беларусі]] |Малодшая ўзнагарода = Медаль «За баявыя заслугі» |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Крыж Добрасусе́дства'''&nbsp;— дзяржаўная [[Узнагарода|ўзнагарода]] ў [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэме Нацыянальных узнагарод Беларусі]], створаная [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]] для [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]]. Прызначана выключна для адзначэння замежных грамадзян за выдатныя заслугі перад беларускім народам. == Гісторыя == Крыж быў распрацаваны [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай]] для Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі і выраблены за сродкі неназванага беларускага [[Мецэнат|мецэната]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/zakazny-artykul-z-metaj-dyskredytacyi-geroj-rassledavannya-pra-pashpar/200766/|title=«Заказны артыкул з мэтай дыскрэдытацыі». Герой расследавання пра пашпарт Новай Беларусі расказвае сваю версію падзей|website=[[Салідарнасць (газета)|Салiдарнасць]]|date=2024-06-03}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/338830|title=Як выглядаюць узнагароды для новай Беларусі ФОТА|author=Ф. Раўбіч|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-03-24|access-date=2025-01-12}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://t.me/CabinetBelarus/765?single|title=Кіраўніца Кабінета Святлана Ціханоўская ўзнагародзіла прэзідэнта Еўрапарламента Раберту Метсола «Крыжам Добрасуседства»|website=[[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]]|date=2023-09-14}}</ref>. Уручэнне ўзнагароды пачалося яшчэ да афіцыйнага зацвярджэння яе канчатковага статута. Так, 14 верасня 2023 года кіраўніца Кабінета [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] ўзнагародзіла «Крыжам Добрасуседства» старшыню [[Еўрапейскі парламент|Еўрапарламента]] [[Раберта Мецола|Раберту Мецолу]]<ref name=":1" />. У студзені [[2024]] года крыж атрымаў міністр замежных спраў Польшчы [[Радаслаў Сікорскі]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/81285193/svyatlana-tsihanouskaya-uganaravala-radoslava-sikorskaga-kryzham-dobrasusedstva|title=Святлана Ціханоўская ўганаравала Радослава Сікорскага Крыжам Добрасуседства|first=|last=|website=[[Белсат]]|date=2024-01-08|access-date=2025-01-13}}</ref>, а пазней&nbsp;— міністр замежных спраў Літвы [[Габрыэлюс Ландсбергіс]]. Афіцыйна статут узнагароды ў межах адзінай Нацыянальнай сістэмы ўзнагарод быў зацверджаны пастановай Кабінета ад 16 лістапада 2024 года{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=117}}. == Статут і парадак узнагароджання == Крыж уручаецца па рашэнні кіраўніка Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі. Згодна з афіцыйным статутам, крыжам узнагароджваюцца выключна замежныя грамадзяне за выдатныя заслугі перад беларускім народам і Беларускай дзяржавай, якія істотна паўплывалі на вырашэнне палітычных, сацыяльна-эканамічных і культурных праблем Беларусі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=117, 118}}. Падставамі для ўручэння з'яўляюцца: * развіццё мірных і добрасуседскіх адносін паміж беларускім і іншымі народамі; * пашырэнне публічнай дыпламатыі і міжнароднага дыялогу; * эфектыўная дапамога ў мірны ці ваенны час; * выяўленне і захаванне [[Беларуская культура|беларускай культурнай спадчыны]]; * выратаванне і дапамога беларускім грамадзянам падчас надзвычайных сітуацый і ваенных канфліктаў{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=118}}. Узнагарода можа надавацца пасмяротна. Крыж выдаецца бясплатна разам з адпаведным сертыфікатам і можа быць адабраны пры наяўнасці абвінаваўчых судовых выракаў за крымінальныя злачынствы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=119}}. У агульнай іерархіі нацыянальных узнагарод крыж размяшчаецца пасля [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)|Крыжа Адраджэння Беларусі]] і ідзе непасрэдна перад баявымі медалямі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=199}}. Ён носіцца на левым баку грудзей на цывільнай вопратцы або вайсковым [[Мундзір|мундзіры]] пасля нацыянальных [[Ордэн (ўзнагарода)|ордэнаў]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=118}}. == Апісанне і семантыка == Крыж вырабляецца з [[Латунь|латуні]] з пакрыццём [[Срэбра|срэбрам]] 925-й пробы і мае памеры 33 на 33 міліметры{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=117, 120}}. Ён уяўляе сабой прамы чатырохканцовы [[крыж]] [[Сярэбраны колер|серабрыстага колеру]], пакрыты [[Белы колер|белай]] і [[Чырвоны колер|чырвонай]] [[Эмаль|эмаллю]] ўздоўж канцоў, што ўтварае роўнавялікія палосы белага, чырвонага і белага колераў. Крыж пакладзены на серабрысты [[Лаўровы вянок|лаўровы вянок]]. У цэнтры знаходзіцца серабрысты круг з вершнікам герба «[[Пагоня]]» ўзору 1991 года<ref name=":1" />{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=117, 120}}. На [[Рэверс (нумізматыка)|рэверсе]] выбіты лацінскі дэвіз «ARMA IN MANU CUM PACE IN CORDE» ({{lang-be|Зброя ў руках, з мірам у сэрцы}}), пад якім знаходзіцца парадкавы нумар<ref name=":1" />{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=117, 120}}. Узнагарода мацуецца праз вушка да вертыкальнай шасцікутнай калодкі з трапецападобным нізам (памер калодкі 50×28 мм). Стужка чырвонага колеру мае ў цэнтры тры вузкія роўнавялікія палосы (белая, чырвоная, белая) шырынёй па 2,5 мм кожная{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=117, 120}}. У аснове візуальнай задумы сюжэта ляжаць чатыры плахты беларускага нацыянальнага [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]], аб'яднаныя цэнтральным шчытком з «Пагоняй». Гэта ўтварае ўмоўнае перакрыжаванне напрамкаў знешняй палітыкі (захад, усход, поўнач, поўдзень). Лаўровы вянок сімвалізуе пашану, давер, узаемаразуменне і падзяку за наладжванне адносін добрасуседства{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=120}}. Лацінскі надпіс-дэвіз з'яўляецца вербальным тлумачэннем выявы ўзброенага вершніка «Пагоні», якое было сфармулявана ў 1918 годзе беларускім палітычным дзеячам [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раманам Скірмунтам]] пры вызначэнні прынцыпаў дыпламатыі [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=120}}. Чырвоны колер стужкі разам з нацыянальнымі палосамі ўвасабляе ўмоўны шлях да вольнай Беларусі праз паразы і перамогі, кроў ахвяр і чысціню душы. Срэбра сімвалізуе сумленнасць, шляхетнасць і сціпласць{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=120}}. == Ацэнкі == Віцэ-спікер [[Сейм Літоўскай Рэспублікі|Сейма Літвы]] [[Юозас Алекас]] адзначыў, што ўручэнне Святланай Ціханоўскай Крыжа Добрасуседства міністру замежных спраў Габрыэлюсу Ландсбергісу з’яўляецца важнай ацэнкай дзейнасці літоўскага ўрада<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/3453195,%D0%B2%D1%96%D1%86%D1%8D%D1%81%D0%BF%D1%96%D0%BA%D0%B5%D1%80-%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0-%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%BB%D1%96%D0%B2%D0%B0%D1%86%D1%8C-%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%83%D1%8E-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%B4-%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%83-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0|title=Віцэ-спікер Сейма: Літва будзе падтрымліваць дэмакратычную Беларусь, незалежна ад складу парламента|website=Polskie Radio|date=2024-12-02|access-date=2025-01-13}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/84898.html|title=«В наших интересах». Вице-спикер Сейма Литвы рассказал, изменится ли политика в отношении Беларуси при новом парламенте|first=Ангелина|last=Липень|website=[[Zerkalo.io]]|date=2024-12-02|access-date=2025-01-13}}</ref>. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік|месца=|выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня»|год=2025|старонак=244|isbn=978-83-975253-0-6|ref=Узнагароды Беларусі|спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Узнагароды Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі}} {{ВС}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узнагароды Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароды дэмакратычных сіл Беларусі]] [[Катэгорыя:Крыжы Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] [[Катэгорыя:Крыжы (ўзнагароды)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] 1kvdynxobakmy9wibffby47lbzqqdmn Размовы пра шаблон:Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі 11 780551 5170506 5147829 2026-07-24T17:03:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Размовы пра шаблон:Узнагароды Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] у [[Размовы пра шаблон:Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі]] 5147829 wikitext text/x-wiki == Варта выдаліць ордэны і Крыж Свабоды == Строга кажучы, Ордэн Герояў, Ордэн Нябеснай Апякункі Беларусі, Ордэн Усяслава Чарадзея, Ордэн Кастуся Каліноўскага і Крыж Свабоды на дадзены момант не зацьверджаныя і не ўручаюцца - я бы прапанаваў іх выдаліць з шаблёну [[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Размовы з удзельнікам:Czalex|размовы]]) 17:29, 13 студзеня 2025 (+03) : +1. Больш за тое, пра іх няма звестак у сеціве. Адзіная крыніца – фота з артыкулу Нашай Нівы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:56, 13 студзеня 2025 (+03) : А што спадар думае датычна медалі Сцяга? У сеціве акрамя фота Нівы нічога няма. Узнагароджанняў, мяркую, таксама не адбывалася яшчэ. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 10:56, 14 студзеня 2025 (+03) ::Прывітанне! Мяркую, Медаль Сцяга павінен застацца — менавіта таму, што ёсць ужо вырабленыя асобнікі. Дадаткова я б дадаў Партызанскі народны крыж, які ўзнагароджвае АПК, а не БВА; і што ўжо анансавалі ў 2023 [https://www.svaboda.org/a/32296444.html (1)], [https://www.racyja.com/archivy/hramadstva/abyadnany-perakhodny-kabinet-belarus/ (2)], [https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/3128201,%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%9E%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%E2%80%93-%C2%AB%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%B6%C2%BB-%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%B0 (3)].<br />Стужкі гатовыя: [[File:BLS-UTCB Medal of the Flag BAR.svg|border|60px|Медаль Сцяга]] [[File:BLS-UTCB Partisan People's Cross BAR.svg|border|60px|Партызанскі народны крыж]] <br/>З павагай; [[Удзельнік:Mboro|Mboro]] ([[Размовы з удзельнікам:Mboro|размовы]]) 13:55, 14 студзеня 2025 (+03) ::: Што вырабленыя гэта добра, канешне, але інфы не хапае. Добра, спадзяюся што хутка нешта з'явіцца. Дадам Партызанскі народны ў шаблон, пазней мо ствару артыкул. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:27, 14 студзеня 2025 (+03) ::: Дарэчы, артыкул гатовы: [[Партызанскі Народны Крыж]]. Магчыма спадару было б цікава перанесці іх у польскую вікіпедыю, калі вы там актыўны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:44, 4 лютага 2025 (+03) Стужка Крыжа Свабоды: [[File:BLS-UTCB Cross of Freedom BAR.svg|border|60px|Крыж Свабоды]] –> [https://belaruscabinet.org/archiu/2026/03/24/150205-APKB_uznaharodziu_miedalami_14 першае уручэнне (Алесь Бяляцкі)] :D [[Удзельнік:Mboro|Mboro]] ([[Размовы з удзельнікам:Mboro|размовы]]) 11:21, 28 мая 2026 (+03) : Дзякуй вялікі! Пакуль, праўда, напісаць артыкул будзе праблематычна. Бо з узёй інфармацыі пра крыж мы ведаем толькі тое, што яго далі Бяляцкаму. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:15, 28 мая 2026 (+03) tjvo2f6jomguv5eo21dbrebygozs24d Таісія Паўлаўна Троцкая 0 781376 5170584 5027906 2026-07-24T20:29:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170584 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Таісія Паўлаўна Тро́цкая'''{{sfn|БелЭн|2002}} (нар. {{ДН|29|11|1949}}) — [[вучоны]] ў галіне механізацыі [[Сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай вытворчасці]], [[доктар тэхнічных навук]] (1999{{sfn|БелЭн|2002}}), [[прафесар]]<ref name="ГрДУ">[https://fbe.grsu.by/index.php/kafedry-fakulteta/kafedra-khimii-i-khimicheskoj-tekhnologii?id=147 Троцкая Таисия Павловна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413030136/https://fbe.grsu.by/index.php/kafedry-fakulteta/kafedra-khimii-i-khimicheskoj-tekhnologii?id=147 |date=13 красавіка 2025 }}{{ref-ru}} // Факультэт біялогіі і экалогіі [[ГрДУ]]</ref> (2012<ref name="РНТБ" />). == Біяграфія == Нарадзілася ў вёсцы Бобрына{{sfn|БелЭн|2002}} (у вёсцы Бабыніха<ref name="РНТБ">[http://rntbcat.org.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-186259&strq=l_siz=20 Троцкая, Таисия Павловна (доктор технических наук; род. 1949)]{{ref-ru}} // Электронны каталог РНТБ</ref><ref name="См">[https://people.srbsmorgon.by/2018/10/08/троцкая-дудко-таисия-павловна/ Известные уроженцы и жители Сморгони. Троцкая (Дудко) Таисия Павловна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413043319/https://people.srbsmorgon.by/2018/10/08/%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B4%D1%83%D0%B4%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B0%D0%B8%D1%81%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |date=13 красавіка 2025 }}{{ref-ru}}</ref> [[Бялкоўшчынскі сельсавет|Бялкоўшчынскага сельсвета]]<ref name="См" />) [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]] [[БССР]]. У 1972 одзе скончыла [[БДСГА|Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію]]. У 1972—1978 гадах працавала інжынерам у калгасах «Перамога» і «Радзіма» [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]]<ref name="См" />. З 1978 года Т. П. Троцкая ў [[Гродзенскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт|Гродзенскім сельскагаспадарчым інстытуце]] (асістэнт кафедры механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі, у 1985—1991 гадах старшы выкладчык<ref name="См" />, дэкан інжынерна-тэхналагічнага факультэта<ref name="РНТБ" />), з 1991 года ў [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па механізацыі сельскай гаспадаркі|Беларускім навукова-даследчым інстытуце механізацыі сельскай гаспадаркі]]. У 19984 годзе скончыла дактарантуру<ref name="См" />. У 1999—2000 гадах загадчык кафедры эксплуатацыі машынна-трактарнага парку [[БДАТУ|Беларускага дзяржаўнага агратэхнічнага ўніверсітэта]]. З 2002 года Т. П. Троцкая на пасадзе начальніка аддзела новых тэхналогій [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па харчаванні|Навукова-практычнага цэнтра НАН Беларусі па харчаванні]]<ref name="См" />. Прафесар кафедры тэхналогіі, фізіялогіі і гігіены харчавання [[ГрДУ|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Я. Купалы]]<ref name="РНТБ" />. Жыве ў [[Мінск]]у<ref name="См" />. == Навуковая дзейнасць і грам амдская == Асноўныя навуковыя працы ў галіне энергаэфектыўных тэхналогій у сельскай гаспадарцы і ў перапрацоўчай прамысловасці з выкарыстаннем [[азон]]у (сушка і захоўванне [[збожжа]] і іншых раслінных матэрыялаў, а таксама перадпасяўная апрацоўцы [[Насенне|насення]] збожжавых і [[Агародніна|агароднінных]] культур). Пад кіраўніцтвам Т. П. Троцкай у перапрацоўчай прамысловасці выкананы навукова-даследчыя работы па заданнях канцэрна «[[Белдзяржхарчпрам]]», ААТ «[[Камунарка (фабрыка)|Камунарка]]», выкананы праграмы «Фітапрэпараты» і іншыя. Аўтар 150 навуковых прац, у тым ліку адной [[Манаграфія|манаграфіі]]<ref name="См" /><ref name="ГрДУ" />. Мае 2 вынаходствы і 6 [[патэнт]]аў<ref name="См" /><ref name="ГрДУ" />. Член Савета па абароне дысертацый К 01.5501 пры Навукова-практычны цэнтры НАН Беларусі па харчаванні, член рэдакцыйнага савета часопіса «Пищевая промышленность. Наука и технологии»<ref name="ГрДУ" />. Старшыня атэстацыйнага савета пры аспірантуры Навукова-практычнага цэнтра НАН Беларусі па харчаванні і член камісіі па прыёме аспірантаў<ref name="ГрДУ" />. Член Усерасійскага азонавага таварыства<ref name="ГрДУ" />. Сярод апублікаваных прац: * Перспективы применения энергосберегающей сушки зерна активным вентилированием озонированным воздухом / Т. П. Троцкая, И. И. Гургенидзе // Моделирование и прогнозирование аграрных энергосберегающих процессов и технологий : материалы Международной научно-технической конференции, Минск, 22-24 апреля 1998 г. : в 2 ч. Ч. 1. — Минск : БАТУ, 1998. — С. 133—135; * Применение озонных технологий в народном хозяйстве / Т. П. Троцкая, А. Р. Генселевич // Энергосберегающие технологии и технические средства в сельскохозяйственном производстве: доклады Международной научно-практической конференции, Минск, 12—13 июня 2008 г.: в 2 ч. Ч. 2. — Минск: БГАТУ, 2008. — С. 263—268; * Озонная технология сушки зерна / Т. П. Троцкая, А. А. Литвинчук, А. М. Миронов, В. М. Грищук, О. Л. Сороко // Пищевая промышленность: наука и технологии, 2008, том 2, № 2. * Водоподготовка для предприятий пищевой промышленности / Т. П. Троцкая, А. М. Миронов, А. Г. Вабищевич // Переработка и управление качеством сельскохозяйственной продукции: доклады Междунар. науч.-практ. конф., Минск, 21—22 марта 2013 г. — Минск: БГАТУ, 2013. — С. 71—74; * Предпосевная обработка зерна озоном / В. М. Грищук, Т. П. Троцкая, О. В. Штольц // Переработка и управление качеством сельскохозяйственной продукции: доклады Междунар. науч.-практ. конф., Минск, 21—22 марта 2013 г. — Минск: БГАТУ, 2013. — С. 355—357. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тро́цкая Таісія Паўлаўна|Бароўка Л. В.|530}} * {{Крыніцы/Рэспубліка Беларусь: Энцыклапедыя ў 6 тамах|7}} — С. 270. * {{Крыніцы/Памяць/Смаргонскі раён||553—554}} == Спасылкі == * [https://people.srbsmorgon.by/2018/10/08/троцкая-дудко-таисия-павловна/ Известные уроженцы и жители Сморгони. Троцкая (Дудко) Таисия Павловна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413043319/https://people.srbsmorgon.by/2018/10/08/%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B4%D1%83%D0%B4%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B0%D0%B8%D1%81%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |date=13 красавіка 2025 }}{{ref-ru}} * [https://fbe.grsu.by/index.php/kafedry-fakulteta/kafedra-khimii-i-khimicheskoj-tekhnologii?id=147 Троцкая Таисия Павловна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413030136/https://fbe.grsu.by/index.php/kafedry-fakulteta/kafedra-khimii-i-khimicheskoj-tekhnologii?id=147 |date=13 красавіка 2025 }}{{ref-ru}} // Факультэт біялогіі і экалогіі [[ГрДУ]] * [http://rntbcat.org.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-186259&strq=l_siz=20 Троцкая, Таисия Павловна (доктор технических наук; род. 1949)]{{ref-ru}} // Электронны каталог РНТБ * [https://by.patents.su/patents/trockaya-taisiya-pavlovna Троцкая Таисия Павловна // База патентов Беларуси] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Троцкая Таісія Паўлаўна}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] 1qdtj8na6vklpnlhp72gxqf2xf2j3tl Таццяна Хліманкова 0 786741 5170574 5011017 2026-07-24T20:00:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170574 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст}} {{Цёзкі2|Хліманкова}} {{Цёзкі2|Каровіна}} '''Таццяна Хліманкова''' (у дзявоцтве: Каровіна, нар. {{ДН|15|08|1977}}) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. Апроч мінскіх «палітэха» і «Аркатрона», выступала за македонскі «Кометал», нямецкія «Нюрнберг», «Міндэн», «Майнц».Брала ўдзел у кваліфікацыйных матчах «Кометала» у залатым сезоне-2001/02, аднак неўзабаве з’ехала са Скоп’я: клуб не выконваў умовы кантракта, да таго ж на Балканах ішла вайна. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://betnews.by/top-10-belorusskih-gandbolistok-xxi-veka/ Топ-10 белорусских гандболисток XXI века] * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/women/2000-01/player/503932/TatianaKhlimankova Tatiana Khlimankova] * [https://news.21.by/sport/2010/04/02/530240.html Рестарт Хлиманковой] * [https://nastgaz.by/mechty-dolzhny-sbyvatsya-istoriya-tatyany-hlimankovoj-luchshego-bombardira-natsionalnoj-sbornoj-po-gandbolu/ Мечты должны сбываться! История Татьяны Хлиманковой, лучшего бомбардира национальной сборной по гандболу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250418183157/https://nastgaz.by/mechty-dolzhny-sbyvatsya-istoriya-tatyany-hlimankovoj-luchshego-bombardira-natsionalnoj-sbornoj-po-gandbolu/ |date=18 красавіка 2025 }} {{Жаночая зборная Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2000}} {{Жаночая зборная Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2002}} {{Жаночая зборная Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2004}} {{DEFAULTSORT:Хліманкова Таццяна}} [[Катэгорыя:Гандбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па гандболе]] rupswvajjrcsz6qvm62v9q5ahmkqu87 Трансмедыкалізм 0 788705 5170654 5025819 2026-07-24T23:53:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170654 wikitext text/x-wiki '''Трансмедыкалізм''' — гэта ідэя, што [[трансгендарнасць]] з’яўляецца галоўным чынам медыцынскай праблемай, звязанай з неадпаведасцю пола, прызначанага чалавеку пры нараджэнні, з яго гендарнай ідэндычнасцю, і якая характарызуецца гендарнай [[Дыссацыяльнае расстройства асобы|дысфарыяй]]<ref>{{Кніга|спасылка=http://archive.org/details/transgenderhealt0000vinc|аўтар=Ben Vincent|загаловак=Transgender health : a practitioner's guide to binary and non-binary trans patient care|год=2018|выдавецтва=London ; Philadelphia : Jessica Kingsley Publishers|старонак=214|isbn=978-1-78592-201-5}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://grapevine.is/icelandic-culture/2019/08/02/the-new-frontier-trans-rights-in-iceland/|title=From Iceland — The New Frontier: Trans Rights In Iceland|website=The Reykjavik Grapevine|date=2019-08-02|access-date=2025-06-03|archive-date=12 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240712051542/https://grapevine.is/icelandic-culture/2019/08/02/the-new-frontier-trans-rights-in-iceland/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://journals.library.columbia.edu/index.php/cjgl/article/view/2787|аўтар=Christoph M. Zhang|загаловак=Biopolitical and Necropolitical Constructions of the Incarcerated Trans Body|год=2019-08-07|мова=en|выданне=Columbia Journal of Gender and Law|том=37|выпуск=2|старонкі=257–299|issn=2333-4339|doi=10.7916/cjgl.v37i2.2787}}</ref>. Сярод трансмедыкалістаў існуюць рознагалоссі і дэбаты наконт дакладнага вызначэння таго, хто з’яўляецца трансгендарнай асобай, а хто не<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1177/01968599211040835|аўтар=Kai Jacobsen, Aaron Devor, Edwin Hodge|загаловак=Who Counts as Trans? A Critical Discourse Analysis of Trans Tumblr Posts|год=2022-01-01|мова=EN|выданне=Journal of Communication Inquiry|том=46|выпуск=1|старонкі=60–81|issn=0196-8599|doi=10.1177/01968599211040835}}</ref>. Шматлікія спецыялісты ў вобласці трансгендарнай медыцыны лічуць, што людзі, якія ідэнтыфікуюць сябе трансгендарнымі, але не адчуваюць гендарную дысфарыю і не жадаюць здзейсніць медычны пераход з дапамогай гендарна-афірматыўнай гарманальнай тэрапіі ці аперацыі па карэкцыі пола, насамрэч трансгендарнымі не з’яўляюцца<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pride.com/firstperson/2019/10/21/what-does-contrapoints-controversy-say-about-way-we-criticize|title=What Does the ContraPoints Controversy Say About the Way We Criticize?|website=www.pride.com|access-date=2025-06-03}}</ref><ref name=":0" />. Яны таксама могуць не лічыць трансгендарнымі асобамі тых, хто ідэнтыфікуюць сябе як [[Небінарнасць|небінарныя]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=SZ3uDwAAQBAJ&q=%22the+truscum+identity+operates+a+politics+of+exclusion%22&pg=PT57|аўтар=Ben Vincent|загаловак=Non-Binary Genders: Navigating Communities, Identities, and Healthcare|год=2020-07-02|выдавецтва=Policy Press|старонак=250|isbn=978-1-4473-5194-8}}</ref>. Некаторыя крытыкі лічуць, што трансмедыкалізм блізкі да медыцынскай мадэлі інваліднасці тым, што ён медыкалізуе прыкмету, што мае ў сабе як медычныя, так і сацыяльныя кампаненты<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1057/fr.2015.21|аўтар=Alexandre Baril|загаловак=Transness as Debility: Rethinking Intersections between Trans and Disabled Embodiments|год=2015-11-01|мова=EN|выданне=Feminist Review|том=111|выпуск=1|старонкі=59–74|issn=0141-7789|doi=10.1057/fr.2015.21}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-06-03}} [[Катэгорыя:Трансгендарнасць]] [[Катэгорыя:Гендарныя даследаванні]] p0ehxskl6xa2aw3k3ozakhdrbmwgwbc Кфар-Тавор 0 789232 5170527 5026054 2026-07-24T17:53:17Z Krateven 65271 {{Бібліяінфармацыя}} 5170527 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кфар-Тавор''' — мясцовая рада ў [[Ніжняя Галілея (рэгіён)|Ніжняй Галілеі]] ў [[Ізраіль|Ізраілі]]. Сваю назву атрымала ад гары [[Фавор]], каля падножжа якой размешчана. Згодна з Евангеллем Ісус Хрыстос змяніўся на гэтай гары. Кфар-Тавор быў заснаваны ў 1909 годзе, пры ўдзеле Яўрэйскага каланізацыйнага таварыства. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1901 годзе]] apsa9hopagulajj9i8ls9iuic9uk49a Devil in His Heart 0 791606 5170592 5029745 2026-07-24T20:50:26Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:The Beatles]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні The Beatles]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5170592 wikitext text/x-wiki {{Сінгл | Назва = Devil in His Heart | Вокладка = | Выканаўца = The Donays | Альбом = | Бок Б = Bad Boy | Выпушчаны = 1962 | Жанр = | Кампазітар = | Працягласць = | Лэйбл = Correc-Tone<br/>Brent (7033)<br/>Oriole (UK; CBA 1770) | Прадзюсар = | Аўтар песні = Рычард Дрэпкін | Папярэдні = | Пап_год = | Год = 1962 | Наступны = | Наст_год = | Яшчэ = }} «'''Devil in His Heart'''» ({{tr|Д'ябал у яго сэрцы}}) — песня, напісаная амерыканскім аўтарам Рычардам Дрэпкінам (Richard Drapkin). Песня вядомая дзякуючы кавер-версіі, выкананай гуртом «[[The Beatles]]» і апублікаванай на іх [[With The Beatles|другім студыйным альбоме]]. == Версія «The Beatles» == {{Песня |Назва = Devil in Her Heart |Вокладка = |Мова = [[англійская мова|англійская]] |Выканаўца = [[The Beatles]] |Альбом = ''[[With The Beatles]]'' |Дата выпуску = [[22 лістапада]] [[1963]] <small>(мона)</small><br/>[[30 лістапада]] 1963 <small>(стэрэа)</small> | Дата запісу = 18 ліпеня 1963 |Жанр = [[Рок-музыка|рок]] |Працягласць = 2:27 |Лэйбл = [[Parlophone]] | Аўтар = Рычард Дрэпкін |Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] |Папярэдняя = [[I Wanna Be Your Man]] |Нумар1 = 11 |Нумар2 = 12 |Наступная = [[Not a Second Time]] |Нумар3 = 13 }} Гурт «[[The Beatles]]» запісаў кавер-версію гэтай песні пад назвай «Devil in Her Heart» ({{tr|Д'ябал у яе сэрцы}}) для свайго другога альбома ''[[With The Beatles]]''; асноўную вакальную партыю выконваў [[Джордж Харысан]]{{sfn|Harry|2000|p=336}}. Арыгінальны тэкст песні быў нязначна перароблены пад выканаўцу мужчынскага полу<ref name=old>{{cite web|url=oldies.about.com/od/thebeatlessongs/a/devilinherheart.htm|title=Devil in Her Heart — The history of this classic Beatles song|author=Robert Fontenot|publisher=About.com|access-date=2011-12-10|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67jWEfvFx?url=oldies.about.com/od/thebeatlessongs/a/devilinherheart.htm|archive-date=2012-05-17|url-status=dead}}</ref>. Запіс адбыўся 18 ліпеня 1963 года. На працягу той жа сесіі гурт запісаў таксама песні «[[You’ve Really Got a Hold on Me|You Really Got a Hold on Me]]», «[[Money (That’s What I Want)]]» і «[[Till There Was You]]»<ref name=bb>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/devil-in-her-heart/|title=Біблія The Beatles: «Devil in Her Heart»|author=|date=|work=|publisher=The Beatles Bible|access-date=2011-12-10|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67jWDcz4q?url=http://www.beatlesbible.com/songs/devil-in-her-heart/|archive-date=2012-05-17|url-status=dead}}</ref>. Агулам былі запісаны тры поўныя дублі і тры дублі з дабавачнымі партыямі<ref name=bb />{{sfn|Lewisohn|1988|p=34}}. : '''У запісе ўдзельнічалі'''{{sfn|MacDonald|2005|p=89}}''':''' * [[Джордж Харысан]] — двойчы запісаны і зведзены вакал, сола-гітара * [[Пол Мак-Картні]] — бас-гітара, падгалоскі * [[Джон Ленан]] — рытм-гітара, падгалоскі * [[Рынга Стар]] — ударныя Песня стала самай малавядомай кампазіцыяй, калі-небудзь перапетай «The Beatles»<ref name=old />. Пазней яна была ўключана таксама ў амерыканскі альбом гурта ''The Beatles' Second Album'', які выйшаў у красавіку 1964 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin}} * {{кніга|аўтар = Harry, Bill.|частка = |загаловак = The Beatles Encyclopedia: Revised and Updated|арыгінал = |спасылка =https://archive.org/details/beatlesencyclope0000bill|адказны = |выданне = |месца = London|выдавецтва = Virgin Publishing|год = 2000 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 0-7535-0481-2|ref=Harry}} * {{кніга|аўтар = Lewisohn, Mark. |частка = |загаловак = The Beatles Recording Sessions | спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нью-Йорк |выдавецтва = Harmony Books |год = 1988 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 0-517-57066-1|ref=Lewisohn}} * {{кніга |аўтар = MacDonald, Ian. |загаловак = Переворот в мозгах: записи The Beatles и шестидесятые |арыгінал = Revolution in the Head: The Beatles’ Records and the Sixties |выданне = 2nd ed |месца = London |выдавецтва = Pimlico |год = 2005 |isbn = 1-844-13828-3|ref = MacDonald}} {{refend}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/devil-in-her-heart/|title=Біблія The Beatles: «Devil in Her Heart»|author=|date=|work=|publisher=The Beatles Bible|access-date=2011-12-10|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67jWDcz4q?url=http://www.beatlesbible.com/songs/devil-in-her-heart/|archive-date=2012-05-17|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.steve.hamel.name/songs/devil_in_her_heart.asp|title=Тэкст песні «Devil in Her Heart»|author=|date=|work=|publisher=|access-date=2014-08-27|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140827101305/http://www.steve.hamel.name/songs/devil_in_her_heart.asp|archive-date=2014-08-27|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/covers2.shtml#q5|title=Нататкі пра песню «Devil in Her Heart»|author=Alan W. Pollack.|date=|work=|publisher=|access-date=2011-02-10|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67iDu3b8x?url=http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/covers2.shtml#q5|archive-date=2012-05-16|url-status=dead}} * {{cite web|url=oldies.about.com/od/thebeatlessongs/a/devilinherheart.htm|title=Devil in Her Heart — The history of this classic Beatles song|author=Robert Fontenot|publisher=About.com|access-date=2011-12-10|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67jWEfvFx?url=oldies.about.com/od/thebeatlessongs/a/devilinherheart.htm|archive-date=2012-05-17|url-status=dead}} * [https://www.youtube.com/watch?v=oMOf6Vm3Ye8 Песня ў выкананні The Beatles (відэа)] {{v|2011|12|10}} {{DEFAULTSORT:Devil In His Heart}} [[Катэгорыя:Песні The Beatles]] 6vm5h98en2qjgn9t1wwond89aj26s5n Трыбунал (трагікамедыя) 0 792927 5170665 5039311 2026-07-25T03:01:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170665 wikitext text/x-wiki {{літаратурны твор}} {{значэнні|Трыбунал (значэнні)}} '''«Трыбунал»''' — [[трагікамедыя]] [[Андрэй Макаёнак|Андрэя Макаёнка]], напісаная ў 1969 годзе<ref name="Макаёнак">[https://makaenak.goub.by/?page_id=2259 «Трыбунал»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251211023205/https://makaenak.goub.by/?page_id=2259 |date=11 снежня 2025 }} // [[Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна]].</ref>. == Стварэнне і публікацыі == Захаваўся першы варыянт [[рукапіс]]у п’есы з пазначэннем дат і месца напісання: 6—8 красавіка 1969 года, [[Ждановічы (Мінскі раён)|Ждановічы]], дача. Упершыню «Трыбунал» быў надрукаваны ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» ў верасні 1970 года. Пазней тэкст апублікавалі ў часопісе «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]» (1970, № 10).<ref name="Макаёнак" /> У перакладзе на [[Руская мова|рускую мову]] п’еса выйшла ў часопісе «[[Нёман (часопіс)|Нёман]]» (1971, № 6)<ref name="Макаёнак" />. == Сюжэт == Цэнтральная постаць п’есы — селянін Цярэшка Калабок. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ён атрымлівае прызначэнне на пасаду [[Стараста|старасты]]. Для былога пастуха гэта выглядае як нечаканае ўзвышэнне, і спачатку ён нават ганарыцца новым становішчам. Аднак яго паводзіны не такія простыя, як здаецца навакольным: за маскай наіўнасці і нібыта пакорлівасці ён хавае ўменне весці падвойную гульню<ref name=":0">{{Cite web|url=https://karotkizmest.by/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B9-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%91%D0%BD%D0%B0%D0%BA/%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B9-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%91%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB.html|title=Андрэй Макаёнак - Трыбунал|website=karotkizmest.by|access-date=2025-09-28}}</ref>. Калабок прыкідваецца недарэчным і бязвінным, каб падмануць нямецкага каменданта і паліцая, але разам з тым ён трымае ў напрузе ўласную сям’ю, якая не ўпэўненая ў яго сапраўдных намерах. Асабліва драматычным становіцца момант, калі родныя, не вытрымаўшы падазрэнняў у здрадзе, вырашаюць пазбавіцца ад яго<ref name=":0" />. Развязка паказвае, што ў гэтай, на першы погляд, камічнай гісторыі хаваецца глыбокая трагічнасць. Сын Калабка, Валодзька, не вытрымаўшы сораму за нібыта здрадніка-бацьку, прыносіць сябе ў ахвяру разам з ворагамі<ref name=":0" />. == Пастаноўкі == Першая пастаноўка адбылася ў [[Маскоўскі тэатр на Малой Броннай|Маскоўскім тэатры на Малой Броннай]] у рэжысуры [[Аляксандр Дунаеў|Аляксандра Дунаева]], дзе галоўную ролю Цярэшкі Калабка выканаў [[Леў Дураў]]. У Беларусі п’есу паставіў [[Віцебскі акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа]] пад кіраўніцтвам рэжысёра [[Сямён Казіміроўскі|Сямёна Казіміроўскага]]. З вялікім поспехам «Трыбунал» ішоў у [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|тэатры імя Янкі Купалы]] ў пастаноўцы [[Валерый Раеўскі|Валерыя Раеўскага]] з удзелам [[Галіна Макарава|Галіны Макаравай]] і [[Генадзь Аўсяннікаў|Генадзя Аўсяннікава]], прычым у рэпертуары гэтага тэатра спектакль утрымліваўся больш за два дзесяцігоддзі<ref name="Макаёнак" />. === На міжнароднай сцэне === У 1973 годзе рэжысёр [[Збігнеў Бесерта]] паставіў «Трыбунал» у [[Тэатр імя Аляксандра Вянгеркі|тэатры імя Аляксандра Вянгеркі]] ў [[Беласток]]у, і польская публіка прыняла спектакль вельмі цёпла, пра што, у прыватнасці, адзначала «[[Gazeta Białostocka]]». Гісторыя пра беларускага селяніна Цярэшку Калабка і яго сям’ю ўвасаблялася на розных мовах народаў СССР — [[Узбекская мова|узбекскай]], [[Украінская мова|украінскай]], [[Літоўская мова|літоўскай]], [[Малдаўская мова|малдаўскай]] і іншых. П’есу ставілі таксама на еўрапейскіх сцэнах у [[ГДР]], [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], [[ФРГ]], [[Югаславія|Югаславіі]], [[Іспанія|Іспаніі]], [[Балгарыя|Балгарыі]] і шэрагу іншых краін<ref name="Макаёнак" />. Паводле архіўных звестак, за чатыры гады з 1977 па 1980 год «Трыбунал» быў паказаны 186 разоў<ref name="Макаёнак" />. === Сучасныя пастаноўкі === П’еса не страціла актуальнасці і ў XXI стагоддзі, застаючыся ў полі ўвагі як прафесійных, так і самадзейных калектываў у Беларусі і за яе межамі. У 2005 годзе, да 60-годдзя Перамогі, [[Купалаўскі тэатр]] прадставіў «Трыбунал» на міжнародным фестывалі «Этот День Победы» ў [[Масква|Маскве]] ў рэжысуры [[Валерый Анісенка|Валерыя Анісенкі]], пасля чаго спектакль быў паказаны на форуме «[[Залаты Віцязь]]» як сумесны беларуска-рускі праект. Да 70-годдзя Перамогі п’есу паставіў [[Сяргей Кулікоўскі]] ў [[Новы драматычны тэатр (Мінск)|Новым драматычным тэатры]] ў Мінску, і пастаноўкі працягнуліся ў іншых прафесійных і аматарскіх тэатрах Беларусі і Расіі<ref name="Макаёнак" />. == Іншыя мастацкія ўвасабленні == На аснове «Трыбунала» Андрэй Макаёнак разам з [[Артур Вольскі|Артурам Вольскім]] напісалі [[лібрэта]] да аперэты «[[Судны час (аперэта)|Судны час]]» кампазітара [[Рыгор Сурус|Рыгора Суруса]], якая была пастаўлена ў [[Дзяржаўны тэатр музычнай камедыі|Дзяржаўным тэатры музычнай камедыі]]<ref name="Макаёнак" />. Паводле п’есы створана дзве тэлеверсіі: у 1973 годзе знята версія спектакля Маскоўскага тэатра на Малой Броннай, а ў 1981 годзе — версія спектакля Беларускага тэатра імя Янкі Купалы<ref name="Макаёнак" />. == Узнагароды == У 1974 годзе «Трыбунал» адзначаны [[Дзяржаўная прэмія Беларусі імя Якуба Коласа|Дзяржаўнай прэміяй Беларусі імя Якуба Коласа]] разам з п’есай «[[Таблетку пад язык]]».<ref name="Макаёнак" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://makaenak.goub.by/?page_id=2259 «Трыбунал»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251211023205/https://makaenak.goub.by/?page_id=2259 |date=11 снежня 2025 }} // [[Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна]]. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:П’есы Андрэя Макаёнка]] [[Катэгорыя:Трагікамедыі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:П’есы 1969 года]] gfny0xievvlxhu5f3ohqbvcbhzudy3v Аляксандр Фёдаравіч Худалееў 0 793268 5170569 5155706 2026-07-24T19:49:44Z DobryBrat 5701 дапаўненне 5170569 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Худалееў}} {{ДД}} '''Аляксандр Фёдаравіч Худалееў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, першы намеснік [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|Міністра па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]] (2018—2026). Генерал-маёр унутранай службы. Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Таджыкістан (з 2026). == Біяграфія == Нарадзіўся 10 снежня 1971 года ў [[Бабруйск]]у. Скончыў сярэднюю школу № 20 г. Бабруйска. З адзнакай скончыў бабруйскае ПТВ-226 і быў прызваны на тэрміновую службу, служыў ў закрытым горадзе-паштовай скрыні стратэгічнага прызначэння Чалябінск-115. Пасля арміі паступіў у [[Універсітэт грамадзянскай абароны МНС Рэспублікі Беларусь|мінскае Вышэйшае пажарна-тэхнічнае вучылішча]], якое скончыў ў 1997 годзе па спецыяльнасці «Пажарная тэхніка і бяспека»<ref>{{Cite web |url=https://ucp.by/galleries/luchshie-vypuskniki/khudoleev-aleksandr-fedorovich/ |title=Худолеев Александр Федорович |access-date=9 кастрычніка 2025 |archive-date=8 кастрычніка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251008153452/https://ucp.by/galleries/luchshie-vypuskniki/khudoleev-aleksandr-fedorovich/ |url-status=dead }}</ref> і атрымаў накіраванне ў [[Слаўгарадскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Працаваў начальнікам Бабруйскага гаррайаддзела па надзвычайных сітуацыях. 1 лютага 2013 года прызначаны намеснікам [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|Міністра па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31300051&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 1 февраля 2013 года № 51 «О назначении А. Ф. Худолеева»]</ref>. З 19 лютага 2018 года па 23 ліпеня 2026 года<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600250 Указ Президента Республики Беларусь от 23 июля 2026 года № 255 «Об А. A. Худолееве»]</ref> працаваў першым намеснікам Міністра па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь. 23 ліпеня 2026 года звольнены са службы ў органах і падраздзяленнях па надзвычайных сітуацыях у запас і прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Таджыкістан<ref name="pravo"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Худалееў Аляксандр Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Намеснікі міністраў Рэспублікі Беларусь]] 868vjoonpvpu526h2iyvaes67whowox 5170571 5170569 2026-07-24T19:58:39Z DobryBrat 5701 катэгорыі 5170571 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Худалееў}} {{ДД}} '''Аляксандр Фёдаравіч Худалееў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, першы намеснік [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|Міністра па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]] (2018—2026). Генерал-маёр унутранай службы. Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Таджыкістан (з 2026). == Біяграфія == Нарадзіўся 10 снежня 1971 года ў [[Бабруйск]]у. Скончыў сярэднюю школу № 20 г. Бабруйска. З адзнакай скончыў бабруйскае ПТВ-226 і быў прызваны на тэрміновую службу, служыў ў закрытым горадзе-паштовай скрыні стратэгічнага прызначэння Чалябінск-115. Пасля арміі паступіў у [[Універсітэт грамадзянскай абароны МНС Рэспублікі Беларусь|мінскае Вышэйшае пажарна-тэхнічнае вучылішча]], якое скончыў ў 1997 годзе па спецыяльнасці «Пажарная тэхніка і бяспека»<ref>{{Cite web |url=https://ucp.by/galleries/luchshie-vypuskniki/khudoleev-aleksandr-fedorovich/ |title=Худолеев Александр Федорович |access-date=9 кастрычніка 2025 |archive-date=8 кастрычніка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251008153452/https://ucp.by/galleries/luchshie-vypuskniki/khudoleev-aleksandr-fedorovich/ |url-status=dead }}</ref> і атрымаў накіраванне ў [[Слаўгарадскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Працаваў начальнікам Бабруйскага гаррайаддзела па надзвычайных сітуацыях. 1 лютага 2013 года прызначаны намеснікам [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|Міністра па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31300051&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 1 февраля 2013 года № 51 «О назначении А. Ф. Худолеева»]</ref>. З 19 лютага 2018 года па 23 ліпеня 2026 года<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600250 Указ Президента Республики Беларусь от 23 июля 2026 года № 255 «Об А. A. Худолееве»]</ref> працаваў першым намеснікам Міністра па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь. 23 ліпеня 2026 года звольнены са службы ў органах і падраздзяленнях па надзвычайных сітуацыях у запас і прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Таджыкістан<ref name="pravo"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Худалееў Аляксандр Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Намеснікі міністраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Таджыкістане]] 8t1fce6pfyqyjroo2y9c35pxdx6bj3z 5170573 5170571 2026-07-24T20:00:18Z DobryBrat 5701 шаблон 5170573 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Худалееў}} {{ДД}} '''Аляксандр Фёдаравіч Худалееў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, першы намеснік [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|Міністра па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]] (2018—2026). Генерал-маёр унутранай службы. Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Таджыкістан (з 2026). == Біяграфія == Нарадзіўся 10 снежня 1971 года ў [[Бабруйск]]у. Скончыў сярэднюю школу № 20 г. Бабруйска. З адзнакай скончыў бабруйскае ПТВ-226 і быў прызваны на тэрміновую службу, служыў ў закрытым горадзе-паштовай скрыні стратэгічнага прызначэння Чалябінск-115. Пасля арміі паступіў у [[Універсітэт грамадзянскай абароны МНС Рэспублікі Беларусь|мінскае Вышэйшае пажарна-тэхнічнае вучылішча]], якое скончыў ў 1997 годзе па спецыяльнасці «Пажарная тэхніка і бяспека»<ref>{{Cite web |url=https://ucp.by/galleries/luchshie-vypuskniki/khudoleev-aleksandr-fedorovich/ |title=Худолеев Александр Федорович |access-date=9 кастрычніка 2025 |archive-date=8 кастрычніка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251008153452/https://ucp.by/galleries/luchshie-vypuskniki/khudoleev-aleksandr-fedorovich/ |url-status=dead }}</ref> і атрымаў накіраванне ў [[Слаўгарадскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Працаваў начальнікам Бабруйскага гаррайаддзела па надзвычайных сітуацыях. 1 лютага 2013 года прызначаны намеснікам [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|Міністра па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31300051&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 1 февраля 2013 года № 51 «О назначении А. Ф. Худолеева»]</ref>. З 19 лютага 2018 года па 23 ліпеня 2026 года<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600250 Указ Президента Республики Беларусь от 23 июля 2026 года № 255 «Об А. A. Худолееве»]</ref> працаваў першым намеснікам Міністра па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь. 23 ліпеня 2026 года звольнены са службы ў органах і падраздзяленнях па надзвычайных сітуацыях у запас і прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Таджыкістан<ref name="pravo"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Худалееў Аляксандр Фёдаравіч}} {{Паслы Беларусі ў Таджыкістане}} [[Катэгорыя:Намеснікі міністраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Таджыкістане]] atsdx8e2y2hchkzk64ikil27c40tyac Роберт Джэймс Вулсі 0 793317 5170690 5043471 2026-07-25T05:24:42Z StarDeg 16311 5170690 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Вулсі}} {{ДД}} '''Роберт Джэймс Вулсі (малодшы)''' ({{lang-en|R. James Woolsey, Jr.}}; {{ДН|21|9|1941}} — [[21 ліпеня]] [[2026]]) — амерыканскі палітык, дырэктар Цэнтральнай разведкі і кіраўнік [[ЦРУ|Цэнтральнага Разведвальнага Упраўлення]] (1993—1995), былы старшыня Апякунскай рады «Freedom House». У цяперашні час папячыцель і кансультант «Center for Strategic and International Studies» («CSIS»), дарадца «Institute for the Analysis of Global Security» («IAGS»). == Біяграфія == Джэймс Вулсі нарадзіўся ў г. Талса, штат Аклахома, ЗША. У 1963 годзе скончыў [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] са ступенню бакалаўра, у 1965 годзе — [[Оксфардскі ўніверсітэт]] са ступенню магістра, у 1968 годзе — Ельскую школу права (англ. Yale Law School) са ступенню бакалаўра юрыспрудэнцыі. У 1969—1970 гадах быў дарадцам амерыканскай дэлегацыі на амерыкана-савецкіх перамовах па абмежаванні стратэгічных наступальных узбраенняў у Хельсінкі і Вене. У 1977—1979 гадах быў намеснікам камандуючага [[ВМС ЗША]]. У 1983—1986 гадах быў прадстаўніком ЗША на перамовах у Жэневе па скарачэнні стратэгічных узбраенняў, у 1989—1991 гадах — паслом дэлегацыі ЗША па абмежаванні звычайных сіл і ўзбраенняў у Еўропе. У 1993 годзе [[Біл Клінтан]] прызначыў Вулсі дырэктарам Цэнтральнай разведкі і кіраўніком ЦРУ. У 1995 годзе пасля арышту супрацоўніка ЦРУ [[Олдрыч Эймс|Олдрыча Эймса]], які працаваў на разведку Расіі, Вулсі падаў у адстаўку. Быў старшынём давернай рады няўрадавай арганізацыі Freedom House. З’яўляецца чальцом шэрагу арганізацый, у прыватнасці, Амерыканскага камітэта за мір у Чачні і Цэнтра стратэгічных і міжнародных даследаванняў. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вулсі}} {{Дырэктары Цэнтральнай разведкі і ЦРУ}} [[Катэгорыя:Дырэктары ЦРУ]] ifpgzn2mtat88asi7xacur06pb511tv Тэатр Сарвера 0 795006 5170759 5059293 2026-07-25T10:05:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170759 wikitext text/x-wiki '''Тэатр Сарвера''' — найбуйнейшы кінатэатр і канцэртная зала [[Брэст]]а першай паловы ХХ стагоддзя. Знаходзіўся на Тэатральнай вуліцы (цяпер вул. Свярдлова) у будынку, які яўрэйскі прадпрымальнік Абрам Сарвер узвёў на ўласным пляцы ў пачатку ХХ стагоддзя. Спярша зала функцыянавала як кінатэатр «Лотас». У міжваенны час установа стала называцца па прозвішчы ўласніка. Кіраўніцтва тэатрам пераняў сын Міхаіл Сарвер. Зала была найбуйнейшай у міжваенным Брэсце, змяшчала амаль 500 гледачоў. Дзейнічала не толькі як кінатэатр, але і як уласна тэатр, канцэртная зала, у прыватнасці, арэндавалася для яўрэйскіх і ўкраінскіх культурных мерапрыемстваў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.realbrest.by//novosti/istorija-bresta/teatr-sarvera-v-breste-nad-bugom.html|title=Театр Сарвера в Бресте-над-Бугом|website=www.realbrest.by|access-date=2025-11-20|archive-date=11 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251211001608/https://www.realbrest.by/novosti/istorija-bresta/teatr-sarvera-v-breste-nad-bugom.html|url-status=dead}}</ref>. У пачатку верасня 1939 года у кінатэатры зрабілі штаб камсамольцы і падпольшчыкі [[КПЗБ]]. Уласнік Міхаіл Сарвер, паводле адной версіі, перажыў вайну, эвакуіраваўшыся разам з філармоніяй. Паводле другой, быў зняволены савецкай уладай. Вярнуўшыся ў Брэст, жыў у будынку былога ўласнага кінатэатра (пасля вайны — кінатэатры імя Горкага)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sites.google.com/site/naslediebrisk/%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80-%D0%B8-%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0|title=Наследие Бриска - Михаил Сарвер и кинотеатр Сарвера|website=sites.google.com|access-date=2025-11-20}}</ref>. Працаваў метадыстам у Доме народнай творчасці Брэста. У будынку былога тэатра Сарвера цяпер знаходзіцца 2-і вучэбны корпус [[Брэсцкі дзяржаўны гандлёва-тэхналагічны каледж|Брэсцкага дзяржаўнага гандлёва-тэхналагічнага каледжа]] і кавярня «Роднік»<ref>{{Cite web|url=https://brestcity.com/blog/gde-100-let-nazad-v-breste-naxodilsya-samyj-bolshoj-zritelnyj-zal|title=Где 100 лет назад в Бресте находился самый большой зрительный зал|website=Новости Бреста и Брестской области сегодня {{!}} БрестСИТИ|date=2020-08-08|access-date=2025-11-20}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Брэста]] [[Катэгорыя:Культура Брэста]] dd70akebo5uqdd07zrsnibybr8k0yx6 Тамара Уладзіміраўна Ліхач 0 795189 5170401 5060466 2026-07-24T14:02:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170401 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ліхач}} {{Вучоны | Імя = Тамара Уладзіміраўна Ліхач | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = 3.3.1960 | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Навуковая сфера = [[музыказнаўства]] | Месца працы = [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі]] | Навуковая ступень = [[кандыдат мастацтвазнаўства]] (1997) | Навуковае званне = [[дацэнт]] (2001) | Альма-матар = [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларуская дзяржаўная кансерваторыя імя А. В. Луначарскага]] (1986) | Навуковы кіраўнік = [[Іна Дзмітрыеўна Назіна|І. Дз. Назіна]] | Знакамітыя вучні = [[С. І. Шэйпа]], [[І. І. Жукоўская]], [[Т. У. Мартынюк]] | Вядомая як = | Узнагароды і прэміі = | Роспіс = | Шырыня роспісу = | Сайт = }} '''Тамара Уладзіміраўна Ліхач''' (нар. {{ДН|3|3|1960}}, [[Вілейка]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі [[музыказнаўства|музыказнавец]], педагог. [[Кандыдат мастацтвазнаўства]] (1997), [[дацэнт]] (2001). == Біяграфія == Нарадзілася [[3 сакавіка]] [[1960]] года ў горадзе [[Вілейка]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="bgam" />. У 1986 годзе скончыла [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю імя А. В. Луначарскага]] па класе [[М. В. Шыманскі|М. В. Шыманскага]], у 1989 годзе — аспірантуру [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР]] (навуковы кіраўнік — доктар мастацтвазнаўства [[Іна Дзмітрыеўна Назіна|І. Дз. Назіна]])<ref name="bgam" />. Працоўную дзейнасць у [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі]] (цяпер Акадэмія музыкі) пачала ў 1989 годзе. У 1989—1991 гадах выкладала на кафедры гісторыі музыкі (па сумяшчальніцтве), у 1991—2000 гадах — на кафедры беларускай музыкі (па сумяшчальніцтве). З 2000 па 2017 год — дацэнт кафедры беларускай музыкі. З 2017 года — дацэнт кафедры гісторыі музыкі і музычнай беларусістыкі<ref name="bgam">{{Cite web|url=https://bgam.by/be/struktura-akademii-2/fakultety-kafedry/fartepiyanny-i-kampazitarska-muzykaznauchy-fakultet/kafedra-gistoryi-muzyki-i-muzychnaj-belarusistyki/lihach-tamara-uladzimirauna/|title=Ліхач Тамара Уладзіміраўна|publisher=[[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі]]|access-date=2025-11-23|archive-date=3 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203204511/https://bgam.by/be/struktura-akademii-2/fakultety-kafedry/fartepiyanny-i-kampazitarska-muzykaznauchy-fakultet/kafedra-gistoryi-muzyki-i-muzychnaj-belarusistyki/lihach-tamara-uladzimirauna/|url-status=dead}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў: [[музычная культура Беларусі]], гісторыя [[Літургічная музыка|літургічных]] традыцый у Беларусі<ref name="bgam" />. Аўтар арыгінальнага спецкурса «Літургічная музыка Беларусі» для музыказнаўцаў, дырыжораў хору і кампазітараў. Чытае лекцыйныя курсы: «Гісторыя музычнай культуры Беларусі да ХХ ст.», «Гісторыя беларускай музыкі ХХ ст.», «Гісторыя беларускай музыкі», вядзе раздзелы курсаў «Новае ў музыказнаўстве» і «Уводзіны ў музыказнаўства»<ref name="bgam" />. Пад навуковым кіраўніцтвам Т. У. Ліхач былі абаронены кандыдацкія дысертацыі [[С. І. Шэйпа|С. І. Шэйпы]] (2009), [[І. І. Жукоўская|І. І. Жукоўскай]] (2014), [[Т. У. Мартынюк]] (2022)<ref name="bgam" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Ліхач Тамара Уладзіміраўна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 3 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1960 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейцы]] [[Катэгорыя:Музыказнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты мастацтвазнаўства]] faii3qr3glsxrlzen4pfrkpgdagvh0u Таццяна Іванаўна Сцёпіна 0 795790 5170529 5065101 2026-07-24T17:58:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170529 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Выява = Таццяна Іванаўна Сцёпіна.jpg }} {{цёзкі2|Сцёпіна}} {{цёзкі2|Варганава}} '''Таццяна Іванаўна Сцёпіна''' (у дзявоцтве '''Варганава'''; {{ДН|12|4|1935}}, [[Мінск]] — {{ДС|15|8|2022}}, [[Мінск]]) — беларускі [[мастацтвазнаўца]], [[музейны работнік]]. Адна з заснавальніц і першая дырэктарка (1979—2005) [[Музей беларускага народнага мастацтва|Музея беларускага народнага мастацтва ў Раўбічах]]. Жонка філосафа, акадэміка [[Вячаслаў Сямёнавіч Сцёпін|Вячаслава Сцёпіна]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Мінск]]у ў сям’і чыгуначніка Івана Дзмітрыевіча Варганава, які загінуў на фронце пад Растовам у 1943 годзе, і Веры Іванаўны Зялькевіч, рабочай вагонарамонтнага завода. У 1953 годзе скончыла чыгуначную школу № 20 у Мінску<ref name="artmuseum">{{Cite web|url=https://artmuseum.by/events-news/pamiatci-tatctciany-ivanauny-stcepinai|title=Памяці Таццяны Іванаўны Сцёпінай|publisher=Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|accessdate=2024-03-20}}</ref>. У 1958 годзе скончыла [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name="artmuseum" />. З лістапада 1958 года працавала ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным мастацкім музеі БССР]]. Пачынала як экскурсавод аддзела навуковай прапаганды мастацтва. З 1961 года працавала ў новаствораным аддзеле прыкладнога мастацтва, спецыялізавалася на вывучэнні беларускага народнага мастацтва. Брала ўдзел у шматлікіх этнаграфічных экспедыцыях па Беларусі, падчас якіх былі сабраны ўнікальныя калекцыі [[народнае адзенне беларусаў|народнага адзення]], [[ткацтва]], [[кераміка|керамікі]] і [[Разьба па дрэве|разьбы па дрэве]]<ref name="artmuseum" />. З’яўлялася адной з аўтараў канцэпцыі і стваральніц экспазіцыі філіяла мастацкага музея — [[Музей беларускага народнага мастацтва|Музея беларускага народнага мастацтва]] ў [[Раўбічы|Раўбічах]], які размясціўся ў будынку [[Касцёл Святога Мацвея Апостала (Аколіца)|былога касцёла]]. З моманту адкрыцця музея ў 1979 годзе і да 2005 года з’яўлялася яго нязменнай загадчыцай. З-за хваробы яна ўжо не магла ў любое надвор’е паднімацца на гару, дзе знаходзіўся музей<ref name="artmuseum" />. Памерла 15 жніўня 2022 года. Пахавана на [[Козыраўскія могілкі|Козыраўскіх могілках]] у Мінску побач з маці<ref name="artmuseum" />. == Навуковая дзейнасць == Аўтар і ўкладальнік шэрагу каталогаў выставак, навуковых артыкулаў па праблемах [[беларускае народнае мастацтва|беларускага народнага мастацтва]]<ref name="artmuseum" />. == Узнагароды == * [[Медаль Францыска Скарыны]] (1999) — за шматгадовую плённую працу, значны асабісты ўклад у развіццё і прапаганду беларускага выяўленчага мастацтва<ref>{{Cite web |url=https://etalonline.by/document/?regnum=P39900658 |title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 10 лістапада 1999 г. № 658 |access-date=6 снежня 2025 |archive-date=23 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260123210328/https://etalonline.by/document/?regnum=P39900658 |url-status=dead }}</ref>. == Выбраныя публікацыі == * Веснавая выстаўка твораў мастакоў : жывапіс, скульптура, графіка : каталог / склад.: А. А. Баравік, З. Г. Казлова, Т. І. Сцёпіна. — Мінск : [б. в.], друк, 1961. — 32 c. * Рэспублiканская мастацкая выстаўка, прысвечаная XXII з’езду КПСС i XXV з’езду КП Беларусi : жывапіс, скульптура, графіка, работы мастакоў тэатра і кіно, прыкладное мастацтва : каталог / склад.: В. А. Баравік, Т. І. Сцёпіна, В. М. Чуркіна. — Мінск : [б. ст.], 1962. — 39 с. * Мой горад : Мастацкая выстава, прысвечаная 900-годдзю Мінска : жывапiс, графiка, скульптура, прыкладное мастацтва / склад.: Э. I. Вецер, Т. I. Сцепiна ; М-ва культуры БССР, Саюз мастакоў БССР, Дзяржаўны мастацкi музей БССР. — Мн., 1967 — 16 с. * Беларускае выяўленчае і прыкладное мастацтва : каталог выставы / склад.: П. М. Герасімовіч, Т. І. Сцёпіна ; Міністэрства культуры БССР ; Саюз мастакоў БССР. — Мінск : Полымя, 1968. — 30 с. * Мастакi Беларусi XXIV з’езду КПСС i XXVII з’езду КПБ : каталог / склад.: П. М. Герасімовіч, С. І. Кітаніна, Т. І. Сцёпіна [і інш.]. — Мінск : [б. в.], 1971. — 31с. * Трэцяя рэспубліканская выстаўка твораў маладых мастакоў : каталог / склад.: П. М. Герасімовіч, С. І. Кітаніна, Т. І. Сцёпіна [і інш.]. — Мінск : Полымя, 1973. — 19 с. * Беларускія народныя тканіны ў зборы Дзяржаўнага мастацкага музея БССР : каталог / аўтар артык. І. М. Паньшына; склад. Т. І. Сцёпіна ; Дзяржаўны мастацкі музей БССР. — Мінск : Беларусь, 1979. — 254 с. * Майстры культуры — за мір : рэспубліканская мастацкая выстава (6-3 лістапада 1986 г.) : каталог /, 1987. — 31 с склад.: В. У. Вайцэхоўская, Л. Ф. Вараб’ёва, Т. І. Сцёпіна [і інш.]. — Мінск : Беларусь. * Сцёпіна, Т. І. Народнае адзенне Маларыты і Моталя / Т. І. Сцёпіна // Допісы Дзяржаўнага мастацкага музея БССР. — Мінск : Навука і тэхніка, 1994. — Вып. 1. — С. 161—172. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://artmuseum.by/events-news/pamiatci-tatctciany-ivanauny-stcepinai|title=Памяці Таццяны Іванаўны Сцёпінай|publisher=Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь}} {{DEFAULTSORT:Сцёпіна Таццяна Іванаўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1935 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Памерлі 15 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Козыраўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Музейшчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Францыска Скарыны]] 69ibzp2cvo6sq06dw0xtqtdc3yssxy8 Elden Ring 0 796360 5170412 5167774 2026-07-24T14:17:30Z Emilia Noah 155537 5170412 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|выява=Elden Ring logo black.svg}} '''«Elden Ring»''' — гэта [[відэагульня]] ў жанры [[Action/RPG|экшан-РПГ]], выпушчаная ў 2022 годзе студыяй ''[[FromSoftware]]'' і выдадзеная кампаніяй ''Bandai Namco Entertainment''. Кіраўніком распрацоўкі гульні выступіў Хідэтака Міядзакі, а суаўтарам сцэнарыя і кансультантам стаў амерыканскі пісьменнік-фантаст [[Джордж Р. Р. Марцін]]. Першы выпуск адбыўся 25 лютага 2022 года для платформаў ''[[PlayStation 4]]'', ''[[PlayStation 5]]'', ''[[Windows]]'', ''[[Xbox One]]'' і ''[[Xbox Series X/S]]''. ''Elden Ring'' атрымала некалькі ўзнагарод «Гульня года» і была названа адной з найвялікшых гульняў усіх часоў, прычым хвалілі адкрыты свет, гульнявую сістэму і сеттынг. Было прададзена больш за 30 мільёнаў копій, што робіць яе адной з [[Спіс самых прадаваных камп’ютарных гульняў|самых прадаваных гульняў усіх часоў]] . Загружаны кантэнт (DLC) ''Shadow of the Erdtree'' распавядае пра персанажа гульца ў Краіне Ценяў. Ён быў выпушчаны ў чэрвені 2024 года з падобным поспехам і быў прададзены ў колькасці больш за дзесяць мільёнаў копій. Спін-оф для шматкарыстальніцкай гульні ''Elden Ring Nightreign'' выйшаў у 2025 годзе. == Геймплэй == ''Elden Ring'' — гэта [[Action/RPG|ролевая гульня]] ў жанры экшн ад трэцяй асобы. Яна ўключае ў сябе элементы, падобныя да іншых гульняў, распрацаваных FromSoftware, такіх як серыя ''Dark Souls'', ''Bloodborne'' і ''Sekiro: Shadows Die Twice''. Дзеянне гульні адбываецца ў адкрытым свеце, які гульцы могуць свабодна даследаваць.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/elden-ring-where-does-it-take-place-setting-story-lore/|title=Where Elden Ring takes place and the story explained|author=Sawyer|first=Will|website=[[GamesRadar+]]|date=April 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402212714/https://www.gamesradar.com/elden-ring-where-does-it-take-place-setting-story-lore/|archive-date=April 2, 2022|access-date=July 26, 2022|url-status=live|last2=Franey|first2=Joel}}</ref> Адкрыты свет даследуецца з выкарыстаннем каня па мянушке Паток (англ. Torrent) у якасці асноўнага сродку перамяшчэння, хоць гульцы могуць выкарыстоўваць хуткае перамяшчэнне, калі не вядуць бой. На працягу гульні гульцы сустракаюць негульнявых персанажаў (NPC) і ворагаў, у тым ліку паўбагоў, якія кіруюць кожнай асноўнай вобласцю і служаць галоўнымі босамі гульні.<ref name="Elden Ring IGN 1">{{Cite web|url=https://www.ign.com/articles/elden-ring-release-date-news-gameplay-trailer-story|title=Elden Ring: Release Date, Gameplay, and What We Know So Far|author=Knapp|first=Mark|website=[[IGN]]|date=June 16, 2021|publisher=[[Ziff Davis]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303124310/https://www.ign.com/articles/elden-ring-release-date-news-gameplay-trailer-story|archive-date=March 3, 2022|access-date=July 6, 2021|url-status=live}}</ref><ref name="elden ring interview">{{Cite web|url=https://www.ign.com/articles/elden-ring-miyazaki-hidetaka-full-interview-summer-of-gaming|title=Elden Ring: The Big Hidetaka Miyazaki Interview - Summer of Gaming|author=Saltzman|first=Mitchell|website=[[IGN]]|date=June 14, 2021|publisher=[[Ziff Davis]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614142338/https://www.ign.com/articles/elden-ring-miyazaki-hidetaka-full-interview-summer-of-gaming|archive-date=June 14, 2021|access-date=July 6, 2021|url-status=live}}</ref> Акрамя шасці асноўных абласцей, ''у Elden Ring'' ёсць схаваныя падзямеллі, катакомбы, тунэлі і пячоры, дзе гульцы могуць змагацца з босамі і збіраць карысныя прадметы.<ref>{{Cite news|last1=James|first1=Sarah|last2=Martin|first2=Sean|date=March 10, 2022|title=Elden Ring dungeons: Where to find them and how to complete them|url=https://www.pcgamer.com/elden-ring-dungeons-locations-guide/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321221318/https://www.pcgamer.com/elden-ring-dungeons-locations-guide/|archive-date=March 21, 2022|access-date=July 26, 2022|work=PC Gamer|language=en}}</ref> == Сюжэт == {{Некалькі выяў|align=left|direction=vertical|total_width=200|image1=Hidetaka Miyazaki, The Game Awards 2022 (cropped).png|image2=Portrait photoshoot at Worldcon 75, Helsinki, before the Hugo Awards – George R. R. Martin (cropped).jpg|footer=Elden Ring была рэжысіравана Хідэтакай Міядзакі (зверху), а стварэнне сусвету забяспечыў пісьменнік Джордж Р. Р. Марцін (знізу)}} {{Некалькі выяў}} == Прыём == {{Video game reviews | MC = PC: 94/100<ref name="MCPC">{{Cite web |title=Elden Ring for PC Reviews |url=https://www.metacritic.com/game/elden-ring/critic-reviews/?platform=pc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223171156/https://www.metacritic.com/game/pc/elden-ring |archive-date=February 23, 2022 |access-date=May 4, 2022 |publisher=[[Metacritic]]}}</ref><br/>PS5: 96/100<ref name="MCPS5">{{Cite web |title=Elden Ring for PlayStation 5 Reviews |url=https://www.metacritic.com/game/elden-ring/critic-reviews/?platform=playstation-5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223171210/https://www.metacritic.com/game/playstation-5/elden-ring |archive-date=February 23, 2022 |access-date=February 23, 2022 |publisher=[[Metacritic]]}}</ref><br/>XSXS: 96/100<ref name="MCXSXS">{{Cite web |title=Elden Ring for Xbox Series X Reviews |url=https://www.metacritic.com/game/elden-ring/critic-reviews/?platform=xbox-series-x |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223171203/https://www.metacritic.com/game/xbox-series-x/elden-ring |archive-date=February 23, 2022 |access-date=March 11, 2022 |publisher=[[Metacritic]]}}</ref> | OC = 98% recommend<ref name="opencritic">{{cite web|url=https://opencritic.com/game/12090/elden-ring|title=''Elden Ring''|publisher=[[OpenCritic]]|access-date=November 6, 2025}}</ref> | Destruct = 10/10<ref name="Destruct">{{Cite web |last=Carter |first=Chris |date=February 23, 2022 |title=Review: Elden Ring |url=https://www.destructoid.com/reviews/review-elden-ring/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223204101/https://www.destructoid.com/reviews/review-elden-ring/ |archive-date=February 23, 2022 |access-date=February 23, 2022 |publisher=[[Destructoid]]}}</ref> | EZA = 9.5/10<ref>{{Cite web |last=Ellis |first=Bradley |date=February 23, 2022 |title=Review: Elden Ring |url=https://easyallies.com/#!/review/elden-ring |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924174639/https://easyallies.com/#!/review/elden-ring |archive-date=September 24, 2021 |access-date=February 23, 2022 |publisher=[[Easy Allies]]}}</ref> | Fam = 39/40<ref name="Famitsu">{{Cite web |last=Romano |first=Sal |date=March 9, 2022 |title=Famitsu Review Scores: Issue 1736 |url=https://www.gematsu.com/2022/03/famitsu-review-scores-issue-1736 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309162014/https://www.gematsu.com/2022/03/famitsu-review-scores-issue-1736 |archive-date=March 9, 2022 |access-date=March 10, 2022 |publisher=Gematsu}}</ref> | GI = 10/10<ref name="GI">{{Cite web |last=Tack |first=Daniel |date=February 23, 2022 |title=Elden Ring Review |url=https://www.gameinformer.com/review/elden-ring/absolutely-astonishing-adventure |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223152109/https://www.gameinformer.com/review/elden-ring/absolutely-astonishing-adventure |archive-date=February 23, 2022 |access-date=February 23, 2022 |publisher=[[Game Informer]]}}</ref> | GameRev = 10/10<ref>{{Cite web |last=Faulkner |first=Jason |date=February 23, 2022 |title=Elden Ring Review: 'An M-Rated Breath of the Wild' |url=https://www.gamerevolution.com/review/702562-elden-ring-review-worth-buying-playing-ps4-ps5-pc-xbox-one-series-x-s |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223210705/https://www.gamerevolution.com/review/702562-elden-ring-review-worth-buying-playing-ps4-ps5-pc-xbox-one-series-x-s |archive-date=February 23, 2022 |access-date=February 23, 2022 |publisher=[[GameRevolution]]}}</ref> | GSpot = 10/10<ref>{{Cite web |last=Hussain |first=Tamoor |date=March 16, 2022 |title=Elden Ring Review - Death Of The Wild |url=https://www.gamespot.com/reviews/elden-ring-review-death-of-the-wild/1900-6417832/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316041602/https://www.gamespot.com/reviews/elden-ring-review-death-of-the-wild/1900-6417832/ |archive-date=March 16, 2022 |access-date=February 23, 2022 |publisher=[[GameSpot]]}}</ref> | GRadar = 5/5<ref name="GRadar">{{Cite web |last=Franey |first=Joel |date=February 23, 2022 |title=Elden Ring review: "Suffering has never been as much fun" |url=https://www.gamesradar.com/elden-ring-review/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223151259/https://www.gamesradar.com/elden-ring-review/ |archive-date=February 23, 2022 |access-date=February 23, 2022 |publisher=[[GamesRadar+]]}}</ref> | HCG = 5/5<ref>{{Cite web |last=Beck |first=Adam |date=February 23, 2022 |title=Review: Elden Ring |url=https://hardcoregamer.com/reviews/review-elden-ring/419425/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223210401/https://hardcoregamer.com/reviews/review-elden-ring/419425/ |archive-date=February 23, 2022 |access-date=February 23, 2022 |publisher=Hardcore Gamer}}</ref> | IGN = 10/10<ref name="IGN">{{Cite web |last=Saltzman |first=Mitchell |date=February 23, 2022 |title=Elden Ring Review |url=https://www.ign.com/articles/elden-ring-review |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224223941/https://www.ign.com/articles/elden-ring-review |archive-date=February 24, 2022 |access-date=February 23, 2022 |publisher=[[IGN]]}}</ref> | PCGUS = 90/100<ref>{{Cite web |last=Colp |first=Tyler |date=February 23, 2022 |title=Elden Ring review |url=https://www.pcgamer.com/elden-ring-review/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223151508/https://www.pcgamer.com/elden-ring-review/ |archive-date=February 23, 2022 |access-date=February 23, 2022 |publisher=[[PC Gamer]]}}</ref> | PCGN = 10/10<ref name="PCGN">{{Cite web |last=Forward |first=Jordan |date=February 23, 2022 |title=Elden Ring review – truly epic |url=https://www.pcgamesn.com/elden-ring/review-pc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223210901/https://www.pcgamesn.com/elden-ring/review-pc |archive-date=February 23, 2022 |access-date=February 23, 2022 |publisher=[[PCGamesN]]}}</ref> | SN = 9/10<ref>{{Cite web |last=Chandler |first=Sam |date=February 23, 2022 |title=Elden Ring review: The transcended soul |url=https://www.shacknews.com/article/128948/elden-ring-review-the-transcended-soul |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223211125/https://www.shacknews.com/article/128948/elden-ring-review-the-transcended-soul |archive-date=February 23, 2022 |access-date=February 23, 2022 |publisher=[[Shacknews]]}}</ref> | TG = 5/5<ref name="TG">{{Cite web |last=Parkin |first=Simon |date=February 23, 2022 |title=Elden Ring review – an unrivalled masterpiece of design and inventiveness |url=https://www.theguardian.com/games/2022/feb/23/elden-ring-review-an-unrivalled-masterpiece-of-design-and-inventiveness |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223150827/https://www.theguardian.com/games/2022/feb/23/elden-ring-review-an-unrivalled-masterpiece-of-design-and-inventiveness |archive-date=February 23, 2022 |access-date=February 23, 2022 |website=[[The Guardian]]}}</ref> | VG247 = 5/5<ref>{{Cite web |last=Saed |first=Sherif |date=February 23, 2022 |title=Elden Ring review - Lording it over everything else |url=https://www.vg247.com/elden-ring-review-pc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223211313/https://www.vg247.com/elden-ring-review-pc |archive-date=February 23, 2022 |access-date=February 23, 2022 |publisher=[[VG247]]}}</ref> | VG = 9/10<ref>{{Cite web |last=Wise |first=Josh |date=February 23, 2022 |title=Elden Ring review |url=https://www.videogamer.com/reviews/elden-ring-review/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223151820/https://www.videogamer.com/reviews/elden-ring-review/ |archive-date=February 23, 2022 |access-date=February 23, 2022 |publisher=VideoGamer.com}}</ref> }} ===  Узнагароды === [[Файл:Elden_Ring_wins_Game_of_the_Year,_GDCA_2023.jpg|справа|міні|''Elden Ring'' атрымала намінацыю «Гульня года» на 23-й цырымоніі ўручэння прэміі Game Developers Choice Awards.]] ''Elden Ring'' атрымала больш за 300 узнагарод «Гульня года»,<ref>{{Cite web |last=Cryer |first=Hirun |date=January 3, 2023 |title=Elden Ring surpasses The Last of Us 2 as the most-awarded Game of the Year recipient |url=https://www.gamesradar.com/elden-ring-surpasses-the-last-of-us-2-as-the-most-awarded-game-of-the-year-recipient/ |access-date=December 29, 2023 |website=GamesRadar+ |language=en |archive-date=January 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103104345/https://www.gamesradar.com/elden-ring-surpasses-the-last-of-us-2-as-the-most-awarded-game-of-the-year-recipient/ |url-status=live }}</ref> у тым ліку ад выданняў ''Ars Technica''<ref>{{Cite web |last=Orland |first=Kyle |date=December 29, 2022 |title=Ars Technica's best video games of 2022 |url=https://arstechnica.com/gaming/2022/12/ars-technicas-best-video-games-of-2022/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104052029/https://arstechnica.com/gaming/2022/12/ars-technicas-best-video-games-of-2022/ |archive-date=January 4, 2023 |access-date=December 31, 2022 |website=Ars Technica}}</ref>, ''[[Destructoid]]''<ref>{{Cite web |last=Carter |first=Chris |date=December 22, 2022 |title=Destructoid's award for Best Overall Game of 2022 goes to… |url=https://www.destructoid.com/destructoids-award-for-best-overall-game-of-2022-goes-to/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103023722/https://www.destructoid.com/destructoids-award-for-best-overall-game-of-2022-goes-to/ |archive-date=January 3, 2023 |access-date=December 31, 2022 |website=Destructoid}}</ref> , ''Electronic Gaming Monthly''<ref>{{Cite web |last=Goroff |first=Michael |date=December 31, 2022 |title=Our Top 10 – Game of the Year |url=https://egmnow.com/egms-best-of-2022-1-elden-ring/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231205801/https://egmnow.com/egms-best-of-2022-1-elden-ring/ |archive-date=December 31, 2022 |access-date=December 31, 2022 |website=EGMnow.com}}</ref>, ''Eurogamer''<ref>{{Cite news |last=Eurogamer staff |date=December 31, 2022 |title=Our 2022 Game of the Year: will Elden Ring be the last of its kind? |work=Eurogamer.net |url=https://www.eurogamer.net/our-2022-game-of-the-year-will-elden-ring-be-the-last-of-its-kind-1 |url-status=live |access-date=December 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231205621/https://www.eurogamer.net/our-2022-game-of-the-year-will-elden-ring-be-the-last-of-its-kind-1 |archive-date=December 31, 2022}}</ref>, ''Game Informer''<ref>{{Cite magazine |last=Game Informer Editorial |title=Game Informer's Top 10 Games Of 2022 |url=https://www.gameinformer.com/goty-2022/2022/12/23/game-informers-top-10-games-of-2022 |url-status=live |magazine=[[Game Informer]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103205436/https://www.gameinformer.com/goty-2022/2022/12/23/game-informers-top-10-games-of-2022 |archive-date=January 3, 2023 |access-date=December 24, 2022}}</ref>, ''GamesRadar+''<ref>{{Cite web |last=Franey |first=Joel |date=December 19, 2022 |title=Why Elden Ring is Game of the Year for 2022 |url=https://www.gamesradar.com/why-elden-ring-is-game-of-the-year-for-2022/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103142058/https://www.gamesradar.com/why-elden-ring-is-game-of-the-year-for-2022/ |archive-date=January 3, 2023 |access-date=December 19, 2022 |website=GamesRadar+}}</ref>, ''GameSpot''<ref>{{Cite web |last=Hussain |first=Tamoor |date=December 13, 2022 |title=Elden Ring Is GameSpot's Game Of The Year 2022 |url=https://www.gamespot.com/articles/elden-ring-is-gamespots-game-of-the-year-2022/1100-6509957/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104143914/https://www.gamespot.com/articles/elden-ring-is-gamespots-game-of-the-year-2022/1100-6509957/ |archive-date=January 4, 2023 |access-date=December 13, 2022 |website=GameSpot}}</ref>, ''[[IGN]]''<ref>{{Cite web |date=December 7, 2022 |title=The Best Game of 2022 |url=https://www.ign.com/articles/best-game-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105005308/https://www.ign.com/articles/best-game-2022 |archive-date=January 5, 2023 |access-date=December 12, 2022 |website=IGN}}</ref>, ''PC Gamer''<ref>{{Cite web |last1=Fenlon |first1=Wes |last2=Litchfield |first2=Ted |last3=James |first3=Sarah |last4=Colp |first4=Tyler |last5=Brown |first5=Fraser |last6=Valentine |first6=Robin |last7=Morton |first7=Lauren |last8=Martin |first8=Sean |date=December 30, 2022 |title=Game of the Year 2022: Elden Ring |url=https://www.pcgamer.com/game-of-the-year-2022-elden-ring/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416095803/https://www.pcgamer.com/game-of-the-year-2022-elden-ring/ |archive-date=April 16, 2023 |access-date=December 31, 2022 |website=PC Gamer}}</ref> і ''Polygon''<ref>{{Cite web |last=Mahardy |first=Mike |display-authors=etal |date=March 2, 2022 |title=The Best Game of 2022 |url=https://www.polygon.com/what-to-play/22956981/best-games-2022-list |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105054009/https://www.polygon.com/what-to-play/22956981/best-games-2022-list |archive-date=January 5, 2023 |access-date=December 14, 2022 |website=Polygon}}</ref>. На прэміі The Game Awards 2024 DLC ''Shadow of the Erdtree'' атрымала пяць намінацый, у тым ліку на званне «Гульня года», што выклікала спрэчкі, бо многія лічылі, што DLC не павінны былі мець права на намінацыю.<ref>{{cite web|url=https://www.ign.com/articles/elden-ring-shadow-of-the-erdtree-game-awards-nomination-sparks-renewed-debate-among-fans|title=Elden Ring: Shadow of the Erdtree Game Awards Nomination Sparks Renewed Debate Among Fans|work=[[IGN]]|first=Kat|last=Bailey|access-date=13 December 2024|date=18 November 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/paultassi/2024/11/19/elden-ring-shadow-of-the-erdtree-should-not-win-or-be-nominated-for-goty-2024/|title='Elden Ring: Shadow Of The Erdtree' Should Not Win, Or Be Nominated For, GOTY 2024|work=[[Forbes]]|access-date=13 December 2024|date=19 November 2024}}</ref> == Кінаадаптацыя == У маі 2025 года было абвешчана аб выхадзе гульнявога фільма па ''Elden Ring'', які будуць прадзюсаваць кампаніі A24 і Bandai Namco. Алекс Гарланд быў абраны рэжысёрам і сцэнарыстам, а прадзюсарамі фільма будуць Пітэр Райс, Эндру Макдональд, Алон Райх, Джордж Р. Р. Марцін і Вінс Джэрардыс.<ref>{{cite news | last =Grobar | first = Matt | date = May 22, 2025 | title = Alex Garland Set to Direct Live-Action 'Elden Ring' Movie For A24 | url = https://deadline.com/2025/05/elden-ring-alex-garland-directing-a24-movie-1236408999/ | work = [[Deadline Hollywood]] | accessdate = May 22, 2025}}</ref> == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.bandainamcoent.com/games/elden-ring|схаваць=афіцыйны сайт|link_text=Афіцыйны сайт}} * {{Moby game|/elden-ring}}{{The Game Awards}} {{Вонкавыя спасылкі}} == Зноскі == [[Катэгорыя:Гульні для Xbox One]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 4]] [[Катэгорыя:Відэагульні з адкрытым светам]] [[Катэгорыя:Мастацкая літаратура пра бессмяротнасць]] [[Катэгорыя:Артыкулы, якія ўжываюць шаблон Video game reviews у рэжыме адной платформы]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2022 года]] i3b9347979gio857ukxfl5mwe1x7cdl Спіс памерлых у 2026 годзе 0 797104 5170550 5168588 2026-07-24T19:19:16Z JerzyKundrat 174 /* Ліпень */ 5170550 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[5 сакавіка]]: [[Яніс Стрэйчс]] (89) — латвійскі акцёр і рэжысёр. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] [[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт. * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * 26 мая: [[Кодзі Танака]] (70) — [[Японія|японскі]] [[футбаліст]], ігрок нацыянальнай зборнай (1982—1984). * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). * [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. * [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР. * 10 чэрвеня: [[Людміла Аляксееўна Чурсіна]] (84) — расійская актрыса тэатра і кіно, [[Народная артыстка СССР]] (1981). * [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980). * [[18 чэрвеня]]: [[Франсуа Энглер]] (93) — бельгійскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2013)<ref>[https://www.mk.ru/politics/2026/06/20/skonchalsya-nobelevskiy-laureat-fransua-engler.html Скончался нобелевский лауреат Франсуа Энглер]</ref>. * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, першы намеснік Старшыні Урада Расіі (2007—2008). * [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт<ref>[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]</ref>. * 27 чэрвеня: [[Іван Кушнярук]] (34) — беларускі акцёр тэатру і кіно. == Ліпень == [[Файл:Cherginec.jpg|150px|thumb|[[Мікалай Іванавіч Чаргінец]]]] * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] (85) — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[6 ліпеня]]: [[Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч]] (81) — беларускі эстрадны музыкант, заслужаны артыст Беларускай ССР<ref>[https://people.onliner.by/2026/07/07/eshhe-vchera-katalsya-na-rolikax-umer-soosnovatel-legendarnyx-pesnyarov-vladislav-misevich «Еще вчера катался на роликах». Умер сооснователь легендарных «Песняров» Владислав Мисевич]</ref>. * [[7 ліпеня]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец]] (88) — беларускі палітык і пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі (2022)<ref>[https://zviazda.by/news/pamyer-narodny-pismennik-belarusi-mikalay-charginets/ Памёр народны пісьменнік Беларусі Мікалай Чаргінец]</ref>. * [[8 ліпеня]]: [[Боні Тайлер]] (75) — брытанская спявачка. * [[11 ліпеня]]: [[Ліндсі Грэм]] (71) — амерыканскі палітык, сенатар ЗША. * 11 ліпеня: [[Сусуму Танегава]] (86) — японскі малекулярны біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1987). * [[12 ліпеня]]: [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]] (74) — эмір Катара (1995—2013). * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка. * 20 ліпеня: [[Кевін Кіган]] (75) — англійскі футбаліст і трэнер. * [[21 ліпеня]]: [[Олаф Туфтэ]] (50) — нарвежскі вясляр (акадэмічнае веславанне), двухразовы алімпійскі чэмпіён (2004, 2008), двухразовы чэмпіён свету (2001, 2003). * [[23 ліпеня]]: [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі]] (78) — беларускі кінарэжысёр, сцэнарыст, грамадскі дзеяч. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] 9q9m8ij2giwx6xirfj213cexlz384m1 Талачынскі раённы выканаўчы камітэт 0 798710 5170307 5082142 2026-07-24T12:21:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170307 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Талачынскі раённы выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 211092, [[Віцебская вобласць]], г. [[Талачын]], [[Вуліца Леніна (Талачын)|вул. Леніна]], 1<ref name="structure">{{cite web|url=https://tolochin.vitebsk-region.gov.by/ru/spr/|title=Структурные подразделения|publisher=Толочинский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-15|lang=ru|archive-date=1 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251101182846/https://www.tolochin.vitebsk-region.gov.by/ru/spr/|url-status=dead}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Алег Міхайлавіч Лындзін]] |пасада главы1 = [[Старшыня Талачынскага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://tolochin.vitebsk-region.gov.by/ tolochin.vitebsk-region.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Талачынскі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Талачынскі раён|Талачынскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Талачынскі раённы Савет дэпутатаў|Талачынскаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Талачын|Талачына]], на [[Вуліца Леніна (Талачын)|вуліцы Леніна]], 1<ref name="structure"/>. == Структура == У структуру Талачынскага раённага выканаўчага камітэта ўваходзяць<ref name="structure"/>: * Упраўленне па сельскай гаспадарцы і харчаванні; * Упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне (размяшчаецца па [[Вуліца Энгельса (Талачын)|вуліцы Энгельса]], 18); * Аддзел землеўпарадкавання; * Аддзел арганізацыйна-кадравай і юрыдычнай работы; * Фінансавы аддзел; * [[Талачынскі раённы аддзел унутраных спраў|Аддзел унутраных спраў]] (размяшчаецца па [[Вуліца Леніна (Талачын)|вуліцы Леніна]], 35а); * Аддзел па адукацыі; * Аддзел эканомікі; * Аддзел архітэктуры і будаўніцтва, жыллёва-камунальнай гаспадаркі; * Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС); * Аддзел па працы са зваротамі грамадзян і юрыдычных асоб; * Аддзел ідэалагічнай работы і па справах моладзі; * Сектар культуры; * Сектар спорту і турызму; * Камісія па справах непаўналетніх. == Старшыні == * з 26 снежня 2019 — [[Алег Міхайлавіч Лындзін]]<ref name="belta">{{cite web|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-rassmotrel-kadrovye-voprosy-374179-2019/|title=Лукашенко рассмотрел кадровые вопросы|publisher=БелТА|date=2019-12-26|accessdate=2026-01-15|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://tolochin.vitebsk-region.gov.by|Талачынскага раённага выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Талачына]] [[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Талачынскі раён]] 5xvuj7q73uewzrxmq4igq1cfqwm1w10 Брунгільда (міфалогія) 0 799553 5170645 5167335 2026-07-24T22:49:13Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170645 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Брунгільда (значэнні)}} {{Міфалагічны персанаж | Імя = Брунгільда | Арыгінал імя = {{lang-non|Brynhildr}} | Выява = Brunhild (Postkarte), G. Bussiere, 1897.jpg | Шырыня = | Подпіс = Брунгільда. Малюнак [[Гастон Бюсьер|Гастона Бюсьера]] (1897) | Бацька = [[Будлі (скандынаўская міфалогія)|Будлі]] }} '''Брунгі́льда''' ({{lang-non|Brynhildr}} — «кальчуга» + «бітва»{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}) — ваяўнічая гераіня [[Германа-скандынаўская міфалогія|германа-скандынаўскай міфалогіі]] і [[эпас]]у, адна з асноўных дзейных асоб старажытнагерманскага цыкла [[Песня пра Нібелунгаў|паэм пра Нібелунгаў]]{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}. [[Валькірыя]], жонка караля [[Бургундыя|Бургундыі]] [[Гунтэр (кароль Бургундыі)|Гунтэра]]. У некаторых сагах лічыцца маці [[Аслаўг]], [[цешча]]й яе мужа — легендарнага [[конунг]]а [[Вікінгі|вікінгаў]] [[Рагнар Лодбрак|Рагнара Лодбрака]] і бабуляй іх сыноў: [[Івар Бескасцёвы|Івара Бескасцёвага]], [[Сігурд Змеявокі|Сігурда Змеявокага]], [[Б’ёрн Жалезнабокі|Б’ёрна Жалезнабокага]], [[Хвітсерк|Хвітсерка]] і [[Уба]]. == Крыніцы == Асноўнымі крыніцамі звестак пра Брунгільду з’яўляюцца «[[Сага пра Вёльсунгаў]]», гераічныя паэмы са «[[Старэйшая Эда|Старэйшай Эды]]» (у прыватнасці, «[[Паездка Брунгільд у Хель|Паездка Брунгільд у Хэль]]») і «[[Малодшая Эда|Малодшая Эда]]» [[Сноры Стурлусан]]а. Таксама яна фігуруе ў паэмах «[[Песня пра Нібелунгаў]]», «[[Кудруна]]», «Плач па Нібелунгах», «Сазе пра [[Дытрых Бернскі|Дытрыха Бернскага]]», у [[Скальдзічная паэзія|скальдзічнай паэзіі]] і згадваецца ў «[[Беавульф|Бэўвульф]]е»{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}. == Міфалогія == [[Файл:Charles Ernest Butler Siegfried und Brunnhilde.jpg|злева|міні|[[Чарлз Батлер (мастак)|Чарлз Батлер]]. «[[Зігфрыд]] і Брунгільда» (1909)]] [[Файл:Johann Heinrich Füssli 003.jpg|thumb|Шлюбная ноч Брунгільды і Гунтэра. Мастак [[Іаган Генрых Фюслі]], 1807 год]] Брунгільда была дачкой [[конунг]]а [[Будлі (скандынаўская міфалогія)|Будлі]] і насіла імя Сігрдрыва. За непадпарадкаванне [[Одзін]] усыпіў яе «шыпом сну»{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}. Два конунгі вялі вайну: аднаго клікалі Х’яльм-Гунар (і Одзін абяцаў яму перамогу), іншага — Агнар (яго ніхто не хацеў браць пад абарону). Сігрдрыва загубіла ў бітве Х’яльм-Гунара. У помсту за гэта Одзін усыпіў яе і сказаў, што яна больш ніколі не пераможа ў бітве і будзе выдадзена замуж (тым самым перастане быць валькірыяй, бо валькірыі не выходзілі замуж). Малады віцязь [[Зігфрыд]] (у скандынаўскай традыцыі — Сігурд), сын [[Зігмунд (міфалогія)|Зігмунда]], пасля забойства цмока [[Фафнір]]а, разрубіў сваім мячом [[Грам (меч)|Граам]] кальчугу дзевы і вызваліў валькірыю з палону магічнага сну. Маладыя людзі пакляліся адзін аднаму ў вечнай любові. Брунгільда пачала навучаць Зігфрыда рунічнай мудрасці пад імем Сігдрывы (паэма «Прамовы валькірыі Сігдрывы» са «Старэйшай Эды»). Яна аднойчы фігуруе пад гэтым імем, якое азначае «Якая прыганяе перамогу»; гэта можа азначаць не саму Брунгільду, а нейкую іншую жанчыну з імем Сігдрыва{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}. Пасля заручын Зігфрыд пакідае Брунгільду дзеля вайсковых подзвігаў і прыязджае ў [[Вормс]], каралеўства бургундаў, дзе кіруе [[Гунтэр (кароль Бургундыі)|Гунтэр]]{{sfn|Жырмунскі|2004|с=386}}. Вядзьмарка напаіла Зігфрыда зеллем забыцця і ажаніла яго са сваёй дачкой Гудрун ([[Крымхільда|Крымхільдзе]]). Зачараваны Зігфрыд дапамог Гунтэру займець у жонкі Брунгільду{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}. Брунгільда даўно паклялася выйсці замуж толькі за таго, хто яе адолее, — тады валькірыя страціць сваю звышнатуральную сілу. Зігфрыд, прыняўшы аблічча Гунтэра, адолеў яе і ўзяў у доказ яе пояс і пярсцёнак{{sfn|Буслаеў|2003|с=40}}. Пазней Крымхільда паказала Брунгільдзе гэтыя прадметы, што даказвала перамогу менавіта Зігфрыда. Раз’юшаная Брунгільда ўчыніла сварку за права першынства, якая скончылася забойствам Зігфрыда. Не жадаючы працягваць жыццё без свайго каханага, Брунгільда ўзышла на вогнішча{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}. Паводле «[[Сага пра Вёльсунгаў|Сагі пра Вёльсунгаў]]» у Брунгільды ад Зігфрыда нарадзілася дачка [[Аслаўг]]{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}. Вобраз лютай валькірыі Брунгільды звязаны з познімі скандынаўскімі ўяўленнямі пра «[[Дзікае паляванне]]»: быццам валькірыя імчыць па начным небе зімой у конным атрадзе разам з Одзінам і іншымі стварэннямі перад [[Ёль|Ёлем]]; яна з’яўляецца той, каму лепш не трапляцца на шляху{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}. == Вобраз у навуцы і культуры == * У гонар Брунгільды названы [[астэроід]] [[(123) Брунгільда]], адкрыты ў 1872 годзе{{sfn|Schmadel|2012|с=26}}. * З’яўляецца адным з цэнтральных персанажаў трох опер [[Рыхард Вагнер|Рыхарда Вагнера]] ў тэтралогіі «[[Пярсцёнак нібелунга]]» (акрамя першай). * Брунгільда — персанаж коміксаў выдавецтва [[Marvel Comics]], створаны [[Рой Томас|Роем Томасам]] і Джонам Бусема, заснаваны на персанажы «Песні пра Нібелунгаў». === У кіно === * «[[Нібелунгі: Зігфрыд (фільм, 1924)|Нібелунгі: Зігфрыд]]» (''Die Nibelungen: Siegfried''; [[Веймарская рэспубліка]], 1924), рэжысёр [[Фрыц Ланг]]. У ролі Брунгільды — [[Хана Ральф]]. * «[[Нібелунгі: Зігфрыд (фільм, 1966)|Нібелунгі: Зігфрыд]]» (''Die Nibelungen, Teil 1 — Siegfried''; [[Федэратыўная Рэспубліка Германія (1949—1990)|ФРГ]], [[Югаславія]], 1966), рэжысёр [[Харальд Райнль]]. У ролі Брунгільды — [[Карын Дор]]. * «[[Нібелунгі: Помста Крымхільды (фільм, 1967)|Нібелунгі: Помста Крымхільды]]» (''Die Nibelungen, Teil 2 — Kriemhilds Rache''; [[Федэратыўная Рэспубліка Германія (1949—1990)|ФРГ]], [[Югаславія]], 1967), рэжысёр [[Харальд Райнль]]. У ролі Брунгільды — [[Карын Дор]]. * «[[Пярсцёнак Нібелунгаў (фільм)|Пярсцёнак Нібелунгаў]]» (2004). У ролі Брунгільды — [[Крыстана Локен]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Буслаев Ф. И. |загаловак=Народный эпос и мифология |месца=М. |выдавецтва=Высшая школа |год=2003 |старонак=408 |isbn=9785060044799 |ref=Буслаеў}} * {{Кніга |аўтар=Жирмунский В. М., Долгин Б. С., Неклюдов С. Ю. |загаловак=Фольклор Запада и Востока: сравнительно-исторические очерки |месца=М. |выдавецтва=О.Г.И. |год=2004 |старонак=472 |isbn=9785942821791 |ref=Жырмунскі}} * {{Кніга |аўтар=Кораблёв Л. |загаловак=Древнегерманский мифологический словарь |месца=М. |выдавецтва=АСТ |серыя=Звезда лекций |год=2019 |старонак=496 |isbn= |ref=Каралёў}} * {{Кніга |аўтар=Корш В. Ф. |загаловак=Всеобщая история литературы: История средневѣковой литературы |месца=СПб. |выдавецтва=Изд. К. Риккера |год=1885 |старонак=942 |isbn= |ref=Корш}} * {{Кніга |аўтар=Schmadel L. D. |загаловак=Dictionary of Minor Planet Names |выданне=Sixth Revised and Enlarged Edition |месца=Heidelberg, N. Y., Dordrecht, L. |выдавецтва=Springer |год=2012 |старонак= |isbn=978-3-642-29717-5 |ref=Schmadel}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Персанажы Песні пра Нібелунгаў]] [[Катэгорыя:Выдуманыя жанчыны]] [[Катэгорыя:Персанажы скандынаўскай міфалогіі]] [[Катэгорыя:Валькірыі]] srm4y2iuxzy9gi195lhfumfv49velpn Катэгорыя:The Sims 14 807534 5170392 5161959 2026-07-24T13:57:34Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Франшызы Electronic Arts]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5170392 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Серыі відэагульняў]] [[Катэгорыя:Франшызы Electronic Arts]] h10lx4wn4452fhx84gbw98wb6njccgw Таццяна Аляксееўна Агапкіна 0 810078 5170532 5159472 2026-07-24T18:08:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5170532 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Тацця́на Аляксе́еўна Ага́пкіна''' ({{ДН|22|1|1958}}, [[Масква]], [[СССР]]) — савецкі і расійскі [[фалькларыст]]-[[славіст]], [[этналінгвіст]]. [[Доктар філалагічных навук]], [[галоўны навуковы супрацоўнік]] аддзела этналінгвістыкі і фальклору [[Інстытут славяназнаўства РАН|Інстытута славяназнаўства РАН]]. == Біяграфія == У 1980 годзе скончыла філалагічны факультэт [[МДУ імя М. В. Ламаносава]], у 1981—1983 гадах навучалася ў [[Аспірантура|аспірантуры]] пры кафедры фальклору таго ж універсітэта. Са студзеня 1984 года працуе ў Аддзеле этналінгвістыкі і фальклору Інстытута славяназнаўства РАН<ref name="Персоналия на inslav.ru" />. У 1985 годзе абараніла [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] [[Дысертацыя|дысертацыю]] «"Встреча весны" в обрядовой поэзии восточных славян», у 2004 годзе — доктарскую дысертацыю «Мифопоэтические основы славянского народного календаря. Весенне-летний цикл». У 2000—2023 гадах была галоўным рэдактарам выдавецтва «Индрик». == Навуковая дзейнасць == Аўтар больш за 550 работ (манаграфій, артыкулаў, публікацый архіўных і палявых матэрыялаў), апублікаваных у Беларусі, Расіі, Украіне, Балгарыі, Сербіі, Славеніі, Францыі і ЗША<ref name="Персоналия на inslav.ru"/><ref name="bibliograf2013"/>. Адзін з аўтараў 5-томнай энцыклапедыі «Славянские древности» (1995—2012) і энцыклапедычнага слоўніка «Славянская мифология» (Масква, 1995; 2002; 2010; Бялград, 2001). '''Манаграфіі''' * Этнографические связи календарных песен. Встреча весны в обрядах и фольклоре восточных славян. М., 2000. * Мифопоэтические основы славянского народного календаря. Весенне-летний цикл. М., 2002. * Восточнославянские лечебные заговоры в сравнительном освещении: Сюжетика и образ мира. М., 2010. * Деревья в славянской народной традиции. Очерки. М., 2019. * Заговоры из архивных источников XVIII — первой трети XX в. В 2 тт. Т. 1. М., 2023. У сааўтарстве: * Полесские заговоры (в записях 1970—1990-х гг.) / Сост., подготовка текстов и примеч. Т. А. Агапкиной, [[Алена Яўгеньеўна Леўкіеўская|Е. Е. Левкиевской]], [[Андрэй Львовіч Тапаркоў|А. Л. Топоркова]]. М., 2003. * Восточнославянские заговоры: Материалы к функциональному указателю сюжетов и мотивов. Аннотированная библиография / Авторы-составители Т. А. Агапкина, А. Л. Топорков. М., 2014. * Сисиниева легенда в фольклорных и рукописных традициях Ближнего Востока, Балкан и Восточной Европы. М., 2017. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="Персоналия на inslav.ru">[http://www.inslav.ru/ob-institute/sotrudniki/831-2011-08-29-08-34-05 Персоналия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161026222021/http://www.inslav.ru/ob-institute/sotrudniki/831-2011-08-29-08-34-05 |date=26 кастрычніка 2016 }} на сайце Інстытута славяназнаўства РАН</ref> <ref name="bibliograf2013">{{кніга|загаловак=Славянская этнолингвистика: Библиография|выданне=4-е, испр. и доп.|месца=М.|выдавецтва=Индрик|год=2013|старонак=240|спасылка=http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/2013_Slav_etnolingvistika_bibliografija.pdf|archivedate=2019-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190819085738/http://inslav.ru/images/stories/pdf/2013_Slav_etnolingvistika_bibliografija.pdf}}</ref> }} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Российские фольклористы: Справочник|месца=М.|год=1994}} * {{кніга|загаловак=Славянская этнолингвистика: Библиография|спасылка=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/319-----2008|выданне=3-е изд., испр. и доп|месца=М.|год=2008}} == Спасылкі == * [http://www.inslav.ru/ob-institute/sotrudniki/831-2011-08-29-08-34-05 Персоналия] на сайце Інстытута славяназнаўства РАН {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-29}} [[Катэгорыя:Фалькларысты СССР]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Расіі]] [[Катэгорыя:Славісты Расіі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі]] [[Катэгорыя:Этнографы Расіі]] m42dmh6n9h1imevwgx71ps7jnu0dmm8 Тарас Тарналіцкі 0 810360 5170483 5169809 2026-07-24T16:17:39Z 5170483 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>. У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21}}</ref>, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў<ref>{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}</ref>. У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}</ref>. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}</ref>. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}</ref>. У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » "Беларускае кіно на зломе эпох"|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}</ref>, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref> для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} f4p6ttt8gi1q5nshc87owxfhvw2q0zt 5170745 5170483 2026-07-25T09:15:15Z 5170745 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>. У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21}}</ref>, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў<ref>{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}</ref>. У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}} з верасня 2022 года<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=vlP7rl9KyuE|title=⚡️ ГУБОПиК и новые чистки в Беларуси. Кинематограф ГУБОПа и Тарантино. Нормальное кино РБ. Еврорадио|access-date=2026-07-25}}</ref>. == Прафесійная дзейнасць == Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}</ref>. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}</ref>. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}</ref>. У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » "Беларускае кіно на зломе эпох"|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}</ref>, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref> для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} nqwh45ryijqwr7t9pi4fmywqkrq92he 5170747 5170745 2026-07-25T09:20:35Z 5170747 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>. У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21}}</ref>, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў<ref>{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}</ref>. У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}} з верасня 2022 года<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=vlP7rl9KyuE|title=⚡️ ГУБОПиК и новые чистки в Беларуси. Кинематограф ГУБОПа и Тарантино. Нормальное кино РБ. Еврорадио|access-date=2026-07-25}}</ref>. == Прафесійная дзейнасць == Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}</ref>. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}</ref>. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}</ref>. Вясной 2020 года, падчас эпідэміі каронавірусу, правёў сумесна з выданнем kyky.org беларускую анлайн-прэм'еру стужкі "Як мы захочам" беларускага і расійскага пісьменніка і андэрграўднага рэжысёра Уладзіміра Казлова<ref>{{Cite web|url=https://t.me/holybelawood/1940|title=Священный Белавуд|website=Telegram|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}</ref>. У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » "Беларускае кіно на зломе эпох"|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}</ref>, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref> для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} cc9nr6jwy6qeylcz5qgwd7gfnr42fnn 5170767 5170747 2026-07-25T10:47:08Z 5170767 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>. У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21}}</ref>, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў<ref>{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}</ref>. У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}} з верасня 2022 года<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=vlP7rl9KyuE|title=⚡️ ГУБОПиК и новые чистки в Беларуси. Кинематограф ГУБОПа и Тарантино. Нормальное кино РБ. Еврорадио|access-date=2026-07-25}}</ref>. == Прафесійная дзейнасць == Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}</ref>. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}</ref>. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}</ref>. Вясной 2020 года, падчас эпідэміі каронавірусу, правёў сумесна з выданнем kyky.org беларускую анлайн-прэм'еру стужкі "Як мы захочам" беларускага і расійскага пісьменніка і андэрграўднага рэжысёра Уладзіміра Казлова<ref>{{Cite web|url=https://t.me/holybelawood/1940|title=Священный Белавуд|website=Telegram|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх Дар'я Амяльковіч, Максім Карпіцкі, [[Ірэна Кацяловіч]]<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/269555-u-belarusi-z-javilasja-prjemija-kinaprjesy-chyrvony-veras|title=У Беларусі з’явілася прэмія кінапрэсы «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Першы конкурс падвёў вынікі ў 2022 годзе і прайшоў без цырымоніі ўзнагароджвання<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/312233-312233-2|title=Первая премия беларусской кинопрессы «Чырвоны верас» объявила победителей — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, а два наступныя цырымоніі ўжо мелі: у 2024 годзе — у Берліне, у межах Берлінскага кінафестывалю і Еўрапейскага міжнароднага кінарынку<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/na-berlinskim-kinafestyvali-adbudzecca-cyrymonija-znagarodzhannja-belaruskaj-prjemii-kinakrytyka-chyrvony-veras|title=На Берлінскім кінафестывалі адбудзецца цырымонія ўзнагароджання Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, і ў 2026 годзе — у Варшаве, у кінатэатры "Luna"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/z-berlina-varshavu-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-26-ryhtuecca-da-cyrymonii-kino-luna/|title=З Берліна ў Варшаву: Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас’26» рыхтуецца да цырымоніі ў Kino Luna — REFORM.news (ранее REFORM.by)|last=reform.news|website=reform.news|date=2026-02-14|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}</ref>. У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » "Беларускае кіно на зломе эпох"|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}</ref>, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref> для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} fz5wdguohwjht0vrg4lvmwq6tio7685 5170775 5170767 2026-07-25T11:02:35Z 5170775 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>. У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21}}</ref>, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў<ref>{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}</ref>. У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}} з верасня 2022 года<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=vlP7rl9KyuE|title=⚡️ ГУБОПиК и новые чистки в Беларуси. Кинематограф ГУБОПа и Тарантино. Нормальное кино РБ. Еврорадио|access-date=2026-07-25}}</ref>. == Прафесійная дзейнасць == Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}</ref>. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}</ref>. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}</ref>. Вясной 2020 года, падчас эпідэміі каронавірусу, правёў сумесна з выданнем kyky.org беларускую анлайн-прэм'еру стужкі "Як мы захочам" беларускага і расійскага пісьменніка і андэрграўднага рэжысёра Уладзіміра Казлова<ref>{{Cite web|url=https://t.me/holybelawood/1940|title=Священный Белавуд|website=Telegram|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх Дар'я Амяльковіч, Максім Карпіцкі, [[Ірэна Кацяловіч]]<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/269555-u-belarusi-z-javilasja-prjemija-kinaprjesy-chyrvony-veras|title=У Беларусі з’явілася прэмія кінапрэсы «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Першы конкурс падвёў вынікі ў 2022 годзе і прайшоў без цырымоніі ўзнагароджвання<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/312233-312233-2|title=Первая премия беларусской кинопрессы «Чырвоны верас» объявила победителей — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, а два наступныя цырымоніі ўжо мелі: у 2024 годзе — у Берліне, у межах Берлінскага кінафестывалю і Еўрапейскага міжнароднага кінарынку<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/na-berlinskim-kinafestyvali-adbudzecca-cyrymonija-znagarodzhannja-belaruskaj-prjemii-kinakrytyka-chyrvony-veras|title=На Берлінскім кінафестывалі адбудзецца цырымонія ўзнагароджання Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, і ў 2026 годзе — у Варшаве, у кінатэатры "Luna"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/z-berlina-varshavu-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-26-ryhtuecca-da-cyrymonii-kino-luna/|title=З Берліна ў Варшаву: Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас’26» рыхтуецца да цырымоніі ў Kino Luna — REFORM.news (ранее REFORM.by)|last=reform.news|website=reform.news|date=2026-02-14|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}</ref>. У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Вясной 2025 года на зацемку Тарналіцкага "На ABBA падалі ў польскую пракуратуру"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/na-abba-padali-u-polskuyu-prakuraturu-arganizacyya-vysunula-sustrechny-isk|title=На ABBA падалі ў польскую пракуратуру {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-04-24|access-date=2026-07-25}}</ref>, прысвечаную судовым разборкам арганізацыі беларускага бізнеса ABBBA з кампаніяй Łódka Productions, у Раду па медыяэтыцы паскардзілася віцэ-прэзідэнтка ABBA Марына Гірын. Рада вырашыла, што рэдакцыя не парушыла прафесійных стандартаў і адхіліла скаргу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/euraradyjo-ne-parushala-kodjeksa-jetyki/|title=Еўрарадыё не парушала Кодэкса прафесійнай этыкі|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-25}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » "Беларускае кіно на зломе эпох"|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}</ref>, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref> для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} ssl0jm1ils4li5h7qjcubu0n8s221tl Грэйдан Сандэрс 0 810768 5170644 5164965 2026-07-24T22:49:01Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5170644 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | імя = Грэйдан Сандэрс | арыгінальнае імя = {{lang-en|Graydon Saunders}} | грамадзянства = {{сцягафікацыя|Канада}} | род дзейнасці = пісьменнік, аўтар [[фэнтэзі]] | гады дзейнасці = 2014 — цяперашні час | жанр = фэнтэзі, ваеннае фэнтэзі | мова твораў = [[Англійская мова|англійская]] | дэбют = ''The March North'' (2014) | сайт = [https://dubiousprospects.blogspot.com dubiousprospects.blogspot.com] }} '''Грэйдан Сандэрс''' ({{lang-en|Graydon Saunders}}) — канадскі пісьменнік у жанры [[фэнтэзі]], найбольш вядомы як аўтар серыі электронных кніг ''«The Commonweal»'', першы том якой (''«The March North»'') выйшаў у 2014 годзе <ref name="Prometheus" /><ref name="ISFDBseries" />. Літаратурныя аглядальнікі ацэньваюць серыю за асабліва шчыльны і насычаны тэкст, ускоснае выкладанне сюжэта, а таксама палітычнае асэнсаванне законаў, праблемы рабства, [[Эгалітарызм|эгалітарызму]] і звышмоцнай магіі ў сацыяльнай сістэме <ref name="Prometheus" /><ref name="NicollMarch" /><ref name="DeLong" />. Сандэрс таксама з'яўляецца аўтарам пазацыклавага (самастойнага) фэнтэзі-рамана ''«The Human Dress»'' (2018)<ref name="ISFDBauthor" /><ref name="NicollHD" />. == Творчасць == === Цыкл «The Commonweal» === Свой першы апублікаваны раман ''«The March North»'' аўтар выпусціў у фармаце электроннай кнігі ў 2014 годзе пад уласным імпрынтам ''«Tall Woods Books»'' <ref name="KoboMarch" /><ref name="ISFDBseries" />. Раман паклаў пачатак кніжнаму цыклу ''«The Commonweal»'', у які ў далейшым увайшлі працягі ''«A Succession of Bad Days»'' (2015), ''«Safely You Deliver»'' (2016), ''«Under One Banner»'' (2018) і ''«A Mist of Grit and Splinters»'' (2020) <ref name="ISFDBseries" /><ref name="KoboSeries" />. Дзеянне цыкла разгортваецца ў выдуманым свеце, дзе магія надзяляе асобных людзей уладай і знішчальным патэнцыялам паўнавартасных дзяржаў. Напісаўшы для ''«Prometheus Blog»'' ([[Лібертарыянства|лібертарыянскае]] футурыстычнае таварыства), крытык Уільям Стодард адзначыў, што ў цэнтры ўвагі аўтара — грамадства, якое ў свеце звышчалавечых магічных тыранаў і гвалту спрабуе пабудаваць аазіс абароны і законнасці, рашуча адкідаючы інстытут рабства <ref name="Prometheus" />. Даследчык і пісьменнік [[Джэймс Дэвіс Нікал]] (James Davis Nicoll), прааналізаваўшы пазнейшыя раманы Сандэрса, схарактарызаваў іх як гісторыі аб тым, як сапраўднае эгалітарнае грамадства спрабуе інтэграваць асоб з экстрэмальнай сілай, і не ставіцца да іх пры гэтым як да сваіх рабоў ці гаспадароў <ref name="NicollSYD" />. === Іншыя раманы === У 2018 годзе быў апублікаваны незалежны раман Сандэрса ''«The Human Dress»'' <ref name="ISFDBauthor" />. Як падкрэсліў Джэймс Нікал, кніга разгортваецца ў зусім новым сусвеце асобна ад падзей ''«The Commonweal»''. Дзеянне рамана адбываецца ў вельмі суровым рэгіёне (пасля перыяду злядзянення), дзе ёсць яўныя скандынаўскія адсылкі, а мясцовыя жыхары мусяць выжываць сярод пачвар і сталых нападаў іншых чалавечых паселішчаў <ref name="NicollHD" />. == Крытыка і ўплыў == Уільям Стодард назваў сусвет Сандэрса ''«адным з самых цікавых сучасных твораў»'' у фэнтэзі-літаратуры дзякуючы прапрацаванаму светабудаванню, палітычным праблемам свабоды волі, роўнасці перад законам і надзвычай спецыфічнаму моцнаму «ўскоснаму наратыву». Чытач тут вымушаны не чакаць тлумачэнняў у лоб, а дакладна выбудоўваць кантэкст праз рэдкія падказкі ў творы <ref name="Prometheus" />. У сваім водгуку на ''«The March North»'' крытык Нікал акрэсліў стыль як ''«эканомны і неверагодна шчыльны»'', знаходзячы моцныя паралелі паміж ваенна-фантастычным складнікам Сандэрса і раманамі Глена Кука (цыкл «[[Чорны атрад]]»), а ўласцівае твору лаканічнае і хуткае апісанне прыпадабніў да работ [[Джон Майкл Форд|Джона Форда]] <ref name="NicollMarch" />. Пазней, у ацэнцы ''«Safely You Deliver»'', ён выказаў меркаванне, што дадзены том і яго папярэднік функцыянуюць фактычна як дзве палавіны адной сюжэтнай гісторыі, асэнсоўваючы непасрэдныя экалагічныя і сацыяльныя наступствы існавання звышсільных магічных штурмавікоў ва ўраўніцельным грамадстве <ref name="NicollSYD" />. У 2018 годзе на эканаміст і палітолаг [[Джэймс Брэдфард Дэлонг]] апісаў кнігу Сандэрса як своеасаблівы «ўдалы трактат пра рэалізацыю функцыянальнага [[Сацыялізм|сацыялізму]], ідэальна замаскіраваны пад вострасюжэтнае ваеннае цёмнае фэнтэзі»<ref name="DeLong" />. Вучоны-статыстык Касма Шалізі адрэагаваў на гэты стыль больш крытычна (зазначыўшы ў аглядзе «A Succession of Bad Days», што персанажы часцяком «губяць індывідуальны голас» і размаўляюць на адзін тон), аднак гэтаксама ўсхваліў гіганцкую дэталізацыю і фізічна-навуковы падыход да логікі стварэння магіі <ref name="Shalizi2022" />. Даследчыца Рэйчэл Браўн сцвярджала, што Сандэрс моцна дыстанцыяваны ад масавага камерцыйнага літаратурнага пласта, бо лінію яго творчага натхнення куды прасцей адсачыць ад «[[Беавульф|Бэўвульфа]]» ці традыцыі [[Ісландскія сагі|«Сагі пра Ньяла»]], чым ад класічнай папулярнай школы [[Дж. Р. Р. Толкін|Толкіна]]<ref name="RMB" />. == Бібліяграфія == === Серыя «The Commonweal» === * ''«The March North»'' (выд. Tall Woods Books, 2014) <ref name="KoboMarch" /><ref name="ISFDBseries" /> * ''«A Succession of Bad Days»'' (выд. Tall Woods Books, 2015) <ref name="KoboSuccession" /><ref name="ISFDBseries" /> * ''«Safely You Deliver»'' (выд. Tall Woods Books, 2016) <ref name="KoboSafely" /><ref name="ISFDBseries" /> * ''«Under One Banner»'' (выд. Tall Woods Books, 2018) <ref name="KoboBanner" /><ref name="ISFDBseries" /> * ''«A Mist of Grit and Splinters»'' (выд. Tall Woods Books, 2020) <ref name="KoboMist" /><ref name="ISFDBseries" /> === Асобныя раманы === * ''«The Human Dress»'' (выд. Tall Woods Books, 2018) <ref name="ISFDBauthor" /><ref name="NicollHD" /> == Зноскі == {{Reflist|refs=<ref name="Prometheus">{{cite web |last=Stoddard |first=William H. |title=Magic, superhuman tyranny and creating a society without slavery in Graydon Saunders's fantasy Commonweal Series |url=https://www.lfs.org/blog/magic-superhuman-tyranny-and-creating-a-society-without-slavery-in-graydon-saunderss-fantasy-commonweal-series/ |website=Prometheus Blog |publisher=[[Libertarian Futurist Society]] |date=2023-06-19 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="NicollMarch">{{cite web |last=Nicoll |first=James Davis |author-link=James Davis Nicoll |title=A world of ancient magics |url=https://jamesdavisnicoll.com/review/a-world-of-ancient-magics |website=James Nicoll Reviews |date=2015-02-19 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="NicollSYD">{{cite web |last=Nicoll |first=James Davis |author-link=James Davis Nicoll |title=Not quite Xavier's School for Gifted Youngsters |url=https://jamesdavisnicoll.com/review/not-quite-xaviers-school-for-gifted-youngsters |website=James Nicoll Reviews |date=2016-05-25 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="NicollHD">{{cite web |last=Nicoll |first=James Davis |author-link=James Davis Nicoll |title=Come to Burn Your Kingdom Down |url=https://jamesdavisnicoll.com/review/come-to-burn-your-kingdom-down |website=James Nicoll Reviews |date=2018-05-01 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="Shalizi2022">{{cite web |last=Shalizi |first=Cosma |title=Books to Read While the Algae Grow in Your Fur, April 2022 |url=http://bactra.org/weblog/algae-2022-04.html |website=Three-Toed Sloth |date=2022-04-30 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="DeLong">{{cite web |last=DeLong |first=J. Bradford |title=Dubious Prospects |url=https://www.bradford-delong.com/2018/01/dubious-prospects.html |website=Grasping Reality |date=2018-01-27 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="RMB">{{cite web |last=Brown |first=Rachel Manija |title=The March North, by Graydon Saunders |url=https://rachelmanija.dreamwidth.org/tag/author:+saunders+graydon |website=Rachel Manija Brown's Dreamwidth |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="ISFDBseries">{{cite web |title=Series: The Commonweal |url=https://isfdb.org/cgi-bin/pe.cgi?39787 |website=[[Інтэрнэт-база спекулятыўнай фікцыі|ISFDB]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="ISFDBauthor">{{cite web |title=Summary Bibliography: Graydon Saunders |url=https://isfdb.org/cgi-bin/ea.cgi?217465 |website=[[Інтэрнэт-база спекулятыўнай фікцыі|ISFDB]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboSeries">{{cite web |title=Commonweal Book Series |url=https://www.kobo.com/us/en/series/commonweal |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboMarch">{{cite web |title=The March North eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/the-march-north |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboSuccession">{{cite web |title=A Succession of Bad Days eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/a-succession-of-bad-days-1 |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboSafely">{{cite web |title=Safely You Deliver eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/safely-you-deliver-1 |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboBanner">{{cite web |title=Under One Banner eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/under-one-banner-1 |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboMist">{{cite web |title=A Mist of Grit and Splinters eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/a-mist-of-grit-and-splinters-1 |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref>}} == Спасылкі == * [https://dubiousprospects.blogspot.com/ ''Dubious Prospects''] — уласны афіцыйны блог аўтара {{ref-en}} [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Канады]] 9jg2ff69k0fx8qxdkipq8t8urgtdlk5 Фасолевы суп 0 810966 5170771 5167757 2026-07-25T11:00:57Z Ciepiersia 162280 арфаграфія 5170771 wikitext text/x-wiki [[Файл:A bowl of bean soup soup made using a tiktok recipe.jpg|250px|міні|Міска фасолевага супу]] '''Фасолевы суп''' — [[страва]], асноўным інгрэдыентам якой з’яўляецца [[фасоля]], прыгатаваная ў [[булён]]е. Віды фасолі (звычайна сарты [[Фасоля звычайная|звычайнай фасолі]]), спосабы прыгатавання і іншыя інгрэдыенты могуць значна адрознівацца. Фасолевыя супы шырока распаўсюджаныя ва ўсім свеце і з’яўляюцца кампанентам як тыповых {{нп3|Рэгіянальная кухня|рэгіянальных|ru|Региональная кухня}}, так і {{нп3|Нацыянальная кухня|нацыянальных кухняў|de|Nationalküche}}. Класічныя фасолевыя супы могуць утрымліваць мяса або каўбасу, але таксама могуць быць [[Вегетарыянства|вегетарыянскімі]]. == Гатаванне і варыяцыі == Усе фасолевыя супы ўтрымліваюць бабы або зялёныя струкі фасолі, звараныя ў булёне з іншымі інгрэдыентамі, такімі як [[бульба]], іншыя {{нп3|Бабовыя культуры|бабовыя|ru|Бобовые культуры}}, [[макаронныя вырабы]], [[крупы]] і гародніна. [[Булён]] можа быць як мясным, так і агароднінным. У асноўным можна вылучыць два тыпы супу: у стылі агародніннага супу, у якім у асноўным выкарыстоўваецца зялёная фасоля; аналагічны іншым бабовым супам, такім як [[Гарохавы суп|гарохавы]] або [[Сачавічны суп|сачавічны]], у якім у асноўным выкарыстоўваецца насенне фасолі. Прыправы звычайна складаюцца з [[Кухонная соль|паваранай солі]] і [[Перац чорны|перцу]], а таксама з тыповых для рэгіёна траў і спецый, такіх як [[чабор]], [[любіста]], [[маркоўнік]], [[Каляндра пасяўная|каляндра]] і [[Пятрушка кучаравая|пятрушка]], а таксама [[імбір]]а, [[Перац струкавы|папрыкі]], кары, [[Перац струкавы|перцу]], [[Мята|мяты]] і іншых. Кіслыя інгрэдыенты, напрыклад, памідоры, звязваюць бялок і тым самым перашкаджаюць размякчэнню фасолі, таму іх звычайна дадаюць да супу пасля таго, як фасоля зварыцца. Cуп можна падаваць як булён з цэлымі кавалкамі фасолі і гароднінай у булёне, або загушчаным бульбай, цэлай фасоллю або насеннем фасолі, або нават у выглядзе [[пюрэ]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Стравы з бабовых]] [[Катэгорыя:Фасоля]] tcuhjqx3fz5exf55m04fq4mn5rud9zn Сачавічны суп 0 810984 5170770 5167890 2026-07-25T11:00:32Z Ciepiersia 162280 арфаграфія 5170770 wikitext text/x-wiki {{Страва}} '''Сачавічны суп''' — [[суп]] з [[Сачавіца харчовая|сачавіцай]] у якасці асноўнага інгрэдыента. Ён можа быць [[Вегетарыянства|вегетарыянскім]] або ўключаць мяса, а таксама карычневую, чырвоную, жоўтую, зялёную або чорную сачавіцу з шалупінай або без яе. Вычышчаная жоўтая і чырвоная сачавіца распадаецца пры варэнні, ператвараючыся ў густы суп. Такі суп ужываецца ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]] і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. == Гісторыя і літаратура == Сачавіца была выяўлена ў пластах [[палеаліт]]у і [[мезаліт]]у пячоры {{нп3|Франхці||ru|Франхти}} ў Грэцыі (ад 9500 да 13 000 гадоў таму), у канцы мезаліту ў {{нп3|Мурэйбет|Мурэйбеце|ru|Мурейбет}} і {{нп3|Абу-Хурэйра|Тэль-Абу-Хурэйры|ru|Абу-Хурейра}} ў [[Сірыя|Сірыі]], а таксама на стаянках, датаваных 8000 годам да нашай эры ў раёне [[Іерыхон]]а. [[Арыстафан]] называў сачавічны суп «самым салодкім з дэлікатэсаў»<ref>{{Cite web|url=https://lucianofsamosata.info/wiki/doku.php?id=crates_of_thebes:athenaeus_deipnosophistae_158.a-d&rev=1342828547|title=Crates of Thebes {{!}} Athenaeus, Deipnosophistae 158.a-d [The Lucian of Samosata Project]|website=lucianofsamosata.info|access-date=2026-07-17}}</ref>, але гэта гучыць як відавочная іронія, улічваючы, што ў іншых месцах ён падкрэслівае яго «беднасць». Рэшткі сачавіцы былі знойдзены ў царскіх грабніцах фіванскага некропаля, датаваных 2400 годам да нашай эры<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/2009/01/07/99054419/lentils-a-legume-for-the-ages|title=Lentils: A Legume For The Ages|last=J|website=NPR|date=2009-01-07|access-date=2026-07-17|last2=u|last3=l|last4=i|last5=e}}</ref>. У «{{нп3|Апіцыеўскі корпус|Апіцыеўскім корпусе|ru|Апициевский корпус}}», рымскай кулінарнай кнізе I стагоддзя нашай эры, ёсць рэцэпт супу з сачавіцы з каштанамі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/1997/11/30/nyregion/food-hail-the-humble-lentil-to-enrich-soup-or-meat-and-fish.html|title=FOOD; Hail the Humble Lentil: To Enrich Soup or Meat and Fish|first=Moira|last=Hodgson|website=The New York Times|date=1997-11-30|access-date=2026-07-17}}</ref>. Сачавічны суп згадваецца ў [[Біблія|Бібліі]]: у кнізе [[Кніга Быццё|Быццё]] ({{Біблія|Быт|25:30-34}}) [[Ісаў]] гатовы адмовіцца ад свайго першародства за рондаль з духмяным чырвоным сачавічным супам, які варыць яго брат [[Якаў (патрыярх)|Якаў]]. Па яўрэйскай традыцыі, сачавічны суп падаюць падчас [[Жалоба|жалобы]]; круглявасць сачавіцы ўяўляе сабой поўны цыкл жыцця<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://jewishjournal.com/judaism/torah/67299/|title=Lentil soup|first=Rabbi N. Daniel|last=Korobkin|website=Jewish Journal|date=2008-11-26|access-date=2026-07-17}}</ref>. == Разнавіднасці == [[Файл:3_types_of_lentil.jpg|справа/250px|міні|Некалькі відаў сачавіцы, якія выкарыстоўваюцца ў сачавічным супе]] Сачавічны суп можа ўключаць такую гародніну, як [[Морква пасяўная|морква]], [[бульба]], салера, [[Пятрушка кучаравая|пятрушка]], [[Тамат звычайны|памідоры]], [[гарбуз]], саспелы банан і [[Цыбуля рэпчатая|цыбуля]]. Распаўсюджаныя араматызатары: [[часнок]], [[лаўровы ліст]], [[кмен]], [[аліўкавы алей]] і [[воцат]]. Часам яго ўпрыгожваюць [[Грэнкі|грэнкамі]] або сечанай зелянінай, [[Сметанковае масла|сметанковым маслам]], [[Аліўкавы алей|аліўкавым алеем]], [[Вяршкі|вяршкамі]] або [[ёгурт]]ам. Індыйскі суп з сачавіцы змяшчае мноства духмяных спецый. У {{нп3|Іракская кухня|іракскай|ru|Иракская кухня}} і {{нп3|Левантыйская кухня|левантыйскай||Levantine cuisine}} кухні суп запраўляюць куркумой і кменам, пакрываюць падсмажанай тонкай {{нп3|Вермішэль|вермішэллю|ru|Вермишель}}, званай ''шаірыя'' (شعيرية), і падаюць з лімонам для выціскання соку. На [[Сярэдні Усход|Блізкім Усходзе]] ў страву дадаюць лімонны сок<ref>{{Cite web|url=https://www.vegparadise.com/highestperch22.html|title=Vegetarians in Paradise/Lentil History, Lentil Nutrition, Lentil Recipe|website=www.vegparadise.com|access-date=2026-07-17}}</ref>. У Егіпце і на Блізкім Усходзе суп звычайна [[Пюрэ|пюруюць]] перад падачай на стол і традыцыйна ўжываюць узімку<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://ladomestique.com/2012/02/23/cook-in-the-moment-egyptian-red-lentil-soup/|title=http://ladomestique.com/2012/02/23/cook-in-the-moment-egyptian-red-lentil-soup/|website=ladomestique.com|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://allrecipes.com/recipe/egyptian-lentil-soup/|title=Egyptian Lentil Soup|website=Allrecipes.com|access-date=2026-07-17}}</ref>. == Пажыўнасць == Сачавічны суп прызнаны высокапажыўным, добрай крыніцай [[Бялкі|бялку]], [[Харчовыя валокны|харчовых валокнаў]], [[жалеза]] і [[Калій|калію]]<ref>{{Cite web|url=https://www.hungrymonster.com/|title=HungryMonster is Recipes and Food Facts|website=www.hungrymonster.com|access-date=2026-07-17}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Стравы з бабовых]] s6r8dd1c359gggx5jxvtso9ujqtxowh 5170772 5170770 2026-07-25T11:01:14Z Ciepiersia 162280 Ciepiersia перанёс старонку [[Сачавіцавы суп]] у [[Сачавічны суп]] 5170770 wikitext text/x-wiki {{Страва}} '''Сачавічны суп''' — [[суп]] з [[Сачавіца харчовая|сачавіцай]] у якасці асноўнага інгрэдыента. Ён можа быць [[Вегетарыянства|вегетарыянскім]] або ўключаць мяса, а таксама карычневую, чырвоную, жоўтую, зялёную або чорную сачавіцу з шалупінай або без яе. Вычышчаная жоўтая і чырвоная сачавіца распадаецца пры варэнні, ператвараючыся ў густы суп. Такі суп ужываецца ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]] і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. == Гісторыя і літаратура == Сачавіца была выяўлена ў пластах [[палеаліт]]у і [[мезаліт]]у пячоры {{нп3|Франхці||ru|Франхти}} ў Грэцыі (ад 9500 да 13 000 гадоў таму), у канцы мезаліту ў {{нп3|Мурэйбет|Мурэйбеце|ru|Мурейбет}} і {{нп3|Абу-Хурэйра|Тэль-Абу-Хурэйры|ru|Абу-Хурейра}} ў [[Сірыя|Сірыі]], а таксама на стаянках, датаваных 8000 годам да нашай эры ў раёне [[Іерыхон]]а. [[Арыстафан]] называў сачавічны суп «самым салодкім з дэлікатэсаў»<ref>{{Cite web|url=https://lucianofsamosata.info/wiki/doku.php?id=crates_of_thebes:athenaeus_deipnosophistae_158.a-d&rev=1342828547|title=Crates of Thebes {{!}} Athenaeus, Deipnosophistae 158.a-d [The Lucian of Samosata Project]|website=lucianofsamosata.info|access-date=2026-07-17}}</ref>, але гэта гучыць як відавочная іронія, улічваючы, што ў іншых месцах ён падкрэслівае яго «беднасць». Рэшткі сачавіцы былі знойдзены ў царскіх грабніцах фіванскага некропаля, датаваных 2400 годам да нашай эры<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/2009/01/07/99054419/lentils-a-legume-for-the-ages|title=Lentils: A Legume For The Ages|last=J|website=NPR|date=2009-01-07|access-date=2026-07-17|last2=u|last3=l|last4=i|last5=e}}</ref>. У «{{нп3|Апіцыеўскі корпус|Апіцыеўскім корпусе|ru|Апициевский корпус}}», рымскай кулінарнай кнізе I стагоддзя нашай эры, ёсць рэцэпт супу з сачавіцы з каштанамі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/1997/11/30/nyregion/food-hail-the-humble-lentil-to-enrich-soup-or-meat-and-fish.html|title=FOOD; Hail the Humble Lentil: To Enrich Soup or Meat and Fish|first=Moira|last=Hodgson|website=The New York Times|date=1997-11-30|access-date=2026-07-17}}</ref>. Сачавічны суп згадваецца ў [[Біблія|Бібліі]]: у кнізе [[Кніга Быццё|Быццё]] ({{Біблія|Быт|25:30-34}}) [[Ісаў]] гатовы адмовіцца ад свайго першародства за рондаль з духмяным чырвоным сачавічным супам, які варыць яго брат [[Якаў (патрыярх)|Якаў]]. Па яўрэйскай традыцыі, сачавічны суп падаюць падчас [[Жалоба|жалобы]]; круглявасць сачавіцы ўяўляе сабой поўны цыкл жыцця<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://jewishjournal.com/judaism/torah/67299/|title=Lentil soup|first=Rabbi N. Daniel|last=Korobkin|website=Jewish Journal|date=2008-11-26|access-date=2026-07-17}}</ref>. == Разнавіднасці == [[Файл:3_types_of_lentil.jpg|справа/250px|міні|Некалькі відаў сачавіцы, якія выкарыстоўваюцца ў сачавічным супе]] Сачавічны суп можа ўключаць такую гародніну, як [[Морква пасяўная|морква]], [[бульба]], салера, [[Пятрушка кучаравая|пятрушка]], [[Тамат звычайны|памідоры]], [[гарбуз]], саспелы банан і [[Цыбуля рэпчатая|цыбуля]]. Распаўсюджаныя араматызатары: [[часнок]], [[лаўровы ліст]], [[кмен]], [[аліўкавы алей]] і [[воцат]]. Часам яго ўпрыгожваюць [[Грэнкі|грэнкамі]] або сечанай зелянінай, [[Сметанковае масла|сметанковым маслам]], [[Аліўкавы алей|аліўкавым алеем]], [[Вяршкі|вяршкамі]] або [[ёгурт]]ам. Індыйскі суп з сачавіцы змяшчае мноства духмяных спецый. У {{нп3|Іракская кухня|іракскай|ru|Иракская кухня}} і {{нп3|Левантыйская кухня|левантыйскай||Levantine cuisine}} кухні суп запраўляюць куркумой і кменам, пакрываюць падсмажанай тонкай {{нп3|Вермішэль|вермішэллю|ru|Вермишель}}, званай ''шаірыя'' (شعيرية), і падаюць з лімонам для выціскання соку. На [[Сярэдні Усход|Блізкім Усходзе]] ў страву дадаюць лімонны сок<ref>{{Cite web|url=https://www.vegparadise.com/highestperch22.html|title=Vegetarians in Paradise/Lentil History, Lentil Nutrition, Lentil Recipe|website=www.vegparadise.com|access-date=2026-07-17}}</ref>. У Егіпце і на Блізкім Усходзе суп звычайна [[Пюрэ|пюруюць]] перад падачай на стол і традыцыйна ўжываюць узімку<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://ladomestique.com/2012/02/23/cook-in-the-moment-egyptian-red-lentil-soup/|title=http://ladomestique.com/2012/02/23/cook-in-the-moment-egyptian-red-lentil-soup/|website=ladomestique.com|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://allrecipes.com/recipe/egyptian-lentil-soup/|title=Egyptian Lentil Soup|website=Allrecipes.com|access-date=2026-07-17}}</ref>. == Пажыўнасць == Сачавічны суп прызнаны высокапажыўным, добрай крыніцай [[Бялкі|бялку]], [[Харчовыя валокны|харчовых валокнаў]], [[жалеза]] і [[Калій|калію]]<ref>{{Cite web|url=https://www.hungrymonster.com/|title=HungryMonster is Recipes and Food Facts|website=www.hungrymonster.com|access-date=2026-07-17}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Стравы з бабовых]] s6r8dd1c359gggx5jxvtso9ujqtxowh Сяргей Фёдаравіч Карэцкі 0 810994 5170707 5168182 2026-07-25T06:50:04Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, арфаграфія 5170707 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сяргей Фёдаравіч Карэцкі''' ({{lang-uk|Сергій Федорович Корецький}}; {{ВД-Прэамбула}}) — украінскі прадпрымальнік і дзяржаўны дзеяч. [[Прэм’ер-міністр Украіны]] з 2026 года. == Біяграфія == Нарадзіўся 14 сакавіка 1978 года ў [[Луцк]]у. Вышэйшую адукацыю атрымаў па спецыяльнасцях «Аўтамабілі і аўтамабільная прамысловасць» (2001) і «Эканоміка прадпрыемства» (2005) у [[Луцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Луцкім дзяржаўным тэхнічным універсітэце]] і па спецыяльнасці «Здабыча нафты і газу» ў [[Івана-Франкоўскі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт нафты і газу|Івана-Франкоўскім нацыянальным тэхнічным універсітэце нафты і газу]]. У групе кампаній «Кантыніум» быў памочнікам суўладальніка кампаніі і народнага дэпутата ад фракцыі «За адзіную Украіну» Ігара Ерамеева. У 2006 годзе трапіў спіс кандыдатаў у парламент ад «Народнага блока Літвіна». У 2013 годзе перайшоў на пасаду генеральнага дырэктара сеткі АЗС WOG, якая належала «Кантыніуму». Пасля нацыяналізацыі кампаній «[[Укрнафта]]» і «Укртатнафта» узначаліў абедзве кампаніі. У пачатку 2025 года падаў сваю кандыдатуру на пасаду кіраўніка «Нафтагаза» і перамог у конкурсе. Пад яго кіраўніцтвам кампанія, якая толькі што прайшла цяжкі ацяпляльны сезон 2024—2025 гадоў, пачала назапашваць [[прыродны газ|газ]] на наступную зіму. Карэцкі таксама адказваў за пошук крэдытораў для гэтага. [[Прэзідэнт Украіны]] [[Уладзімір Зяленскі]] прапаноўваў яму ўзначаліць Міністэрства энергетыкі, аднак Карэцкі адмовіўся, перакананы, што яму варта застацца ў «Нафтагазе» напярэдадні зімовага сезона. У 2026 годзе Уладзімір Зяленскі ў рамках ініцыятывы па змяненні складу ўрада ўнёс у Вярхоўную Раду Украіны прапанову аб прызначэнні Сяргея Карэцкага на пасаду Прэм’ер-міністра Украіны. 16 ліпеня 2026 года Вярхоўная Рада Украіны прагаласавала за прызначэнне Прэм’ер-міністрам Украіны Сяргея Карэцкага. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Прэм’ер-міністры Украіны}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карэцкі Сяргей Фёдаравіч}} cmzwvmkcf9qc1oexhrr0l9rjk5cdbpl Colobus congoensis 0 811130 5170523 5168090 2026-07-24T17:11:39Z DBatura 73587 /* Паводзіны і экалогія */ 5170523 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Жывёлы |parent = Colobus |rang = Від |latin = Colobus congoensis |author = Hart et al., 2026 |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Colobus congoensis }} '''''Colobus congoensis'''''{{ref-la}} — від малпаў роду [[калабусы]] з сямейства [[Мартышкавыя|мартышкавых]] атрада [[прыматы|прыматаў]]<ref name="Lhee-2026">{{Cite web |last=Lhee |first=Yejin |date=July 15, 2026 |title=Mysterious orange-lipped monkey discovered deep in the Congo rainforest is a new species |url=https://www.science.org/content/article/mysterious-orange-lipped-monkey-discovered-deep-congo-rainforest-new-species |website=Science}}</ref>. Эндэмічны для невялікай тэрыторыі нізіннага трапічнага лесу паміж рэкамі [[Ламамі (рака)|Ламамі]] і Ліло ва Усходне-цэнтральнай частцы [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] ([[Экватарыяльная Афрыка]]), большая частка якой знаходзіцца ў межах нацыянальнага парку Ламамі<ref name="Hart-2026"/>. Афіцыйна апісаны ў [[2026]] годзе, гэта сёмы прызнаны від калабусаў і пяты новы від афрыканскіх малпаў, апісаны за папярэднія 75 гадоў<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale" />. Малпа невялікая (для калабуса) і пераважна чорная. Яна адрозніваецца ружаватым або памяранцава-крэмавым плямай голай скуры вакол рота і ноздраў, размешчаным на цёмным твары, які ўключае шараватую маску вакол вачэй, і прыкметнай белай плямай вакол анусу<ref name="Hart-2026"/>. Генетычныя, анатамічныя і акустычныя даныя паказваюць на тое, што бліжэйшым сваяком жывёлы з’яўляецца [[чорны калабус]] (''Colobus satanas'') з Заходне-цэнтральнай Афрыкі, размешчаны больш чым за 1200 кіламетрах ад яго. Шляхі відаў, паводле ацэнак, аддзяліўся прыкладна 5 мільёнаў гадоў таму, што з’яўляецца самым глыбокім вядомым падзелам у межах роду<ref name="Hart-2026"/><ref name="ScienceAlert" />. Яго першаадкрывальнікі рэкамендавалі класіфікаваць яго як [[выміраючыя віды|выміраючы від]] у [[Чырвоная кніга|Чырвонай кнізе]] [[Міжнародны саюз аховы прыроды|Міжнароднага саюза аховы прыроды]]<ref name="Hart-2026"/>. == Таксанамія == ''Colobus congoensis'' быў апісаны 15 ліпеня 2026 года ў часопісе [[PLOS One]] групай даследчыкаў пад кіраўніцтвам Джона А. Харта, Джуніёра Д. Амбока і Кейт М. Дэтвайлер, якая працавала з даследчыкамі з такіх устаноў, як Фонд даследаванняў дзікай прыроды Лукуру, Франкфурцкае заалагічнае таварыства, [[Фларыдскі атлантычны ўніверсітэт]] і [[Ельскі ўніверсітэт]]<ref name="Hart-2026" /><ref name="FAU"/>. Ён аднесены да сямейства [[Мартышкавыя]] (Cercopithecidae), роду [[Калабусы]] (Colobus)<ref name="Hart-2026" />. [[Тыпавыя экзэмпляры|Галатып]] уяўляе сабой шкуру і шкілет дарослага самца (экзэмпляр YPM MAM 17307 захоўваецца ў Ельскім музеі натуральнай гісторыі Пібодзі, [[Нью-Хейвен (Канэктыкут)|Нью-Хейвен]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]), з двума дарослымі самкамі, пазначанымі як паратыпы; асобнікі атрыманы ад мёртвых асобін, канфіскаваных у паляўнічых падчас патрулявання парку. [[Тыпавое месцазнаходжанне]] знаходзіцца на ўсходнім беразе ракі Ламамі ў сектары Біёнда нацыянальнага парку Ламамі, правінцыя [[Чапо (правінцыя)|Чапо]]<ref name="Hart-2026" />. === Этымалогія === [[Відавы эпітэт]] «congoensis» паказвае на тое, што арэал віду абмежаваны [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]]; аўтары апісалі яго як першага прымата, названага ў гонар гэтай краіны<ref name="Hart-2026" /><ref name="ScienceAlert" />. Рэкамендуемая агульнапрынятая назва, Ліквелі (Likweli), — гэта мясцовая народная назва, якая выкарыстоўваецца народам баланга, які жыве на захад ад ракі Ламамі. Прадстаўнікі народа мітуку на ўсходняй мяжы яго арэала называюць малпу kasaba nkoni, што азначае «дрыжачая галіна»<ref name="Hart-2026" /><ref name="ScienceAlert" />. === Філагенія === Аналіз [[мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] паказаў, што C. congoensis з’яўляецца сястрынскім відам у адносінах да [[Чорны калабус|чорнага калабуса]] (C. satanas), прычым абодва віды разам утвараюць сястрынскую лінію ў адносінах да ўсіх іншых відаў калабусаў. Параўнанне анатоміі чэрапа і зубоў, а таксама рыкаючай вакалізацый таксама паказвае на цесную сувязь<ref name="Hart-2026" />. Выкарыстоўваючы ацэнкі, адкалібраваныя па выкапням даных, дывергенцыя паміж двума відамі была датавана прыблізна 5,0 мільёнамі гадоў таму, што ўяўляе сабой самую глыбокую дывергенцыі, калі-небудзь выяўленую сярод малпаў-калабусаў<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale" />. <gallery mode="packed" heights="200" caption="Блізкія віды"> Colobus angolensis.jpg|[[Ангольскі калабус]] Colobus satanas I.jpg|[[Чорны калабус]] </gallery> == Апісанне == Colobus congoensis — гэта невялікі даўгахвосты калабус (вага каля 7 кг), у якога афарбоўка воўны ў самцоў і самак практычна не адрозніваецца. Шэрсць на целе, канечнасцях і хвасце чорная, самыя доўгія валасінкі размешчаны на верхняй частцы плячэй і спіне, што ў некаторых асобін можа надаваць воўны бляск і ствараць эфект накідкі<ref name="Hart-2026" /><ref>{{Cite news |last=Woodford |first=James |date=2026-07-15 |title=Congolese monkey with mask-like face and strong BO is new to science {{!}} New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/2579257-congolian-monkey-with-mask-like-face-and-strong-bo-is-new-to-science/ |access-date=2026-07-16 |work=New Scientist |language=en-GB}}</ref>. Найбольш характэрнай рысай з’яўляецца прыкметная пляма голай, ружавата-аранжавай-крэмавай скуры, вакол рота і [[губны жалабок]] і распасціраецца да ніжняй часткі ноздраў, рэзка кантрастуе з астатняй чорнай пысай; цёмна-шэрая скура на выліцах і скронях надае мордзе маскавобразны выгляд<ref name="Hart-2026" />. Вушы вялікія, чорныя і складзеныя па краях. У абодвух падлог вакол анальнай адтуліны маецца добра выяўленае белая пляма скуры. У самак гэта пляма больш і безвалосая, а ў самцоў яно рэдка пакрыта тонкімі белымі валасінкамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="DiscoverWildlife" />. Гэты від меншы па масе цела і памеры чэрапа, чым усе астатнія прадстаўнікі роду<ref name=" Hart-2026"/><ref name=" Yahoo"/>. Ён адрозніваецца ад блізкароднаснага чорнага калабуса, твар якога цалкам чорны, светлым плямай на твары, шырокім белай перыанальнай плямай, меншымі памерамі, больш кароткай поўсцю на спіне і адсутнасцю пучка доўгай воўны ў падставе хваста<ref name="Hart-2026" /><ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Stephanie |date=July 16, 2026 |title=A New Orange-Faced Monkey Was Discovered Deep in the Congo — and It May Already Be Endangered |url=https://www.discovermagazine.com/a-new-orange-faced-monkey-was-discovered-deep-in-the-congo-and-it-may-already-be-endangered-49390 |website=Discover Magazine}}</ref>. Валасы на целе адносна кароткія (~9—12,5 см у даўжыню ў самцоў; ~6-8 см у самак у сярэдзіне спіны). Хвост у асноўным чорны. У больш старых асобін могуць назірацца сівыя валасінкі ўздоўж канца спіны і самога хваста, як гэта відаць на экзэмпляры YPM MAM 17308, у якога таксама моцна сцёртыя зубы ў адпаведным чэрапе, што паказвае на сталы ўзрост гэтай асобіны. Галава ў абодвух палоў апраўленая доўгімі чорнымі валасінкамі (~4-6 см) на лбе і баках твару. Цёмны гладкі твар у абодвух самцоў і самак адзначаны прыкметным участкам голай скуры ружаватага або памяранцава-крэмавага колеру, вакол рота і распасціраецца ад верхняй губы і [[губны жалабок|фільтрума]] да ніжніх частак крылаў носа. Памеры гэтай светлай плямы зменлівыя: у некаторых асобін яна пакрывае большую частку ніжняй частцы асобы ніжэй ноздраў, а ў іншых абмяжоўваецца каляротавай вобласцю і фільтрумам. Голая скура над выяўленымі скулавымі дугамі і скроневай вобласцю цёмна-шэрая, кантрастуе з чорнай скурай на стагоддзях і вакол вачэй, надаючы асобе маскообразный выгляд<ref name="Hart-2026" />. ==Распаўсюджванне і асяроддзе пражывання == Вядомы арэал ахоплівае прыблізна 1700 км² у правінцыях Чопа і [[Маніема (правінцыя)|Маніема]] ва Усходне-цэнтральнай частцы [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|ДРК]], у межах Міжрэчча Чуапа-Ламамі-[[Конга (рака)|Луалаба]] (TL2)<ref name="Hart-2026" />. Малпа сустракаецца ад усходняга берага ракі Ламамі на ўсход да ракі Ліло, прытоку ракі Конга. Нягледзячы на наяўнасць, па-відаць, падыходных лясных масіваў, калабус не быў знойдзены на захад ад Ламамі. Зарэгістраваныя вышыні вар’іруюцца ад прыблізна 390 да 500 м над узроўнем мора<ref name="Hart-2026" />. Малпа жыве пераважна ў высокіх густы' лясах, якія растуць на глыбокіх гліністых глебах, і на астраўках лясоў на цвёрдай глебе, дзе яна жыве разам з двума іншымі відамі калабусаў: чырвоным калабусам Парменцье ([[Piliocolobus parmentieri]]) і [[Ангольскі калабус|ангольскім калабусам]] (Colobus angolensis)<ref name="Hart-2026"/>. Большая частка яе арэала знаходзіцца ў межах нацыянальнага парку Ламамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="WaPo"/>. ==Паводзіны і экалогія == Colobus congoensis — драўняны від, які жыве ў кронах дрэў. Часцей за ўсё яго можна было ўбачыць у невялікіх групах, у сярэднім каля шасці асобін, часта ў змешаных групах з іншымі малпамі<ref name="Hart-2026"/>. Даследчыкі апісвалі яго як ціхага і цяжканазіраемага, паколькі замест таго, каб уцякаць пры сустрэчы, групы, як правіла, залазяць вышэй у кроны дрэў і назіраюць за даследчыкамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="DiscoverWildlife" />. Восем іншых відаў прыматаў дзеляць з ім арэал, сярод іх [[Баноба]] («Pan paniscus»)<ref name="Hart-2026" />. Як і іншыя калабусы, гэты від выдае гучныя, глыбокія рыкаючыя крыкі, якія часцей за ўсё чутныя на досвітку. Яго рык структурна найбольш падобны на рык чорнага калабуса, маючы хуткую частату пульсацыі, высокую частату і частотную мадуляцыю, і можа адрознівацца ад рыка [[Сімпатрычнае відаўтварэнне|сімпатрычнага]] ангольскага калабуса частатой пульсацыі і характэрным пырханнем паміж паслядоўнасцямі<ref name="Hart-2026" />. Рык быў зафіксаваны ў розных кантэкстах, уключаючы жорсткую сутычку падчас нападу [[венцэносны арол|венцэноснага арла]] (Stephanoaetus coronatus)<ref name="Hart-2026"/>. <gallery mode="packed" heights="200" caption="Суседзі і ворагі"> Lightmatter chimpanzee2.jpg|[[Баноба]] Crowned Eagle (Stephanoaetus coronatus), at Ndumo Nature Reserve, KwaZulu-Natal, South Africa (28328514704).jpg|[[Венцэносны арол]] </gallery> == Ахоўны статус == Аўтары апісання прапанавалі для малпы папярэдні статус [[выміраючыя віды|выміраючага віду]] (Endangered species) па шкале [[Чырвоная кніга|Чырвонага спісу]] [[Міжнародны саюз аховы прыроды|МСАП]], спасылаючыся на вельмі невялікі арэал і колькасць папуляцыі, а таксама на чаканыя наступствы ўзмацнення палявання і страты асяроддзя пражывання<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale"/>. Яны вызначылі, што працяг абароны нацыянальнага парку Ламамі і супрацоўніцтва з мясцовым насельніцтвам для прадухілення палявання на малпаў з’яўляюцца найбольш важнымі мерамі для выжывання жывёлы<ref name="Hart-2026" />. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="Hart-2026">{{cite journal |last1=Hart |first1=John A. |last2=Amboko |first2=Junior D. |last3=Arenson |first3=Julia L. |last4=Horton |first4=Emma R. |last5=Coates |first5=Kathryn F. |last6=Kapale |first6=Jean-Pierre I. |last7=Koko |first7=Mardoché B. |last8=Hart |first8=Terese B. |last9=Gilbert |first9=Christopher C. |last10=Sargis |first10=Eric J. |last11=Detwiler |first11=Kate M. |title=Likweli: A remarkable new species of ''Colobus'' monkey from the Lomami National Park, Democratic Republic of Congo |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=7 |article-number=e0349857 |year=2026 |doi=10.1371/journal.pone.0349857 |doi-access=free |pmid=42455812 |pmc=13372154 |issn=1932-6203 }}</ref> <ref name="Yale">{{cite web |title=Meet 'Likweli': A new monkey species discovered in the Congo Basin |website=Yale News |date=15 July 2026 |url=https://news.yale.edu/2026/07/15/meet-likweli-new-monkey-species-discovered-congo-basin |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="ScienceAlert">{{cite web |title=An Entirely New Monkey Species Has Been Hiding in The Congo Rainforest |website=ScienceAlert |date=July 2026 |url=https://www.sciencealert.com/an-entirely-new-species-of-monkey-has-been-living-in-the-congo-rainforest-this-whole-time |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="DiscoverWildlife">{{cite web |title=Mysterious new monkey species with orange lips discovered in the Congo rainforest |website=Discover Wildlife |date=15 July 2026 |url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/colobus-congoensis-congo |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="Yahoo">{{cite web |title=New Species of Monkey Discovered in the Congo |website=Yahoo News |date=July 2026 |url=https://www.yahoo.com/news/science/articles/species-monkey-discovered-congo-180000018.html |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="FAU">{{cite web |title=Striking new species of African monkey discovered deep in the Congo rainforest |website=EurekAlert! |publisher=Florida Atlantic University |date=July 2026 |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/1135548 |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="WaPo">{{cite news |title=A new monkey species, 'Likweli,' is found in the Congolese rainforest |newspaper=The Washington Post |date=15 July 2026 |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2026/07/16/new-monkey-species-likweli-is-found-congolese-rainforest/ |access-date=16 July 2026}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.rbc.ru/society/16/07/2026/6a5896cd9a79477ee10c084d Как выглядит новый вид «квакающих» обезьян с оранжевыми губами. Фото]. rbc.ru {{ВС}} [[Катэгорыя:Мартышкавыя]] [[Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 2026 годзе]] 80rkbow0plz3qi1lnt8fsseonz5dqwu Fallout 0 811349 5170362 5169871 2026-07-24T13:32:43Z Emilia Noah 155537 5170362 wikitext text/x-wiki {{Пра|серыю гульняў|амерыканскі тэлесерыял|Фалаўт (тэлесерыял)|першую гульню серыі|{{Не перакладзена 5|Fallout (гульня)|Fallout (гульня)|ru|Fallout (игра)}}}} {{Не блытаць|{{Не перакладзена 5|FlatOut|FlatOut|ru|FlatOut}}}} {{Серыя гульняў}} '''«Fallout»'''{{Efn|{{Tr-en|Выпадзенне радыеактыўных ападкаў}}.}} — серыя {{Не перакладзена 5|Постакаліптыка|постапакаліптычных|ru|Постапокалиптика}} [[Ролевая відэагульня|камп’ютарных ролевых гульняў]], створаная {{Не перакладзена 5|Цім Кейн|Цімам Кейнам|ru|Кейн, Тим (геймдизайнер)}} і {{Не перакладзена 5|Леанард Баярскі|Леанардам Баярскім|ru|Боярский, Леонард}}. Раннія гульні серыі распрацоўвала студыя «{{Не перакладзена 5|Black Isle Studios|Black Isle Studios|ru|Black Isle Studios}}» і выдавала «{{Не перакладзена 5|Interplay Entertainment|Interplay Entertainment|ru|Interplay Entertainment}}», пазнейшыя «[[Bethesda Game Studios]]» і «[[Bethesda Softworks]]». Дзеянне гульняў серыі «Fallout» разгортваецца ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] пасля [[Ядзерная вайна|сусветнай ядзернай вайны]]. {{Не перакладзена 5|Fallout (гульня)|Першая гульня серыі|ru|Fallout (игра)}}, выпушчаная ў 1997 годзе, служыла ідэйным спадчыннікам падобнай па тэмах гульні «{{Не перакладзена 5|Wasteland|Wasteland|ru|Wasteland}}» (1988). Хоць падзеі і змешчаныя ў далёкую будучыню, праз дзясяткі і сотні гадоў пасля ядзернага канфлікту, серыя «Fallout» адрозніваецца характэрным {{Не перакладзена 5|Рэтрафутурызм|рэтрафутурыстычным|ru|Ретрофутуризм}} стылем, натхнёным масавай культурай 40-50-х гадоў XX стагоддзя. Яна абыгрывае ў духу сатыры і {{Не перакладзена 5|Чорны гумар|чорнага гумару|ru|Чёрный юмор}} як [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычныя]] ўяўленні пра будучыню, так і страхі часоў [[Халодная вайна|халоднай вайны]]. Гульні серыі даюць гульцу магчымасць абследаваць разбураны вайной свет, самастойна знаходзячы цікавыя месцы і заданні. Гульні серыі «Fallout» нелінейныя, і розныя рашэнні, прынятым гульцом, могуць прывесці да розных наступстваў. Першыя гульні, створаныя «Black Isle Studios», выкарыстоўвалі двухмерную ізаметрычную графіку і пакрокавыя бітвы. Падобна настольным ролевым гульням, яны ўтрымоўвалі складаную ролевую сістэму {{Не перакладзена 5|SPECIAL|SPECIAL|ru|SPECIAL}}, з рознымі характарыстыкамі і навыкамі. Пасля банкруцтва «Interplay Entertainment» правы на серыю перайшлі да «Bethesda Softworks». Пачынальна з «[[Fallout 3]]» (2008), якія выпускаюцца «Bethesda» гульні серыі мелі ўжо трохмерную графіку з выглядам ад першай асобы і элементы шутэраў, але ў той жа час захоўвалі і ролевыя элементы, уключаючы сістэму SPECIAL. Наступныя гульні, як распрацаваная «[[Obsidian Entertainment]]» гульня «{{Не перакладзена 5|Fallout: New Vegas|Fallout: New Vegas|ru|Fallout: New Vegas}}» і створаныя «Bethesda» гульні «[[Fallout 4]]» (2015) і [[Шматкарыстальніцкая відэагульня|шматкарыстальніцкая]] «{{Не перакладзена 5|Fallout 76|Fallout 76|ru|Fallout 76}}» (2018), пашыралі сусвет серыі, дадаючы новыя рэгіёны і новыя заняткі, як будаўніцтва ўласных паселішчаў. На гульнях серыі заснаваны тэлесерыял «[[Фалаўт (тэлесерыял)|Фалаўт]]», які выпускаецца «{{Не перакладзена 5|Prime Video|Prime Video|ru|Prime Video}}» з 2024 года. ==Зноскі== {{Notelist}} {{Крыніцы|2}} ==Спасылкі== *{{Афіцыйны сайт}} *[http://www.ign.com/articles/2010/07/21/ign-presents-the-history-of-fallout IGN Presents the History of Fallout] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Fallout}} {{Bethesda Game Studios}} [[Катэгорыя:Fallout| ]] [[Катэгорыя:Серыі відэагульняў]] jhyhoh3qnzk1ix4cf7l3p83vspgc6cv Удзельнік:Каталинград 2 811361 5170437 5169275 2026-07-24T15:09:46Z Каталинград 171508 5170437 wikitext text/x-wiki {{Babel|ru|be-0|en-1|es-1|ko-0}}{{Userbox/Удзельнік з Расіі}}{{Userbox/Нацыянальнасць|Рускі|гонар=Расія славіцца перамогай, я ганаруся Расіяй, з 1941 па 1945 гады была Вялікая Айчынная вайна, а з 1939 па 1945 гады — Другая Сусветная вайна, да ўварвання ў СССР, у 1939-1941 гадах германскія нацысты нападалі на наступныя краіны: Югаславія, Балгарыя, Румынія, Малдова, Украіна, Беларусь (нашу краіну), Літва, Латвія, Эстонія, Венгрыя, Польшча, Люксембург, Бельгія, Нідэрланды, Францыя, Італія, Ватыкан, Сан-Марына, Мальта, Андора, Іспанія, Гібралтар, Партугалія, Брытанская імперыя, Ірландыя, Востраў Мэн, Фарэрскія выспы, Ісландыя, Данія, Швецыя, Нарвегія, Фінляндыя, выспы Аланда, а з 1941 па 1945 гады нацысцкая Германія вяла Вялікую Айчынную вайну супраць СССР, у 1945 годзе СССР узяў кантроль над горадам Кёнігсберг, але пры гэтым яна была знішчана нацыстамі, у траўні 1945 года Другая Сусветная і Вялікая Айчынная вайны скончыліся, пры гэтым адбыўся распад нацысцкай Германіі, далей горад Кёнігсберг быў адноўлены, у 1946 годзе горад Кёнігсберг быў перайменаваны ў Калінінград, а кёнігсбергская вобласць у Калінінградскую вобласць.}}{{Вікістаж удзельніка|22|7|2026}}{{Userbox/Удзельнік праекта|Мультыплікацыя|колер злева=red|колер рамкі=red|група=стваральнікi|зацікаўленасць=мультыплікацыя|інтарэс=мультфільмы}}{{Userbox/Удзельнік з Масквы}}{{Userbox/Дэва}}{{Userbox/Дзень нараджэння|24|8}} rzxs1tkdn8kx60zqjqku3r5bsln8moq 5170536 5170437 2026-07-24T18:17:06Z Каталинград 171508 5170536 wikitext text/x-wiki {{Babel|ru|be-0|en-1|es-1|ko-0}}{{Userbox/Удзельнік з Расіі}}{{Userbox/Нацыянальнасць|Рускі|гонар=Расія славіцца перамогай, я ганаруся Расіяй, з 1941 па 1945 гады была Вялікая Айчынная вайна, а з 1939 па 1945 гады — Другая Сусветная вайна, да ўварвання ў СССР, у 1939-1941 гадах германскія нацысты нападалі на наступныя краіны: Югаславія, Балгарыя, Румынія, Малдова, Украіна, Беларусь (нашу краіну), Літва, Латвія, Эстонія, Венгрыя, Польшча, Люксембург, Бельгія, Нідэрланды, Францыя, Італія, Ватыкан, Сан-Марына, Мальта, Андора, Іспанія, Гібралтар, Партугалія, Брытанская імперыя, Ірландыя, Востраў Мэн, Фарэрскія выспы, Ісландыя, Данія, Швецыя, Нарвегія, Фінляндыя, выспы Аланда, а з 1941 па 1945 гады нацысцкая Германія вяла Вялікую Айчынную вайну супраць СССР, у 1945 годзе СССР узяў кантроль над горадам Кёнігсберг, але пры гэтым яна была знішчана нацыстамі, у траўні 1945 года Другая Сусветная і Вялікая Айчынная вайны скончыліся, пры гэтым адбыўся распад нацысцкай Германіі, далей горад Кёнігсберг быў адноўлены, у 1946 годзе горад Кёнігсберг быў перайменаваны ў Калінінград, а кёнігсбергская вобласць у Калінінградскую вобласць.}}{{Вікістаж удзельніка|22|7|2026}}{{Userbox/Удзельнік праекта|Мультыплікацыя|колер злева=red|колер рамкі=red|група=стваральнікi|зацікаўленасць=мультыплікацыя|інтарэс=мультфільмы}}{{Userbox/Удзельнік з Масквы}}{{Userbox/Дэва}}{{Userbox/Дзень нараджэння|24|8}} Мой робат [[Удзельнік:TrainBot|TrainBot]] aujvytm8mdwhnuud7pei9pl90u4gnwr 5170586 5170536 2026-07-24T20:32:35Z Каталинград 171508 5170586 wikitext text/x-wiki {{Babel|ru|be-0|en-1|es-1|ko-0}}{{Userbox/Удзельнік з Расіі}}{{Userbox/Нацыянальнасць|Рускі|гонар=Расія славіцца перамогай, я ганаруся Расіяй, з 1941 па 1945 гады была Вялікая Айчынная вайна, а з 1939 па 1945 гады — Другая Сусветная вайна, да ўварвання ў СССР, у 1939-1941 гадах германскія нацысты нападалі на наступныя краіны: Югаславія, Балгарыя, Румынія, Малдова, Украіна, Беларусь (нашу краіну), Літва, Латвія, Эстонія, Венгрыя, Польшча, Люксембург, Бельгія, Нідэрланды, Францыя, Італія, Ватыкан, Сан-Марына, Мальта, Андора, Іспанія, Гібралтар, Партугалія, Брытанская імперыя, Ірландыя, Востраў Мэн, Фарэрскія выспы, Ісландыя, Данія, Швецыя, Нарвегія, Фінляндыя, выспы Аланда, а з 1941 па 1945 гады нацысцкая Германія вяла Вялікую Айчынную вайну супраць СССР, у 1945 годзе СССР узяў кантроль над горадам Кёнігсберг, але пры гэтым яна была знішчана нацыстамі, у траўні 1945 года Другая Сусветная і Вялікая Айчынная вайны скончыліся, пры гэтым адбыўся распад нацысцкай Германіі, далей горад Кёнігсберг быў адноўлены, у 1946 годзе горад Кёнігсберг быў перайменаваны ў Калінінград, а кёнігсбергская вобласць у Калінінградскую вобласць.}}{{Вікістаж удзельніка|22|7|2026}}{{Userbox/Удзельнік праекта|Мультыплікацыя|колер злева=red|колер рамкі=red|група=стваральнікi|зацікаўленасць=мультыплікацыя|інтарэс=мультфільмы}}{{Userbox/Удзельнік з Масквы}}{{Userbox/Дэва}}{{Userbox/Дзень нараджэння|24|8}} Мой робат [[Удзельнік:TrainBot|TrainBot]] [[Нікель Рэйні]] 7e6h8cjogmpt9ktwcqmpjazrbatvi1o Вадзім Іванавіч Альшэўскі 0 811469 5170382 5170177 2026-07-24T13:47:10Z Autumndancer 168015 5170382 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Альшэўскі}} {{ДД}} '''Вадзім Іванавіч Альшэўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, Міністр архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь (з 2026). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1974 годзе ў горадзе [[Высокае]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/vadzim-alsheuski-naznachany-ministram-arhitektury-i-budaunitstva-160782-2026/ Вадзім Альшэўскі назначаны міністрам архітэктуры і будаўніцтва]</ref>. У 1996 годзе скончыў [[Брэсцкі політэхнічны інстытут]] па спецыяльнасці «Прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва». Працоўны шлях пачынаў з пасад бетоншчыка і муляра Высокаўскай ПМК-15. З 1997 па 1998 год працаваў інжынерам праектна-каштарыснага бюро будаўніча-мантажнага ўпраўлення нумар 1 ААТ «Белсельэлектрасеткабуд» (г. Брэст). У 1998—1999 гадах праходзіў службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь]]. З 1999 па 2000 год — інжынер-геадэзіст будаўніча-мантажнага ўпраўлення № 1 ААТ «Белсельэлектрасеткабуд». З 2000 года працаваў на розных пасадах у структуры [[Брэсцкі абласны выканаўчы камітэт|Брэсцкага абласнога выканаўчага камітэта]], у тым ліку галоўным спецыялістам аддзела па кіраванні будаўнічым комплексам, памочнікам і саветнікам намесніка старшыні аблвыканкама, саветнікам апарата старшыні аблвыканкама. У 2006—2009 гадах — першы намеснік начальніка інспекцыі дэпартамента дзяржаўнага будаўнічага нагляду па Брэсцкай вобласці. З 2009 па 2018 год — начальнік інспекцыі Дэпартамента кантролю і нагляду за будаўніцтвам па Брэсцкай вобласці. У 2018—2026 гадах — намеснік старшыні Брэсцкага абласнога выканаўчага камітэта, курыраваў пытанні будаўніцтва, транспарту і ЖКГ. Старшыня Брэсцкага абласнога аддзялення Беларускай федэрацыі хакея на траве<ref>[https://okcbrest.by/2026/06/23/%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD/ Спортивный клуб «Строитель» — чемпион!]</ref>. 23 ліпеня 2026 года прызначаны [[Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь|Міністрам архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь]]. == Узнагароды == * [[Медаль «За працоўныя заслугі» (Беларусь)|медаль «За працоўныя заслугі»]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{Міністры архітэктуры і будаўніцтва Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Альшэўскі Вадзім Іванавіч}} [[Катэгорыя:Міністры архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь]] sg3v4qaul16pvojff3vy0zceyaxxu73 5170555 5170382 2026-07-24T19:29:08Z DobryBrat 5701 спасылка 5170555 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Альшэўскі}} {{ДД}} '''Вадзім Іванавіч Альшэўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, Міністр архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь (з 2026). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1974 годзе ў горадзе [[Высокае]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/vadzim-alsheuski-naznachany-ministram-arhitektury-i-budaunitstva-160782-2026/ Вадзім Альшэўскі назначаны міністрам архітэктуры і будаўніцтва]</ref>. У 1996 годзе скончыў [[Брэсцкі політэхнічны інстытут]] па спецыяльнасці «Прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва». Працоўны шлях пачынаў з пасад бетоншчыка і муляра Высокаўскай ПМК-15. З 1997 па 1998 год працаваў інжынерам праектна-каштарыснага бюро будаўніча-мантажнага ўпраўлення нумар 1 ААТ «Белсельэлектрасеткабуд» (г. Брэст). У 1998—1999 гадах праходзіў службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь]]. З 1999 па 2000 год — інжынер-геадэзіст будаўніча-мантажнага ўпраўлення № 1 ААТ «Белсельэлектрасеткабуд». З 2000 года працаваў на розных пасадах у структуры [[Брэсцкі абласны выканаўчы камітэт|Брэсцкага абласнога выканаўчага камітэта]], у тым ліку галоўным спецыялістам аддзела па кіраванні будаўнічым комплексам, памочнікам і саветнікам намесніка старшыні аблвыканкама, саветнікам апарата старшыні аблвыканкама. У 2006—2009 гадах — першы намеснік начальніка інспекцыі дэпартамента дзяржаўнага будаўнічага нагляду па Брэсцкай вобласці. З 2009 па 2018 год — начальнік інспекцыі Дэпартамента кантролю і нагляду за будаўніцтвам па Брэсцкай вобласці. У 2018—2026 гадах — намеснік старшыні Брэсцкага абласнога выканаўчага камітэта, курыраваў пытанні будаўніцтва, транспарту і ЖКГ. Старшыня Брэсцкага абласнога аддзялення Беларускай федэрацыі хакея на траве<ref>[https://okcbrest.by/2026/06/23/%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD/ Спортивный клуб «Строитель» — чемпион!]</ref>. 23 ліпеня 2026 года прызначаны [[Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь|Міністрам архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600251 Указ Президента Республики Беларусь от 23 июля 2026 года № 251 «О В. И. Ольшевском»]</ref>. == Узнагароды == * [[Медаль «За працоўныя заслугі» (Беларусь)|медаль «За працоўныя заслугі»]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{Міністры архітэктуры і будаўніцтва Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Альшэўскі Вадзім Іванавіч}} [[Катэгорыя:Міністры архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь]] sw3uzzuuz42lpw5gqunxzz0ue5mqg1h Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч 0 811471 5170554 5169937 2026-07-24T19:28:52Z DobryBrat 5701 спасылка 5170554 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] (з 2026). == Біяграфія == Нарадзіўся 2 студзеня 1980 года ў вёсцы [[Логавішча]] [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Працоўны шлях пачынаў інжынерам-лесапатолагам у Краснапольскім лясгасе Магілёўскай вобласці. Затым некалькі гадоў працаваў майстрам лесу Нёманскага лясніцтва, інжынерам па лесакарыстанні, начальнікам аддзела лясной гаспадаркі Уздзенскага лясгаса Мінскай вобласці<ref>[https://blr.belta.by/president/view/sjargej-uldzinovich-naznachany-ministram-ljasnoj-gaspadarki-160781-2026/ Сяргей Ульдзіновіч назначаны міністрам лясной гаспадаркі]</ref>. У 2006—2008 гадах — галоўны ляснічы Уздзенскага лясгаса. З 2008 па 2009 год — выконваючы абавязкі дырэктара Капыльскага лясгаса Мінскай вобласці. У 2009—2023 гадах — дырэктар Капыльскага доследнага лясгаса. З 6 студзеня 2023 года працаваў генеральным дырэктарам Мінскага дзяржаўнага вытворчага лесагаспадарчага аб’яднання<ref>[https://kopyllh.by/sergej-stanislavovich-uldinovich-naznachen-generalnym-direktorom-minskogo-gplho/ Сергей Станиславович Ульдинович назначен генеральным директором Минского ГПЛХО]</ref>. 23 ліпеня 2026 года прызначаны [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністрам лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600253 Указ Президента Республики Беларусь от 23 июля 2026 года № 253 «О С. С. Ульдиновиче»]</ref>. == Узнагароды == * [[Медаль «За працоўныя заслугі» (Беларусь)|Медаль «За працоўныя заслугі»]], * [[ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2020)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22000318 Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 28 мая 2020 года № 318 «Аб узнагароджанні ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь»]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{Міністры лясной гаспадаркі Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Ульдзіновіч Сяргей Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Міністры лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] 5wwz7m2n52yxliw463966t12kpksjtr Commodore 64 0 811473 5170438 5170275 2026-07-24T15:12:26Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5170438 wikitext text/x-wiki {{Картка камп’ютара|Photo=[[Выява:Commodore-64-Computer-FL.jpg|250px]]|Type=персанальны камп’ютар}} '''«Commodore 64»''' — [[хатні камп’ютар]] з 64 Кбайт аператыўнай памяці, выпушчаны кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Commodore|Commodore International|ru|Commodore}}» у жніўні 1982 года па кошце 595 [[Долар ЗША|долараў]]. За ўвесь час вытворчасці (1982—1994) было прададзена больш за 15 млн экзэмпляраў<ref>{{Cite web|author=Jeremy Reimer|url=http://jeremyreimer.com/m-item.lsp?i=137 |title=Total Share: Personal Computer Market Share 1975-2010|publisher=jeremyreimer.com|lang=en|date=2012-12-07|access-date=2016-12-28|archive-date=2016-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119164614/http://jeremyreimer.com/m-item.lsp?i=137|url-status=live}}</ref>. Паводле [[Кніга рэкордаў Гінэса|кнігі рэкордаў Гінеса]], «Commodore 64» з’яўляецца самай прадаванай мадэллю камп’ютара ў гісторыі<ref>{{Cite web|url=http://mocagh.org/loadpage.php?getcompany=cbm|title=Commodore Hardware and Ads|publisher=mocagh.org|lang=en|access-date=2016-12-28|archive-date=2013-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130521222254/http://mocagh.org/loadpage.php?getcompany=cbm|url-status=live}}</ref>. Прыладу можна было падлучаць наўпрост да [[тэлевізар]]а і выкарыстоўваць для гульняў, падобна гульнявым прыстаўкам, такім як «{{Не перакладзена 5|Atari 2600|Atari 2600|ru|Atari 2600}}». У адрозненне ад шматлікіх канкурэнтаў, якія распаўсюджваліся толькі праз аўтарызаваных дылераў, «Commodore 64» таксама прадаваўся ў буйных гандлёвых сетках і крамах цацак. Для «Commodore 64» было створана каля 10 тыс. розных праграм, уключаючы сродкі распрацоўкі, офісныя прыкладанні і гульні. ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Commodore 64 Games System|Commodore 64 Games System|ru|Commodore 64 Games System}} *{{Не перакладзена 5|Commodore 128|Commodore 128|ru|Commodore 128}} ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Літаратура== *Commodore Business Machines, Inc., Computer Systems Division (1982). ''Commodore 64 Programmer’s Reference Guide''. Self-published by CBM. ISBN 0-672-22056-3. *Angerhausen, M.; Becker, Dr. A.; English, L.; Gerits, K. (1983, 84). ''The Anatomy of the Commodore 64''. Abacus Software (US ed.) / First Publishing Ltd. (UK ed.). ISBN 0-948015-00-4 (UK ed.). German original edition published by Data Becker GmbH, Düsseldorf. *Tomczyk, Michael (1984). ''The Home Computer Wars: An Insider’s Account of Commodore and Jack Tramiel''. COMPUTE! Publications, Inc. ISBN 0-942386-75-2. *{{Кніга|аўтар=Brian Bagnall|загаловак=On the Edge: the Spectacular Rise and Fall of Commodore|спасылка=https://archive.org/details/onedgespectacula0000bagn/page/224|выдавецтва=Variant Press|год=2005|старонкі=224—260|isbn=0-9738649-0-7}} *{{Артыкул|аўтар=Ron Jeffries|загаловак=A best buy for '83: Commodore 64|спасылка=http://atarimagazines.com/creative/v9n1/21_A_best_buy_for_83_Commo.php|мова=en|выданне={{Не перакладзена 5|Creative Computing|Creative Computing|en|Creative Computing (magazine)}}|тып=часопіс|год=1983|месяц=01|том=9|нумар=1|старонкі=21|issn=}} *{{Артыкул|аўтар=Paul Wallich, Tekla S. Perry|загаловак=Design case history: the Commodore 64|спасылка=http://commodore.ca/gallery/magazines/c64_design/c64_design.htm|мова=en|выданне={{Не перакладзена 5|IEEE Spectrum|IEEE Spectrum|ru|IEEE Spectrum}}|тып=часопіс|год=1985|месяц=03|старонкі=48—58|issn=0018-9235|url-status=dead}} ==Спасылкі== *[http://www.c64s.com/ c64s.com] — каталог праграм (гульняў) для C64, якія працуюць у анлайн. *[http://dmoztools.net/Computers/Systems/Commodore/ Open Directory Project] — калекцыя спасылак на тэму «Commodore»: эмулятары, праекты па распрацоўцы апаратнага забеспячэння, гульні *[http://www.c64.org/ c64.org] {{Wayback|url=http://www.c64.org/|date=20120820014042}} — карысны партал у плане спасылак *[http://www.c64.cc/ Cocos (Commodore Computer Sitelist)] — калекцыя спасылак, звязаных з C64 і [[дэмасцэна]]й *[https://web.archive.org/web/20100322202539/http://www.hvsc.de/ hvsc.de] — калекцыя музыкі «Commodore 64» *[https://web.archive.org/web/20100116090147/http://www.islandnet.com/~kpolsson/c64hist/ Chronology of the Commodore 64 Computer] — аўтар Ken Polsson *[http://www.doyouremember.co.uk/memory.asp?memID=4023 Commodore 64 memories and memorabilia] — фонд памяці, складзены карыстальнікамі «Commodore 64» *[http://www.pc-history.org/comm.htm The History of the Commodore 64] — са старонкі Stan Veit’а, прысвечанай гісторыі ПК *[http://www.commodore.ca/products/c64/commodore_64.htm Commodore 64 history, manuals, and photos] — канадскі WEB-сайт ''www.commodore.ca'' *[http://protovision-online.com PROTOVISION — Creating the Future] — каманда энтузіястаў, якія працягваюць распрацоўваць і распаўсюджваць новыя гульні і абсталяванне для C64 *[https://web.archive.org/web/20060424060826/http://rittwage.com/c64pp/ The Commodore 64 Preservation Project] — праект, мэтай якога з’яўляецца захаванне ў першапачатковым выглядзе ПЗ для «Commodore 64», уключаючы праграмы з абаронай ад капіявання *[http://c64.sk/ C64.sk] — навіны, звязаныя з дэмасцэннай C64 (новыя праграмы, падзеі і г. д.) *[https://web.archive.org/web/20060423164050/http://www.sics.se/%7Eadam/contiki/ Contiki] — «{{Не перакладзена 5|Contiki|Contiki|ru|Contiki}}», шматзадачная аперацыйная сістэма з адкрытымі зыходным кодам для C64, напісана Адамам Данкельсам. *[https://web.archive.org/web/20060422024021/http://analogik.com/gallery_64_myer.asp C64] — C64 на аўтобуснай станцыі ў [[Брысбен]]е (Аўстралія). {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1982 годзе]] p8quo1mov3vvo18prba74yjadaegec3 Ордэн Герояў Беларусі 0 811503 5170509 5170079 2026-07-24T17:04:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5170509 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Ордэн Герояў Беларусі |Выява = |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Рэгіён = |Тып = [[Ордэн (узнагарода)|ордэн]] |Каму ўручаецца = Грамадзянам Беларусі і замежнікам |Кім уручаецца = [[Вялікі магістр]] Ордэна |Падставы = За найвышэйшыя вайсковыя і грамадзянскія заслугі |Аўтар праекта = [[Геральдычная рада «Пагоня»]] |Дата заснавання = |Статус = Дзеючая |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = Абмежавана (не больш за 72 [[Кавалер (ордэн)|кавалеры]] і [[Дама (тытул)|дамы]]) |Матэрыял = [[Золата]] (999), [[срэбра]] (925), [[Дыямент|дыяменты]], [[эмаль]] |Вага = |Памеры = 40 × 40 [[Міліметр|мм]] (зорка) |Старэйшая ўзнагарода = |Малодшая ўзнагарода = [[Ордэн Усяслава Чарадзея]] |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''О́рдэн Геро́яў Белару́сі'''&nbsp;— найвышэйшая ўзнагарода ў [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэме Нацыянальных узнагарод Беларусі]], распрацаванай [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]] ў 2022—2025 гадах. Прызначана для адзначэння грамадзян за выключныя вайсковыя і цывільныя ўчынкі, здзейсненыя з рызыкай для жыцця дзеля незалежнасці і дабрабыту краіны{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=19}}. == Статут і парадак узнагароджання == Ордэн заснаваны для ўшанавання найвышэйшых заслуг перад [[Беларусы|беларускім народам]] і [[Беларусь|дзяржавай]], здзейсненых ва ўмовах адсутнасці легітымных інстытутаў улады або падчас вайны. Узнагарода можа надавацца як [[Грамадзяне Беларусі|грамадзянам Беларусі]], так і замежнікам за выключныя заслугі перад краінай. Прадугледжана магчымасць пасмяротнага ўзнагароджання{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=19, 21}}. Знакі ордэна носяцца без дэманстрацыі іншых узнагарод (за выключэннем шэрагу іншых вышэйшых нацыянальных ордэнаў) на [[Фрак|фраках]], [[Беларускі нацыянальны строй|нацыянальных строях]] або парадных вайсковых [[Мундзір|мундзірах]]. На паўсядзённай вопратцы прадугледжана нашэнне [[Разетка (ўзнагарода)|разеткі]] або [[Ордэнская планка|ордэнскай планкі]] памерамі 28×12 мм{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=24}}. == Арганізацыйная структура == Ордэн з'яўляецца не толькі адзнакай, але і паўнавартаснай арганізацыяй. Усе ўзнагароджаныя аб'ядноўваюцца ў Супольнасць [[Кавалер (ордэн)|кавалераў]] і [[Дама (тытул)|дам]] Ордэна, колькасць якіх не павінна перавышаць 72 асобы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=22}}. Кавалеры і дамы маюць шэраг прывілеяў: права на дзяржаўную [[Пенсія|пенсію]], прадстаўніцтва ў дзяржаўных інстытуцыях, а таксама права на атрыманне ў прыватную ўласнасць зямельнага надзела памерам у 20 гектараў. Разам з тым, яны абавязаны абараняць гонар звання і браць на сябе адказнасць у крытычных сітуацыях{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=22}}. На чале Супольнасці стаіць [[Вялікі магістр]], які абіраецца пажыццёва з ліку кавалераў. Яго ўрачыстым знакам з'яўляецца залаты ланцуг з ордэнскай зоркай{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=20}}. Кіраванне справамі ажыццяўляе [[Капітула]] з пяці чалавек, якая абіраецца на тры гады і ўключае [[Канцлер|канцлера]], [[Скарбнік|скарбніка]], [[Суддзя|суддзю]] і [[Сакратар|сакратара]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=20, 23}}. Для прыхільнікаў і памочнікаў, якія не маюць статусу кавалера ці дамы, прадугледжана Братэрства Ордэна. Яго ўдзельнікі адзначаюцца асобным пазалочаным [[Медаль|медалём]] на белай [[Ядваб|ядвабнай]] стужцы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=23}}. == Апісанне і семантыка == Ордэнскі знак уяўляе сабой [[Васьміканцовая зорка|васьміканцовую рыфленую зорку]] з [[Золата|золата]] 999-й пробы і [[Срэбра|срэбра]] 925-й пробы. У цэнтры зоркі змешчаны гістарычны герб «[[Пагоня]]» з серабрыстым вершнікам на фоне [[Чырвоны колер|чырвонай]] [[Эмаль|эмалі]], які абрамлены [[Ромб|ромбамі]]. Паміж прамянямі зоркі ў форме [[Крыж|крыжа]] выкладзены 22 [[Дыямент|дыяменты]]. Зорка мацуецца да стужкі праз авальнае кальцо, упрыгожанае 7 дыяментамі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=25, 26}}. Памеры зоркі складаюць 40 на 40 міліметраў. Ордэн носіцца як шыйная ўзнагарода на [[Кармазын|кармазынавай]] (цёмна-чырвонай) стужцы або на аналагічным банце для жанчын{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=25}}. Візуальнае рашэнне ўзнагароды абапіраецца на гістарычную спадчыну Беларусі. Васьміканцовая зорка ўзятая з іканаграфіі пячатак дынастыі [[Рагвалодавічы|Рагвалодавічаў]] (князёў [[Полацкае княства|Полацкага княства]] XII стагоддзя). Спалучэнне гэтай зоркі з гербам «Пагоня» (у рэдакцыі дзяржаўнага герба [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] 1991—1995 гадоў) сімвалізуе пераемнасць паміж галоўнымі гістарычнымі формамі беларускай [[Дзяржаўнасць|дзяржаўнасці]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=25}}. Колькасць каштоўных камянёў мае ўласнае значэнне: 22 дыяменты на зорцы сімвалізуюць моц, ахвярнасць і перамогу, а 7 дыяментаў на кальцы ўвасабляюць ўдачу, розум, гармонію і [[Божы промысел]]. Кармазынавы колер стужкі з'яўляецца адсылкай да колераў вайсковых [[Сцяг Вялікага Княства Літоўскага|сцягоў Вялікага Княства Літоўскага]] і Полацкага княства. Выкарыстанне золата падкрэслівае славу і традыцыі, а срэбра&nbsp;— бескарыслівасць і сумленнасць{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=25, 26}}. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік|месца=|выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня»|год=2025|старонак=244|isbn=978-83-975253-0-6|ref=Узнагароды Беларусі|спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ордэн Герояў Беларусі}} [[Катэгорыя:Ордэны Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароды дэмакратычных сіл Беларусі]] rhr5ee592qa66exo3ofd5emvyc7a2kk Ордэн Усяслава Чарадзея 0 811504 5170510 5170081 2026-07-24T17:05:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5170510 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Ордэн Усяслава Чарадзея |Выява = |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Рэгіён = |Тып = [[Ордэн (узнагарода)|ордэн]] |Каму ўручаецца = [[Грамадзяне Беларусі|Грамадзянам Беларусі]] і [[Замежнік|замежнікам]] |Кім уручаецца = [[Вялікі магістр]] Ордэна |Падставы = За выключныя заслугі ў дзяржаўным будаўніцтве, эканоміцы, навуцы і культуры |Аўтар праекта = [[Геральдычная рада «Пагоня»]] |Дата заснавання = |Статус = Дзеючая |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = Абмежавана (не больш за 72 [[Кавалер (ордэн)|кавалеры]] і [[Дама (тытул)|дамы]]) |Матэрыял = [[Золата]] (999), [[срэбра]] (925), [[эмаль]] |Вага = |Памеры = 85 × 85 [[Міліметр|мм]] (зорка), 50 × 32 мм (крыж) |Старэйшая ўзнагарода = [[Ордэн Герояў Беларусі]] |Малодшая ўзнагарода = [[Ордэн Нябеснай Апякункі Беларусі]] |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''О́рдэн Усясла́ва Чарадзе́я'''&nbsp;— другая па значнасці ўзнагарода ў [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэме Нацыянальных узнагарод Беларусі]], распрацаванай [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]] ў 2022—2025 гадах. Прызначана для адзначэння грамадзян за выключныя асабістыя заслугі ў справе дзяржаўнага будаўніцтва, забеспячэння [[Нацыянальная бяспека|нацыянальнай бяспекі]] і [[Суверэнітэт|суверэнітэту]], а таксама за шматгадовую працу і дасягненні ў [[Эканоміка|эканоміцы]], [[Навука|навуцы]], [[Адукацыя|адукацыі]], [[Культура|культуры]] і [[Ахова здароўя|ахове здароўя]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=31}}. == Статут і парадак узнагароджання == Ордэн заснаваны для ўшанавання выключных асабістых заслуг перад [[Беларусы|беларускім народам]] і [[Дзяржава|дзяржавай]]. Грамадзяне Беларусі могуць быць узнагароджаны Ордэнам пры ўмове, што раней яны ўжо былі адзначаны іншымі нацыянальнымі ордэнамі і [[Крыж (узнагарода)|крыжамі]]. Таксама ўзнагарода можа надавацца вядомым [[Замежнік|замежным]] палітычным і грамадскім дзеячам за дапамогу ў сацыяльна-эканамічным развіцці Беларусі і шматбаковую супрацу{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=31}}. Знакі Ордэна носяцца без дэманстрацыі іншых узнагарод на [[Фрак|фраках]], [[Касцюм|касцюмах]], [[Беларускі нацыянальны строй|нацыянальных строях]] або парадных вайсковых [[Мундзір|мундзірах]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=36}}. На паўсядзённай вопратцы прадугледжана нашэнне банта або [[Ордэнская планка|ордэнскай планкі]] памерамі 28×12 мм{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=36}}. == Арганізацыйная структура == Як і іншыя вышэйшыя ўзнагароды нацыянальнай сістэмы, Ордэн з'яўляецца паўнавартаснай арганізацыяй. Усе ўзнагароджаныя аб'ядноўваюцца ў Супольнасць [[Кавалер (ордэн)|кавалераў]] і [[Дама (тытул)|дам]] Ордэна, колькасць якіх абмежаваная і не павінна перавышаць 72 асобы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=34}}. Кавалеры і дамы маюць асаблівыя прывілеі, у тым ліку права на дзяржаўную [[Пенсія|пенсію]] і атрыманне ў прыватную ўласнасць зямельнага надзела памерам у 20 гектараў{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=34}}. На чале Супольнасці стаіць [[Вялікі магістр]], які абіраецца пажыццёва з ліку кавалераў. Яго ўрачыстым знакам з'яўляецца залаты ланцуг з ордэнскай зоркай. Ордэнам кіруе [[Капітула]] з пяці чалавек, у якую ўваходзяць [[Канцлер|канцлер]], [[Скарбнік|скарбнік]], [[Суддзя|суддзя]] і [[Сакратар|сакратар]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=34}}. Для асоб, якія падтрымліваюць дзейнасць арганізацыі, але не маюць статусу кавалера, прадугледжана Братэрства Ордэна са сваім уласным металічным пазалочаным [[Медаль|медалём]] на чырвонай [[Шоўк|ядвабнай]] стужцы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=35}}. == Апісанне і семантыка == Ордэнскі комплекс складаецца з зоркі, крыжа і стужкі праз плячо. Ён вырабляецца з [[Золата|золата]] 999-й пробы і [[Срэбра|срэбра]] 925-й пробы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=38}}. Зорка Ордэна (памер 85×85 мм)&nbsp;— васьміканцовая, серабрыстая і рыфленая. У яе цэнтры размешчаны шасціканцовы лапчаты [[Крыж|крыж]] [[Залаты колер|залацістага колеру]], на якім знаходзіцца чырвоны круг з залатой [[Васьміканцовая зорка|васьміканцовай зоркай]] і надпісамі «УСЯСЛАЎ» і «ПОЛАЦКІ». Шчыт увенчаны залатой [[Карона|каронай]], а пад ім вертыкальна размешчаны [[меч]] рукаяццю ўніз{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=37}}. Крыж Ордэна (50×32 мм) паўтарае цэнтральны элемент зоркі і мацуецца да калодкі-банта чырвонага колеру з жоўтай каймой{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=37}}. Стужка праз плячо мае шырыню 95 мм, яна чырвоная з жоўтымі палоскамі (па 10 мм) па баках{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=37}}. Візуальная канцэпцыя ўзнагароды грунтуецца на гістарычнай спадчыне [[Полацкае княства|Полацкага княства]] часоў князя [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Чарадзея]]. Шасціканцовы крыж (вядомы таксама як [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Святы крыж Ефрасінні Полацкай]]) выкарыстоўваўся як галоўны сімвал дынастыі [[Рагвалодавічы|Рагвалодавічаў]] і ў хрысціянскай традыцыі трактаваўся як духоўная зброя{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=38}}. Чырвоны княжацкі шчыт з залатой васьміканцовай зоркай узяты з аўтэнтычнай [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] полацкіх князёў XII стагоддзя. Меч вастрыём уверх з'яўляецца матэрыяльным адпаведнікам духоўнай сілы крыжа і сімвалам княжацкай улады, а карона над шчытом рэканструявана з партрэта Усяслава Чарадзея ў [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскім летапісе]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=38}}. Чырвоны колер стужкі паўтарае колер поля княжацкага шчыта і харугваў княжацкай дружыны, а залатая кайма сімвалізуе росквіт, моц і славу Полацкага княства{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=38}}. == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік |месца= |выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня» |год=2025 |старонак=244 |isbn=978-83-975253-0-6 |ref=Узнагароды Беларусі |спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ордэн Усяслава Чарадзея}} [[Катэгорыя:Ордэны Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароды дэмакратычных сіл Беларусі]] [[Катэгорыя:Усяслаў Брачыславіч]] g6xouz08skksboyz39hjxca5xmcozat Ордэн Нябеснай Апякункі Беларусі 0 811505 5170511 5170083 2026-07-24T17:05:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5170511 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Ордэн Нябеснай Апякункі Беларусі |Выява = |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз = INGENTIBUS AUSIS QUO VIS MONSTRAT ITER |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Рэгіён = |Тып = [[Ордэн (узнагарода)|ордэн]] |Каму ўручаецца = Жанчынам (званне дамы) і мужчынам (званне рыцара) |Кім уручаецца = Спадарыня пратэктарка Ордэна |Падставы = За выключныя заслугі ў барацьбе за правы і свабоды, незалежнасць і дэмакратыю |Аўтар праекта = [[Геральдычная рада «Пагоня»]] |Дата заснавання = |Статус = Дзеючая |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = Абмежавана (да 100 дам і да 100 рыцараў) |Матэрыял = [[Золата]] (999), [[срэбра]] (925), [[Дыямент|дыяменты]], [[эмаль]] |Вага = |Памеры = 85 × 85 [[Міліметр|мм]] (зорка), 37 × 37 мм (крыж) |Старэйшая ўзнагарода = [[Ордэн Усяслава Чарадзея]] |Малодшая ўзнагарода = [[Ордэн Пагоні]] |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''О́рдэн Нябе́снай Апяку́нкі Белару́сі'''&nbsp;— трэцяя па значнасці і адзіная пераважна жаночая ўзнагарода ў [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэме Нацыянальных узнагарод Беларусі]], распрацаванай [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]] ў 2022—2025 гадах. Прызначана для адзначэння беларускіх жанчын за гераічныя ўчынкі, здзейсненыя з рызыкай для жыцця і здароўя дзеля [[Абарона правоў чалавека|абароны правоў чалавека]], [[Дэмакратыя|дэмакратыі]] і [[Суверэнітэт|незалежнасці]] Беларусі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=43}}. == Статут і парадак узнагароджання == Ордэн заснаваны для ўшанавання жанчын, якія значна і выключна спрычыніліся да змагання за правы і свабоды чалавека, адстойвалі [[нацыянальныя інтарэсы]] (у тым ліку са зброяй у руках), а таксама паспрыялі славе і прэстыжу краіны на міжнароднай арэне. Дапускаецца пасмяротнае ўзнагароджанне{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=43}}. Узнагароджвацца Ордэнам могуць таксама і мужчыны, якія маюць хаця б адзін з нацыянальных баявых або цывільных [[Крыж (узнагарода)|крыжоў]] (напрыклад, [[Крыж Змагання Тадэвуша Касцюшкі]], [[Партызанскі народны крыж]], [[Крыж Свабоды (Беларусь)|Крыж Свабоды]] і інш.). Мужчыны атрымліваюць званне [[Рыцар|рыцара]] Ордэна. Замежныя грамадзянкі могуць атрымаць Ордэн за выключныя заслугі перад беларускім народам пры ўмове, што яны ўжо маюць [[Крыж Добрасуседства]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=45}}. Знакі Ордэна носяцца без дэманстрацыі іншых узнагарод на [[Фрак|фраках]], [[Касцюм|касцюмах]] або парадных [[Мундзір|мундзірах]]. Ордэнская зорка носіцца на левым баку грудзей, а крыж мацуецца на ордэнскім ланцугу або праз плячо на [[Ордэнская стужка|стужцы]] [[Белы колер|белага колеру]] з [[Блакітны колер|блакітнымі]] палоскамі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=44, 49}}. == Арганізацыйная структура == Усе ўзнагароджаныя жанчыны ўтвараюць Згуртаванне [[Дама (тытул)|дам]] Ордэна, агульная колькасць якіх не павінна перавышаць 100 асоб. Сярод іх галоўных абавязкаў: служэнне дапамогай пры [[Шпіталь|шпіталях]] і [[Турма|турмах]], міласэрнасць да хворых і ўбогіх, малітва за нацыю і памерлых кавалераў Ордэна{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=47}}. На чале Згуртавання стаіць Спадарыня [[Пратэктар|пратэктарка]], якая абіраецца з ліку дам на сем гадоў (з правам аднаго перавыбрання). Яе ўрачыстым знакам з'яўляецца залаты ланцуг з ордэнскай зоркай. Кіраўніцтва справамі ажыццяўляе [[Капітула]], куды ўваходзяць Спадарыня пратэктарка, [[Канцлер|канцлерка]], [[Скарбнік|скарбніца]], [[суддзя]] і [[Сакратар|сакратарка]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=44, 47}}. Мужчыны (рыцары Ордэна), ліміт якіх таксама складае 100 асоб, не ўваходзяць у Капітулу. Яны ўтвараюць Гвардыю аховы на чале са Стражнікам, якога абіраюць на сваім сходзе{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=45, 47}}. == Апісанне і семантыка == Ордэнскі комплекс уключае зорку, крыж, ланцуг і стужку праз плячо. Матэрыяламі для вырабу служаць [[Золата|золата]] 999-й [[Проба (ювелірная справа)|пробы]], [[срэбра]] 925-й пробы і [[Дыямент|дыяменты]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=51}}. Зорка Ордэна (памер 85×85 [[Міліметр|мм]])&nbsp;— васьміканцовая, рыфленая, серабрыстага колеру. У яе цэнтры змешчаны ордэнскі крыж{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=50}}. Крыж Ордэна (37×37 мм) уяўляе сабой чатырохканцовы залаты [[Мальтыйскі крыж|лапчата-вырубны крыж]] мальтыйскага тыпу, пакрыты [[Белы колер|белай]] [[Эмаль|эмаллю]], з [[Залаты колер|залатымі]] шарыкамі на канцах. У цэнтры знаходзіцца залаты авальны шчыт з рэльефнай выявай [[Дзева Марыя|Багародзіцы]] з [[Дзіцё Езус|Дзіцём Ісусам]] у сонечных прамянях. Авал мае белую эмалевую кайму з лацінскім дэвізам «INGENTIBUS AUSIS QUO VIS MONSTRAT ITER» (у перакладзе: ''«Ён паказвае шлях да вялікіх здзяйсненняў»''). Паміж канцамі крыжа змешчаны залатыя выявы герба «[[Пагоня]]» ў выглядзе вершнікаў з шаблямі, якія стылізаваны пад лёгкую кавалерыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] XVII стагоддзя{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=43—44, 50}}. Залаты ланцуг Ордэна (даўжыня да 80 мм) складаецца з 40 звёнаў, якія чаргуюцца: 20 [[Васьміканцовая зорка|васьміканцовых зорак]], 10 [[Геральдычная лілея|геральдычных лілей]] і 10 палаючых сэрцаў. Да ланцуга крыж мацуецца праз залатую княжацкую [[Мітра (галаўны ўбор)|мітру]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=44, 50}}. Стужка Ордэна белая з блакітнымі палоскамі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=44}}. У аснове візуальнай задумы Ордэна ляжыць нерэалізаваны праект хатняга ордэна Яніны, распрацаваны каралём польскім і вялікім князем літоўскім [[Ян III Сабескі|Янам ІІІ Сабескім]] у канцы XVII стагоддзя. Адзіны вядомы экзэмпляр гэтага знака паходзіць са скарбніцы [[Радзівілы|Радзівілаў]] у [[Нясвіж]]ы і сёння захоўваецца ў [[Каралеўскі замак (Варшава)|Каралеўскім замку ў Варшаве]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=51}}. Іканаграфія Багародзіцы выступае сімвалам Радзімы-маці і Нябеснай Апякункі Беларусі для ўсіх хрысціянскіх канфесій. Чатыры выявы «Пагоні» ўказваюць на чатыры бакі свету. Зорка ў хрысціянскай традыцыі азначае Бога і неба, лілея&nbsp;— чысціню і шляхетнасць [[Дзева Марыя|Панны Марыі]], а палаючае сэрца&nbsp;— яе гарачую любоў і міласэрнасць да людзей. Бела-блакітныя колеры стужкі з'яўляюцца традыцыйнымі геральдычнымі колерамі Багародзіцы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=51}}. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік|месца=|выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня»|год=2025|старонак=244|isbn=978-83-975253-0-6|ref=Узнагароды Беларусі|спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ордэн Нябеснай Апякункі Беларусі}} [[Катэгорыя:Ордэны Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароды дэмакратычных сіл Беларусі]] t1r0qaizlv0mqikbjt7rekwyj7fhl5g Крыж Змагання Тадэвуша Касцюшкі 0 811506 5170520 5170093 2026-07-24T17:07:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5170520 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Крыж Змагання Тадэвуша Касцюшкі |Выява = |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз = В. В. Н. (Вернасць. Вольнасць. Незалежнасць) |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Рэгіён = |Тып = [[Крыж (узнагарода)|крыж]] |Каму ўручаецца = Камандзірам вайсковых фармаванняў |Кім уручаецца = [[Часовая вайсковая камісія Беларускай вызвольнай арміі]] |Падставы = За ўмелае камандаванне ў баі і асабістую мужнасць |Аўтар праекта = [[Геральдычная рада «Пагоня»]] |Дата заснавання = 8 жніўня 2024 |Статус = Дзеючая |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Матэрыял = [[Латунь]], [[золата]] (999), [[эмаль]] |Вага = |Памеры = 37 × 37 [[Міліметр|мм]] |Старэйшая ўзнагарода = [[Ордэн Кастуся Каліноўскага]] |Малодшая ўзнагарода = [[Крыж Ахвярнасці Эміліі Плятэр]] |Адпавядае = [[Virtuti Militari]] (гістарычна) |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Крыж Змага́ння Тадэ́вуша Касцю́шкі'''&nbsp;— вайсковая ўзнагарода ў [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэме Нацыянальных узнагарод Беларусі]], распрацаванай [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]]. Прызначана для адзначэння камандзіраў беларускіх вайсковых фармаванняў і саюзных армій за ўмелае кіраўніцтва баявымі аперацыямі і выключную асабістую мужнасць. Заснавана 8 жніўня 2024 года пастановай [[Часовая вайсковая камісія Беларускай вызвольнай арміі|Часовай вайсковай камісіі Беларускай вызвольнай арміі]] (БВА){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=79}}. == Статут і парадак узнагароджання == Крыж з'яўляецца выключна вайсковай адзнакай. Згодна са статутам, ім узнагароджваюцца камандзіры падраздзяленняў [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Збройных сіл Беларусі]] і нацыянальных вайсковых фармаванняў у складзе саюзных войскаў, напрыклад, [[Беларускі полк імя Кастуся Каліноўскага|беларускіх добраахвотнікаў ва Украіне]]. Узнагарода надаецца за ўмелую арганізацыю і правядзенне баявых дзеянняў, якія дазволілі выканаць пастаўленыя задачы нягледзячы на ўпарты супраціў праціўніка і яго колькасную перавагу; за паспяховыя мерапрыемствы па недапушчэнні агрэсіі супраць Беларускай дзяржавы, а таксама за неаднаразовыя праявы асабістай мужнасці і храбрасці ў баі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=80}}. У выключных выпадках за выдатныя заслугі ў абароне суверэнітэту Крыжам могуць узнагароджвацца цэлыя вайсковыя падраздзяленні. Замежныя грамадзяне (камандзіры саюзных войскаў) таксама могуць быць адзначаны гэтым крыжам за паспяховыя кааліцыйныя аперацыі. Прадугледжана магчымасць пасмяротнага ўзнагароджання{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=80, 81}}. Крыж носіцца на левым баку грудзей на парадным вайсковым [[Мундзір|мундзіры]] або цывільнай вопратцы. У агульнай іерархіі ён размяшчаецца пасля ордэнаў, але перад іншымі цывільнымі крыжамі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=81}}. Крыж выдаецца бясплатна разам з адпаведным сертыфікатам, аднак можа быць адабраны, калі ўзнагароджаны скампраметуе сябе крымінальным злачынствам{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=81}}. == Апісанне і семантыка == Візуальна ўзнагарода ўяўляе сабой чатырохканцовы залацісты лапчаты [[Крыж (узнагарода)|крыж]] (памер 37×37 [[Міліметр|мм]]) з невялікімі шарыкамі на заканчэннях. Крыж пакрыты [[Белы колер|белай]] [[Эмаль|эмаллю]] з водступам ад краю. У цэнтры знаходзіцца [[Чырвоны колер|чырвоны]] эмалевы круг, апраўлены залатым [[Лаўровы вянок|лаўровым вянком]]. Унутры круга размешчаны [[Залацісты колер|залацісты]] рэльефны партрэт [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]], павернуты ў правы бок. На адваротным гладкім баку выбіта абрэвіятура «В.&nbsp;В.&nbsp;Н.», пад якой размяшчаецца парадкавы нумар{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=80, 82}}. Крыж мацуецца праз вушка да вертыкальнай шасцікутнай [[Калодка (узнагарода)|калодкі]] з трапецападобным залацістым нізам (памер калодкі 50×28 мм). Стужка на калодцы мае цёмна-сіні колер з падвойнай аблямоўкай з цёмна-сіняй і белай палосак (па 2 мм кожная){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=81, 82}}. Семантыка ўзнагароды абапіраецца на традыцыйны для беларускай геральдыкі рыцарскі крыж. Яго знешні выгляд наўмысна набліжаны да гістарычнага вайсковага ордэна [[Virtuti Militari]], які быў уведзены каралём польскім і вялікім князем літоўскім [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславам Аўгустам Панятоўскім]] у 1792 годзе — Тадэвуш Касцюшка быў адным з першых яго кавалераў. Цёмна-сіні колер стужкі падкрэслівае пераемнасць з традыцыйнымі колерамі гэтага гістарычнага ордэна. Белы колер крыжа і палосак у спалучэнні з чырвоным фонам цэнтральнага круга ўтвараюць беларускія нацыянальныя колеры. [[Золата]] сімвалізуе перамогу, моц і славу{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=82}}. Абрэвіятура «В.&nbsp;В.&nbsp;Н.» на рэверсе расшыфроўваецца як «Вернасць. Вольнасць. Незалежнасць». Гэты дэвіз быў прапанаваны беларускім пісьменнікам і гісторыкам [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімірам Арловым]] у якасці сучаснага айчыннага адпаведніка арыгінальнага польскамоўнага лозунга паўстання Касцюшкі «Вольнасць, Цэласнасць, Незалежнасць» ({{lang-pl|Wolność, Całość, Niepodległość}}){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=82}}. Сам крыж вырабляецца з [[Латунь|латуні]] і пакрываецца [[Золата|золатам]] 999-й пробы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=82}}. == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік |месца= |выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня» |год=2025 |старонак=244 |isbn=978-83-975253-0-6 |ref=Узнагароды Беларусі |спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крыж Змагання Тадэвуша Касцюшкі}} [[Катэгорыя:Узнагароды дэмакратычных сіл Беларусі]] [[Катэгорыя:Крыжы (ўзнагароды)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] 3zjx3zrz1x74id5vib32lukdvag1g86 Нерчынскі дагавор 0 811507 5170292 5170094 2026-07-24T12:06:26Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5170292 wikitext text/x-wiki {{Дагавор}}'''Не'''{{Націск}}'''рчынскі дагавор''' (рэдка ''Нерчынскі трактат'') — мірны дагавор паміж [[Маскоўская дзяржава|Рускім царствам]] і [[Імперыя Цын|Імперыяй Цын]], які ўпершыню вызначыў адносіны і мяжу паміж дзвюма дзяржавамі. Падпісаны {{OldStyleDate|6|верасня||27|жніўня}} 1689 года пад [[Нерчынск|Нерчынскам]]. З'явіўся вынікам «[[Руска-цынскі памежны канфлікт (1649—1689)|Албазінскай вайны]]» — аблогі маньчжурскім войскам рускай крэпасці Албазін 1685 і 1686 гадоў. Падпісаны рускім пасольствам на чале з [[Фёдар Аляксеевіч Галавін|Фёдарам Галавіным]] і прадстаўнікамі цынскай дзяржавы на чале з Сонготу. Мяжа праведзена па рацэ [[Аргунь|Аргуні]] і далей па [[Станавы хрыбет|Станавым хрыбце]] да берага [[Ахоцкае мора|Ахоцкага мора]] (усходні ўчастак мяжы паміж хрыбтамі Ківун і Тайканскі не атрымаў выразнага геаграфічнага абазначэння). Расія па дагаворы пазбаўлялася крэпасці Албазін, губляла занятае ёю [[Прыамур’е|Прыамур'е]]. Складзены на лацінскай, маньчжурскай і рускай мовах (арыгінал на рускай лічыцца страчаным). Спыніў дзеянне з заключэння Айгунскага (1858) і Пекінскага (1860) дагавораў. [[Файл:Theodor Golowine.jpg|міні|231x231пкс|Ф. А. Галавін]] == Зноскі == <references /> == Літаратура == * ''Алексеев А. И.''&nbsp;Освоение русскими людьми Дальнего Востока и Русской Америки. До конца XIX в.&nbsp;— М.: Наука, 1982.&nbsp;— 288&nbsp;с. * ''Кабанов П. И.''&nbsp;Амурский вопрос.&nbsp;— Благовещенск, 1959.&nbsp;— 256&nbsp;с. * ''Невельской Г. И.''&nbsp;Подвиги русских морских офицеров на крайнем востоке России 1849—1855..&nbsp;— <abbr>М.</abbr>: ОГИЗ, 1947.&nbsp;— 400&nbsp;с. * ''Мясников В. С.''&nbsp;Империя Цин и Русское государство в XVII веке&nbsp;&#x2F;&nbsp;Отв. ред. чл.-кор. АН СССР С. Л. Тихвинский; Институт Дальнего Востока АН СССР.&nbsp;— <abbr>М.</abbr>: Наука (ГРВЛ), 1980.&nbsp;— 312&nbsp;с.&nbsp;— 5000 экз. * ''Яковлева П. Т.''&nbsp;Первый русско-китайский договор 1689 года.&nbsp;— М.: Издательство Академии наук СССР, 1958. == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://ostrog.ucoz.ru/ist_doc/1_8.htm Нерчынскі дагавор] Архивная копия Руская рэдакцыя * {{citation|title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century|last=Zhao|first=Gang|journal=Modern China|volume=32|issue=1|pages=3–30|date=2006|jstor=20062627|doi=10.1177/0097700405282349|url=https://web.archive.org/web/20140420022354/http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract}} [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Кітая]] [[Катэгорыя:Расійска-кітайскія адносіны]] [[Катэгорыя:Дагаворы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікікрыніцы непасрэдна ў артыкуле]] [[Катэгорыя:1689 год у Кітаі]] [[Катэгорыя:Нерчынск]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы 1689 года]] fdq5rx3s5imeks0smrlu5hqyeq4tyie 5170298 5170292 2026-07-24T12:09:52Z Autumndancer 168015 5170298 wikitext text/x-wiki {{Дагавор}}'''Не'''{{Націск}}'''рчынскі дагавор''' (рэдка ''Нерчынскі трактат'') — мірны дагавор паміж [[Маскоўская дзяржава|Рускім царствам]] і [[Імперыя Цын|Імперыяй Цын]], які ўпершыню вызначыў адносіны і мяжу паміж дзвюма дзяржавамі. Падпісаны {{OldStyleDate|6|верасня||27|жніўня}} 1689 года пад [[Нерчынск|Нерчынскам]]. З'явіўся вынікам «[[Руска-цынскі памежны канфлікт (1649—1689)|Албазінскай вайны]]» — аблогі маньчжурскім войскам рускай крэпасці Албазін 1685 і 1686 гадоў. Падпісаны рускім пасольствам на чале з [[Фёдар Аляксеевіч Галавін|Фёдарам Галавіным]] і прадстаўнікамі цынскай дзяржавы на чале з Санготу. Мяжа праведзена па рацэ [[Аргунь|Аргуні]] і далей па [[Станавы хрыбет|Станавым хрыбце]] да берага [[Ахоцкае мора|Ахоцкага мора]] (усходні ўчастак мяжы паміж хрыбтамі Ківун і Тайканскі не атрымаў выразнага геаграфічнага абазначэння). Расія па дагаворы пазбаўлялася крэпасці Албазін, губляла занятае ёю [[Прыамур’е|Прыамур'е]]. Складзены на лацінскай, маньчжурскай і рускай мовах (арыгінал на рускай лічыцца страчаным). Спыніў дзеянне з заключэння Айгунскага (1858) і Пекінскага (1860) дагавораў. [[Файл:Theodor Golowine.jpg|міні|231x231пкс|Ф. А. Галавін]] == Зноскі == <references /> == Літаратура == * ''Алексеев А. И.''&nbsp;Освоение русскими людьми Дальнего Востока и Русской Америки. До конца XIX в.&nbsp;— М.: Наука, 1982.&nbsp;— 288&nbsp;с. * ''Кабанов П. И.''&nbsp;Амурский вопрос.&nbsp;— Благовещенск, 1959.&nbsp;— 256&nbsp;с. * ''Невельской Г. И.''&nbsp;Подвиги русских морских офицеров на крайнем востоке России 1849—1855..&nbsp;— <abbr>М.</abbr>: ОГИЗ, 1947.&nbsp;— 400&nbsp;с. * ''Мясников В. С.''&nbsp;Империя Цин и Русское государство в XVII веке&nbsp;&#x2F;&nbsp;Отв. ред. чл.-кор. АН СССР С. Л. Тихвинский; Институт Дальнего Востока АН СССР.&nbsp;— <abbr>М.</abbr>: Наука (ГРВЛ), 1980.&nbsp;— 312&nbsp;с.&nbsp;— 5000 экз. * ''Яковлева П. Т.''&nbsp;Первый русско-китайский договор 1689 года.&nbsp;— М.: Издательство Академии наук СССР, 1958. == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://ostrog.ucoz.ru/ist_doc/1_8.htm Нерчынскі дагавор] Архивная копия Руская рэдакцыя * {{citation|title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century|last=Zhao|first=Gang|journal=Modern China|volume=32|issue=1|pages=3–30|date=2006|jstor=20062627|doi=10.1177/0097700405282349|url=https://web.archive.org/web/20140420022354/http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract}} [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Кітая]] [[Катэгорыя:Расійска-кітайскія адносіны]] [[Катэгорыя:Дагаворы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікікрыніцы непасрэдна ў артыкуле]] [[Катэгорыя:1689 год у Кітаі]] [[Катэгорыя:Нерчынск]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы 1689 года]] 4fdzhgbckje5smrvka9pbd5bis2g3t3 5170720 5170298 2026-07-25T07:52:40Z JerzyKundrat 174 5170720 wikitext text/x-wiki {{Дагавор}}'''Не'''{{Націск}}'''рчынскі дагавор''' (рэдка ''Нерчынскі трактат'') — мірны дагавор паміж [[Маскоўская дзяржава|Рускім царствам]] і [[Імперыя Цын|Імперыяй Цын]], які ўпершыню вызначыў адносіны і мяжу паміж дзвюма дзяржавамі. Падпісаны {{OldStyleDate|6|верасня||27|жніўня}} [[1689]] года пад [[Нерчынск|Нерчынскам]]. З'явіўся вынікам «[[Руска-цынскі памежны канфлікт (1649—1689)|Албазінскай вайны]]» — аблогі маньчжурскім войскам рускай крэпасці Албазін 1685 і 1686 гадоў. Падпісаны рускім пасольствам на чале з [[Фёдар Аляксеевіч Галавін|Фёдарам Галавіным]] і прадстаўнікамі цынскай дзяржавы на чале з Санготу. Мяжа праведзена па рацэ [[Аргунь|Аргуні]] і далей па [[Станавы хрыбет|Станавым хрыбце]] да берага [[Ахоцкае мора|Ахоцкага мора]] (усходні ўчастак мяжы паміж хрыбтамі Ківун і Тайканскі не атрымаў выразнага геаграфічнага абазначэння). Расія па дагаворы пазбаўлялася крэпасці Албазін, губляла занятае ёю [[Прыамур’е|Прыамур'е]]. Складзены на лацінскай, маньчжурскай і рускай мовах (арыгінал на рускай лічыцца страчаным). Спыніў дзеянне з заключэння Айгунскага (1858) і Пекінскага (1860) дагавораў. [[Файл:Theodor Golowine.jpg|міні|231x231пкс|Ф. А. Галавін]] == Зноскі == <references /> == Літаратура == * ''Алексеев А. И.''&nbsp;Освоение русскими людьми Дальнего Востока и Русской Америки. До конца XIX в.&nbsp;— М.: Наука, 1982.&nbsp;— 288&nbsp;с. * ''Кабанов П. И.''&nbsp;Амурский вопрос.&nbsp;— Благовещенск, 1959.&nbsp;— 256&nbsp;с. * ''Невельской Г. И.''&nbsp;Подвиги русских морских офицеров на крайнем востоке России 1849—1855..&nbsp;— <abbr>М.</abbr>: ОГИЗ, 1947.&nbsp;— 400&nbsp;с. * ''Мясников В. С.''&nbsp;Империя Цин и Русское государство в XVII веке&nbsp;&#x2F;&nbsp;Отв. ред. чл.-кор. АН СССР С. Л. Тихвинский; Институт Дальнего Востока АН СССР.&nbsp;— <abbr>М.</abbr>: Наука (ГРВЛ), 1980.&nbsp;— 312&nbsp;с.&nbsp;— 5000 экз. * ''Яковлева П. Т.''&nbsp;Первый русско-китайский договор 1689 года.&nbsp;— М.: Издательство Академии наук СССР, 1958. == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://ostrog.ucoz.ru/ist_doc/1_8.htm Нерчынскі дагавор] Архивная копия Руская рэдакцыя * {{citation|title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century|last=Zhao|first=Gang|journal=Modern China|volume=32|issue=1|pages=3–30|date=2006|jstor=20062627|doi=10.1177/0097700405282349|url=https://web.archive.org/web/20140420022354/http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Кітая]] [[Катэгорыя:Расійска-кітайскія адносіны]] [[Катэгорыя:Дагаворы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікікрыніцы непасрэдна ў артыкуле]] [[Катэгорыя:1689 год у Кітаі]] [[Катэгорыя:Нерчынск]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы 1689 года]] o2nu0yrjrw0nwv6ga01hinrslh19jd8 Крыж Ахвярнасці Эміліі Плятэр 0 811508 5170522 5170101 2026-07-24T17:07:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5170522 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Крыж Ахвярнасці Эміліі Плятэр |Выява = |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз = Melior mors macula (Лепш смерць, чым ганьба) |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Рэгіён = |Тып = [[Крыж (ўзнагарода)|крыж]] |Каму ўручаецца = Вайскоўцам і ўдзельнікам баявых дзеянняў |Кім уручаецца = [[Часовая вайсковая камісія Беларускай вызвольнай арміі]] |Падставы = За асабістую адвагу і самаахвярнасць у баявых умовах |Аўтар праекта = [[Геральдычная рада «Пагоня»]] |Дата заснавання = 8 жніўня 2024 |Статус = Дзеючая |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Матэрыял = [[Мельхіёр]], [[эмаль]] |Вага = |Памеры = 33 × 33 [[Міліметр|мм]] |Старэйшая ўзнагарода = [[Крыж Змагання Тадэвуша Касцюшкі]] |Малодшая ўзнагарода = [[Партызанскі народны крыж]] |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Крыж Ахвя́рнасці Эмі́ліі Плятэ́р'''&nbsp;— вайсковая ўзнагарода ў [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэме Нацыянальных узнагарод Беларусі]], распрацаванай [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]]. Прызначана для адзначэння вайскоўцаў за асабістую адвагу і самаахвярнасць, праяўленыя ў баявых умовах. Заснавана 8 жніўня 2024 года пастановай [[Часовая вайсковая камісія Беларускай вызвольнай арміі|Часовай вайсковай камісіі Беларускай вызвольнай арміі]] (БВА){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=87}}. == Статут і парадак узнагароджання == Крыж з'яўляецца выключна вайсковай адзнакай. Згодна са статутам, ім узнагароджваюцца асобы за асаблівую адвагу і самаахвярнасць, якія былі праяўлены ў баявых умовах, звязаных з рызыкай для жыцця. Сярод падстаў для ўручэння ўзнагароды значацца выратаванне жыцця іншых ваяроў і выкананне асабліва важных вайсковых задач, пры наяўнасці медалёў за асабістую адвагу{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=88}}. Узнагарода можа надавацца пасмяротна. Таксама прадугледжана магчымасць уручэння крыжа замежным грамадзянам. Крыж надаецца адной і той жа асобе толькі адзін раз, а пры паўторным здзяйсненні падобнага ўчынку ўзнагароджаны атрымлівае права на намінацыю на больш высокія ўзнагароды, у тым ліку на тытул кавалера або дамы вышэйшых нацыянальных [[Ордэн (узнагарода)|ордэнаў]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=88}}. Крыж носіцца на левым баку грудзей вайсковага [[Мундзір|мундзіра]] або цывільнай вопраткі. У агульнай іерархіі ён размяшчаецца пасля ордэнаў, але перад іншымі цывільнымі крыжамі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=88}}. Як і ўсе адзнакі нацыянальнай сістэмы, крыж выдаецца бясплатна разам з адпаведным сертыфікатам, аднак можа быць адабраны, калі ўзнагароджаны скампраметуе сябе ўчынкамі крымінальнага характару, пацверджанымі судом{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=88}}. == Апісанне і семантыка == Крыж вырабляецца з [[Мельхіёр|мельхіёру]] і мае памеры 33 на 33 міліметры. Ён уяўляе сабой чатырохканцовы [[Мальтыйскі крыж|мальтыйскі крыж]] серабрыстага колеру, які пакрыты [[Чырвоны колер|чырвонай]] [[Эмаль|эмаллю]] з невялікім водступам ад краю. У цэнтры знаходзіцца круг, пакрыты [[Чорны колер|чорнай]] эмаллю, апраўлены серабрыстым лаўровым вянком. Унутры круга змешчаны рэльефны партрэт [[Эмілія Плятэр|Эміліі Плятэр]] серабрыстага колеру, скіраваны ў правы бок. На адваротным баку ўзнагароды змешчаны лацінскі дэвіз «MELIOR MORS MACULA» («Лепш смерць, чым ганьба»), пад якім выбіты парадкавы нумар{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=88, 89}}. Узнагарода мацуецца праз вушка да вертыкальнай шасцікутнай [[Калодка (узнагарода)|калодкі]] (памер 50×28 мм) з трапецападобным серабрыстым нізам. На калодцы размешчана стужка чырвонага колеру з падвойнай аблямоўкай з чырвонай і чорнай палосак (па 2 мм){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=88, 89}}. Візуальная канцэпцыя ўзнагароды набліжана да гістарычнага праекта ордэна Бязгрэшнага зачацця Панны Марыі, які планаваў увесці кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Ян III Сабескі|Ян ІІІ Сабескі]] ў 1674—1696 гадах. Выява ўзброенай Эміліі Плятэр у лаўровым вянку з'яўляецца прамой адсылкай да падзей [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстання 1830–1831 гадоў]], у якім маладая графіня брала актыўны ўдзел. Гэтае спалучэнне сімвалізуе не толькі пераемнасць беларускай дзяржаўніцкай і вайсковай традыцыі, але і непарыўнасць змагання за свабоду і незалежнасць, яскравым прыкладам чаго стала ахвярная смерць Эміліі Плятэр{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=89}}. Лацінскі надпіс «MELIOR MORS MACULA» з'яўляецца аўтэнтычным дэвізам [[Плятэры|графскага роду Плятэраў]]. Чырвоны і чорны колеры стужкі і фону партрэта падкрэсліваюць гераічны шлях дзяўчыны ў змаганні за свабоду Айчыны, цяжкія выпрабаванні вайсковага побыту і яе заўчасную смерць. Адначасова гэтыя колеры з'яўляюцца гербавымі колерамі роду Плятэраў і традыцыйна сімвалізуюць ахвярнасць, пагарду да смерці і гераізм{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=89}}. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік|месца=|выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня»|год=2025|старонак=244|isbn=978-83-975253-0-6|ref=Узнагароды Беларусі|спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крыж Ахвярнасці Эміліі Плятэр}} [[Катэгорыя:Узнагароды дэмакратычных сіл Беларусі]] [[Катэгорыя:Крыжы (ўзнагароды)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] [[Катэгорыя:Эмілія Плятэр]] 1j7d1bplsr2pjyhuhzteg5cnrzvkwav Ранджыт Сінгх 0 811516 5170376 5170197 2026-07-24T13:44:15Z Autumndancer 168015 5170376 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сінгх}} {{Асоба}} '''Ранджыт Сінгх''' ({{ВД-Прэамбула}}) — заснавальнік і першы [[махараджа]] Сікхскай імперыі, які кіраваў з 1801 года да сваёй смерці ў 1839 годзе. [[Файл:A_watercolor_portrait_of_Ranjit_Singh.jpg|міні| Партрэт Ранджыта Сінгха, {{Каля|1816–1829}}]] == Зноскі == {{заўвагі}} == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Постаці Лахора]] [[Катэгорыя:Дзеці-салдаты]] pf4aldbg6q6zb2rt2fnznegpv92cz3c Павоз 0 811527 5170740 5170281 2026-07-25T08:40:37Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5170740 wikitext text/x-wiki '''Павоз''' — феадальная павіннасць у Старажытнай Русі, абавязак сялян дастаўляць прадукты сваёй гаспадаркі на панскі двор і, па загадзе феадала, на рынак і ў паход. Позам называлі таксама і «падвода» — абавязак даваць [[конь|коней]] з павозкамі князям і іх слугам, якія прыехалі у воласць. У Расіі з канца 15 стагоддзя павоз паступова заменены [[аброк]]ам — «повозными деньгами» і перайшоў у ямскую павіннасць. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Павоз||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-25}} [[Катэгорыя:Феадалізм]] clxoehd36j9pnwkbf84x2b8y9uc6l4a Pitfall! 0 811528 5170291 5170285 2026-07-24T12:05:26Z Emilia Noah 155537 5170291 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=24 ліпеня 2026}}{{Картка гульні|выява=[[выява:Pitfall! Logo.svg|250px]]}} '''«Pitfall!»''' (еўрапейская версія для Atari 2600 – '''Dschungel Boy''', на некаторых гульнявых сістэмах – '''Pitfall''') – відэагульня жанру платформер, распрацаваная і выдадзеная ў 1982 годзе кампаніяй «Activision» для «Atari 2600»[1]. Стваральнікам гульні з’яўляецца праграміст Дэвід Крэйн[англ.][2]. Гульня стала вельмі папулярнай і была перанесена на многія гульнявыя сістэмы і камп’ютары пачатку 1980-х гадоў: у 1982 годзе на «Intellivision», у 1983 годзе на «Atari 5200», «Commodore 64» і «ColecoVision», у 1984 годзе на MSX і «Atari» 8-біт[3]. У 2003 годзе «Pitfall!» быў выдадзены кампаніяй «Jamdat Mobile» для [[Мабільны тэлефон|мабільных тэлефонаў]][3]. На «Atari 2600» было прададзена 4 млн экзэмпляраў гульні, што робіць «Pitfall!» другой гульнёй па ўзроўні продажаў на гэтай сістэме пасля «Pac-Man»[4]. Часта называецца самым першым платформерам у гісторыі відэагульняў[5][6]. 7ydrlafr3fj21jrflzc59du4t45s3wr 5170357 5170291 2026-07-24T13:25:01Z Emilia Noah 155537 5170357 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=24 ліпеня 2026}}{{Картка гульні|выява=[[выява:Pitfall! Logo.svg|250px]]}} '''«Pitfall!»''' (еўрапейская версія для Atari 2600 – '''Dschungel Boy''', на некаторых гульнявых сістэмах – '''Pitfall''') – відэагульня жанру платформер, распрацаваная і выдадзеная ў 1982 годзе кампаніяй «Activision» для «Atari 2600»[1]. Стваральнікам гульні з’яўляецца праграміст Дэвід Крэйн[англ.][2]. Гульня стала вельмі папулярнай і была перанесена на многія гульнявыя сістэмы і камп’ютары пачатку 1980-х гадоў: у 1982 годзе на «Intellivision», у 1983 годзе на «Atari 5200», «Commodore 64» і «ColecoVision», у 1984 годзе на MSX і «Atari 8-біт»[3]. У 2003 годзе «Pitfall!» быў выдадзены кампаніяй «Jamdat Mobile» для [[Мабільны тэлефон|мабільных тэлефонаў]][3]. На «Atari 2600» было прададзена 4 млн экзэмпляраў гульні, што робіць «Pitfall!» другой гульнёй па ўзроўні продажаў на гэтай сістэме пасля «Pac-Man»[4]. Часта называецца самым першым платформерам у гісторыі відэагульняў[5][6]. ==Зноскі== {{Крыніцы|2}} ==Спасылкі== *[http://www.gamefaqs.com/atari2600/584972-pitfall/faqs/10420 ''Парады па праходжанні гульні'']{{Ref|en}} на сайце {{Не перакладзена 5|GameFAQs|GameFAQs|ru|GameFAQs}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Платформеры]] [[Катэгорыя:Відэагульні 1982 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Commodore 64]] [[Катэгорыя:Гульні для мабільных тэлефонаў]] [[Катэгорыя:Відэагульні з двухмернай графікай]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]] olc9n310g5vy71k13hdberecssu8o9a 5170372 5170357 2026-07-24T13:40:09Z Emilia Noah 155537 5170372 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=24 ліпеня 2026}}{{Картка гульні|выява=[[выява:Pitfall! Logo.svg|250px]]}} '''«Pitfall!»''' (еўрапейская версія для Atari 2600 – '''Dschungel Boy''', на некаторых гульнявых сістэмах – '''Pitfall''') – відэагульня жанру платформер, распрацаваная і выдадзеная ў 1982 годзе кампаніяй «Activision» для «Atari 2600»<ref name="моби">[http://www.mobygames.com/game/pitfall Дадзеныя гульні] {{Wayback|url=http://www.mobygames.com/game/pitfall|date=20100820062108 }} на сайте MobyGames</ref>. Стваральнікам гульні з’яўляецца праграміст {{Не перакладзена 5|Дэвід Крэйн|Дэвід Крэйн|en|David Crane (programmer)}}<ref name="afr">{{Cite web|url=http://www.gamefaqs.com/atari2600/584972-pitfall/data|title=Данные игры на сайте GameFAQs|access-date=2010-05-26|archive-date=2015-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910002426/http://www.gamefaqs.com/atari2600/584972-pitfall/data|url-status=live}}</ref>. Гульня стала вельмі папулярнай і была перанесена на многія гульнявыя сістэмы і камп’ютары пачатку 1980-х гадоў: у 1982 годзе на «Intellivision», у 1983 годзе на «Atari 5200», «Commodore 64» і «ColecoVision», у 1984 годзе на MSX і «Atari 8-біт»<ref name="списоквариантов">[http://www.gamefaqs.com/search/index.html?game=Pitfall!&platform=0&s=s Пералік варыянтаў гульні] на сайте GameFAQs</ref>. У 2003 годзе «Pitfall!» быў выдадзены кампаніяй «Jamdat Mobile» для [[Мабільны тэлефон|мабільных тэлефонаў]]<ref name="списоквариантов" />. На «Atari 2600» было прададзена 4 млн экзэмпляраў гульні, што робіць «Pitfall!» другой гульнёй па ўзроўні продажаў на гэтай сістэме пасля «Pac-Man»<ref name="бест">{{Cite web|url=http://uk.retro.ign.com/articles/903/903024p1.html|title=Top 10 Best-Selling Atari 2600 Games|access-date=2010-05-26|archive-date=2009-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207113802/http://uk.retro.ign.com/articles/903/903024p1.html|url-status=live}}</ref>. Часта называецца самым першым платформерам у гісторыі відэагульняў<ref name="кингдом">[http://www.kingdomofdesire.de/atari-2600/pitfall.html Рэцэнзія на гульню] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090505011117/http://www.kingdomofdesire.de/atari-2600/pitfall.html |date=2009-05-05 }} на сайте Kingdom of Desire</ref><ref name="атаритайм">{{Cite web |url=http://www.ataritimes.com/article.php?showarticle=351 |title=''Pitfall! No (arm)pit of a game'' here By Darryl Brundage |access-date=2010-05-26 |archive-date=2011-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110729035105/http://www.ataritimes.com/article.php?showarticle=351 |url-status=live }}</ref>.. ==Зноскі== {{Крыніцы|2}} ==Спасылкі== *[http://www.gamefaqs.com/atari2600/584972-pitfall/faqs/10420 ''Парады па праходжанні гульні'']{{Ref|en}} на сайце {{Не перакладзена 5|GameFAQs|GameFAQs|ru|GameFAQs}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Платформеры]] [[Катэгорыя:Відэагульні 1982 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Commodore 64]] [[Катэгорыя:Гульні для мабільных тэлефонаў]] [[Катэгорыя:Відэагульні з двухмернай графікай]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]] ox1uyy3wk7f0gebp7tt40x6ft0ckend 5170391 5170372 2026-07-24T13:53:45Z Emilia Noah 155537 /* */ 5170391 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|выява=[[выява:Pitfall! Logo.svg|250px]]}} '''«Pitfall!»''' (еўрапейская версія для Atari 2600 – '''Dschungel Boy''', на некаторых гульнявых сістэмах – '''Pitfall''') – [[відэагульня]] жанру {{Не перакладзена 5|Платформер|платформер|ru|Платформер}}, распрацаваная і выдадзеная ў [[1982 год у гісторыі відэагульняў|1982 годзе]] кампаніяй «Activision» для «{{Не перакладзена 5|Atari 2600|Atari 2600|ru|Atari 2600}}»<ref name="моби">[http://www.mobygames.com/game/pitfall Дадзеныя гульні] {{Wayback|url=http://www.mobygames.com/game/pitfall|date=20100820062108 }} на сайте MobyGames</ref>. Стваральнікам гульні з’яўляецца праграміст {{Не перакладзена 5|Дэвід Крэйн|Дэвід Крэйн|en|David Crane (programmer)}}<ref name="afr">{{Cite web|url=http://www.gamefaqs.com/atari2600/584972-pitfall/data|title=Данные игры на сайте GameFAQs|access-date=2010-05-26|archive-date=2015-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910002426/http://www.gamefaqs.com/atari2600/584972-pitfall/data|url-status=live}}</ref>. Гульня стала вельмі папулярнай і была перанесена на многія гульнявыя сістэмы і камп’ютары пачатку 1980-х гадоў: у 1982 годзе на «{{Не перакладзена 5|Intellivision|Intellivision|ru|Intellivision}}», у [[1983 год у гісторыі відэагульняў|1983 годзе]] на «{{Не перакладзена 5|Atari 5200|Atari 5200|ru|Atari 5200}}», «[[Commodore 64]]» і «{{Не перакладзена 5|ColecoVision|ColecoVision|ru|ColecoVision}}», у [[1984 год у гісторыі відэагульняў|1984 годзе]] на {{Не перакладзена 5|MSX|MSX|ru|MSX}} і «{{Не перакладзена 5|Atari 400/800/XL/XE|Atari 8-біт|ru|Atari 400/800/XL/XE}}»<ref name="списоквариантов">[http://www.gamefaqs.com/search/index.html?game=Pitfall!&platform=0&s=s Пералік варыянтаў гульні] на сайте GameFAQs</ref>. У [[2003 год у гісторыі відэагульняў|2003 годзе]] «Pitfall!» быў выдадзены кампаніяй «Jamdat Mobile» для [[Мабільны тэлефон|мабільных тэлефонаў]]<ref name="списоквариантов" />. На «Atari 2600» было прададзена 4 млн экзэмпляраў гульні, што робіць «Pitfall!» другой гульнёй па ўзроўні продажаў на гэтай сістэме пасля «[[Pac-Man]]»<ref name="бест">{{Cite web|url=http://uk.retro.ign.com/articles/903/903024p1.html|title=Top 10 Best-Selling Atari 2600 Games|access-date=2010-05-26|archive-date=2009-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207113802/http://uk.retro.ign.com/articles/903/903024p1.html|url-status=live}}</ref>. Часта называецца самым першым платформерам у гісторыі відэагульняў<ref name="кингдом">[http://www.kingdomofdesire.de/atari-2600/pitfall.html Рэцэнзія на гульню] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090505011117/http://www.kingdomofdesire.de/atari-2600/pitfall.html|date=2009-05-05}} на сайте Kingdom of Desire</ref><ref name="атаритайм">{{Cite web|url=http://www.ataritimes.com/article.php?showarticle=351|title=''Pitfall! No (arm)pit of a game'' here By Darryl Brundage|access-date=2010-05-26|archive-date=2011-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110729035105/http://www.ataritimes.com/article.php?showarticle=351|url-status=live}}</ref>. ==Зноскі== {{Крыніцы|2}} ==Спасылкі== *[http://www.gamefaqs.com/atari2600/584972-pitfall/faqs/10420 ''Парады па праходжанні гульні'']{{Ref|en}} на сайце {{Не перакладзена 5|GameFAQs|GameFAQs|ru|GameFAQs}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Платформеры]] [[Катэгорыя:Відэагульні 1982 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Commodore 64]] [[Катэгорыя:Гульні для мабільных тэлефонаў]] [[Катэгорыя:Відэагульні з двухмернай графікай]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]] nzzm6jrm1agyafwhuuponqbgf4r83ff Размовы:Pitfall! 1 811529 5170286 2026-07-24T11:59:12Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5170286 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 Павольныя нейтроны 0 811530 5170287 2026-07-24T12:03:22Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Павольныя нейтроны''' — [[нейтроны]] з [[кінетычная энергія|кінетычнай энергіяй]], умоўна меншай за 100 кэВ. Павольныя нейтроны з кінетычнай энергіяй, большай за 10 кэВ, атрымліваюць з дапамогай паскаральнік зараджаных часціц|паскаральнікаў зараджаных ч...» 5170287 wikitext text/x-wiki '''Павольныя нейтроны''' — [[нейтроны]] з [[кінетычная энергія|кінетычнай энергіяй]], умоўна меншай за 100 кэВ. Павольныя нейтроны з кінетычнай энергіяй, большай за 10 кэВ, атрымліваюць з дапамогай [[паскаральнік зараджаных часціц|паскаральнікаў зараджаных часціц]]; іх энергія рэгулюецца зменамі напружання паскарэння [[пратон]]аў. Нейтроны з меншай энергіяй выдзяляюць з нейтронных пучкоў з дапамогай спецыяльных фільтраў. Нейтроны з энергіяй, большай за 100 кэВ, называюцца хуткімі нейтронамі; для іх запавольвання выкарыстоўваюцца запавольнікі ([[вада]], [[графіт]] і інш.; гл. [[запавольванне нейтронаў]]). Дэтэктыраванне павольных нейтронаў праводзіцца на аснове рэгістрацыі прадуктаў выкліканых імі [[ядзерная рэакцыя|ядзерных рэакцый]] (гл. [[дэтэктары ядзернага выпрамянення]]). Павольныя нейтроны выкарыстоўваюцца для атрымання [[ланцуговая ядзерная рэакцыя|ланцуговай ядзернай рэакцыі]], структурных даследаванняў крышталяў (гл. [[нейтронаграфія]]), вывучэння ўласцівасцей ўзбуджэння ядзерных узроўняў на аснове нейтронных рэзанансаў (гл. [[эфект Мёсбаўэра]]) і інш. [[Катэгорыя:Нейтронная фізіка]] c98p2e1a9tyk9mk1dirf96splaom5ir 5170300 5170287 2026-07-24T12:10:42Z Autumndancer 168015 5170300 wikitext text/x-wiki '''Павольныя нейтроны''' — [[нейтроны]] з [[кінетычная энергія|кінетычнай энергіяй]], умоўна меншай за 100 кэВ. Павольныя нейтроны з кінетычнай энергіяй, большай за 10 кэВ, атрымліваюць з дапамогай [[паскаральнік зараджаных часціц|паскаральнікаў зараджаных часціц]]; іх энергія рэгулюецца зменамі напружання паскарэння [[пратон]]аў. Нейтроны з меншай энергіяй выдзяляюць з нейтронных пучкоў з дапамогай спецыяльных фільтраў. Нейтроны з энергіяй, большай за 100 кэВ, называюцца хуткімі нейтронамі; для іх запавольвання выкарыстоўваюцца запавольнікі ([[вада]], [[графіт]] і інш.; гл. [[запавольванне нейтронаў]]). Дэтэктыраванне павольных нейтронаў праводзіцца на аснове рэгістрацыі прадуктаў выкліканых імі [[ядзерная рэакцыя|ядзерных рэакцый]] (гл. [[дэтэктары ядзернага выпрамянення]]). Павольныя нейтроны выкарыстоўваюцца для атрымання [[ланцуговая ядзерная рэакцыя|ланцуговай ядзернай рэакцыі]], структурных даследаванняў крышталяў (гл. [[нейтронаграфія]]), вывучэння ўласцівасцей ўзбуджэння ядзерных узроўняў на аснове нейтронных рэзанансаў (гл. [[эфект Мёсбаўэра]]) і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Павольныя нейтроны||}} [[Катэгорыя:Нейтронная фізіка]] 8c490h218c3eaa42jedwb8h4prmfsai 5170739 5170300 2026-07-25T08:40:32Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5170739 wikitext text/x-wiki '''Павольныя нейтроны''' — [[нейтроны]] з [[кінетычная энергія|кінетычнай энергіяй]], умоўна меншай за 100 кэВ. Павольныя нейтроны з кінетычнай энергіяй, большай за 10 кэВ, атрымліваюць з дапамогай [[паскаральнік зараджаных часціц|паскаральнікаў зараджаных часціц]]; іх энергія рэгулюецца зменамі напружання паскарэння [[пратон]]аў. Нейтроны з меншай энергіяй выдзяляюць з нейтронных пучкоў з дапамогай спецыяльных фільтраў. Нейтроны з энергіяй, большай за 100 кэВ, называюцца хуткімі нейтронамі; для іх запавольвання выкарыстоўваюцца запавольнікі ([[вада]], [[графіт]] і інш.; гл. [[запавольванне нейтронаў]]). Дэтэктыраванне павольных нейтронаў праводзіцца на аснове рэгістрацыі прадуктаў выкліканых імі [[ядзерная рэакцыя|ядзерных рэакцый]] (гл. [[дэтэктары ядзернага выпрамянення]]). Павольныя нейтроны выкарыстоўваюцца для атрымання [[ланцуговая ядзерная рэакцыя|ланцуговай ядзернай рэакцыі]], структурных даследаванняў крышталяў (гл. [[нейтронаграфія]]), вывучэння ўласцівасцей ўзбуджэння ядзерных узроўняў на аснове нейтронных рэзанансаў (гл. [[эфект Мёсбаўэра]]) і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Павольныя нейтроны||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-25}} [[Катэгорыя:Нейтронная фізіка]] 3n4kwe5qkxrlwgbzykxyykn5vbmw8ox Нейтроны 0 811531 5170289 2026-07-24T12:04:36Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Нейтрон]] 5170289 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нейтрон]] s7f22lh048n21w3ujruezzop7uabh5a Размовы:Нерчынскі дагавор 1 811532 5170290 2026-07-24T12:04:58Z StachLysy 62453 Новая старонка: «{{Юбілейны артыкул|265 000|24 ліпеня 2026}}» 5170290 wikitext text/x-wiki {{Юбілейны артыкул|265 000|24 ліпеня 2026}} cq2ahqoez4j3rncgoipfq1obvm5fajx Павольны нейтрон 0 811533 5170301 2026-07-24T12:11:05Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Павольныя нейтроны]] 5170301 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Павольныя нейтроны]] pisu9pexnm9rbn52xdbwp2a2uvpw2q1 Яраслаў Міхайлавіч Паушкін 0 811534 5170311 2026-07-24T12:24:32Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Яраслаў Міхайлавіч Паушкін]] у [[Яраслаў Міхайлавіч Павушкін]]: у адпаведнасці з БЭ, Т.11 5170311 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Яраслаў Міхайлавіч Павушкін]] jxla3mrpxniizivb3xmhqph4foas3dj Уладзімір Аляксандравіч Павядайла 0 811535 5170315 2026-07-24T12:29:32Z Autumndancer 168015 л 5170315 wikitext text/x-wiki '''Уладзімір Аляксандравіч Павядайла''' (нар.{{ДН|7|10|1949}}, в. {{МН|Дамашэвічы||}}, [[Баранавіцкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]) — беларускі [[фізік]]. Кандыдат фізіка-матэматычных навук (1984). == Біяграфія == Скончыў БДУ (1973). З 1973 года ў Інстытуце фізікі, з 1992 года ў Інстытуце малекулярнай і атамнай фізікі Нацыянальнай АН Беларусі. Навуковыя працы па вывучэнні ўласцівасцей генерацыі выпрамянення лазераў на пары складаных арганічных злучэнняў, палярызацыйна-флуарэсцэнтных уласцівасцей шмататамных малекул, ахалоджаных у звышгукавым струмені. Дзяржаўная прэмія Беларусі 1998. == Навуковыя працы == * Исследование свойств лазеров на парах и растворах сложных органических соединений (разам з І.​І.​Калошам) // Журн. прикладной спектроскопии. 1998. Т. 65, № 5; * Динамика вращательного движения в спектроскопии сложных молекул в газовой фазе (у сааўт.) // Весці Нац. АН Беларусі. Сер. фіз.-мат. навук. 1998. № 4. {{DEFAULTSORT:Павядайла}} [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] 7mtzswt8it03jhk85gvblrnsjjigjn9 5170331 5170315 2026-07-24T12:49:33Z Autumndancer 168015 5170331 wikitext text/x-wiki '''Уладзімір Аляксандравіч Павядайла''' (нар.{{ДН|7|10|1949}}, в. {{МН|Дамашэвічы||}}, [[Баранавіцкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]) — беларускі [[фізік]]. Кандыдат фізіка-матэматычных навук (1984). == Біяграфія == Скончыў БДУ (1973). З 1973 года ў Інстытуце фізікі, з 1992 года ў Інстытуце малекулярнай і атамнай фізікі Нацыянальнай АН Беларусі. Навуковыя працы па вывучэнні ўласцівасцей генерацыі выпрамянення лазераў на пары складаных арганічных злучэнняў, палярызацыйна-флуарэсцэнтных уласцівасцей шмататамных малекул, ахалоджаных у звышгукавым струмені. Дзяржаўная прэмія Беларусі 1998. == Навуковыя працы == * Исследование свойств лазеров на парах и растворах сложных органических соединений (разам з І.​І.​Калошам) // Журн. прикладной спектроскопии. 1998. Т. 65, № 5; * Динамика вращательного движения в спектроскопии сложных молекул в газовой фазе (у сааўт.) // Весці Нац. АН Беларусі. Сер. фіз.-мат. навук. 1998. № 4. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Павядайла Уладзімір Аляксандравіч||}} {{DEFAULTSORT:Павядайла}} [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] klpcdqcemmiz0tjvrvvtw0vap3utcsi 5170716 5170331 2026-07-25T07:24:29Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, афармленне, пунктуацыя, удакладненне 5170716 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Уладзімір Аляксандравіч Павядайла''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[фізік]]. Кандыдат фізіка-матэматычных навук (1984). == Біяграфія == Нарадзіўся 7 кастрычніка 1949 года ў в. [[Дамашэвічы]] [[Гарадзішчанскі раён|Гарадзішчанскага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1973). З 1973 года — у [[Інстытут фізікі імя Б. І. Сцяпанава НАН Беларусі|Інстытуце фізікі]], з 1992 года — у [[Інстытут малекулярнай і атамнай фізікі НАН Беларусі|Інстытуце малекулярнай і атамнай фізікі]] [[НАН Беларусі]]. Навуковыя працы па вывучэнні ўласцівасцей генерацыі выпрамянення лазераў на пары складаных арганічных злучэнняў, палярызацыйна-флуарэсцэнтных уласцівасцей шмататамных малекул, ахалоджаных у звышгукавым струмені. == Навуковыя працы == * Исследование свойств лазеров на парах и растворах сложных органических соединений (разам з І.​І.​Калошам) // Журн. прикладной спектроскопии. 1998. Т. 65, № 5; * Динамика вращательного движения в спектроскопии сложных молекул в газовой фазе (у сааўт.) // Весці Нац. АН Беларусі. Сер. фіз.-мат. навук. 1998. № 4. == Узнагароды == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] (1998). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Павядайла Уладзімір Аляксандравіч||}} {{DEFAULTSORT:Павядайла Уладзімір Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] 203ynf65et2z1r7f0ck2gmxkwjgopkh Уладзімір Павядайла 0 811536 5170316 2026-07-24T12:29:54Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Уладзімір Аляксандравіч Павядайла]] 5170316 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Уладзімір Аляксандравіч Павядайла]] 7bx28xujbwjx1apoyaplimq48uvhzf6 Switch 0 811537 5170323 2026-07-24T12:38:37Z IshaBarnes 124956 старонка-перасылка 5170323 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Nintendo Switch]] md2i6ax4ncjuuxnaon0j04r26j98q7j Паганафоры 0 811538 5170324 2026-07-24T12:38:47Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Таксон}} '''Паганафоры''' (''Pogonophora'') — тып [[беспазваночныя|беспазваночных]] жывёл. Вядомы з позняга [[дакембрый|дакембрыю]] (каля 600 млн г. назад). 2 класы: вуздэчкавыя, або [[франуляты]] (''Frenulata''), і безвуздэчкавыя, або [[афрануляты]] (''Vestimentifera'', або ''Afrenulata''), бол...» 5170324 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Паганафоры''' (''Pogonophora'') — тып [[беспазваночныя|беспазваночных]] жывёл. Вядомы з позняга [[дакембрый|дакембрыю]] (каля 600 млн г. назад). 2 класы: вуздэчкавыя, або [[франуляты]] (''Frenulata''), і безвуздэчкавыя, або [[афрануляты]] (''Vestimentifera'', або ''Afrenulata''), больш за 150 відаў. Пашыраны ва ўсіх акіянах. Жывуць на дне, на глыбіні 3—10 км, пераважна прымацаваныя. Даўжыня — 5,5—150 см, дыяметр 0,1 мм — 3,5 см. Цела нітка- або чэрвепадобнае, у ахоўнай хіцінавай трубцы. Газаабмен ажыццяўляецца шчупальцамі, размешчанымі на пярэднім канцы цела. Крывяносная сістэма замкнутая. Жыўленне адбываецца пераважна за кошт арганічнага рэчыва, якое сінтэзуецца аўтатрофнымі сернымі бактэрыямі, што жывуць у поласці цела Паганафоры раздзельнаполыя. [[Катэгорыя:Многашчацінкавыя чэрві]] rp0m4nskdwbnmz2cubv5oajn5zfvgz9 5170327 5170324 2026-07-24T12:40:44Z Autumndancer 168015 5170327 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Паганафоры''' (''Pogonophora'') — тып [[беспазваночныя|беспазваночных]] жывёл. Вядомы з позняга [[дакембрый|дакембрыю]] (каля 600 млн г. назад). 2 класы: вуздэчкавыя, або [[франуляты]] (''Frenulata''), і безвуздэчкавыя, або [[афрануляты]] (''Vestimentifera'', або ''Afrenulata''), больш за 150 відаў. Пашыраны ва ўсіх акіянах. Жывуць на дне, на глыбіні 3—10 км, пераважна прымацаваныя. Даўжыня — 5,5—150 см, дыяметр 0,1 мм — 3,5 см. Цела нітка- або чэрвепадобнае, у ахоўнай хіцінавай трубцы. Газаабмен ажыццяўляецца шчупальцамі, размешчанымі на пярэднім канцы цела. Крывяносная сістэма замкнутая. Жыўленне адбываецца пераважна за кошт арганічнага рэчыва, якое сінтэзуецца аўтатрофнымі сернымі бактэрыямі, што жывуць у поласці цела Паганафоры раздзельнаполыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Многашчацінкавыя чэрві]] cpoy78d5wdo6ho3djqevk9mwqg70ouk 5170333 5170327 2026-07-24T12:49:58Z Autumndancer 168015 5170333 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Паганафоры''' (''Pogonophora'') — тып [[беспазваночныя|беспазваночных]] жывёл. Вядомы з позняга [[дакембрый|дакембрыю]] (каля 600 млн г. назад). 2 класы: вуздэчкавыя, або [[франуляты]] (''Frenulata''), і безвуздэчкавыя, або [[афрануляты]] (''Vestimentifera'', або ''Afrenulata''), больш за 150 відаў. Пашыраны ва ўсіх акіянах. Жывуць на дне, на глыбіні 3—10 км, пераважна прымацаваныя. Даўжыня — 5,5—150 см, дыяметр 0,1 мм — 3,5 см. Цела нітка- або чэрвепадобнае, у ахоўнай хіцінавай трубцы. Газаабмен ажыццяўляецца шчупальцамі, размешчанымі на пярэднім канцы цела. Крывяносная сістэма замкнутая. Жыўленне адбываецца пераважна за кошт арганічнага рэчыва, якое сінтэзуецца аўтатрофнымі сернымі бактэрыямі, што жывуць у поласці цела Паганафоры раздзельнаполыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Паганафоры||}} [[Катэгорыя:Многашчацінкавыя чэрві]] r43dfl1hrsy7q3j2eatta22m3ccvvcl 5170349 5170333 2026-07-24T13:02:45Z M.L.Bot 261 +{{Бібліяінфармацыя}} 5170349 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Паганафоры''' (''Pogonophora'') — тып [[беспазваночныя|беспазваночных]] жывёл. Вядомы з позняга [[дакембрый|дакембрыю]] (каля 600 млн г. назад). 2 класы: вуздэчкавыя, або [[франуляты]] (''Frenulata''), і безвуздэчкавыя, або [[афрануляты]] (''Vestimentifera'', або ''Afrenulata''), больш за 150 відаў. Пашыраны ва ўсіх акіянах. Жывуць на дне, на глыбіні 3—10 км, пераважна прымацаваныя. Даўжыня — 5,5—150 см, дыяметр 0,1 мм — 3,5 см. Цела нітка- або чэрвепадобнае, у ахоўнай хіцінавай трубцы. Газаабмен ажыццяўляецца шчупальцамі, размешчанымі на пярэднім канцы цела. Крывяносная сістэма замкнутая. Жыўленне адбываецца пераважна за кошт арганічнага рэчыва, якое сінтэзуецца аўтатрофнымі сернымі бактэрыямі, што жывуць у поласці цела Паганафоры раздзельнаполыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Паганафоры||}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Многашчацінкавыя чэрві]] 2ozy7txkmahk0pra4bvj5fizohgwvvp 5170738 5170349 2026-07-25T08:40:27Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5170738 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Паганафоры''' (''Pogonophora'') — тып [[беспазваночныя|беспазваночных]] жывёл. Вядомы з позняга [[дакембрый|дакембрыю]] (каля 600 млн г. назад). 2 класы: вуздэчкавыя, або [[франуляты]] (''Frenulata''), і безвуздэчкавыя, або [[афрануляты]] (''Vestimentifera'', або ''Afrenulata''), больш за 150 відаў. Пашыраны ва ўсіх акіянах. Жывуць на дне, на глыбіні 3—10 км, пераважна прымацаваныя. Даўжыня — 5,5—150 см, дыяметр 0,1 мм — 3,5 см. Цела нітка- або чэрвепадобнае, у ахоўнай хіцінавай трубцы. Газаабмен ажыццяўляецца шчупальцамі, размешчанымі на пярэднім канцы цела. Крывяносная сістэма замкнутая. Жыўленне адбываецца пераважна за кошт арганічнага рэчыва, якое сінтэзуецца аўтатрофнымі сернымі бактэрыямі, што жывуць у поласці цела Паганафоры раздзельнаполыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Паганафоры||}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-25}} [[Катэгорыя:Многашчацінкавыя чэрві]] l01rplpmd2s83ch4qq0q7tjug8014cr PS4 0 811539 5170325 2026-07-24T12:39:12Z IshaBarnes 124956 старонка-перасылка 5170325 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[PlayStation 4]] opzxh3a866d32oc6vr3cnfgvib9mtfd Pogonophora 0 811540 5170326 2026-07-24T12:40:28Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Паганафоры]] 5170326 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Паганафоры]] 4n09vsebom4aumhugrqx36spym3s6th Паганянскае балота 0 811541 5170330 2026-07-24T12:48:33Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Паганянскае балота''' — [[нізінныя балоты|балота нізіннага тыпу]], у [[Брагінскі раён|Брагінскім]], часткова ў [[Хойніцкі раён|Хойніцкім]] раёнах [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], у вадазборы р. [[Брагінка]], на захад — рака Прыпяць. Плошча — 28,7 т...» 5170330 wikitext text/x-wiki '''Паганянскае балота''' — [[нізінныя балоты|балота нізіннага тыпу]], у [[Брагінскі раён|Брагінскім]], часткова ў [[Хойніцкі раён|Хойніцкім]] раёнах [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], у вадазборы р. [[Брагінка]], на захад — рака Прыпяць. Плошча — 28,7 тыс. га, у межах прамысловага пакладу 8,4 тыс. га. Сярэдняя глыбіня [[торф]]у — 1,5 м, ступень распаду 33 %, попельнасць 15 %. Запасы торфу каля 21 млн тон. У Брагінскім раёне часткі балота называюць Паломы, Гала і інш. Балота амаль цалкам асушана. На асушаных землях сеюць збожжавыя і травы. [[Катэгорыя:Балоты Беларусі]] aw152ecff1leonp11mvxquj4r9cht7x 5170334 5170330 2026-07-24T12:50:15Z Autumndancer 168015 5170334 wikitext text/x-wiki '''Паганянскае балота''' — [[нізінныя балоты|балота нізіннага тыпу]], у [[Брагінскі раён|Брагінскім]], часткова ў [[Хойніцкі раён|Хойніцкім]] раёнах [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], у вадазборы р. [[Брагінка]], на захад — рака Прыпяць. Плошча — 28,7 тыс. га, у межах прамысловага пакладу 8,4 тыс. га. Сярэдняя глыбіня [[торф]]у — 1,5 м, ступень распаду 33 %, попельнасць 15 %. Запасы торфу каля 21 млн тон. У Брагінскім раёне часткі балота называюць Паломы, Гала і інш. Балота амаль цалкам асушана. На асушаных землях сеюць збожжавыя і травы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Павольныя нейтроны||}} [[Катэгорыя:Балоты Беларусі]] 203x3bdqlcf572qcjmy9qf9i1ntmt71 Грычын 0 811542 5170337 2026-07-24T12:52:59Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Грычын''' — балота нізіннага тыпу ў Лунінецкім раёне Брэсцкай вобласці і Салігорскім раёне Мінскай вобласці, у вадазборах рэк Лань і Цна. Плошча — 32,9 тыс. га, у межах прамысловага пакладу 18,8 тыс. га. Глыбіня [[торф]]у да 2 м, сярэдняя 1 м. Часткова асушана...» 5170337 wikitext text/x-wiki '''Грычын''' — балота нізіннага тыпу ў Лунінецкім раёне Брэсцкай вобласці і Салігорскім раёне Мінскай вобласці, у вадазборах рэк Лань і Цна. Плошча — 32,9 тыс. га, у межах прамысловага пакладу 18,8 тыс. га. Глыбіня [[торф]]у да 2 м, сярэдняя 1 м. Часткова асушана: выкарыстоўваецца пад ворыва і сенажаць. На неасушаных землях пераважаюць асакова-травяныя чорнаалешнікі. [[Катэгорыя:Балоты Беларусі]] 9vj6hacyerzli5zh456xq853e30yq6y 5170338 5170337 2026-07-24T12:54:34Z Autumndancer 168015 5170338 wikitext text/x-wiki '''Грычын''' — [[нізінныя балоты|балота нізіннага тыпу]] ў [[Лкнінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] і [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], у вадазборах рэк Лань і Цна. Плошча — 32,9 тыс. га, у межах прамысловага пакладу 18,8 тыс. га. Глыбіня [[торф]]у да 2 м, сярэдняя 1 м. Часткова асушана: выкарыстоўваецца пад ворыва і сенажаць. На неасушаных землях пераважаюць асакова-травяныя чорнаалешнікі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Грычын||}} [[Катэгорыя:Балоты Беларусі]] ptn38wu8t42gg673tfzvix9qxzk6jri 5170339 5170338 2026-07-24T12:54:46Z Autumndancer 168015 5170339 wikitext text/x-wiki '''Грычын''' — [[нізінныя балоты|балота нізіннага тыпу]] ў [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] і [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], у вадазборах рэк Лань і Цна. Плошча — 32,9 тыс. га, у межах прамысловага пакладу 18,8 тыс. га. Глыбіня [[торф]]у да 2 м, сярэдняя 1 м. Часткова асушана: выкарыстоўваецца пад ворыва і сенажаць. На неасушаных землях пераважаюць асакова-травяныя чорнаалешнікі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Грычын||}} [[Катэгорыя:Балоты Беларусі]] 2bihtf9cytvvhm6h28klro8pudj1rxn 5170340 5170339 2026-07-24T12:55:17Z Autumndancer 168015 5170340 wikitext text/x-wiki '''Грычын''' — [[нізінныя балоты|балота нізіннага тыпу]] ў [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] і [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], у вадазборах рэк [[Лань (рака)|Лань]] і Цна. Плошча — 32,9 тыс. га, у межах прамысловага пакладу 18,8 тыс. га. Глыбіня [[торф]]у да 2 м, сярэдняя 1 м. Часткова асушана: выкарыстоўваецца пад ворыва і сенажаць. На неасушаных землях пераважаюць асакова-травяныя чорнаалешнікі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Грычын||}} [[Катэгорыя:Балоты Беларусі]] h02ehwl2tu58dhl549ws16uwt2zwqnd Вялікі Лес (балота) 0 811543 5170346 2026-07-24T13:01:12Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Вялікі Лес}} '''Вялікі Лес''' — [[нізінныя балоты|нізіннае балота]] на поўдні [[Кобрынскі раён|Кобрынскага]] (24,4 тыс. га) і [[Драгічынскі раён|Драгічынскага]] (15,7 тыс. га) раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], у вадазборы Дняпроўска-Бугскі к...» 5170346 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Вялікі Лес}} '''Вялікі Лес''' — [[нізінныя балоты|нізіннае балота]] на поўдні [[Кобрынскі раён|Кобрынскага]] (24,4 тыс. га) і [[Драгічынскі раён|Драгічынскага]] (15,7 тыс. га) раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], у вадазборы [[Дняпроўска-Бугскі канал|Дняпроўска-Бугскага канала]] і р. Мухавец. Плошча 40,1 тыс. га, у межах прамысловых пакладаў 24,8 тыс. га. Глыбіня [[торф]]у да 5,6 м, вялікую плошчу займаюць забалочаныя мінереральныя глебы і мелказалежныя тарфянікі. Месцамі ёсць [[сапрапель]] і [[мергель]] магутнасцю да 3 м. На неасушаных землях пераважае хмызняк і драбналессе з вярбы, вольхі, бярозы; травяное покрыва пераважна з асок. Балота падзелена пясчанымі градамі (агульная пл. 1,2 тыс. га) на некалькі масіваў. Асобныя грады пад лесам з вольхі і бярозы, хмызняком з ляшчыны і вярбы, месцамі ворыва. [[Катэгорыя:Балоты Беларусі]] po25bkagou399yvv50rygtvt9z7gall 5170350 5170346 2026-07-24T13:02:58Z Autumndancer 168015 5170350 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Вялікі Лес}} '''Вялікі Лес''' — [[нізінныя балоты|нізіннае балота]] на поўдні [[Кобрынскі раён|Кобрынскага]] (24,4 тыс. га) і [[Драгічынскі раён|Драгічынскага]] (15,7 тыс. га) раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], у вадазборы [[Дняпроўска-Бугскі канал|Дняпроўска-Бугскага канала]] і р. Мухавец. Плошча 40,1 тыс. га, у межах прамысловых пакладаў 24,8 тыс. га. Глыбіня [[торф]]у да 5,6 м, вялікую плошчу займаюць забалочаныя мінереральныя глебы і мелказалежныя тарфянікі. Месцамі ёсць [[сапрапель]] і [[мергель]] магутнасцю да 3 м. На неасушаных землях пераважае хмызняк і драбналессе з вярбы, вольхі, бярозы; травяное покрыва пераважна з асок. Балота падзелена пясчанымі градамі (агульная пл. 1,2 тыс. га) на некалькі масіваў. Асобныя грады пад лесам з вольхі і бярозы, хмызняком з ляшчыны і вярбы, месцамі ворыва. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Вялікі Лес||}} [[Катэгорыя:Балоты Беларусі]] bxgwjqen3w6ytwxetgrgklsnivm8932 Катэгорыя:Баўскі край 14 811544 5170351 2026-07-24T13:03:09Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Краі Латвіі]] {{Навігацыя}}» 5170351 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Краі Латвіі]] {{Навігацыя}} mhrc2adr4rsn6erhxffm40fgh1bdir5 Пагараны (радовішча) 0 811545 5170355 2026-07-24T13:23:40Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Пагараны}} '''Пагараны''' — радовішча [[мел]]у ў [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], каля в. [[Пагараны (Ваўкавыскі раён)|Пагараны]]. Лінзападобны паклад у выглядзе адорвеня туронканьякскага ўзросту...» 5170355 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пагараны}} '''Пагараны''' — радовішча [[мел]]у ў [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], каля в. [[Пагараны (Ваўкавыскі раён)|Пагараны]]. Лінзападобны паклад у выглядзе адорвеня туронканьякскага ўзросту залягае ў ледавіковых адкладах дняпроўскага і сожскага зледзяненняў. Мел белы, шаравата-белы, шчыльны, месцамі трэшчынаваты, масіўны; аксіду кальцыю СаО у ім 52,5—55,5 %. Разведаныя запасы 30,1 млн т. Магутнасць карыснай тоўшчы 3—61 м, ускрышы (пяскі, супескі) 0,3—16 м. Мел прыдатны на выраб [[цэмент]]у, вапны. 135hcjqt45c3uzaya8jhvm9o95goc1k 5170356 5170355 2026-07-24T13:24:18Z Autumndancer 168015 5170356 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пагараны}} '''Пагараны''' — радовішча [[мел]]у ў [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], каля в. [[Пагараны (Ваўкавыскі раён)|Пагараны]]. Лінзападобны паклад у выглядзе адорвеня туронканьякскага ўзросту залягае ў ледавіковых адкладах дняпроўскага і сожскага зледзяненняў. Мел белы, шаравата-белы, шчыльны, месцамі трэшчынаваты, масіўны; аксіду кальцыю СаО у ім 52,5—55,5 %. Разведаныя запасы 30,1 млн т. Магутнасць карыснай тоўшчы 3—61 м, ускрышы (пяскі, супескі) 0,3—16 м. Мел прыдатны на выраб [[цэмент]]у, вапны. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пагараны||}} pjdfa81at63iahumca22ab20iw1u4iw 5170359 5170356 2026-07-24T13:25:55Z Autumndancer 168015 5170359 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пагараны}} '''Пагараны''' — радовішча [[мел]]у ў [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], каля в. [[Пагараны (Ваўкавыскі раён)|Пагараны]]. Лінзападобны паклад у выглядзе адорвеня туронканьякскага ўзросту залягае ў ледавіковых адкладах дняпроўскага і сожскага зледзяненняў. Мел белы, шаравата-белы, шчыльны, месцамі трэшчынаваты, масіўны; аксіду кальцыю СаО у ім 52,5—55,5 %. Разведаныя запасы 30,1 млн т. Магутнасць карыснай тоўшчы 3—61 м, ускрышы (пяскі, супескі) 0,3—16 м. Мел прыдатны на выраб [[цэмент]]у, вапны. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пагараны||}} {{Карысныя выкапні Беларусі}} i8jhdp0u2vj9xm56tr794vof9ynb92c 5170361 5170359 2026-07-24T13:28:01Z Autumndancer 168015 5170361 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пагараны}} '''Пагараны''' — радовішча [[мел]]у ў [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], каля в. [[Пагараны (Ваўкавыскі раён)|Пагараны]]. Лінзападобны паклад у выглядзе адорвеня туронканьякскага ўзросту залягае ў ледавіковых адкладах дняпроўскага і сожскага зледзяненняў. Мел белы, шаравата-белы, шчыльны, месцамі трэшчынаваты, масіўны; аксіду кальцыю СаО у ім 52,5—55,5 %. Разведаныя запасы 30,1 млн т. Магутнасць карыснай тоўшчы 3—61 м, ускрышы (пяскі, супескі) 0,3—16 м. Мел прыдатны на выраб [[цэмент]]у, вапны. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пагараны||}} {{Карысныя выкапні Беларусі}} [[Катэгорыя:Радовішчы Беларусі]] hu6qchdzw9v7fhhmf8frjge2cs0h9qc 5170737 5170361 2026-07-25T08:40:16Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5170737 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пагараны}} '''Пагараны''' — радовішча [[мел]]у ў [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], каля в. [[Пагараны (Ваўкавыскі раён)|Пагараны]]. Лінзападобны паклад у выглядзе адорвеня туронканьякскага ўзросту залягае ў ледавіковых адкладах дняпроўскага і сожскага зледзяненняў. Мел белы, шаравата-белы, шчыльны, месцамі трэшчынаваты, масіўны; аксіду кальцыю СаО у ім 52,5—55,5 %. Разведаныя запасы 30,1 млн т. Магутнасць карыснай тоўшчы 3—61 м, ускрышы (пяскі, супескі) 0,3—16 м. Мел прыдатны на выраб [[цэмент]]у, вапны. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пагараны||}} {{Карысныя выкапні Беларусі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-25}} [[Катэгорыя:Радовішчы Беларусі]] mmn8odi53b0j5bgb0auw2af4fb216xx Пагаранскае радовішча мелу 0 811546 5170358 2026-07-24T13:25:22Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Пагараны (радовішча)]] 5170358 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пагараны (радовішча)]] bj00rmc0qaqf0stwngoit6lu47n8grp Аляксей Васілевіч Пагарэлаў 0 811547 5170363 2026-07-24T13:34:22Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Пагарэлаў}} {{Асоба}} '''Аляксей Васілевіч Пагарэлаў''' () — украінскі [[матэматык]]. Акадэмік Расійскай АН (1976; член-карэспандэнт 1960) і АН Украіны (1961; член-карэспандэнт 1951). == Біяграфія == Скончыў [[Харкаўскі ўніверсітэт]] (1941) і Ваенна-паветранную інжын...» 5170363 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пагарэлаў}} {{Асоба}} '''Аляксей Васілевіч Пагарэлаў''' () — украінскі [[матэматык]]. Акадэмік Расійскай АН (1976; член-карэспандэнт 1960) і АН Украіны (1961; член-карэспандэнт 1951). == Біяграфія == Скончыў [[Харкаўскі ўніверсітэт]] (1941) і Ваенна-паветранную інжынерную акадэмію імя М.​Я.​Жукоўскага (1945). У 1947—60 гадах у Харкаўскім універсітэце, у 1959—60 гадах загадчык аддзела Інстытута матэматыкі АН УССР, з 1960 года загадчык аддзела Фізіка-тэхнічнага інстытута нізкіх тэмператур АН УССР (Харкаў). Навуковыя працы па асновах геаметрыі, тэорыі дыферэнцыяльных ураўненняў, пабудове поўнай тэорыі выпуклых паверхняў, даследаваннях выгінанняў паверхняў, стварэнні і выкарыстанні геаметрычных метадаў пры вывучэнні дэфармацый тонкіх абалонак. Поўнасцю рашыў чацвёртую праблему Гільберта. [[Ленінская прэмія]] 1962. Дзяржаўная прэміі СССР 1950 і УССР 1973. Міжнародная прэмія імя М.​І.​Лабачэўскага АН СССР 1959. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пагарэлаў}} [[Катэгорыя:Матэматыкі Украіны]] b8s9ovjg5933xsusnoqv99bdqmyd0fw 5170365 5170363 2026-07-24T13:36:06Z Autumndancer 168015 5170365 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пагарэлаў}} {{Асоба}} '''Аляксей Васілевіч Пагарэлаў''' () — украінскі [[матэматык]]. Акадэмік Расійскай АН (1976; член-карэспандэнт 1960) і АН Украіны (1961; член-карэспандэнт 1951). == Біяграфія == Скончыў [[Харкаўскі ўніверсітэт]] (1941) і Ваенна-паветранную інжынерную акадэмію імя М.​Я.​Жукоўскага (1945). У 1947—60 гадах у Харкаўскім універсітэце, у 1959—60 гадах загадчык аддзела Інстытута матэматыкі АН УССР, з 1960 года загадчык аддзела Фізіка-тэхнічнага інстытута нізкіх тэмператур АН УССР (Харкаў). Навуковыя працы па асновах геаметрыі, тэорыі дыферэнцыяльных ураўненняў, пабудове поўнай тэорыі выпуклых паверхняў, даследаваннях выгінанняў паверхняў, стварэнні і выкарыстанні геаметрычных метадаў пры вывучэнні дэфармацый тонкіх абалонак. Поўнасцю рашыў чацвёртую праблему Гільберта. [[Ленінская прэмія]] 1962. Дзяржаўная прэміі СССР 1950 і УССР 1973. Міжнародная прэмія імя М.​І.​Лабачэўскага АН СССР 1959. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пагарэлаў Аляксей Васілевіч||}} {{DEFAULTSORT:Пагарэлаў}} [[Катэгорыя:Матэматыкі Украіны]] ofse2q0ulig0dgj007u36vpx8n54r8o 5170367 5170365 2026-07-24T13:37:09Z Autumndancer 168015 5170367 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пагарэлаў}} {{Асоба}} '''Аляксей Васілевіч Пагарэлаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — украінскі [[матэматык]]. Акадэмік Расійскай АН (1976; член-карэспандэнт 1960) і АН Украіны (1961; член-карэспандэнт 1951). == Біяграфія == Скончыў [[Харкаўскі ўніверсітэт]] (1941) і Ваенна-паветранную інжынерную акадэмію імя М.​Я.​Жукоўскага (1945). У 1947—60 гадах у Харкаўскім універсітэце, у 1959—60 гадах загадчык аддзела Інстытута матэматыкі АН УССР, з 1960 года загадчык аддзела Фізіка-тэхнічнага інстытута нізкіх тэмператур АН УССР (Харкаў). Навуковыя працы па асновах геаметрыі, тэорыі дыферэнцыяльных ураўненняў, пабудове поўнай тэорыі выпуклых паверхняў, даследаваннях выгінанняў паверхняў, стварэнні і выкарыстанні геаметрычных метадаў пры вывучэнні дэфармацый тонкіх абалонак. Поўнасцю рашыў чацвёртую праблему Гільберта. [[Ленінская прэмія]] 1962. Дзяржаўная прэміі СССР 1950 і УССР 1973. Міжнародная прэмія імя М.​І.​Лабачэўскага АН СССР 1959. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пагарэлаў Аляксей Васілевіч||}} {{DEFAULTSORT:Пагарэлаў}} [[Катэгорыя:Матэматыкі Украіны]] drg041e6ojlrpudff7vpuiql7k1jj8f 5170712 5170367 2026-07-25T07:07:00Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль, пунктуацыя, афармленне, дапаўненне 5170712 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пагарэлаў}} {{Асоба}} '''Аляксей Васілевіч Пагарэлаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і украінскі [[матэматык]]. Акадэмік Расійскай АН (1976; член-карэспандэнт 1960) і АН Украіны (1961; член-карэспандэнт 1951). == Біяграфія == Нарадзіўся 3 сакавіка 1919 года ў г. [[Кароча]] [[Курская губерня|Курскай губерні]] [[РСФСР]]. У сувязі з [[калектывізацыя]]й ў 1931 годзе бацькі А. В. Пагарэлава вымушаны былі бегчы з вёскі ў [[Харкаў]], дзе бацька ўладкаваўся працаваць на будаўніцтве [[Харкаўскі трактарны завод|Харкаўскага трактарнага завода]]. Скончыў [[Харкаўскі ўніверсітэт]] (1941) і Ваенна-паветранную інжынерную акадэмію імя М.​Я.​Жукоўскага (1945). У 1947—1960 гадах — у Харкаўскім універсітэце, у 1959—1960 гадах — загадчык аддзела Інстытута матэматыкі АН УССР, з 1960 года — загадчык аддзела Фізіка-тэхнічнага інстытута нізкіх тэмператур АН УССР (Харкаў). Навуковыя працы па асновах геаметрыі, тэорыі дыферэнцыяльных ураўненняў, пабудове поўнай тэорыі выпуклых паверхняў, даследаваннях выгінанняў паверхняў, стварэнні і выкарыстанні геаметрычных метадаў пры вывучэнні дэфармацый тонкіх абалонак. Поўнасцю рашыў чацвёртую праблему Гільберта. Памёр 17 снежня 2002 года ў [[Масква|Маскве]]. Пахаваны ў Маскве на Нікола-Архангельскіх могілках. == Узнагароды == * [[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1950). * Міжнародная прэмія імя М.​І.​Лабачэўскага АН СССР (1959). * [[Ленінская прэмія]] (1962). * Дзяржаўная прэмія УССР (1973). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пагарэлаў Аляксей Васілевіч||}} {{DEFAULTSORT:Пагарэлаў Аляксей Васілевіч}} [[Катэгорыя:Матэматыкі Украіны]] 2runsrcgry1a7umoznkuj9cic6hbtv1 Аляксей Васільевіч Пагарэлаў 0 811548 5170364 2026-07-24T13:35:17Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Аляксей Васілевіч Пагарэлаў]] 5170364 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аляксей Васілевіч Пагарэлаў]] lcl40s5xrh51mryf9z0g1qmg2l128cy Вікіпедыя:Правілы наймення ўдзельнікаў 4 811549 5170366 2026-07-24T13:36:37Z ~2026-41504-97 171603 Новая старонка: «{{Планаванае правіла|ВП:ПНЎ}} {{Сцісла|Не выкарыстоўвайце абразлівыя, правакацыйныя, якія ўводзяць у зман або рэкламныя імёны ўдзельнікаў. Калі атрымалася, што ваша імя ўдзельніка падпадае пад гэтыя крытэры, — папытаеце яе перайменаваць на Вікіпедыя:З...» 5170366 wikitext text/x-wiki {{Планаванае правіла|ВП:ПНЎ}} {{Сцісла|Не выкарыстоўвайце абразлівыя, правакацыйныя, якія ўводзяць у зман або рэкламныя імёны ўдзельнікаў. Калі атрымалася, што ваша імя ўдзельніка падпадае пад гэтыя крытэры, — папытаеце яе перайменаваць на [[Вікіпедыя:Запыты на перайменаванне ўліковых запісаў|прызначанай для гэтага старонцы]].}} Правіла апісвае, якія '''імёны ўдзельнікаў''' (тэхнічна гэта імёны '''уліковых запісаў''') дапушчальныя ў Вікіпедыі на беларускай мове і як паступаць з непрымальнымі або сумніўнымі імёнамі ўдзельнікаў. Калі ў вас яшчэ няма ўліковага запісу ў Вікіпедыі, вы можаце яе '''[[Служебная:Стварыць уліковы запісь|стварыць]]'''. Пасля гэтага вашы праўкі будуць звязаныя з імем вашага ўліковага запісу, а не з вашым [[IP|IP-адрасам]] або [[Вікіпедыя:Часавыя ўліковыя запісы|часовай уліковым запісам]]. Вашы [[#Змена імя ўдзельніка|імя ўдзельніка можна змяніць]], і ўвесь ваш ўклад будзе прывязаны да новага імя. Аднак інфармацыя аб ранейшым імя застаецца даступнай, бо [[#Выдаленне імя ўдзельніка|імёны не выдаляюцца]]. Каб цалкам пазбавіцца ад мінулага, «пачаць жыццё з чыстага ліста», прыйдзецца стварыць новы ўліковы запіс. Таму лепш адразу абраць падыходнае вам імя. Гэтае правіла прымяняецца да імёнаў удзельнікаў у Вікіпедыі на беларускай мове. Аднак у большасці выпадкаў вы зможаце выкарыстоўваць тое ж імя ўдзельніка і пароль для ўваходу ў іншыя моўныя раздзелы Вікіпедыі, а таксама іншыя праекты, якія падтрымліваюцца [[Фонд Вікімедыя|Фондам Вікімедыя]]. Больш падрабязна глядзіце на старонцы «{{iw|Вікіпедыя:Адзіны ўліковы запіс|ru|Википедия:Единая учётная запись}}». == Найменне ўліковага запісу == === Выбар імя ўдзельніка === [[Файл:Wikipedia_User_Name.webm|thumb|300px|Уступны ролік пра імёны ўдзельнікаў]] {{Гл. таксама|Вікіпедыя:Падпісвайцеся на старонках размовы#Знешні выгляд подпісу|l1=Афармленне подпісу|прэфікс=Сумежнае правіла}} Выбирая имя в проекте, помните русскую пословицу «По одёжке встречают…», потому что это имя — та самая одёжка, которая должна выглядеть хоть скромно, но прилично. Поэтому имя не только должно нравиться вам, но и не должно вызывать негативной реакции других. Использование своего реального имени или подсказок на что-либо о себе может увеличить риск [[ВП:РЕАЛЬНО|нападок личного характера в реальной жизни и даже преследования]], так что заранее продумайте это. Большинство участников использует псевдоним (ник). Имя участника отображается в подписи на страницах обсуждения, но [[Служебная:Настройки#mw-prefsection-personal-signature|это можно настроить]]. Имена чувствительны к регистру, но первая буква имени автоматически становится заглавной. Имя, включающее символы, не входящие в английскую и русскую раскладку клавиатуры, неудобно в наборе и считается [[#Нежелательные символы|нежелательным]]. Технически имя участника может состоять почти из любых символов, но не должно создавать трудностей другим. Если имя может произвести плохое впечатление на других участников, избежать этого в ваших интересах. Чего стоит избегать и на что обратить внимание — см. '''[[#Неприемлемые имена|§ о неприемлемых]]''' и '''[[#Потенциально нежелательные имена|§ о нежелательных именах]]'''. === Изменение имени участника === Если к вашей учётной записи привязан действующий адрес электронной почты, то для запроса на смену имени используйте '''[[Служебная:Запрос на глобальное переименование|страницу для переименования глобальной учётной записи]]''', в ином случае запросы можно оставлять на локальной странице [[Википедия:Запросы на переименование учётных записей|запросов на переименование]]. При смене имени участника все ваши прежние правки выводятся на страницах ''истории изменений'', в ''журналах'', а также на ''странице личного вклада'' под новым именем. Однако подписи на страницах обсуждения остаются прежними. Хотя их можно исправить вручную, обычно так не делают, если только не ставится цель удалить как можно больше сведений о себе из соображений конфиденциальности. Но даже при исправлении подписей на страницах обсуждений, в их прежних версиях исходные подписи сохранятся. Изменения имён участников протоколируются в [[Служебная:Журнал/renameuser|журнале переименований участников]] и в [[meta:Special:Log/gblrename|общем логе на Метавики]]. === Удаление имени участника === Удаление учётных записей технически невозможно, поскольку каждая правка внутри проектов привязана к идентификатору: имени учётной записи или, в случае работы без регистрации, к [[IP-адрес]]у. Переименование заменяет отображаемое имя учётной записи, но старое останется в журнале переименования (запись возможно скрыть в некоторых случаях) и в уже опубликованных версиях викитекста, например, в подписях на страницах обсуждений. Поэтому, в общем случае, остаются возможности установить связь новых имён со старыми. Редакторы, которые хотят [[Википедия:Право исчезнуть|исчезнуть из проекта]], могут обезличить (по отношению к себе) учётную запись путём подачи запросов на переименование своей учётной записи (удаление имени), скрытие личных данных и удаление [[Википедия:Личная страница участника|личной страницы участника]] и подстраниц. == Неприемлемые имена == {{shortcut|ВП:НИУ}} Учётные записи с именами, описанными в этом разделе, подлежат бессрочной [[Википедия:БЛОК|блокировке]]. Способ решения проблемы с неприемлемым именем подробнее описан ниже, см. [[#Обеспечение соблюдения правила|§ Обеспечение соблюдения правила]]. === Имена, вводящие в заблуждение о правах участника === Имя участника не должно создавать впечатления наличия привилегий. Поэтому недопустимы имена, содержащие слова: * администратор, бюрократ, стюард, проверяющий, ревизор, разработчик, чекъюзер и т. п.; их иноязычные аналоги (например, administrator, sysop, oversight, steward, bureaucrat, patroller и т. п.), их сокращения: админ, admin и т. п.; * bot, бот, robot, робот (любые, оканчивающиеся на сочетание букв -bot или -бот), которые применяются для распознавания учётных записей ботов; * Википедия, Викимедиа, Wikipedia, Wikimedia, WMF, отсылающие к [[Фонд Викимедиа|Фонду Викимедиа]]. === Провокационные или оскорбительные имена === Недопустимы имена, которые не способствуют нормальной совместной работе участников Википедии либо делают её невозможной, в частности: * оскорбительные — в том числе с [[обсценная лексика в русском языке|русской обсценной лексикой]] (в особенности, [[русский мат|матом]]), с ''общеизвестными'' нецензурными словами на других языках (например, [[семь грязных слов]]); * провокационные — с [[ВП:НЕТРИБУНА|призывом]] к чему-либо; * провокационные — с агрессией, явными отсылками к [[нацизм]]у, [[расизм]]у, [[шовинизм]]у; * провокационные — с троллингом, [[ВП:УГРОЗА|угрозами]], разглашением чужих [[ВП:Личные данные|личных данных]]. === Рекламные имена === Имена [[Википедия:НЕРЕКЛАМА|не должны представлять собой рекламу]], так что лучше избегать имён, включающих в себя названия фирм, партий или брендов. Имя считают рекламным, если оно указывает на организацию, политическую партию, общественное движение, товар, торговую марку, сайт и т. п. При этом рекламность может быть неочевидной: * для малоизвестных имён (организаций, партий…) возможно случайное совпадение; * при использовании общеупотребительных слов, включаемых в имена известных вещей. В спорных случаях администраторы руководствуются здравым смыслом и вкладом участника. Например, при редактировании статьи про ''ТОО «Рога и копыта»'' участником с именем ''«Рога и копыта»'' это имя учётной записи может быть расценено как рекламное. : ''См. также правило про'' [[Википедия:Оплачиваемое участие|Оплачиваемое участие]]. : ''См. также эссе:'' [[Википедия:Начальство указало|Начальство указало]], [[Википедия:Вредные советы рекламщику|Вредные советы рекламщику]], [[Википедия:Полезные советы рекламщику|Полезные советы рекламщику]]. == Потенциально нежелательные имена == === Имена известных личностей === {{якорь|Имперсонатор}} {{shortcut|ВП:Имперсонатор}} Не стоит использовать имена или широко распространённые псевдонимы ныне живущих известных личностей. Учётные записи с подобными именами могут быть заблокированы до подтверждения, что это действительно ваше имя или псевдоним: эта мера защищает от самозванцев. : '''Если это ваше имя или псевдоним:''' отправьте электронное письмо по адресу [mailto:info-ru@wikimedia.org info-ru@wikimedia.org] с подтверждением этого (ответ может прийти с задержкой). === Нежелательные символы === {{Врезка | Выравнивание = right | Заголовок = Технические ограничения | Содержание = Невозможно создать имена со следующими символами: <code> # < > [ ] {{!}} { } / @ : ; </code> <!-- https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Википедия:Форум/Технический&oldid=113488058#Странное_появление_страницы_в_категории --> См. также: [[MediaWiki:Titleblacklist|тут]] и [[meta:Title blacklist|там]]. }} Символы имени, отличные от входящих в английскую и русскую раскладку клавиатуры, могут создавать трудности для многих редакторов русской Википедии. Весьма нежелательны имена со словами из [[Википедия:Кирлат|смеси букв разных алфавитов]], поэтому создание таких имён блокируется мастером создания учётных записей. {{shortcut|ВП:НЕНИК}} При использовании «экзотических» символов в имени рекомендуется создать страницу с перенаправлением на свою страницу участника; при этом предварительно необходимо зарегистрировать учётную запись с таким именем. Крайне нежелательны имена, содержащие знак равенства <code>=</code>. Технически невозможно зарегистрировать имя, не содержащее ни одной буквы (хотя есть несколько таких имён, созданных до введения этого ограничения). === Похожие имена === Имена, похожие на имеющиеся у других участников, [[:mw:Extension:AntiSpoof|не получится]] зарегистрировать обычным способом, но ограничение могут преодолевать [[Википедия:Администраторы|администраторы]] и [[Википедия:Бюрократы|бюрократы]]. Поэтому, если вы настаиваете на «похожем» имени, обратитесь на страницу [[Википедия:Запросы к администраторам|запросов к администраторам]]. При сходстве с именем неактивных участников эта проблема не возникает. Для проверки имён можно использовать страницы «[[Служебная:Список участников|Список участников]]» и «[[Служебная:CentralAuth|Данные глобальной учётной записи]]». Если выбранное вами имя отличается от уже существующего так, что их точно нельзя спутать, запрос на создание учётной записи будет одобрен независимо от активности существующего участника с близким именем. {{якорь|Учётные записи — «призраки»}} Если ваше имя участника похоже на имя другого участника, то можно на своей личной странице проставить шаблон {{tl|Не путать}}. == Соблюдение правила == Любой участник может указать [[Википедия:Запросы к администраторам|в запросе к администраторам]] на недопустимое или потенциально нежелательное имя. Во [[#Потенциально нежелательные имена|втором случае]] лучше сначала обсудить вопрос с его обладателем. Хорошим вариантом будет переименовать или создать новую учётную запись с более подходящим именем. Чтобы оценить приемлемость имён участников с большим положительным вкладом, предполагают [[ВП:ПДН|добрые намерения]] и учитывают мнение сообщества о допустимости того или иного имени. При оценке имени участника администраторы могут учитывать правила раздела, в котором участник наиболее активен. Учётные записи с [[#Неприемлемые имена|неприемлемыми именами]] бессрочно [[Википедия:БЛОК|блокируются]]. При грубых нарушениях, когда [[Википедия:ПДН|нет сомнений в злонамеренности]] по отношению к Википедии, может быть заблокирована не только учётная запись, но и сам участник. При этом: * если бессрочно заблокирована только учётная запись, участник имеет право зарегистрировать другую учётную запись либо попросить о [[#Изменение имени участника|переименовании]], затем обратиться к любому администратору за разблокировкой; * если заблокирован участник, разблокировка возможна только [[Википедия:РАЗБЛОК|в общем порядке]]. При блокировке, связанной с поведением участника, ''может приниматься во внимание его имя'', если оно способствует конфликтной ситуации. == См. также == * [[Википедия:Многоликость]] {{Правила Википедии}} [[Категория:Википедия:Справка]] j94dbaesyft7b5a67x6bfbftcoq9igb 5170371 5170366 2026-07-24T13:39:16Z ~2026-41504-97 171603 5170371 wikitext text/x-wiki {{Планаванае правіла|ВП:ПНЎ}} {{Сцісла|Не выкарыстоўвайце абразлівыя, правакацыйныя, якія ўводзяць у зман або рэкламныя імёны ўдзельнікаў. Калі атрымалася, што ваша імя ўдзельніка падпадае пад гэтыя крытэры, — папытаеце яе перайменаваць на [[Вікіпедыя:Запыты на перайменаванне ўліковых запісаў|прызначанай для гэтага старонцы]].}} Правіла апісвае, якія '''імёны ўдзельнікаў''' (тэхнічна гэта імёны '''уліковых запісаў''') дапушчальныя ў Вікіпедыі на беларускай мове і як паступаць з непрымальнымі або сумніўнымі імёнамі ўдзельнікаў. Калі ў вас яшчэ няма ўліковага запісу ў Вікіпедыі, вы можаце яе '''[[Служебная:Стварыць уліковы запісь|стварыць]]'''. Пасля гэтага вашы праўкі будуць звязаныя з імем вашага ўліковага запісу, а не з вашым [[IP|IP-адрасам]] або [[Вікіпедыя:Часовы ўліковыя запісы|часовай уліковым запісам]]. Вашы [[#Змена імя ўдзельніка|імя ўдзельніка можна змяніць]], і ўвесь ваш ўклад будзе прывязаны да новага імя. Аднак інфармацыя аб ранейшым імя застаецца даступнай, бо [[#Выдаленне імя ўдзельніка|імёны не выдаляюцца]]. Каб цалкам пазбавіцца ад мінулага, «пачаць жыццё з чыстага ліста», прыйдзецца стварыць новы ўліковы запіс. Таму лепш адразу абраць падыходнае вам імя. Гэтае правіла прымяняецца да імёнаў удзельнікаў у Вікіпедыі на беларускай мове. Аднак у большасці выпадкаў вы зможаце выкарыстоўваць тое ж імя ўдзельніка і пароль для ўваходу ў іншыя моўныя раздзелы Вікіпедыі, а таксама іншыя праекты, якія падтрымліваюцца [[Фонд Вікімедыя|Фондам Вікімедыя]]. Больш падрабязна глядзіце на старонцы «{{iw|Вікіпедыя:Адзіны ўліковы запіс|Вікіпедыя:Адзіны ўліковы запіс|ru|Википедия:Единая учётная запись}}». == Найменне ўліковага запісу == === Выбар імя ўдзельніка === [[Файл:Wikipedia_User_Name.webm|thumb|300px|Уступны ролік пра імёны ўдзельнікаў]] {{Гл. таксама|Вікіпедыя:Падпісвайцеся на старонках размовы#Знешні выгляд подпісу|l1=Афармленне подпісу|прэфікс=Сумежнае правіла}} Выбирая имя в проекте, помните русскую пословицу «По одёжке встречают…», потому что это имя — та самая одёжка, которая должна выглядеть хоть скромно, но прилично. Поэтому имя не только должно нравиться вам, но и не должно вызывать негативной реакции других. Использование своего реального имени или подсказок на что-либо о себе может увеличить риск [[ВП:РЕАЛЬНО|нападок личного характера в реальной жизни и даже преследования]], так что заранее продумайте это. Большинство участников использует псевдоним (ник). Имя участника отображается в подписи на страницах обсуждения, но [[Служебная:Настройки#mw-prefsection-personal-signature|это можно настроить]]. Имена чувствительны к регистру, но первая буква имени автоматически становится заглавной. Имя, включающее символы, не входящие в английскую и русскую раскладку клавиатуры, неудобно в наборе и считается [[#Нежелательные символы|нежелательным]]. Технически имя участника может состоять почти из любых символов, но не должно создавать трудностей другим. Если имя может произвести плохое впечатление на других участников, избежать этого в ваших интересах. Чего стоит избегать и на что обратить внимание — см. '''[[#Неприемлемые имена|§ о неприемлемых]]''' и '''[[#Потенциально нежелательные имена|§ о нежелательных именах]]'''. === Изменение имени участника === Если к вашей учётной записи привязан действующий адрес электронной почты, то для запроса на смену имени используйте '''[[Служебная:Запрос на глобальное переименование|страницу для переименования глобальной учётной записи]]''', в ином случае запросы можно оставлять на локальной странице [[Википедия:Запросы на переименование учётных записей|запросов на переименование]]. При смене имени участника все ваши прежние правки выводятся на страницах ''истории изменений'', в ''журналах'', а также на ''странице личного вклада'' под новым именем. Однако подписи на страницах обсуждения остаются прежними. Хотя их можно исправить вручную, обычно так не делают, если только не ставится цель удалить как можно больше сведений о себе из соображений конфиденциальности. Но даже при исправлении подписей на страницах обсуждений, в их прежних версиях исходные подписи сохранятся. Изменения имён участников протоколируются в [[Служебная:Журнал/renameuser|журнале переименований участников]] и в [[meta:Special:Log/gblrename|общем логе на Метавики]]. === Удаление имени участника === Удаление учётных записей технически невозможно, поскольку каждая правка внутри проектов привязана к идентификатору: имени учётной записи или, в случае работы без регистрации, к [[IP-адрес]]у. Переименование заменяет отображаемое имя учётной записи, но старое останется в журнале переименования (запись возможно скрыть в некоторых случаях) и в уже опубликованных версиях викитекста, например, в подписях на страницах обсуждений. Поэтому, в общем случае, остаются возможности установить связь новых имён со старыми. Редакторы, которые хотят [[Википедия:Право исчезнуть|исчезнуть из проекта]], могут обезличить (по отношению к себе) учётную запись путём подачи запросов на переименование своей учётной записи (удаление имени), скрытие личных данных и удаление [[Википедия:Личная страница участника|личной страницы участника]] и подстраниц. == Неприемлемые имена == {{shortcut|ВП:НИУ}} Учётные записи с именами, описанными в этом разделе, подлежат бессрочной [[Википедия:БЛОК|блокировке]]. Способ решения проблемы с неприемлемым именем подробнее описан ниже, см. [[#Обеспечение соблюдения правила|§ Обеспечение соблюдения правила]]. === Имена, вводящие в заблуждение о правах участника === Имя участника не должно создавать впечатления наличия привилегий. Поэтому недопустимы имена, содержащие слова: * администратор, бюрократ, стюард, проверяющий, ревизор, разработчик, чекъюзер и т. п.; их иноязычные аналоги (например, administrator, sysop, oversight, steward, bureaucrat, patroller и т. п.), их сокращения: админ, admin и т. п.; * bot, бот, robot, робот (любые, оканчивающиеся на сочетание букв -bot или -бот), которые применяются для распознавания учётных записей ботов; * Википедия, Викимедиа, Wikipedia, Wikimedia, WMF, отсылающие к [[Фонд Викимедиа|Фонду Викимедиа]]. === Провокационные или оскорбительные имена === Недопустимы имена, которые не способствуют нормальной совместной работе участников Википедии либо делают её невозможной, в частности: * оскорбительные — в том числе с [[обсценная лексика в русском языке|русской обсценной лексикой]] (в особенности, [[русский мат|матом]]), с ''общеизвестными'' нецензурными словами на других языках (например, [[семь грязных слов]]); * провокационные — с [[ВП:НЕТРИБУНА|призывом]] к чему-либо; * провокационные — с агрессией, явными отсылками к [[нацизм]]у, [[расизм]]у, [[шовинизм]]у; * провокационные — с троллингом, [[ВП:УГРОЗА|угрозами]], разглашением чужих [[ВП:Личные данные|личных данных]]. === Рекламные имена === Имена [[Википедия:НЕРЕКЛАМА|не должны представлять собой рекламу]], так что лучше избегать имён, включающих в себя названия фирм, партий или брендов. Имя считают рекламным, если оно указывает на организацию, политическую партию, общественное движение, товар, торговую марку, сайт и т. п. При этом рекламность может быть неочевидной: * для малоизвестных имён (организаций, партий…) возможно случайное совпадение; * при использовании общеупотребительных слов, включаемых в имена известных вещей. В спорных случаях администраторы руководствуются здравым смыслом и вкладом участника. Например, при редактировании статьи про ''ТОО «Рога и копыта»'' участником с именем ''«Рога и копыта»'' это имя учётной записи может быть расценено как рекламное. : ''См. также правило про'' [[Википедия:Оплачиваемое участие|Оплачиваемое участие]]. : ''См. также эссе:'' [[Википедия:Начальство указало|Начальство указало]], [[Википедия:Вредные советы рекламщику|Вредные советы рекламщику]], [[Википедия:Полезные советы рекламщику|Полезные советы рекламщику]]. == Потенциально нежелательные имена == === Имена известных личностей === {{якорь|Имперсонатор}} {{shortcut|ВП:Имперсонатор}} Не стоит использовать имена или широко распространённые псевдонимы ныне живущих известных личностей. Учётные записи с подобными именами могут быть заблокированы до подтверждения, что это действительно ваше имя или псевдоним: эта мера защищает от самозванцев. : '''Если это ваше имя или псевдоним:''' отправьте электронное письмо по адресу [mailto:info-ru@wikimedia.org info-ru@wikimedia.org] с подтверждением этого (ответ может прийти с задержкой). === Нежелательные символы === {{Врезка | Выравнивание = right | Заголовок = Технические ограничения | Содержание = Невозможно создать имена со следующими символами: <code> # < > [ ] {{!}} { } / @ : ; </code> <!-- https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Википедия:Форум/Технический&oldid=113488058#Странное_появление_страницы_в_категории --> См. также: [[MediaWiki:Titleblacklist|тут]] и [[meta:Title blacklist|там]]. }} Символы имени, отличные от входящих в английскую и русскую раскладку клавиатуры, могут создавать трудности для многих редакторов русской Википедии. Весьма нежелательны имена со словами из [[Википедия:Кирлат|смеси букв разных алфавитов]], поэтому создание таких имён блокируется мастером создания учётных записей. {{shortcut|ВП:НЕНИК}} При использовании «экзотических» символов в имени рекомендуется создать страницу с перенаправлением на свою страницу участника; при этом предварительно необходимо зарегистрировать учётную запись с таким именем. Крайне нежелательны имена, содержащие знак равенства <code>=</code>. Технически невозможно зарегистрировать имя, не содержащее ни одной буквы (хотя есть несколько таких имён, созданных до введения этого ограничения). === Похожие имена === Имена, похожие на имеющиеся у других участников, [[:mw:Extension:AntiSpoof|не получится]] зарегистрировать обычным способом, но ограничение могут преодолевать [[Википедия:Администраторы|администраторы]] и [[Википедия:Бюрократы|бюрократы]]. Поэтому, если вы настаиваете на «похожем» имени, обратитесь на страницу [[Википедия:Запросы к администраторам|запросов к администраторам]]. При сходстве с именем неактивных участников эта проблема не возникает. Для проверки имён можно использовать страницы «[[Служебная:Список участников|Список участников]]» и «[[Служебная:CentralAuth|Данные глобальной учётной записи]]». Если выбранное вами имя отличается от уже существующего так, что их точно нельзя спутать, запрос на создание учётной записи будет одобрен независимо от активности существующего участника с близким именем. {{якорь|Учётные записи — «призраки»}} Если ваше имя участника похоже на имя другого участника, то можно на своей личной странице проставить шаблон {{tl|Не путать}}. == Соблюдение правила == Любой участник может указать [[Википедия:Запросы к администраторам|в запросе к администраторам]] на недопустимое или потенциально нежелательное имя. Во [[#Потенциально нежелательные имена|втором случае]] лучше сначала обсудить вопрос с его обладателем. Хорошим вариантом будет переименовать или создать новую учётную запись с более подходящим именем. Чтобы оценить приемлемость имён участников с большим положительным вкладом, предполагают [[ВП:ПДН|добрые намерения]] и учитывают мнение сообщества о допустимости того или иного имени. При оценке имени участника администраторы могут учитывать правила раздела, в котором участник наиболее активен. Учётные записи с [[#Неприемлемые имена|неприемлемыми именами]] бессрочно [[Википедия:БЛОК|блокируются]]. При грубых нарушениях, когда [[Википедия:ПДН|нет сомнений в злонамеренности]] по отношению к Википедии, может быть заблокирована не только учётная запись, но и сам участник. При этом: * если бессрочно заблокирована только учётная запись, участник имеет право зарегистрировать другую учётную запись либо попросить о [[#Изменение имени участника|переименовании]], затем обратиться к любому администратору за разблокировкой; * если заблокирован участник, разблокировка возможна только [[Википедия:РАЗБЛОК|в общем порядке]]. При блокировке, связанной с поведением участника, ''может приниматься во внимание его имя'', если оно способствует конфликтной ситуации. == См. также == * [[Википедия:Многоликость]] {{Правила Википедии}} [[Категория:Википедия:Справка]] lairg7k3ke5va421kvd45hw3vwjtt1o 5170378 5170371 2026-07-24T13:45:12Z Каталинград 171508 5170378 wikitext text/x-wiki {{Планаванае правіла|ВП:ПНЎ}} {{Сцісла|Не выкарыстоўвайце абразлівыя, правакацыйныя, якія ўводзяць у зман або рэкламныя імёны ўдзельнікаў. Калі атрымалася, што ваша імя ўдзельніка падпадае пад гэтыя крытэры, — папытаеце яе перайменаваць на [[Вікіпедыя:Запыты на перайменаванне ўліковых запісаў|прызначанай для гэтага старонцы]].}} Правіла апісвае, якія '''імёны ўдзельнікаў''' (тэхнічна гэта імёны '''уліковых запісаў''') дапушчальныя ў Вікіпедыі на беларускай мове і як паступаць з непрымальнымі або сумніўнымі імёнамі ўдзельнікаў. Калі ў вас яшчэ няма ўліковага запісу ў Вікіпедыі, вы можаце яе '''[[Адмысловае:CreateAccount|стварыць]]'''. Пасля гэтага вашы праўкі будуць звязаныя з імем вашага ўліковага запісу, а не з вашым [[IP|IP-адрасам]] або [[Вікіпедыя:Часовы ўліковыя запісы|часовай уліковым запісам]]. Вашы [[#Змена імя ўдзельніка|імя ўдзельніка можна змяніць]], і ўвесь ваш ўклад будзе прывязаны да новага імя. Аднак інфармацыя аб ранейшым імя застаецца даступнай, бо [[#Выдаленне імя ўдзельніка|імёны не выдаляюцца]]. Каб цалкам пазбавіцца ад мінулага, «пачаць жыццё з чыстага ліста», прыйдзецца стварыць новы ўліковы запіс. Таму лепш адразу абраць падыходнае вам імя. Гэтае правіла прымяняецца да імёнаў удзельнікаў у Вікіпедыі на беларускай мове. Аднак у большасці выпадкаў вы зможаце выкарыстоўваць тое ж імя ўдзельніка і пароль для ўваходу ў іншыя моўныя раздзелы Вікіпедыі, а таксама іншыя праекты, якія падтрымліваюцца [[Фонд Вікімедыя|Фондам Вікімедыя]]. Больш падрабязна глядзіце на старонцы «{{iw|Вікіпедыя:Адзіны ўліковы запіс|Вікіпедыя:Адзіны ўліковы запіс|ru|Википедия:Единая учётная запись}}». == Найменне ўліковага запісу == === Выбар імя ўдзельніка === [[Файл:Wikipedia_User_Name.webm|thumb|300px|Уступны ролік пра імёны ўдзельнікаў]] {{Гл. таксама|Вікіпедыя:Падпісвайцеся на старонках размовы#Знешні выгляд подпісу|l1=Афармленне подпісу|прэфікс=Сумежнае правіла}} Выбирая имя в проекте, помните русскую пословицу «По одёжке встречают…», потому что это имя — та самая одёжка, которая должна выглядеть хоть скромно, но прилично. Поэтому имя не только должно нравиться вам, но и не должно вызывать негативной реакции других. Использование своего реального имени или подсказок на что-либо о себе может увеличить риск [[ВП:РЕАЛЬНО|нападок личного характера в реальной жизни и даже преследования]], так что заранее продумайте это. Большинство участников использует псевдоним (ник). Имя участника отображается в подписи на страницах обсуждения, но [[Служебная:Настройки#mw-prefsection-personal-signature|это можно настроить]]. Имена чувствительны к регистру, но первая буква имени автоматически становится заглавной. Имя, включающее символы, не входящие в английскую и русскую раскладку клавиатуры, неудобно в наборе и считается [[#Нежелательные символы|нежелательным]]. Технически имя участника может состоять почти из любых символов, но не должно создавать трудностей другим. Если имя может произвести плохое впечатление на других участников, избежать этого в ваших интересах. Чего стоит избегать и на что обратить внимание — см. '''[[#Неприемлемые имена|§ о неприемлемых]]''' и '''[[#Потенциально нежелательные имена|§ о нежелательных именах]]'''. === Изменение имени участника === Если к вашей учётной записи привязан действующий адрес электронной почты, то для запроса на смену имени используйте '''[[Служебная:Запрос на глобальное переименование|страницу для переименования глобальной учётной записи]]''', в ином случае запросы можно оставлять на локальной странице [[Википедия:Запросы на переименование учётных записей|запросов на переименование]]. При смене имени участника все ваши прежние правки выводятся на страницах ''истории изменений'', в ''журналах'', а также на ''странице личного вклада'' под новым именем. Однако подписи на страницах обсуждения остаются прежними. Хотя их можно исправить вручную, обычно так не делают, если только не ставится цель удалить как можно больше сведений о себе из соображений конфиденциальности. Но даже при исправлении подписей на страницах обсуждений, в их прежних версиях исходные подписи сохранятся. Изменения имён участников протоколируются в [[Служебная:Журнал/renameuser|журнале переименований участников]] и в [[meta:Special:Log/gblrename|общем логе на Метавики]]. === Удаление имени участника === Удаление учётных записей технически невозможно, поскольку каждая правка внутри проектов привязана к идентификатору: имени учётной записи или, в случае работы без регистрации, к [[IP-адрес]]у. Переименование заменяет отображаемое имя учётной записи, но старое останется в журнале переименования (запись возможно скрыть в некоторых случаях) и в уже опубликованных версиях викитекста, например, в подписях на страницах обсуждений. Поэтому, в общем случае, остаются возможности установить связь новых имён со старыми. Редакторы, которые хотят [[Википедия:Право исчезнуть|исчезнуть из проекта]], могут обезличить (по отношению к себе) учётную запись путём подачи запросов на переименование своей учётной записи (удаление имени), скрытие личных данных и удаление [[Википедия:Личная страница участника|личной страницы участника]] и подстраниц. == Неприемлемые имена == {{shortcut|ВП:НИУ}} Учётные записи с именами, описанными в этом разделе, подлежат бессрочной [[Википедия:БЛОК|блокировке]]. Способ решения проблемы с неприемлемым именем подробнее описан ниже, см. [[#Обеспечение соблюдения правила|§ Обеспечение соблюдения правила]]. === Имена, вводящие в заблуждение о правах участника === Имя участника не должно создавать впечатления наличия привилегий. Поэтому недопустимы имена, содержащие слова: * администратор, бюрократ, стюард, проверяющий, ревизор, разработчик, чекъюзер и т. п.; их иноязычные аналоги (например, administrator, sysop, oversight, steward, bureaucrat, patroller и т. п.), их сокращения: админ, admin и т. п.; * bot, бот, robot, робот (любые, оканчивающиеся на сочетание букв -bot или -бот), которые применяются для распознавания учётных записей ботов; * Википедия, Викимедиа, Wikipedia, Wikimedia, WMF, отсылающие к [[Фонд Викимедиа|Фонду Викимедиа]]. === Провокационные или оскорбительные имена === Недопустимы имена, которые не способствуют нормальной совместной работе участников Википедии либо делают её невозможной, в частности: * оскорбительные — в том числе с [[обсценная лексика в русском языке|русской обсценной лексикой]] (в особенности, [[русский мат|матом]]), с ''общеизвестными'' нецензурными словами на других языках (например, [[семь грязных слов]]); * провокационные — с [[ВП:НЕТРИБУНА|призывом]] к чему-либо; * провокационные — с агрессией, явными отсылками к [[нацизм]]у, [[расизм]]у, [[шовинизм]]у; * провокационные — с троллингом, [[ВП:УГРОЗА|угрозами]], разглашением чужих [[ВП:Личные данные|личных данных]]. === Рекламные имена === Имена [[Википедия:НЕРЕКЛАМА|не должны представлять собой рекламу]], так что лучше избегать имён, включающих в себя названия фирм, партий или брендов. Имя считают рекламным, если оно указывает на организацию, политическую партию, общественное движение, товар, торговую марку, сайт и т. п. При этом рекламность может быть неочевидной: * для малоизвестных имён (организаций, партий…) возможно случайное совпадение; * при использовании общеупотребительных слов, включаемых в имена известных вещей. В спорных случаях администраторы руководствуются здравым смыслом и вкладом участника. Например, при редактировании статьи про ''ТОО «Рога и копыта»'' участником с именем ''«Рога и копыта»'' это имя учётной записи может быть расценено как рекламное. : ''См. также правило про'' [[Википедия:Оплачиваемое участие|Оплачиваемое участие]]. : ''См. также эссе:'' [[Википедия:Начальство указало|Начальство указало]], [[Википедия:Вредные советы рекламщику|Вредные советы рекламщику]], [[Википедия:Полезные советы рекламщику|Полезные советы рекламщику]]. == Потенциально нежелательные имена == === Имена известных личностей === {{якорь|Имперсонатор}} {{shortcut|ВП:Имперсонатор}} Не стоит использовать имена или широко распространённые псевдонимы ныне живущих известных личностей. Учётные записи с подобными именами могут быть заблокированы до подтверждения, что это действительно ваше имя или псевдоним: эта мера защищает от самозванцев. : '''Если это ваше имя или псевдоним:''' отправьте электронное письмо по адресу [mailto:info-ru@wikimedia.org info-ru@wikimedia.org] с подтверждением этого (ответ может прийти с задержкой). === Нежелательные символы === {{Врезка | Выравнивание = right | Заголовок = Технические ограничения | Содержание = Невозможно создать имена со следующими символами: <code> # < > [ ] {{!}} { } / @ : ; </code> <!-- https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Википедия:Форум/Технический&oldid=113488058#Странное_появление_страницы_в_категории --> См. также: [[MediaWiki:Titleblacklist|тут]] и [[meta:Title blacklist|там]]. }} Символы имени, отличные от входящих в английскую и русскую раскладку клавиатуры, могут создавать трудности для многих редакторов русской Википедии. Весьма нежелательны имена со словами из [[Википедия:Кирлат|смеси букв разных алфавитов]], поэтому создание таких имён блокируется мастером создания учётных записей. {{shortcut|ВП:НЕНИК}} При использовании «экзотических» символов в имени рекомендуется создать страницу с перенаправлением на свою страницу участника; при этом предварительно необходимо зарегистрировать учётную запись с таким именем. Крайне нежелательны имена, содержащие знак равенства <code>=</code>. Технически невозможно зарегистрировать имя, не содержащее ни одной буквы (хотя есть несколько таких имён, созданных до введения этого ограничения). === Похожие имена === Имена, похожие на имеющиеся у других участников, [[:mw:Extension:AntiSpoof|не получится]] зарегистрировать обычным способом, но ограничение могут преодолевать [[Википедия:Администраторы|администраторы]] и [[Википедия:Бюрократы|бюрократы]]. Поэтому, если вы настаиваете на «похожем» имени, обратитесь на страницу [[Википедия:Запросы к администраторам|запросов к администраторам]]. При сходстве с именем неактивных участников эта проблема не возникает. Для проверки имён можно использовать страницы «[[Служебная:Список участников|Список участников]]» и «[[Служебная:CentralAuth|Данные глобальной учётной записи]]». Если выбранное вами имя отличается от уже существующего так, что их точно нельзя спутать, запрос на создание учётной записи будет одобрен независимо от активности существующего участника с близким именем. {{якорь|Учётные записи — «призраки»}} Если ваше имя участника похоже на имя другого участника, то можно на своей личной странице проставить шаблон {{tl|Не путать}}. == Соблюдение правила == Любой участник может указать [[Википедия:Запросы к администраторам|в запросе к администраторам]] на недопустимое или потенциально нежелательное имя. Во [[#Потенциально нежелательные имена|втором случае]] лучше сначала обсудить вопрос с его обладателем. Хорошим вариантом будет переименовать или создать новую учётную запись с более подходящим именем. Чтобы оценить приемлемость имён участников с большим положительным вкладом, предполагают [[ВП:ПДН|добрые намерения]] и учитывают мнение сообщества о допустимости того или иного имени. При оценке имени участника администраторы могут учитывать правила раздела, в котором участник наиболее активен. Учётные записи с [[#Неприемлемые имена|неприемлемыми именами]] бессрочно [[Википедия:БЛОК|блокируются]]. При грубых нарушениях, когда [[Википедия:ПДН|нет сомнений в злонамеренности]] по отношению к Википедии, может быть заблокирована не только учётная запись, но и сам участник. При этом: * если бессрочно заблокирована только учётная запись, участник имеет право зарегистрировать другую учётную запись либо попросить о [[#Изменение имени участника|переименовании]], затем обратиться к любому администратору за разблокировкой; * если заблокирован участник, разблокировка возможна только [[Википедия:РАЗБЛОК|в общем порядке]]. При блокировке, связанной с поведением участника, ''может приниматься во внимание его имя'', если оно способствует конфликтной ситуации. == См. также == * [[Википедия:Многоликость]] {{Правила Википедии}} [[Категория:Википедия:Справка]] 7doov9236feiuf4vi11woufewgua9u7 Пагарэлаў 0 811550 5170373 2026-07-24T13:40:14Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пагарэлаў''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксей Васілевіч Пагарэлаў]] — украінскі матэматык * [[Леў Мікалаевіч Пагарэлаў]] - {{неадназначнасць}}» 5170373 wikitext text/x-wiki '''Пагарэлаў''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксей Васілевіч Пагарэлаў]] — украінскі матэматык * [[Леў Мікалаевіч Пагарэлаў]] - {{неадназначнасць}} 7kagjlqkr04y53bgawmzgvbm81tgw7y 5170374 5170373 2026-07-24T13:41:10Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ +1 5170374 wikitext text/x-wiki '''Пагарэлаў''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксей Васілевіч Пагарэлаў]] — украінскі матэматык * [[Леў Мікалаевіч Пагарэлаў]] — беларускі архітэктар {{неадназначнасць}} bisn88ch5fzal8mlviainjgl98x8n14 Храматаграфія 0 811551 5170381 2026-07-24T13:46:52Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/152877312|Хроматография]]» 5170381 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chromatography_of_chlorophyll_results.jpg|міні| Храматаграма зялёнага [[Пігмент|пігмента]] раслін]] '''Храматаграфія''' (ад {{Lang-grc|χρῶμα}} — «[[колер]]») — метад раздзялення і аналізу сумесей [[Матэрыя (фізіка)|рэчываў]], а таксама вывучэння фізіка-хімічных уласцівасцей рэчываў. Заснаваны на размеркаванні рэчываў паміж двума [[Тэрмадынамічная фаза|фазамі]] — нерухомай (цвёрдая фаза або вадкасць, звязаная на інэртным носьбіце) і рухомай (газавая або вадкая фаза, [[элюент]]). Назва метаду звязана з першымі эксперыментамі па храматаграфіі, у ходзе якіх распрацоўшчык метаду [[Михаіл Сямёнавіч Цвет|Міхаіл Цвет]] раздзяляў ярка афарбаваныя раслінныя пігменты. == Гісторыя метаду == [[Файл:Mikhail_Tsvet.jpg|міні| Міхаіл Сямёнавіч Цвет ''(1872-1919)'' — аўтар метаду храматаграфіі ''(фота каля 1900 года)'']] Метад храматаграфіі быў упершыню ўжыты рускім вучоным-батанікам Міхаілам Сямёнавічам Цветам у [[1900 год у гісторыі навукі|1900 годзе]]. Ён выкарыстоўваў калонку, запоўненую карбанатам кальцыя, для раздзялення [[Пігмент|пігментаў]] расліннага паходжання. Першае паведамленне аб распрацоўцы метаду храматаграфіі было зроблена Цветам 30 снежня 1901 на XI З'ездзе прыродазнаўцаў і лекараў у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]. Першая друкаваная праца па храматаграфіі была апублікавана ў 1903 годзе, у часопісе «Працы Варшаўскага таварыства прыродазнаўцаў». Упершыню тэрмін "храматаграфія" з'явіўся ў двух друкаваных працах Цвета ў 1906 годзе, апублікаваных у нямецкім часопісе ''Berichte der Deutschen Botanischen Gesellschaft''. У 1907 годзе Цвет дэманструе свой метад Нямецкаму Батанічнаму таварыству. У 1910-1930 гады метад быў забыты і практычна не развіваўся. У [[1931 год у гісторыі навукі|1931 годзе]] [[Рыхард Іаган Кун|Р.]] [[Рыхард Іаган Кун|Кун]], А. Вінтэрштэйн і Е. Ледэрэр пры дапамозе храматаграфіі вылучылі з волкага каратыну α і β фракцыі ў крышталічным выглядзе, чым прадэманстравалі прэпаратыўную каштоўнасць метаду. У [[1941 год у гісторыі навукі|1941]] [[Арчэр Джон Портэр Марцін|А.]] [[Арчэр Джон Портэр Марцін|Дж.]] [[Арчэр Джон Портэр Марцін|П.]] [[Арчэр Джон Портэр Марцін|Марцін]] і [[Рычард Лоўрэнс Мілінгтан Сінг|Р.]] [[Рычард Лоўрэнс Мілінгтан Сінг|Л.]] [[Рычард Лоўрэнс Мілінгтан Сінг|М.]] [[Рычард Лоўрэнс Мілінгтан Сінг|Сінг]] распрацавалі новую разнавіднасць храматаграфіі, у аснову якой лягло адрозненне ў каэфіцыентах размеркавання падзяляемых рэчываў паміж двума вадкасцямі, якія не змешваюцца. Метад атрымаў назву "размеркавальная храматаграфія". У [[1944 год у гісторыі навукі|1944 годзе]] [[Арчэр Джон Портэр Марцін|А.]] [[Арчэр Джон Портэр Марцін|Дж.]] [[Арчэр Джон Портэр Марцін|П.]] [[Арчэр Джон Портэр Марцін|Марцін]] і [[Рычард Лоўрэнс Мілінгтан Сінг|Р.]] [[Рычард Лоўрэнс Мілінгтан Сінг|Л.]] [[Рычард Лоўрэнс Мілінгтан Сінг|М.]] [[Рычард Лоўрэнс Мілінгтан Сінг|Сінг]] прапанавалі метад папяровай храматаграфіі, замяніўшы храматаграфічную калонку на фільтравальную паперу.<ref>''Азимов А.'' Краткая история химии. /Пер. с англ. В.М. Абашкина. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2002. — С. 193. — ISBN 5-9524-0036-1.</ref> У [[1947 год у гісторыі навукі|1947 годзе]] Т. Б. Гапон, Я. М. Гапон і Ф. М. Шэмякін распрацавалі метад «іонаабменнай храматаграфіі». У [[1952 год у гісторыі навукі|1952 годзе]] Дж. Марціну і Р. Сінгу была прысуджана [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўская прэмія ў галіне хіміі]] за стварэнне метаду размеркавальнай храматаграфіі. З сярэдзіны XX стагоддзя і да нашых дзён храматаграфія інтэнсіўна развівалася і стала адным з найболей шырока ўжывальных аналітычных метадаў. == Тэрміналогія == Асноўныя тэрміны і паняцці, якія адносяцца да храматаграфіі, а таксама вобласці іх прымянення былі сістэматызаваны і уніфікаваны спецыяльнай камісіяй [[Міжнародны саюз тэарэтычнай і прыкладной хіміі|ІЮПАК]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Nomenclature for Chromatography|год=1993|мова=|выданне=[[Pure and Applied Chemistry|Pure and Appl. Chem.]]|том=65|pages=819—872}}</ref>. Паводле рэкамендацый ІЮПАК, тэрмін «храматаграфія» мае тры значэнні і выкарыстоўваецца для абазначэння спецыяльнага раздзела хімічнай навукі, працэсу, а таксама метаду. * '''Храматаграфія''' — навука аб міжмалекулярных узаемадзеяннях і пераносе [[Малекула|малекул]] або часціц у сістэме [[Тэрмадынамічная фаза|фаз]], якія не змешваюцца і рухаюцца адносна адна другой. * '''Храматаграфія''' — працэс дыферэнцыраванага шматразовага пераразмеркавання рэчываў або часціц паміж фазамі, якія не змешваюцца і якія рухаюцца адносна адна другой, які прыводзіць да адасаблення канцэнтрацыйных зон індывідуальных кампанентаў зыходных сумесяў гэтых рэчываў або часціц. * '''Храматаграфія''' — метад падзелу сумесяў рэчываў або часціц, заснаваны на адрозненнях у хуткасцях іх перамяшчэння ў сістэме фаз, якія не змешваюцца і рухаюцца адносна адна другой. * Калонка — змяшчае храматаграфічны сарбент, выконвае функцыю падзелу сумесі на індывідуальныя кампаненты. * Элюент — рухомая фаза (растваральнік або сумесь растваральнікаў): газ, вадкасць або (радзей) [[звышкрытычная вадкасць]]. * Нерухомая фаза — цвёрдая фаза або вадкасць, звязаная на інэртным носьбіце, у адсарбцыйнай храматаграфіі — [[сарбент]] . * '''Храматаграма''' — вынік рэгістравання залежнасці канцэнтрацыі кампанентаў на выхадзе з калонкі ад часу. * Дэтэктар — прылада для рэгістрацыі канцэнтрацыі кампанентаў сумесі на выхадзе з калонкі. * [[Храматограф]] — прыбор для правядзення храматаграфіі. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Крыніцы == * ''Рудаков О. Б. Востров И. А.''&nbsp;Спутник хроматографиста.&nbsp;— Воронеж: Водолей, 2004.&nbsp;— 528&nbsp;с.&nbsp;— <nowiki>ISBN 5-88563-049-6</nowiki>. * ''Яшин Я. И., Яшин Е. Я., Яшин А. Я.''&nbsp;Газовая хроматография.&nbsp;— <abbr>М.</abbr>, 2009.&nbsp;— 528&nbsp;с.&nbsp;— <nowiki>ISBN 978-5-94976-825-9</nowiki>. * ''[[Долгоносов, Анатолий Михайлович|Долгоносов А. М.]]'' Методы колоночной аналитической хроматографии. — учебное пособие для студентов химических специальностей. [[Дубна (Маскоўская вобласць)|Дубна]], 2009. * ''Hais I. M.'', ''{{Падказка|Macek K.|Macek Karel}}'' Хроматография на бумаге. Издательство иностранной литературы, 1962. * ''Dettmer-Wilde Katja'', ''Engewald Werner''. Practical Gas Chromatography A Comprehensive Reference. — 2014 — ISBN 978-3-642-54640-2. == Спасылкі == {{Навігацыя}}   * Цвет М. С., ''Труды Варшавского общества естествоиспытателей, Отд.'' ''Биологии'', 1903, т. 14, разд. 6, с. 20. * [http://www.chromatography-online.org/ Library 4 Science] бесплатные онлайн-книги по хроматографии{{In lang|en}} * [http://chromatogramma.ru/ chromatogramma.ru] теория и практика хроматографии, сообщество хроматографистов. * [http://anchem.ru/literature/books/ anchem.ru] Литература по хроматографии на портале химиков-аналитиков. * [http://chromatography.narod.ru/lecture/ chromatography.narod.ru] Лекции по основам хроматографии. [[Катэгорыя:Храматаграфія]] [[Катэгорыя:Вынаходніцтвы Расіі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 4k0lxjunef6q3nz4segadpkqw4quxa8 5170385 5170381 2026-07-24T13:47:52Z DzBar 156353 5170385 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chromatography_of_chlorophyll_results.jpg|міні| Храматаграма зялёнага [[Пігмент|пігмента]] раслін]] '''Храматаграфія''' (ад {{Lang-grc|χρῶμα}} — «[[колер]]») — метад раздзялення і аналізу сумесей [[Матэрыя (фізіка)|рэчываў]], а таксама вывучэння фізіка-хімічных уласцівасцей рэчываў. Заснаваны на размеркаванні рэчываў паміж двума [[Тэрмадынамічная фаза|фазамі]] — нерухомай (цвёрдая фаза або вадкасць, звязаная на інэртным носьбіце) і рухомай (газавая або вадкая фаза, [[элюент]]). Назва метаду звязана з першымі эксперыментамі па храматаграфіі, у ходзе якіх распрацоўшчык метаду [[Михаіл Сямёнавіч Цвет|Міхаіл Цвет]] раздзяляў ярка афарбаваныя раслінныя пігменты. == Гісторыя метаду == [[Файл:Mikhail_Tsvet.jpg|міні| Міхаіл Сямёнавіч Цвет ''(1872-1919)'' — аўтар метаду храматаграфіі ''(фота каля 1900 года)'']] Метад храматаграфіі быў упершыню ўжыты рускім вучоным-батанікам Міхаілам Сямёнавічам Цветам у [[1900 год у гісторыі навукі|1900 годзе]]. Ён выкарыстоўваў калонку, запоўненую карбанатам кальцыя, для раздзялення [[Пігмент|пігментаў]] расліннага паходжання. Першае паведамленне аб распрацоўцы метаду храматаграфіі было зроблена Цветам 30 снежня 1901 на XI З'ездзе прыродазнаўцаў і лекараў у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]. Першая друкаваная праца па храматаграфіі была апублікавана ў 1903 годзе, у часопісе «Працы Варшаўскага таварыства прыродазнаўцаў». Упершыню тэрмін "храматаграфія" з'явіўся ў двух друкаваных працах Цвета ў 1906 годзе, апублікаваных у нямецкім часопісе ''Berichte der Deutschen Botanischen Gesellschaft''. У 1907 годзе Цвет дэманструе свой метад Нямецкаму Батанічнаму таварыству. У 1910-1930 гады метад быў забыты і практычна не развіваўся. У [[1931 год у гісторыі навукі|1931 годзе]] [[Рыхард Іаган Кун|Р.]] [[Рыхард Іаган Кун|Кун]], А. Вінтэрштэйн і Е. Ледэрэр пры дапамозе храматаграфіі вылучылі з волкага каратыну α і β фракцыі ў крышталічным выглядзе, чым прадэманстравалі прэпаратыўную каштоўнасць метаду. У [[1941 год у гісторыі навукі|1941]] [[Арчэр Джон Портэр Марцін|А.]] [[Арчэр Джон Портэр Марцін|Дж.]] [[Арчэр Джон Портэр Марцін|П.]] [[Арчэр Джон Портэр Марцін|Марцін]] і [[Рычард Лоўрэнс Мілінгтан Сінг|Р.]] [[Рычард Лоўрэнс Мілінгтан Сінг|Л.]] [[Рычард Лоўрэнс Мілінгтан Сінг|М.]] [[Рычард Лоўрэнс Мілінгтан Сінг|Сінг]] распрацавалі новую разнавіднасць храматаграфіі, у аснову якой лягло адрозненне ў каэфіцыентах размеркавання падзяляемых рэчываў паміж двума вадкасцямі, якія не змешваюцца. Метад атрымаў назву "размеркавальная храматаграфія". У [[1944 год у гісторыі навукі|1944 годзе]] [[Арчэр Джон Портэр Марцін|А.]] [[Арчэр Джон Портэр Марцін|Дж.]] [[Арчэр Джон Портэр Марцін|П.]] [[Арчэр Джон Портэр Марцін|Марцін]] і [[Рычард Лоўрэнс Мілінгтан Сінг|Р.]] [[Рычард Лоўрэнс Мілінгтан Сінг|Л.]] [[Рычард Лоўрэнс Мілінгтан Сінг|М.]] [[Рычард Лоўрэнс Мілінгтан Сінг|Сінг]] прапанавалі метад папяровай храматаграфіі, замяніўшы храматаграфічную калонку на фільтравальную паперу.<ref>''Азимов А.'' Краткая история химии. /Пер. с англ. В.М. Абашкина. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2002. — С. 193. — ISBN 5-9524-0036-1.</ref> У [[1947 год у гісторыі навукі|1947 годзе]] Т. Б. Гапон, Я. М. Гапон і Ф. М. Шэмякін распрацавалі метад «іонаабменнай храматаграфіі». У [[1952 год у гісторыі навукі|1952 годзе]] Дж. Марціну і Р. Сінгу была прысуджана [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўская прэмія ў галіне хіміі]] за стварэнне метаду размеркавальнай храматаграфіі. З сярэдзіны XX стагоддзя і да нашых дзён храматаграфія інтэнсіўна развівалася і стала адным з найболей шырока ўжывальных аналітычных метадаў. == Тэрміналогія == Асноўныя тэрміны і паняцці, якія адносяцца да храматаграфіі, а таксама вобласці іх прымянення былі сістэматызаваны і уніфікаваны спецыяльнай камісіяй [[Міжнародны саюз тэарэтычнай і прыкладной хіміі|ІЮПАК]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Nomenclature for Chromatography|год=1993|мова=|выданне=[[Pure and Applied Chemistry|Pure and Appl. Chem.]]|том=65|pages=819—872}}</ref>. Паводле рэкамендацый ІЮПАК, тэрмін «храматаграфія» мае тры значэнні і выкарыстоўваецца для абазначэння спецыяльнага раздзела хімічнай навукі, працэсу, а таксама метаду. * '''Храматаграфія''' — навука аб міжмалекулярных узаемадзеяннях і пераносе [[Малекула|малекул]] або часціц у сістэме [[Тэрмадынамічная фаза|фаз]], якія не змешваюцца і рухаюцца адносна адна другой. * '''Храматаграфія''' — працэс дыферэнцыраванага шматразовага пераразмеркавання рэчываў або часціц паміж фазамі, якія не змешваюцца і якія рухаюцца адносна адна другой, які прыводзіць да адасаблення канцэнтрацыйных зон індывідуальных кампанентаў зыходных сумесяў гэтых рэчываў або часціц. * '''Храматаграфія''' — метад падзелу сумесяў рэчываў або часціц, заснаваны на адрозненнях у хуткасцях іх перамяшчэння ў сістэме фаз, якія не змешваюцца і рухаюцца адносна адна другой. * Калонка — змяшчае храматаграфічны сарбент, выконвае функцыю падзелу сумесі на індывідуальныя кампаненты. * Элюент — рухомая фаза (растваральнік або сумесь растваральнікаў): газ, вадкасць або (радзей) [[звышкрытычная вадкасць]]. * Нерухомая фаза — цвёрдая фаза або вадкасць, звязаная на інэртным носьбіце, у адсарбцыйнай храматаграфіі — [[сарбент]]. * '''Храматаграма''' — вынік рэгістравання залежнасці канцэнтрацыі кампанентаў на выхадзе з калонкі ад часу. * Дэтэктар — прылада для рэгістрацыі канцэнтрацыі кампанентаў сумесі на выхадзе з калонкі. * [[Храматограф]] — прыбор для правядзення храматаграфіі. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Крыніцы == * ''Рудаков О. Б. Востров И. А.''&nbsp;Спутник хроматографиста.&nbsp;— Воронеж: Водолей, 2004.&nbsp;— 528&nbsp;с.&nbsp;— <nowiki>ISBN 5-88563-049-6</nowiki>. * ''Яшин Я. И., Яшин Е. Я., Яшин А. Я.''&nbsp;Газовая хроматография.&nbsp;— <abbr>М.</abbr>, 2009.&nbsp;— 528&nbsp;с.&nbsp;— <nowiki>ISBN 978-5-94976-825-9</nowiki>. * ''[[Долгоносов, Анатолий Михайлович|Долгоносов А. М.]]'' Методы колоночной аналитической хроматографии. — учебное пособие для студентов химических специальностей. [[Дубна (Маскоўская вобласць)|Дубна]], 2009. * ''Hais I. M.'', ''{{Падказка|Macek K.|Macek Karel}}'' Хроматография на бумаге. Издательство иностранной литературы, 1962. * ''Dettmer-Wilde Katja'', ''Engewald Werner''. Practical Gas Chromatography A Comprehensive Reference. — 2014 — ISBN 978-3-642-54640-2. == Спасылкі == {{Навігацыя}}   * Цвет М. С., ''Труды Варшавского общества естествоиспытателей, Отд.'' ''Биологии'', 1903, т. 14, разд. 6, с. 20. * [http://www.chromatography-online.org/ Library 4 Science] бесплатные онлайн-книги по хроматографии{{In lang|en}} * [http://chromatogramma.ru/ chromatogramma.ru] теория и практика хроматографии, сообщество хроматографистов. * [http://anchem.ru/literature/books/ anchem.ru] Литература по хроматографии на портале химиков-аналитиков. * [http://chromatography.narod.ru/lecture/ chromatography.narod.ru] Лекции по основам хроматографии. [[Катэгорыя:Храматаграфія]] [[Катэгорыя:Вынаходніцтвы Расіі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 5a207zeabdm9d28bjo23cd65x3693j8 Катэгорыя:Вынаходніцтвы Расіі 14 811552 5170388 2026-07-24T13:52:37Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Вынаходніцтвы паводле краін|Расія]] [[Катэгорыя:Навука ў Расіі]]» 5170388 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Вынаходніцтвы паводле краін|Расія]] [[Катэгорыя:Навука ў Расіі]] hveu5vphruoyabom8xbd8ja0jhbnxjz Пагарэльскі 0 811553 5170389 2026-07-24T13:52:43Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пагарэльскі''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Антоній Пагарэльскі]] — рускі пісьменнік * [[Леанід Вячаславіч Пагарэльскі]] — беларускі партыйны дзеяч {{неадназначнасць}}» 5170389 wikitext text/x-wiki '''Пагарэльскі''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Антоній Пагарэльскі]] — рускі пісьменнік * [[Леанід Вячаславіч Пагарэльскі]] — беларускі партыйны дзеяч {{неадназначнасць}} 6wq5dc0n47gxy6yutagart40ice1brg Катэгорыя:Франшызы Electronic Arts 14 811554 5170394 2026-07-24T13:59:19Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Electronic Arts]] [[Катэгорыя:Франшызы відэагульняў паводле кампаній]]» 5170394 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Electronic Arts]] [[Катэгорыя:Франшызы відэагульняў паводле кампаній]] s7wi3gq0bwoqbedndyme1bp7wch2ht3 Беавульф 0 811555 5170397 2026-07-24T13:59:40Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Беавульф]] у [[Бэўвульф]] па-над перасылкай: Больш распаўсюджаная назва: Перакладаў твору з іншай назвай не існуе. 5170397 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бэўвульф]] dtdplcmcz4kciojn8uhjhh2crwz190y Размовы:Беавульф 1 811556 5170399 2026-07-24T13:59:41Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Беавульф]] у [[Размовы:Бэўвульф]]: Больш распаўсюджаная назва: Перакладаў твору з іншай назвай не існуе. 5170399 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Бэўвульф]] db8bcbit0762fyvhopk3oxerju19pin SPARQL 0 811557 5170405 2026-07-24T14:08:13Z Culamar 102133 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/149821109|SPARQL]]» 5170405 wikitext text/x-wiki {{Картка мовы праграмавання}}'''SPARQL''' (рэкурсіўны акронім ад {{Lang-en|SPARQL Protocol and RDF Query Language}}) — [[Мова запытаў|мова запытаў да дадзеных]], прадстаўленая па мадэлі RDF, а таксама пратакол для перадачы гэтых запытаў і адказаў на іх. SPARQL з’яўляецца рэкамендацыяй [[Кансорцыум Сусветнага павуціння|кансорцыума W3C]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.w3.org/blog/SW/2008/01/15/sparql_is_a_recommendation|title=Semantic Web Activity News|archive-url=https://www.webcitation.org/6879Jhe3N?url=http://www.w3.org/blog/SW/2008/01/15/sparql_is_a_recommendation|archive-date=2012-06-02|access-date=2011-06-10|url-status=dead}}</ref> і адной з тэхналогій семантычнага павуціння<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.w3.org/2001/sw/Specs.html|title=W3C Semantic Web Activity Publications|publisher=[[консорциум Всемирной паутины|W3C]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6879K6gPs?url=http://www.w3.org/2001/sw/Specs.html|archive-date=2012-06-02|access-date=2009-11-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://news.zdnet.co.uk/internet/0,1000000097,39270671,00.htm|title=Berners-Lee looks for Web's big leap|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930221904/http://news.zdnet.co.uk/internet/0,1000000097,39270671,00.htm|archive-date=2007-09-30|access-date=2011-06-10|url-status=dead}}</ref>. Прадастаўленне SPARQL-кропак доступу ({{Lang-en|SPARQL-endpoint}} ) з’яўляецца рэкамендаванай практыкай пры публікацыі даных у сусветным павуцінні<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.w3.org/DesignIssues/LinkedData.html|title=Linked Data. Design Issues.|author=Tim Berners-Lee|archive-url=https://www.webcitation.org/6879Kl7zt?url=http://www.w3.org/DesignIssues/LinkedData.html|archive-date=2012-06-02|access-date=2011-06-14|url-status=dead}}</ref>. == Стандарты W3C == * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-overview/ SPARQL 1.1 Overview]}}{{In lang|en}} — Агляд мовы запытаў SPARQL * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-query/ SPARQL 1.1 Query Language]}}{{In lang|en}} — Каманда мовы SPARQL для запыту даных * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-update/ SPARQL 1.1 Update]}}{{In lang|en}} - Каманда мовы SPARQL для змены дадзеных * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-service-description/ SPARQL 1.1 Service Description]}}{{In lang|en}} — Апісанне сервісу для выканання запытаў на мове SPARQL * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-federated-query/ SPARQL 1.1 Federated Query]}}{{In lang|en}} — Запыты на мове SPARQL да некалькіх крыніц дадзеных * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-results-json/ SPARQL 1.1 Query Results JSON Format]}}{{In lang|en}} * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-results-csv-tsv/ SPARQL 1.1 Query Results CSV and TSV Formats]}}{{In lang|en}} * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/rdf-sparql-XMLres/ SPARQL Query Results XML Format (Second Edition)]}}{{In lang|en}} * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-entailment/ SPARQL 1.1 Entailment Regimes Recommendation]}}{{In lang|en}} * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-protocol/ SPARQL 1.1 Protocol]}}{{In lang|en}} * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-http-rdf-update/ SPARQL 1.1 Graph Store HTTP Protocol]}}{{In lang|en}} == Агульная схема запыту == Як і ў [[SQL]], SPARQL дэкларуе не толькі чытанне, але і маніпуляцыю данымі. Стандарт SPARQL Update апісвае каманды INSERT і DELETE для дадання і выдаленні трыплетаў у сховішча. Аднак, абедзве гэтыя каманды аперуюць той ці іншай выбаркай, так што аснова SPARQL — гэта каманда SELECT. Агульная схема SPARQL-запыту SELECT выглядае так<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.cambridgesemantics.com/2008/09/sparql-by-example/#%284%29|title=Structure of a SPARQL Query|archive-url=https://www.webcitation.org/65N8BFNdm?url=http://www.cambridgesemantics.com/2008/09/sparql-by-example/#%284%29|archive-date=2012-02-11|access-date=2011-06-10|url-status=dead}}</ref>:<syntaxhighlight lang="sparql">PREFIX # прэфіксныя аб’явы - служаць для ўказання скарачэнняў URI, # якія выкарыстоўваюцца ў запыце. FROM ... # крыніцы запыту - вызначаюць якія RDF-графы запытваюцца. SELECT ... # склад выніку - вызначае элементы даных, якія вяртаюцца. WHERE {...} # шаблон запыту - вызначае, што запытваць з набору даных. ORDER BY ... # мадыфікатары запыту - абмяжоўваюць, парадкуюць, пераўтвораць вынікі запыту.</syntaxhighlight> == Перавагі == SPARQL дазваляе карыстальнікам пісаць глабальна адназначныя запыты. Напрыклад, наступны запыт вяртае імёны і адрасы электроннай пошты кожнага чалавека ў свеце:<source lang="SPARQL">PREFIX foaf: <http://xmlns.com/foaf/0.1/> SELECT ?name ?email WHERE { ?person a foaf:Person. ?person foaf:name ?name. ?person foaf:mbox ?email. }</source>Прыведзеныя параметры выкарыстоўваюцца для апісання чалавека, уключанага ў FOAF . Гэта ілюструе бачанне Семантычнага павуціння як адзінай вялізнай базы даных<ref name="tbl_roadmap_1998">{{Артыкул|год=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812082313/http://student.bus.olemiss.edu/files/Conlon/Others/semantic%20web%20papers/roadmap.pdf|archive-date=2011-08-12}}</ref>. Кожны ідэнтыфікатар у SPARQL, URI, глабальна адназначны, у адрозненне ад «email» ці «e-mail», якія звычайна выкарыстоўваюцца ў SQL. Гэты запыт можа быць размеркаваны на некалькі канчатковых кропак SPARQL, розных кампутараў, і збор вынікаў ажыццяўляецца працэдурай, вядомай як федэратыўны пошук. . == Формы запытаў == Мова SPARQL вызначае чатыры розныя варыянты запытаў для розных мэт: '''SELECT запыт''' : Здабывае неапрацаваныя значэнні з кропкі доступу SPARQL і вяртае вынікі ў фармаце табліцы. '''CONSTRUCT запыт''' : Вымае інфармацыю з кропкі доступу SPARQL у фармаце RDF і пераўтварае вынікі да вызначанай формы. '''ASK запыт''' : Фармуе запыт тыпу Ісціна/Хлусня. '''DESCRIBE запыт''' : Атрымлівае апісанне RDF-рэсурсу. Рэалізацыя паводзін DESCRIBE-запытаў вызначаецца распрацоўшчыкам пункту доступу SPARQL. Кожная з гэтых формаў запыту змяшчае блок WHERE для ўказання абмежаванняў, хаця ў выпадку запыту DESCRIBE гэты блок не з’яўляецца абавязковым. == Ключавыя словы == Ніжэй прыведзена частка выкарыстоўваных ключавых слоў у SPARQL запытах, поўны пералік даступны ў [http://www.w3.org/TR/rdf-sparql-query/ афіцыйнай дакументацыі]. '''PREFIX''' — служыць для скарачэння URI. '''OPTIONAL''' — пазначае неабавязковы шаблон. '''GRAPH''' — ужывае шаблон да найменных графаў. '''DISTINCT''' — забяспечвае унікальнасць рашэнняў у адказе на запыт. '''LIMIT''' — задае максімальную колькасць выводных вынікаў. '''OFFSET''' — апускае ў выніку першыя n рашэнняў. '''ORDER BY''' — дазваляе адсартаваць вынік па ўзрастанні (<code>ASC()</code>) або па змяншэнні (<code>DESC()</code>)<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.w3.org/TR/rdf-sparql-query/|title=SPARQL Query Language for RDF|archive-url=https://www.webcitation.org/6879LE0Gr?url=http://www.w3.org/TR/rdf-sparql-query/|archive-date=2012-06-02|access-date=2011-06-28|url-status=dead}}</ref>. . == Параўнанне моў запытаў да RDF == * DQL — заснаваны на [[XML]], запыты і вынікі адлюстроўваюцца ў DAML+OIL; * N3QL — заснаваны на Натацыі 3; * R-DEVICE; * RDFQ — заснаваны на XML; * RDQ — падобны на [[SQL]]; * RDQL — падобны на SQL; * SeRQL — падобны на SQL, блізкі да RDQL; * Versa — кампактны сінтаксіс (не SQL), выключна для 4Suite (мова [[Python (мова праграмавання)|Python]]). == Версіі == '''SPARQL 1.0''' стаў стандартам у студзені 2008 і ўключаў: : SPARQL 1.0 Мова запытаў; : SPARQL 1.0 Пратакол; : SPARQL Фармат вынікаў XML. '''SPARQL 1.1''' з’яўляецца актуальнай версіяй і ўключае: : SPARQL мова запытаў і пратакол абноўлены да 1.1; : SPARQL 1.1 Абнаўленні; : SPARQL 1.1 HTTP-пратакол для кіравання RDF графамі; : SPARQL 1.1 Апісанні службаў; : SPARQL 1.1 Лагічныя следствы (Entailments); : SPARQL 1.1 Асноўныя Федэратыўныя запыты<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.cambridgesemantics.com/2008/09/sparql-by-example/#%286%29|title=SPARQL by example|archive-url=https://www.webcitation.org/65N8BFNdm?url=http://www.cambridgesemantics.com/2008/09/sparql-by-example/#%286%29|archive-date=2012-02-11|access-date=2011-06-28|url-status=dead}}</ref>. == Прыклад == Іншы прыклад запытаў SPARQL: «Знайсці даты выхаду серый усіх сезонаў серыяла „[[Сапрана (тэлесерыял)|Клан Сапрана]]“»:<source lang="SPARQL"> PREFIX dbpo: <http://dbpedia.org/ontology/> SELECT * WHERE { ?e dbpo:series <http://dbpedia.org/resource/The_Sopranos>. ?e dbpo:releaseDate ?date. ?e dbpo:episodeNumber ?number. ?e dbpo:seasonNumber ?season. } ORDER BY DESC(?date) </source>Пераменныя абазначаюцца прэфіксам «?» або «$». Каб зрабіць запыты кароткімі, SPARQL дазваляе вызначаць прэфіксы і асноўныя URI спосабам, падобным Turtle. У гэтым запыце прэфікс «dbpo» абазначае «<nowiki>http://dbpedia.org/ontology/»</nowiki>. == Кропка доступу SPARQL == Кропка доступу SPARQL — гэта служба, якая падтрымлівае пратакол запытаў SPARQL. Кропка доступу дазваляе карыстачу рабіць запыты да базы ведаў. Сервер апрацоўвае запыт і вяртае адказ у некаторым, звычайна машыначытальным, фармаце. Такім чынам, кропкі доступу SPARQL у першую чаргу з’яўляюцца [[API]] да баз ведаў, а прадстаўленне вынікаў павінна быць рэалізавана праграмным забеспячэннем выклікальнага боку<ref>{{Cite web|url=http://semanticweb.org/wiki/SPARQL_endpoint|title=SPARQL-endpoint|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707013957/http://semanticweb.org/wiki/SPARQL_endpoint|archive-date=2011-07-07|access-date=2011-06-24|url-status=dead}}</ref>. Адрозніваюць два выглядs кропак доступу: ''агульнага прызначэння'' і ''лакальныя''. Пункты доступу агульнага прызначэння могуць рабіць запыты па любых названых RDF-дакументах, якія знаходзяцца ў Сетцы. А лакальныя кропкі доступу здольныя атрымліваць даныя толькі ад аднаго рэсурса. === Прыклады === * [https://web.archive.org/web/20110417013313/http://labs.mondeca.com/sparqlEndpointsStatus/endpoint/endpoint.html Прыклад кропкі доступу SPARQL] . * [http://www.w3.org/wiki/SparqlEndpoints Спіс кропак доступу SPARQL] == Аўтаматычнае выкананне запытаў == На дадзены момант для шэрагу моў праграмавання існуе магчымасць выклікаць SPARQL-запыты<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.w3.org/2001/sw/DataAccess/tests/implementations|title=SPARQL Implementation Coverage Report|archive-url=https://www.webcitation.org/6879LkTM3?url=http://www.w3.org/2001/sw/DataAccess/tests/implementations|archive-date=2012-06-02|access-date=2009-11-23|url-status=dead}}</ref>, існуюць прылады, якія дазваляюць падлучаць і ў паўаўтаматычным рэжыме будаваць SPARQL-запыты для кропкі доступу SPARQL, напрыклад ViziQuer<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://viziquer.lumii.lv/|title=ViziQuer|archive-url=https://www.webcitation.org/6879MDnRn?url=http://viziquer.lumii.lv/|archive-date=2012-06-02|access-date=2011-06-10|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.w3.org/TR/rdf-sparql-query/ SPARQL Query Language for RDF]{{In lang|en}} — спецыфікацыя мовы запытаў SPARQL * [http://www.w3.org/blog/SW/2008/01/15/sparql_is_a_recommendation/ Semantic Web Activity News]{{In lang|en}} — Навіны семантычнага павуціння * [https://web.archive.org/web/20070930221904/http://news.zdnet.co.uk/internet/0,1000000097,39270671,00.htm Berners-Lee looks for Web’s big leap]{{In lang|en}} — інтэрв’ю [[Цім Бернерс-Лі|Ціма Бернерса-Лі]] * [https://www.webcitation.org/65N8BFNdm?url=http://www.cambridgesemantics.com/2008/09/sparql-by-example/#%284%29 Structure of a SPARQL Query — Структура SPARQL] запыту * [http://www.w3.org/TR/rdf-sparql-protocol/ SPARQL Protocol for RDF]{{In lang|en}} — спецыфікацыя пратакола SPARQL * [https://web.archive.org/web/20090401192412/http://shcherbak.net/translations/ru_sparql_shcherbak_net.html Мова запытаў SPARQL для RDF] * [http://www.w3.org/2009/sparql/wiki/Main_Page SPARQL Working Group Wiki]{{In lang|en}} * [http://www.w3.org/2001/11/13-RDF-Query-Rules/ RDF Query Survey]{{In lang|en}} * [http://www.xml.com/pub/a/2005/11/16/introducing-sparql-querying-semantic-web-tutorial.html XML.com: Introducing SPARQL: Querying the Semantic Web]{{In lang|en}} * [http://rdfstore.sourceforge.net/2002/06/24/rdf-query/ RDF Query and Rule languages Use Cases and Examples survey]{{In lang|en}} * [http://www.semanticweb.narod.ru/3.html SPARQL – мова запытаў да RDF] * [http://www.w3.org/TR/rdf-sparql-query/ SPARQL Query Language for RDF]{{In lang|en}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Стандарты W3C]] [[Катэгорыя:Семантычнае павуцінне]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] ahpmifwu0z98rdvcitgn7dkhnrkxyw6 5170406 5170405 2026-07-24T14:10:14Z Culamar 102133 5170406 wikitext text/x-wiki {{Картка мовы праграмавання}} '''SPARQL''' (рэкурсіўны акронім ад {{Lang-en|SPARQL Protocol and RDF Query Language}}) — [[Мова запытаў|мова запытаў да дадзеных]], прадстаўленая па мадэлі RDF, а таксама пратакол для перадачы гэтых запытаў і адказаў на іх. SPARQL з’яўляецца рэкамендацыяй [[Кансорцыум Сусветнага павуціння|кансорцыума W3C]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.w3.org/blog/SW/2008/01/15/sparql_is_a_recommendation|title=Semantic Web Activity News|archive-url=https://www.webcitation.org/6879Jhe3N?url=http://www.w3.org/blog/SW/2008/01/15/sparql_is_a_recommendation|archive-date=2012-06-02|access-date=2011-06-10|url-status=dead}}</ref> і адной з тэхналогій семантычнага павуціння<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.w3.org/2001/sw/Specs.html|title=W3C Semantic Web Activity Publications|publisher=[[консорциум Всемирной паутины|W3C]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6879K6gPs?url=http://www.w3.org/2001/sw/Specs.html|archive-date=2012-06-02|access-date=2009-11-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://news.zdnet.co.uk/internet/0,1000000097,39270671,00.htm|title=Berners-Lee looks for Web's big leap|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930221904/http://news.zdnet.co.uk/internet/0,1000000097,39270671,00.htm|archive-date=2007-09-30|access-date=2011-06-10|url-status=dead}}</ref>. Прадастаўленне SPARQL-кропак доступу ({{Lang-en|SPARQL-endpoint}}) з’яўляецца рэкамендаванай практыкай пры публікацыі даных у сусветным павуцінні<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.w3.org/DesignIssues/LinkedData.html|title=Linked Data. Design Issues.|author=Tim Berners-Lee|archive-url=https://www.webcitation.org/6879Kl7zt?url=http://www.w3.org/DesignIssues/LinkedData.html|archive-date=2012-06-02|access-date=2011-06-14|url-status=dead}}</ref>. == Стандарты W3C == * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-overview/ SPARQL 1.1 Overview]}}{{In lang|en}} — Агляд мовы запытаў SPARQL * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-query/ SPARQL 1.1 Query Language]}}{{In lang|en}} — Каманда мовы SPARQL для запыту даных * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-update/ SPARQL 1.1 Update]}}{{In lang|en}} — Каманда мовы SPARQL для змены дадзеных * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-service-description/ SPARQL 1.1 Service Description]}}{{In lang|en}} — Апісанне сервісу для выканання запытаў на мове SPARQL * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-federated-query/ SPARQL 1.1 Federated Query]}}{{In lang|en}} — Запыты на мове SPARQL да некалькіх крыніц дадзеных * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-results-json/ SPARQL 1.1 Query Results JSON Format]}}{{In lang|en}} * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-results-csv-tsv/ SPARQL 1.1 Query Results CSV and TSV Formats]}}{{In lang|en}} * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/rdf-sparql-XMLres/ SPARQL Query Results XML Format (Second Edition)]}}{{In lang|en}} * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-entailment/ SPARQL 1.1 Entailment Regimes Recommendation]}}{{In lang|en}} * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-protocol/ SPARQL 1.1 Protocol]}}{{In lang|en}} * {{Lang-en2|[https://www.w3.org/TR/sparql11-http-rdf-update/ SPARQL 1.1 Graph Store HTTP Protocol]}}{{In lang|en}} == Агульная схема запыту == Як і ў [[SQL]], SPARQL дэкларуе не толькі чытанне, але і маніпуляцыю данымі. Стандарт SPARQL Update апісвае каманды INSERT і DELETE для дадання і выдаленні трыплетаў у сховішча. Аднак, абедзве гэтыя каманды аперуюць той ці іншай выбаркай, так што аснова SPARQL — гэта каманда SELECT. Агульная схема SPARQL-запыту SELECT выглядае так<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.cambridgesemantics.com/2008/09/sparql-by-example/#%284%29|title=Structure of a SPARQL Query|archive-url=https://www.webcitation.org/65N8BFNdm?url=http://www.cambridgesemantics.com/2008/09/sparql-by-example/#%284%29|archive-date=2012-02-11|access-date=2011-06-10|url-status=dead}}</ref>:<syntaxhighlight lang="sparql">PREFIX # прэфіксныя аб’явы - служаць для ўказання скарачэнняў URI, # якія выкарыстоўваюцца ў запыце. FROM ... # крыніцы запыту - вызначаюць якія RDF-графы запытваюцца. SELECT ... # склад выніку - вызначае элементы даных, якія вяртаюцца. WHERE {...} # шаблон запыту - вызначае, што запытваць з набору даных. ORDER BY ... # мадыфікатары запыту - абмяжоўваюць, парадкуюць, пераўтвораць вынікі запыту.</syntaxhighlight> == Перавагі == SPARQL дазваляе карыстальнікам пісаць глабальна адназначныя запыты. Напрыклад, наступны запыт вяртае імёны і адрасы электроннай пошты кожнага чалавека ў свеце:<source lang="SPARQL">PREFIX foaf: <http://xmlns.com/foaf/0.1/> SELECT ?name ?email WHERE { ?person a foaf:Person. ?person foaf:name ?name. ?person foaf:mbox ?email. }</source>Прыведзеныя параметры выкарыстоўваюцца для апісання чалавека, уключанага ў FOAF . Гэта ілюструе бачанне Семантычнага павуціння як адзінай вялізнай базы даных<ref name="tbl_roadmap_1998">{{Артыкул|год=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812082313/http://student.bus.olemiss.edu/files/Conlon/Others/semantic%20web%20papers/roadmap.pdf|archive-date=2011-08-12}}</ref>. Кожны ідэнтыфікатар у SPARQL, URI, глабальна адназначны, у адрозненне ад «email» ці «e-mail», якія звычайна выкарыстоўваюцца ў SQL. Гэты запыт можа быць размеркаваны на некалькі канчатковых кропак SPARQL, розных кампутараў, і збор вынікаў ажыццяўляецца працэдурай, вядомай як федэратыўны пошук. . == Формы запытаў == Мова SPARQL вызначае чатыры розныя варыянты запытаў для розных мэт: '''SELECT запыт''' : Здабывае неапрацаваныя значэнні з кропкі доступу SPARQL і вяртае вынікі ў фармаце табліцы. '''CONSTRUCT запыт''' : Вымае інфармацыю з кропкі доступу SPARQL у фармаце RDF і пераўтварае вынікі да вызначанай формы. '''ASK запыт''' : Фармуе запыт тыпу Ісціна/Хлусня. '''DESCRIBE запыт''' : Атрымлівае апісанне RDF-рэсурсу. Рэалізацыя паводзін DESCRIBE-запытаў вызначаецца распрацоўшчыкам пункту доступу SPARQL. Кожная з гэтых формаў запыту змяшчае блок WHERE для ўказання абмежаванняў, хаця ў выпадку запыту DESCRIBE гэты блок не з’яўляецца абавязковым. == Ключавыя словы == Ніжэй прыведзена частка выкарыстоўваных ключавых слоў у SPARQL запытах, поўны пералік даступны ў [http://www.w3.org/TR/rdf-sparql-query/ афіцыйнай дакументацыі]. '''PREFIX''' — служыць для скарачэння URI. '''OPTIONAL''' — пазначае неабавязковы шаблон. '''GRAPH''' — ужывае шаблон да найменных графаў. '''DISTINCT''' — забяспечвае унікальнасць рашэнняў у адказе на запыт. '''LIMIT''' — задае максімальную колькасць выводных вынікаў. '''OFFSET''' — апускае ў выніку першыя n рашэнняў. '''ORDER BY''' — дазваляе адсартаваць вынік па ўзрастанні (<code>ASC()</code>) або па змяншэнні (<code>DESC()</code>)<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.w3.org/TR/rdf-sparql-query/|title=SPARQL Query Language for RDF|archive-url=https://www.webcitation.org/6879LE0Gr?url=http://www.w3.org/TR/rdf-sparql-query/|archive-date=2012-06-02|access-date=2011-06-28|url-status=dead}}</ref>. . == Параўнанне моў запытаў да RDF == * DQL — заснаваны на [[XML]], запыты і вынікі адлюстроўваюцца ў DAML+OIL; * N3QL — заснаваны на Натацыі 3; * R-DEVICE; * RDFQ — заснаваны на XML; * RDQ — падобны на [[SQL]]; * RDQL — падобны на SQL; * SeRQL — падобны на SQL, блізкі да RDQL; * Versa — кампактны сінтаксіс (не SQL), выключна для 4Suite (мова [[Python (мова праграмавання)|Python]]). == Версіі == '''SPARQL 1.0''' стаў стандартам у студзені 2008 і ўключаў: : SPARQL 1.0 Мова запытаў; : SPARQL 1.0 Пратакол; : SPARQL Фармат вынікаў XML. '''SPARQL 1.1''' з’яўляецца актуальнай версіяй і ўключае: : SPARQL мова запытаў і пратакол абноўлены да 1.1; : SPARQL 1.1 Абнаўленні; : SPARQL 1.1 HTTP-пратакол для кіравання RDF графамі; : SPARQL 1.1 Апісанні службаў; : SPARQL 1.1 Лагічныя следствы (Entailments); : SPARQL 1.1 Асноўныя Федэратыўныя запыты<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.cambridgesemantics.com/2008/09/sparql-by-example/#%286%29|title=SPARQL by example|archive-url=https://www.webcitation.org/65N8BFNdm?url=http://www.cambridgesemantics.com/2008/09/sparql-by-example/#%286%29|archive-date=2012-02-11|access-date=2011-06-28|url-status=dead}}</ref>. == Прыклад == Іншы прыклад запытаў SPARQL: «Знайсці даты выхаду серый усіх сезонаў серыяла „[[Сапрана (тэлесерыял)|Клан Сапрана]]“»:<source lang="SPARQL"> PREFIX dbpo: <http://dbpedia.org/ontology/> SELECT * WHERE { ?e dbpo:series <http://dbpedia.org/resource/The_Sopranos>. ?e dbpo:releaseDate ?date. ?e dbpo:episodeNumber ?number. ?e dbpo:seasonNumber ?season. } ORDER BY DESC(?date) </source>Пераменныя абазначаюцца прэфіксам «?» або «$». Каб зрабіць запыты кароткімі, SPARQL дазваляе вызначаць прэфіксы і асноўныя URI спосабам, падобным Turtle. У гэтым запыце прэфікс «dbpo» абазначае "<nowiki>http://dbpedia.org/ontology/»</nowiki>. == Кропка доступу SPARQL == Кропка доступу SPARQL — гэта служба, якая падтрымлівае пратакол запытаў SPARQL. Кропка доступу дазваляе карыстачу рабіць запыты да базы ведаў. Сервер апрацоўвае запыт і вяртае адказ у некаторым, звычайна машыначытальным, фармаце. Такім чынам, кропкі доступу SPARQL у першую чаргу з’яўляюцца [[API]] да баз ведаў, а прадстаўленне вынікаў павінна быць рэалізавана праграмным забеспячэннем выклікальнага боку<ref>{{Cite web|url=http://semanticweb.org/wiki/SPARQL_endpoint|title=SPARQL-endpoint|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707013957/http://semanticweb.org/wiki/SPARQL_endpoint|archive-date=2011-07-07|access-date=2011-06-24|url-status=dead}}</ref>. Адрозніваюць два выглядs кропак доступу: ''агульнага прызначэння'' і ''лакальныя''. Пункты доступу агульнага прызначэння могуць рабіць запыты па любых названых RDF-дакументах, якія знаходзяцца ў Сетцы. А лакальныя кропкі доступу здольныя атрымліваць даныя толькі ад аднаго рэсурса. === Прыклады === * [https://web.archive.org/web/20110417013313/http://labs.mondeca.com/sparqlEndpointsStatus/endpoint/endpoint.html Прыклад кропкі доступу SPARQL] . * [http://www.w3.org/wiki/SparqlEndpoints Спіс кропак доступу SPARQL] == Аўтаматычнае выкананне запытаў == На дадзены момант для шэрагу моў праграмавання існуе магчымасць выклікаць SPARQL-запыты<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.w3.org/2001/sw/DataAccess/tests/implementations|title=SPARQL Implementation Coverage Report|archive-url=https://www.webcitation.org/6879LkTM3?url=http://www.w3.org/2001/sw/DataAccess/tests/implementations|archive-date=2012-06-02|access-date=2009-11-23|url-status=dead}}</ref>, існуюць прылады, якія дазваляюць падлучаць і ў паўаўтаматычным рэжыме будаваць SPARQL-запыты для кропкі доступу SPARQL, напрыклад ViziQuer<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://viziquer.lumii.lv/|title=ViziQuer|archive-url=https://www.webcitation.org/6879MDnRn?url=http://viziquer.lumii.lv/|archive-date=2012-06-02|access-date=2011-06-10|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.w3.org/TR/rdf-sparql-query/ SPARQL Query Language for RDF]{{In lang|en}} — спецыфікацыя мовы запытаў SPARQL * [http://www.w3.org/blog/SW/2008/01/15/sparql_is_a_recommendation/ Semantic Web Activity News]{{In lang|en}} — Навіны семантычнага павуціння * [https://web.archive.org/web/20070930221904/http://news.zdnet.co.uk/internet/0,1000000097,39270671,00.htm Berners-Lee looks for Web’s big leap]{{In lang|en}} — інтэрв’ю [[Цім Бернерс-Лі|Ціма Бернерса-Лі]] * [https://www.webcitation.org/65N8BFNdm?url=http://www.cambridgesemantics.com/2008/09/sparql-by-example/#%284%29 Structure of a SPARQL Query — Структура SPARQL] запыту * [http://www.w3.org/TR/rdf-sparql-protocol/ SPARQL Protocol for RDF]{{In lang|en}} — спецыфікацыя пратакола SPARQL * [https://web.archive.org/web/20090401192412/http://shcherbak.net/translations/ru_sparql_shcherbak_net.html Мова запытаў SPARQL для RDF] * [http://www.w3.org/2009/sparql/wiki/Main_Page SPARQL Working Group Wiki]{{In lang|en}} * [http://www.w3.org/2001/11/13-RDF-Query-Rules/ RDF Query Survey]{{In lang|en}} * [http://www.xml.com/pub/a/2005/11/16/introducing-sparql-querying-semantic-web-tutorial.html XML.com: Introducing SPARQL: Querying the Semantic Web]{{In lang|en}} * [http://rdfstore.sourceforge.net/2002/06/24/rdf-query/ RDF Query and Rule languages Use Cases and Examples survey]{{In lang|en}} * [http://www.semanticweb.narod.ru/3.html SPARQL — мова запытаў да RDF] * [http://www.w3.org/TR/rdf-sparql-query/ SPARQL Query Language for RDF]{{In lang|en}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Стандарты W3C]] [[Катэгорыя:Семантычнае павуцінне]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] j5elxinsucbnaif6q3jpeutfofydn7w Сядзіба Путкамераў 0 811558 5170411 2026-07-24T14:16:50Z Monarchist1636 103323 Стварыў артыкул пра Сядзібу Путкамераў у Больцініках. 5170411 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Сядзіба Путкамераў |Арыгінальная назва = |Выява = Сядзіба Путкамераў.jpg |Подпіс выявы = 2025 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|413Г000689}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Больцінікі]] |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = ангельская неаготыка |Аўтар праекта = [[Тадэвуш Раствароўскі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1895 год |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў''' – сядзібна-паркавы комплекс у [[Больцінікі|Больцініках]]. == Гісторыя == У першай палове XIX ст паселішча стала належаць графам Путкамерам. Тады ж быў пабудаваны першы сядзібны дом у стылі класіцызма з элементамі барока. Яго знешні выгляд можна назіраць на малюнку Напалеона Óрды. Гісторыя сядзібы цесна пераплецена з гісторыяй кахання [[Марыля Верашчака|Марылі Верашчакі]] і польска-беларускага паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Марыля была заручана з графам Ваўжынцам Путкамерам, за якога і выйшла замуж у 1821 годзе. Але праз усё жыццё пранесла ўзаемную сімпатыю да Міцкевіча. Граф ведаў пра іх адносіны, але не супрацьдзейнічаў гэтаму. Больш таго, Адам Міцкевіч часта бываў госцем у сядзібе. У парку непадалёк захаваўся "Камень Міцкевіча", на якім высечаны крыж. Згодна з легендай, яго зрабіў сам Адам Міцкевіч, калі Марыля не прыйшла на іх апошняе спатканне. Пабудова новага сядзібнага дома у стылі ангельскай неаготыкі пачалася ўжо пры нашчадках Марылі і Ваўжынца. Дом быў пабудаваны з чырвонай цэглы па праекце архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Пры пабудове выкарыстоўваўся падмурак былой сядзібы, будаўніцтва завяршылася ў 1895 годзе. Путкамеры жылі ў сядзібе да 1939 года, калі з прыходам савецкай улады вымушаны былі пакінуць родныя мясціны. Сёння ў будынку сядзібы размешчаны сельскі клуб і бібліятэка. Унутры захаваліся печы, кафля для якіх была прывезена з Вялікабрытаніі. == Галерэя == <gallery widths="150" heigths="150" class="center"> Файл:Bolciniki,_Putkamier._Больцінікі,_Путкамер_(N._Orda,_27.06.1875-77).jpg|Сядзіба на малюнку Напалеона Óрды Сядзіба Путкамераў. Галоўны дом.jpg|Галоўны дом Сядзіба Путкамераў. Флігель.jpg|Флігель Сядзіба Путкамераў. Лядоўня.jpg|Лядоўня Файл:Сядзіба Путкамераў. Валун Міцкевіча..jpg|Валун Міцкевіча </gallery> == Парк == [[Файл:01215_Bolteniki_05_05.JPG|thumb|left|Бальценіцкі парк]] [[Бальценіцкі парк]] закладзены ў 2-й палове XVIII — пачатку XIX ст. == Спасылкі == * {{ГБ|http://https://globustut.by/bolteniki/#manor_main}} jmmjeuli89j3ueviorppny9xpjf64yk 5170736 5170411 2026-07-25T08:40:03Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5170736 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Сядзіба Путкамераў |Арыгінальная назва = |Выява = Сядзіба Путкамераў.jpg |Подпіс выявы = 2025 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|413Г000689}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Больцінікі]] |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = ангельская неаготыка |Аўтар праекта = [[Тадэвуш Раствароўскі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1895 год |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў''' – сядзібна-паркавы комплекс у [[Больцінікі|Больцініках]]. == Гісторыя == У першай палове XIX ст паселішча стала належаць графам Путкамерам. Тады ж быў пабудаваны першы сядзібны дом у стылі класіцызма з элементамі барока. Яго знешні выгляд можна назіраць на малюнку Напалеона Óрды. Гісторыя сядзібы цесна пераплецена з гісторыяй кахання [[Марыля Верашчака|Марылі Верашчакі]] і польска-беларускага паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Марыля была заручана з графам Ваўжынцам Путкамерам, за якога і выйшла замуж у 1821 годзе. Але праз усё жыццё пранесла ўзаемную сімпатыю да Міцкевіча. Граф ведаў пра іх адносіны, але не супрацьдзейнічаў гэтаму. Больш таго, Адам Міцкевіч часта бываў госцем у сядзібе. У парку непадалёк захаваўся "Камень Міцкевіча", на якім высечаны крыж. Згодна з легендай, яго зрабіў сам Адам Міцкевіч, калі Марыля не прыйшла на іх апошняе спатканне. Пабудова новага сядзібнага дома у стылі ангельскай неаготыкі пачалася ўжо пры нашчадках Марылі і Ваўжынца. Дом быў пабудаваны з чырвонай цэглы па праекце архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Пры пабудове выкарыстоўваўся падмурак былой сядзібы, будаўніцтва завяршылася ў 1895 годзе. Путкамеры жылі ў сядзібе да 1939 года, калі з прыходам савецкай улады вымушаны былі пакінуць родныя мясціны. Сёння ў будынку сядзібы размешчаны сельскі клуб і бібліятэка. Унутры захаваліся печы, кафля для якіх была прывезена з Вялікабрытаніі. == Галерэя == <gallery widths="150" heigths="150" class="center"> Файл:Bolciniki,_Putkamier._Больцінікі,_Путкамер_(N._Orda,_27.06.1875-77).jpg|Сядзіба на малюнку Напалеона Óрды Сядзіба Путкамераў. Галоўны дом.jpg|Галоўны дом Сядзіба Путкамераў. Флігель.jpg|Флігель Сядзіба Путкамераў. Лядоўня.jpg|Лядоўня Файл:Сядзіба Путкамераў. Валун Міцкевіча..jpg|Валун Міцкевіча </gallery> == Парк == [[Файл:01215_Bolteniki_05_05.JPG|thumb|left|Бальценіцкі парк]] [[Бальценіцкі парк]] закладзены ў 2-й палове XVIII — пачатку XIX ст. == Спасылкі == * {{ГБ|http://https://globustut.by/bolteniki/#manor_main}} {{няма катэгорый|date=2026-07-25}} ajh15nq81w8jkiallhtabhg6zvzikx3 PS5 0 811559 5170413 2026-07-24T14:18:13Z IshaBarnes 124956 старонка-перасылка 5170413 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[PlayStation 5]] kf7pjsexsolctvu5n6ggjk387mpni21 Удзельнік:Monarchist1636 2 811560 5170420 2026-07-24T14:23:43Z Monarchist1636 103323 Дадаў старонку. 5170420 wikitext text/x-wiki Вітаю ўсіх на сваёй старонцы! 4satg2wres7d0kqmrlmt8vxafegr56f Катэгорыя:Старонкі, якія выкарыстоўваюць «Некалькі выяў» з аўтаматычным маштабаваннем 14 811561 5170424 2026-07-24T14:32:34Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Катэгорыя для адсочвання}}» 5170424 wikitext text/x-wiki {{Катэгорыя для адсочвання}} mpdahqwi1mj112ecklzcupt00c6sfni Катэгорыя:Храматаграфія 14 811562 5170434 2026-07-24T14:52:24Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Аналітычная хімія]] [[Катэгорыя:Метады эксперыментальнай фізікі]] [[Катэгорыя:Хімічныя метады]]» 5170434 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Аналітычная хімія]] [[Катэгорыя:Метады эксперыментальнай фізікі]] [[Катэгорыя:Хімічныя метады]] 3ltmcgemqlpsua2i0du0bk2l792ojpm Дзяніс Валер’евіч Юрчак 0 811563 5170451 2026-07-24T15:42:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Навуковец |Імя = Дзяніс Валер’евіч Юрчак |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|21|1|1981}} |Месца нараджэння = [[Перамонт]], [[Лёзненскі раён]], [[Віцебская вобласць]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}...» 5170451 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Дзяніс Валер’евіч Юрчак |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|21|1|1981}} |Месца нараджэння = [[Перамонт]], [[Лёзненскі раён]], [[Віцебская вобласць]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Род дзейнасці = [[гісторык]] |Месца працы = [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]], Віцебскі гарвыканкам, [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскі аблвыканкам]] |Навуковая ступень = [[кандыдат гістарычных навук]] (2015) |Навуковае званне = [[дацэнт]] (2017) |Альма-матэр = [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Дзяні́с Вале́р’евіч Юрча́к''' (нар. {{ДН|21|1|1981}}, [[Перамонт]], [[Лёзненскі раён]], [[Віцебская вобласць]]) — беларускі [[гісторык]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (2015), [[дацэнт]] (2017). == Біяграфія == Нарадзіўся 21 студзеня 1981 года ў вёсцы [[Перамонт]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar697850&strq=l_siz=2|title=Юрчак, Дзяніс Валер'евіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1981)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У 2003 годзе скончыў [[гістарычны факультэт Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава]] па спецыяльнасці «Гісторыя Беларусі. Беларуская мова і літаратура», у 2006 годзе — [[аспірантура|аспірантуру]] пры ўніверсітэце па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя». Пазней, у 2009 годзе, атрымаў дыплом юрыдычнага факультэта ВДУ. У 2010—2011 гадах прайшоў перападрыхтоўку ў [[Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы|Рэспубліканскім інстытуце вышэйшай школы]] па спецыяльнасці «Педагагічныя вымярэнні»<ref name="vsu">{{cite web|url=https://vsu.by/persons/1882-416.html|title=Юрчак Денис Валерьевич|publisher=ВГУ имени П.М. Машерова|lang=ru|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У 2004—2008 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі Беларусі [[ВДУ імя П. М. Машэрава]], у 2008—2009 гадах — старшым выкладчыкам. З 2009 па 2014 год з'яўляўся намеснікам дэкана па вучэбнай рабоце [[Гістарычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|гістарычнага факультэта]]. У 2014—2020 гадах працаваў дацэнтам кафедры гісторыі Беларусі ўніверсітэта<ref name="vsu"/>. У 2015 годзе абараніў дысертацыю на атрыманне вучонай ступені [[кандыдат гістарычных навук|кандыдата гістарычных навук]]. У 2017 годзе атрымаў вучонае званне [[дацэнт]]а<ref name="vsu"/><ref name="nlb"/>. Паралельна з выкладчыцкай дзейнасцю працаваў у структурах дзяржаўнага кіравання. У 2014—2015 гадах быў галоўным спецыялістам аддзела ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Віцебскі гарадскі выканаўчы камітэт|Віцебскага гарадскога выканаўчага камітэта]]<ref name="nlb"/>. У 2015 годзе стаў галоўным спецыялістам галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта]], а з 2018 года — галоўным спецыялістам ўпраўлення культуры Віцебскага аблвыканкама<ref name="nlb"/><ref name="vsu"/>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы ўключаюць [[Гісторыя Беларусі|гісторыю Беларусі]], [[краязнаўства]], [[міжнародныя адносіны]], а таксама гісторыю турызму і падарожжаў<ref name="nlb"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Юрчак Дзяніс Валер’евіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 21 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лёзненскім раёне]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ВДУ імя П. М. Машэрава]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ВДУ імя П. М. Машэрава]] kebi04trxm5cx39lz6jc8205bhli618 5170452 5170451 2026-07-24T15:43:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170452 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Дзяніс Валер’евіч Юрчак |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|21|1|1981}} |Месца нараджэння = [[Перамонт]], [[Лёзненскі раён]], [[Віцебская вобласць]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Род дзейнасці = [[гісторык]] |Месца працы = [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]], [[Віцебскі гарвыканкам]], [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскі аблвыканкам]] |Навуковая ступень = [[кандыдат гістарычных навук]] (2015) |Навуковае званне = [[дацэнт]] (2017) |Альма-матэр = [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Дзяні́с Вале́р’евіч Юрча́к''' (нар. {{ДН|21|1|1981}}, [[Перамонт]], [[Лёзненскі раён]], [[Віцебская вобласць]]) — беларускі [[гісторык]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (2015), [[дацэнт]] (2017). == Біяграфія == Нарадзіўся 21 студзеня 1981 года ў вёсцы [[Перамонт]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar697850&strq=l_siz=2|title=Юрчак, Дзяніс Валер'евіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1981)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У 2003 годзе скончыў [[гістарычны факультэт Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава]] па спецыяльнасці «Гісторыя Беларусі. Беларуская мова і літаратура», у 2006 годзе — [[аспірантура|аспірантуру]] пры ўніверсітэце па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя». Пазней, у 2009 годзе, атрымаў дыплом юрыдычнага факультэта ВДУ. У 2010—2011 гадах прайшоў перападрыхтоўку ў [[Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы|Рэспубліканскім інстытуце вышэйшай школы]] па спецыяльнасці «Педагагічныя вымярэнні»<ref name="vsu">{{cite web|url=https://vsu.by/persons/1882-416.html|title=Юрчак Денис Валерьевич|publisher=ВГУ имени П.М. Машерова|lang=ru|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У 2004—2008 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі Беларусі [[ВДУ імя П. М. Машэрава]], у 2008—2009 гадах — старшым выкладчыкам. З 2009 па 2014 год з'яўляўся намеснікам дэкана па вучэбнай рабоце [[Гістарычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|гістарычнага факультэта]]. У 2014—2020 гадах працаваў дацэнтам кафедры гісторыі Беларусі ўніверсітэта<ref name="vsu"/>. У 2015 годзе абараніў дысертацыю на атрыманне вучонай ступені [[кандыдат гістарычных навук|кандыдата гістарычных навук]]. У 2017 годзе атрымаў вучонае званне [[дацэнт]]а<ref name="vsu"/><ref name="nlb"/>. Паралельна з выкладчыцкай дзейнасцю працаваў у структурах дзяржаўнага кіравання. У 2014—2015 гадах быў галоўным спецыялістам аддзела ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Віцебскі гарадскі выканаўчы камітэт|Віцебскага гарадскога выканаўчага камітэта]]<ref name="nlb"/>. У 2015 годзе стаў галоўным спецыялістам галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта]], а з 2018 года — галоўным спецыялістам ўпраўлення культуры Віцебскага аблвыканкама<ref name="nlb"/><ref name="vsu"/>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы ўключаюць [[Гісторыя Беларусі|гісторыю Беларусі]], [[краязнаўства]], [[міжнародныя адносіны]], а таксама гісторыю турызму і падарожжаў<ref name="nlb"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Юрчак Дзяніс Валер’евіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 21 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лёзненскім раёне]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ВДУ імя П. М. Машэрава]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ВДУ імя П. М. Машэрава]] fvvgrzfuxuz8ukavv81urqd6s57tew5 5170453 5170452 2026-07-24T15:44:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170453 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Юрчак}} {{Навуковец}} '''Дзяніс Валер’евіч Юрчак''' (нар. {{ДН|21|1|1981}}, [[Перамонт]], [[Лёзненскі раён]], [[Віцебская вобласць]]) — беларускі [[гісторык]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (2015), [[дацэнт]] (2017). == Біяграфія == Нарадзіўся 21 студзеня 1981 года ў вёсцы [[Перамонт]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar697850&strq=l_siz=2|title=Юрчак, Дзяніс Валер'евіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1981)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У 2003 годзе скончыў [[гістарычны факультэт Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава]] па спецыяльнасці «Гісторыя Беларусі. Беларуская мова і літаратура», у 2006 годзе — [[аспірантура|аспірантуру]] пры ўніверсітэце па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя». Пазней, у 2009 годзе, атрымаў дыплом юрыдычнага факультэта ВДУ. У 2010—2011 гадах прайшоў перападрыхтоўку ў [[Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы|Рэспубліканскім інстытуце вышэйшай школы]] па спецыяльнасці «Педагагічныя вымярэнні»<ref name="vsu">{{cite web|url=https://vsu.by/persons/1882-416.html|title=Юрчак Денис Валерьевич|publisher=ВГУ имени П.М. Машерова|lang=ru|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У 2004—2008 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі Беларусі [[ВДУ імя П. М. Машэрава]], у 2008—2009 гадах — старшым выкладчыкам. З 2009 па 2014 год з’яўляўся намеснікам дэкана па вучэбнай рабоце [[Гістарычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|гістарычнага факультэта]]. У 2014—2020 гадах працаваў дацэнтам кафедры гісторыі Беларусі ўніверсітэта<ref name="vsu"/>. У 2015 годзе абараніў дысертацыю на атрыманне вучонай ступені [[кандыдат гістарычных навук|кандыдата гістарычных навук]]. У 2017 годзе атрымаў вучонае званне [[дацэнт]]а<ref name="vsu"/><ref name="nlb"/>. Паралельна з выкладчыцкай дзейнасцю працаваў у структурах дзяржаўнага кіравання. У 2014—2015 гадах быў галоўным спецыялістам аддзела ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Віцебскі гарадскі выканаўчы камітэт|Віцебскага гарадскога выканаўчага камітэта]]<ref name="nlb"/>. У 2015 годзе стаў галоўным спецыялістам галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта]], а з 2018 года — галоўным спецыялістам ўпраўлення культуры Віцебскага аблвыканкама<ref name="nlb"/><ref name="vsu"/>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы ўключаюць [[Гісторыя Беларусі|гісторыю Беларусі]], [[краязнаўства]], [[міжнародныя адносіны]], а таксама гісторыю турызму і падарожжаў<ref name="nlb"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Юрчак Дзяніс Валер’евіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 21 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лёзненскім раёне]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ВДУ імя П. М. Машэрава]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ВДУ імя П. М. Машэрава]] a222zqo6lq0ohry1ns8lxfnupdaczyf 5170461 5170453 2026-07-24T15:47:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Выкладчыкі ВДУ імя П. М. Машэрава]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5170461 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Юрчак}} {{Навуковец}} '''Дзяніс Валер’евіч Юрчак''' (нар. {{ДН|21|1|1981}}, [[Перамонт]], [[Лёзненскі раён]], [[Віцебская вобласць]]) — беларускі [[гісторык]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (2015), [[дацэнт]] (2017). == Біяграфія == Нарадзіўся 21 студзеня 1981 года ў вёсцы [[Перамонт]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar697850&strq=l_siz=2|title=Юрчак, Дзяніс Валер'евіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1981)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У 2003 годзе скончыў [[гістарычны факультэт Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава]] па спецыяльнасці «Гісторыя Беларусі. Беларуская мова і літаратура», у 2006 годзе — [[аспірантура|аспірантуру]] пры ўніверсітэце па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя». Пазней, у 2009 годзе, атрымаў дыплом юрыдычнага факультэта ВДУ. У 2010—2011 гадах прайшоў перападрыхтоўку ў [[Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы|Рэспубліканскім інстытуце вышэйшай школы]] па спецыяльнасці «Педагагічныя вымярэнні»<ref name="vsu">{{cite web|url=https://vsu.by/persons/1882-416.html|title=Юрчак Денис Валерьевич|publisher=ВГУ имени П.М. Машерова|lang=ru|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У 2004—2008 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі Беларусі [[ВДУ імя П. М. Машэрава]], у 2008—2009 гадах — старшым выкладчыкам. З 2009 па 2014 год з’яўляўся намеснікам дэкана па вучэбнай рабоце [[Гістарычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|гістарычнага факультэта]]. У 2014—2020 гадах працаваў дацэнтам кафедры гісторыі Беларусі ўніверсітэта<ref name="vsu"/>. У 2015 годзе абараніў дысертацыю на атрыманне вучонай ступені [[кандыдат гістарычных навук|кандыдата гістарычных навук]]. У 2017 годзе атрымаў вучонае званне [[дацэнт]]а<ref name="vsu"/><ref name="nlb"/>. Паралельна з выкладчыцкай дзейнасцю працаваў у структурах дзяржаўнага кіравання. У 2014—2015 гадах быў галоўным спецыялістам аддзела ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Віцебскі гарадскі выканаўчы камітэт|Віцебскага гарадскога выканаўчага камітэта]]<ref name="nlb"/>. У 2015 годзе стаў галоўным спецыялістам галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта]], а з 2018 года — галоўным спецыялістам ўпраўлення культуры Віцебскага аблвыканкама<ref name="nlb"/><ref name="vsu"/>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы ўключаюць [[Гісторыя Беларусі|гісторыю Беларусі]], [[краязнаўства]], [[міжнародныя адносіны]], а таксама гісторыю турызму і падарожжаў<ref name="nlb"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Юрчак Дзяніс Валер’евіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 21 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лёзненскім раёне]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ВДУ імя П. М. Машэрава]] ddtaedoa9k70xsre4ghj75laxahafh7 5170462 5170461 2026-07-24T15:47:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Выпускнікі ВДУ імя П. М. Машэрава]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5170462 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Юрчак}} {{Навуковец}} '''Дзяніс Валер’евіч Юрчак''' (нар. {{ДН|21|1|1981}}, [[Перамонт]], [[Лёзненскі раён]], [[Віцебская вобласць]]) — беларускі [[гісторык]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (2015), [[дацэнт]] (2017). == Біяграфія == Нарадзіўся 21 студзеня 1981 года ў вёсцы [[Перамонт]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar697850&strq=l_siz=2|title=Юрчак, Дзяніс Валер'евіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1981)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У 2003 годзе скончыў [[гістарычны факультэт Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава]] па спецыяльнасці «Гісторыя Беларусі. Беларуская мова і літаратура», у 2006 годзе — [[аспірантура|аспірантуру]] пры ўніверсітэце па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя». Пазней, у 2009 годзе, атрымаў дыплом юрыдычнага факультэта ВДУ. У 2010—2011 гадах прайшоў перападрыхтоўку ў [[Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы|Рэспубліканскім інстытуце вышэйшай школы]] па спецыяльнасці «Педагагічныя вымярэнні»<ref name="vsu">{{cite web|url=https://vsu.by/persons/1882-416.html|title=Юрчак Денис Валерьевич|publisher=ВГУ имени П.М. Машерова|lang=ru|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У 2004—2008 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі Беларусі [[ВДУ імя П. М. Машэрава]], у 2008—2009 гадах — старшым выкладчыкам. З 2009 па 2014 год з’яўляўся намеснікам дэкана па вучэбнай рабоце [[Гістарычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|гістарычнага факультэта]]. У 2014—2020 гадах працаваў дацэнтам кафедры гісторыі Беларусі ўніверсітэта<ref name="vsu"/>. У 2015 годзе абараніў дысертацыю на атрыманне вучонай ступені [[кандыдат гістарычных навук|кандыдата гістарычных навук]]. У 2017 годзе атрымаў вучонае званне [[дацэнт]]а<ref name="vsu"/><ref name="nlb"/>. Паралельна з выкладчыцкай дзейнасцю працаваў у структурах дзяржаўнага кіравання. У 2014—2015 гадах быў галоўным спецыялістам аддзела ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Віцебскі гарадскі выканаўчы камітэт|Віцебскага гарадскога выканаўчага камітэта]]<ref name="nlb"/>. У 2015 годзе стаў галоўным спецыялістам галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта]], а з 2018 года — галоўным спецыялістам ўпраўлення культуры Віцебскага аблвыканкама<ref name="nlb"/><ref name="vsu"/>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы ўключаюць [[Гісторыя Беларусі|гісторыю Беларусі]], [[краязнаўства]], [[міжнародныя адносіны]], а таксама гісторыю турызму і падарожжаў<ref name="nlb"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Юрчак Дзяніс Валер’евіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 21 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лёзненскім раёне]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] r0pqw8v9qmzvb0mfk2c780f9f3nia44 5170687 5170462 2026-07-25T05:15:57Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль, катэгорыі падцягваюцца з Вікідадзеных 5170687 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Юрчак}} {{Навуковец}} '''Дзяніс Валер’евіч Юрчак''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[гісторык]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (2015), [[дацэнт]] (2017). == Біяграфія == Нарадзіўся 21 студзеня 1981 года ў вёсцы [[Перамонт]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar697850&strq=l_siz=2|title=Юрчак, Дзяніс Валер'евіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1981)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У 2003 годзе скончыў [[гістарычны факультэт Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава]] (ВДУ) па спецыяльнасці «Гісторыя Беларусі. Беларуская мова і літаратура», у 2006 годзе — [[аспірантура|аспірантуру]] пры ўніверсітэце па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя». У 2009 годзе скончыў юрыдычны факультэт ВДУ. У 2010—2011 гадах прайшоў перападрыхтоўку ў [[Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы|Рэспубліканскім інстытуце вышэйшай школы]] па спецыяльнасці «Педагагічныя вымярэнні»<ref name="vsu">{{cite web|url=https://vsu.by/persons/1882-416.html|title=Юрчак Денис Валерьевич|publisher=ВГУ имени П.М. Машерова|lang=ru|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У 2004—2008 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі Беларусі [[ВДУ імя П. М. Машэрава]], у 2008—2009 гадах — старшым выкладчыкам. З 2009 па 2014 год з’яўляўся намеснікам дэкана па вучэбнай рабоце [[Гістарычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|гістарычнага факультэта]]. У 2014—2020 гадах працаваў дацэнтам кафедры гісторыі Беларусі ўніверсітэта<ref name="vsu"/>. У 2015 годзе абараніў дысертацыю на атрыманне вучонай ступені [[кандыдат гістарычных навук|кандыдата гістарычных навук]]. У 2017 годзе атрымаў вучонае званне [[дацэнт]]а<ref name="vsu"/><ref name="nlb"/>. Паралельна з выкладчыцкай дзейнасцю працаваў у структурах дзяржаўнага кіравання. У 2014—2015 гадах быў галоўным спецыялістам аддзела ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Віцебскі гарадскі выканаўчы камітэт|Віцебскага гарадскога выканаўчага камітэта]]<ref name="nlb"/>. У 2015 годзе стаў галоўным спецыялістам галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта]], а з 2018 года — галоўным спецыялістам ўпраўлення культуры Віцебскага аблвыканкама<ref name="nlb"/><ref name="vsu"/>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы ўключаюць [[Гісторыя Беларусі|гісторыю Беларусі]], [[краязнаўства]], [[міжнародныя адносіны]], а таксама гісторыю турызму і падарожжаў<ref name="nlb"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Юрчак Дзяніс Валер’евіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] 58yzt0qyvdjlhx7pnrimxc1ethgrsjw 5170688 5170687 2026-07-25T05:17:44Z DobryBrat 5701 звычайны дацэнт, якіх у Беларусі тысячы 5170688 wikitext text/x-wiki {{значнасць}} {{цёзкі2|Юрчак}} {{Навуковец}} '''Дзяніс Валер’евіч Юрчак''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[гісторык]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (2015), [[дацэнт]] (2017). == Біяграфія == Нарадзіўся 21 студзеня 1981 года ў вёсцы [[Перамонт]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar697850&strq=l_siz=2|title=Юрчак, Дзяніс Валер'евіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1981)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У 2003 годзе скончыў [[гістарычны факультэт Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава]] (ВДУ) па спецыяльнасці «Гісторыя Беларусі. Беларуская мова і літаратура», у 2006 годзе — [[аспірантура|аспірантуру]] пры ўніверсітэце па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя». У 2009 годзе скончыў юрыдычны факультэт ВДУ. У 2010—2011 гадах прайшоў перападрыхтоўку ў [[Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы|Рэспубліканскім інстытуце вышэйшай школы]] па спецыяльнасці «Педагагічныя вымярэнні»<ref name="vsu">{{cite web|url=https://vsu.by/persons/1882-416.html|title=Юрчак Денис Валерьевич|publisher=ВГУ имени П.М. Машерова|lang=ru|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У 2004—2008 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі Беларусі [[ВДУ імя П. М. Машэрава]], у 2008—2009 гадах — старшым выкладчыкам. З 2009 па 2014 год з’яўляўся намеснікам дэкана па вучэбнай рабоце [[Гістарычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|гістарычнага факультэта]]. У 2014—2020 гадах працаваў дацэнтам кафедры гісторыі Беларусі ўніверсітэта<ref name="vsu"/>. У 2015 годзе абараніў дысертацыю на атрыманне вучонай ступені [[кандыдат гістарычных навук|кандыдата гістарычных навук]]. У 2017 годзе атрымаў вучонае званне [[дацэнт]]а<ref name="vsu"/><ref name="nlb"/>. Паралельна з выкладчыцкай дзейнасцю працаваў у структурах дзяржаўнага кіравання. У 2014—2015 гадах быў галоўным спецыялістам аддзела ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Віцебскі гарадскі выканаўчы камітэт|Віцебскага гарадскога выканаўчага камітэта]]<ref name="nlb"/>. У 2015 годзе стаў галоўным спецыялістам галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта]], а з 2018 года — галоўным спецыялістам ўпраўлення культуры Віцебскага аблвыканкама<ref name="nlb"/><ref name="vsu"/>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы ўключаюць [[Гісторыя Беларусі|гісторыю Беларусі]], [[краязнаўства]], [[міжнародныя адносіны]], а таксама гісторыю турызму і падарожжаў<ref name="nlb"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Юрчак Дзяніс Валер’евіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] hkryf53fx5n990jgk1vjnk1nxnn0gm5 Гістарычны факультэт Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава 0 811564 5170454 2026-07-24T15:44:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Гістарычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава]] 5170454 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гістарычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава]] 3klddsd5o5vzfnjov21nagcaz0jtm1n Дзяніс Юрчак 0 811565 5170457 2026-07-24T15:47:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] 5170457 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] f31byw9e9ldxduwsmjqad62tiyav7wf Д. Юрчак 0 811566 5170458 2026-07-24T15:47:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] 5170458 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] f31byw9e9ldxduwsmjqad62tiyav7wf Д. В. Юрчак 0 811567 5170459 2026-07-24T15:47:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] 5170459 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] f31byw9e9ldxduwsmjqad62tiyav7wf Юрчак 0 811568 5170469 2026-07-24T15:55:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Юрчак''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * {{нп5|Аляксей Уладзіміравіч Юрчак||ru|Юрчак, Алексей Владимирович}} (нар. 1960) — расійскі і амерыканскі антраполаг, прафесар. * [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] (нар. 1981) — беларускі гісторык, дацэнт. * Кацярына Валер'еў...» 5170469 wikitext text/x-wiki '''Юрчак''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * {{нп5|Аляксей Уладзіміравіч Юрчак||ru|Юрчак, Алексей Владимирович}} (нар. 1960) — расійскі і амерыканскі антраполаг, прафесар. * [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] (нар. 1981) — беларускі гісторык, дацэнт. * [[Кацярына Валер'еўна Юрчак]] (нар. 1988) — расійскі правазнавец. * [[Ларыса Дзям'янаўна Юрчак]] (1937—2010) — украінскі спецыяліст у галіне фізіялогіі раслін. {{спіс цёзак2|Беларускія|Рускія|Украінскія}} e6amlf8dlvwvz0tim58umgfircp4wes 5170470 5170469 2026-07-24T15:55:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170470 wikitext text/x-wiki '''Юрчак''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * {{нп5|Аляксей Уладзіміравіч Юрчак||ru|Юрчак, Алексей Владимирович}} (нар. 1960) — расійскі і амерыканскі антраполаг, прафесар. * [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] (нар. 1981) — беларускі гісторык, дацэнт. * [[Кацярына Валер'еўна Юрчак]] (нар. 1988) — расійскі правазнавец. * [[Ларыса Дзям'янаўна Юрчак]] (1937—2010) — украінскі спецыяліст у галіне фізіялогіі раслін. == Састаўныя прозвішчы == * [[Алена Мікалаеўна Якаўлева-Юрчак]] (нар. 1984) — беларуская выкладчыца і філолаг. {{спіс цёзак2|Беларускія|Рускія|Украінскія}} q2kz3gz407a94h95rsjo45yb40v75vs 5170472 5170470 2026-07-24T15:57:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170472 wikitext text/x-wiki '''Юрчак''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * {{нп5|Аляксей Уладзіміравіч Юрчак||ru|Юрчак, Алексей Владимирович}} (нар. 1960) — расійскі і амерыканскі антраполаг, прафесар. * [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] (нар. 1981) — беларускі гісторык, дацэнт. * [[Кацярына Валер’еўна Юрчак]] (нар. 1988) — расійскі правазнавец. * [[Ларыса Дзям’янаўна Юрчак]] (1937—2010) — украінскі спецыяліст у галіне фізіялогіі раслін. == Састаўныя прозвішчы == * [[Алена Мікалаеўна Якаўлева-Юрчак]] (нар. 1984) — беларуская выкладчыца і філолаг. {{спіс цёзак2|Беларускія|Рускія|Украінскія}} j1fvjtdtsefu0i0doeugoz6m9t0fj9r 5170474 5170472 2026-07-24T16:02:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170474 wikitext text/x-wiki '''Юрчак'''<ref>{{крыніцы/Слоўнік асабовых уласных імён|Юрый|старонкі=227}}</ref> — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * {{нп5|Аляксей Уладзіміравіч Юрчак||ru|Юрчак, Алексей Владимирович}} (нар. 1960) — расійскі і амерыканскі антраполаг, прафесар. * [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] (нар. 1981) — беларускі гісторык, дацэнт. * [[Кацярына Валер’еўна Юрчак]] (нар. 1988) — расійскі правазнавец. * [[Ларыса Дзям’янаўна Юрчак]] (1937—2010) — украінскі спецыяліст у галіне фізіялогіі раслін. == Састаўныя прозвішчы == * [[Алена Мікалаеўна Якаўлева-Юрчак]] (нар. 1984) — беларуская выкладчыца і філолаг. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{спіс цёзак2|Беларускія|Рускія|Украінскія}} 8obxml8fph8patzw960uh5qynuqz7uk 5170475 5170474 2026-07-24T16:02:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170475 wikitext text/x-wiki '''Юрча́к'''<ref>{{крыніцы/Слоўнік асабовых уласных імён|Юрый|старонкі=227}}</ref> — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * {{нп5|Аляксей Уладзіміравіч Юрчак||ru|Юрчак, Алексей Владимирович}} (нар. 1960) — расійскі і амерыканскі антраполаг, прафесар. * [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] (нар. 1981) — беларускі гісторык, дацэнт. * [[Кацярына Валер’еўна Юрчак]] (нар. 1988) — расійскі правазнавец. * [[Ларыса Дзям’янаўна Юрчак]] (1937—2010) — украінскі спецыяліст у галіне фізіялогіі раслін. == Састаўныя прозвішчы == * [[Алена Мікалаеўна Якаўлева-Юрчак]] (нар. 1984) — беларуская выкладчыца і філолаг. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{спіс цёзак2|Беларускія|Рускія|Украінскія}} 848pbznym49kcv4zbh1lc92mqha7v1z Крыж Свабоды (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі) 0 811569 5170476 2026-07-24T16:07:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Картка ўзнагароды |Назва = Крыж Свабоды |Выява = |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз...» 5170476 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Крыж Свабоды |Выява = |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз = Свабода |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Рэгіён = |Тып = [[Крыж (ўзнагарода)|крыж]] |Каму ўручаецца = Грамадзянам Беларусі, замежнікам, асобам без грамадзянства |Кім уручаецца = [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] |Падставы = За значны ўнёсак у барацьбу за незалежнасць і супраціў дыктатуры |Аўтар праекта = [[Геральдычная рада «Пагоня»]] |Дата заснавання = 16 лістапада 2024 |Статус = Дзеючая |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Матэрыял = [[Латунь]], [[золата]] (999), [[эмаль]] |Вага = |Памеры = 33 × 33 [[Міліметр|мм]] |Старэйшая ўзнагарода = [[Партызанскі народны крыж]] |Малодшая ўзнагарода = [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)]] |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Крыж Свабо́ды'''&nbsp;— дзяржаўная ўзнагарода ў [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэме Нацыянальных узнагарод Беларусі]], распрацаванай [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]]. Прызначана для адзначэння беларускіх і замежных грамадзян за значны ўнёсак у барацьбу за незалежнасць Беларусі і пабудову дэмакратычнай дзяржавы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. Заснавана 16 лістапада 2024 года пастановай [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. == Статут і парадак узнагароджання == Згодна са статутам, крыжам узнагароджваюцца [[грамадзяне Беларусі]], замежнікі і асобы без грамадзянства за дзейнасць, якая падзяляе каштоўнасці беларусаў і еўрапейскай цывілізацыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 102}}. Падставамі для ўручэння з'яўляюцца: арганізацыя эфектыўных структур нацыянальнага супраціву дыктатуры; стварэнне і ўдзел у ячэйках супраціву з рызыкай для жыцця; асабісты ўдзел у акцыях грамадзянскага супрацьстаяння; плённая праца па прасоўванні Беларусі на міжнароднай арэне і па супрацьдзеянні прапагандзе ў медыя; а таксама грамадзянскі ўчынак, які стаў сімвалам барацьбы за свабоду{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=102}}. Рашэнне аб узнагароджанні прымаецца і ажыццяўляецца прэзідэнтам або кіраўніком Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 103}}. Прадугледжана магчымасць пасмяротнага ўзнагароджання{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. Крыж надаецца адной і той жа асобе толькі адзін раз{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=102}}. У агульнай іерархіі нацыянальных узнагарод крыж размяшчаецца пасля [[Партызанскі народны крыж|Партызанскага народнага крыжа]] і перад [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)|Крыжам Адраджэння Беларусі]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=199}. Узнагарода носіцца на левым баку грудзей на [[Цывільны|цывільнай]] вопратцы або вайсковым [[Мундзір|мундзіры]] пасля нацыянальных ордэнаў{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. Крыж выдаецца бясплатна разам з сертыфікатам, аднак можа быць адабраны, калі ўзнагароджаная асоба скампраметуе сябе крымінальнымі злачынствамі, пацверджанымі судовымі выракамі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. == Апісанне і семантыка == Крыж вырабляецца з [[Латунь|латуні]] з пакрыццём [[Золата|золатам]] 999-й [[Проба (ювелірная справа)|пробы]] і мае памеры 33 на 33 міліметры{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Ён уяўляе сабой прамы чатырохканцовы [[Крыж (узнагарода)|крыж]] залацістага колеру, які пакрыты белай [[Эмаль|эмаллю]]. У цэнтры знаходзіцца герб «[[Пагоня]]» з серабрыстым вершнікам на фоне чырвонай эмалі. Паміж канцамі крыжа размешчаны стылізаваныя выявы полымя, таксама пакрытыя чырвонай эмаллю{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. На адваротным гладкім баку па гарызанталі змешчаны надпіс «СВАБОДА», пад якім выбіты парадкавы нумар{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Узнагарода мацуецца праз вушка да вертыкальнай шасцікутнай калодкі з трапецападобным серабрыстым нізам (памер калодкі 50×28 мм){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Стужка складаецца з трох роўнавялікіх палос: дзвюх цёмна-чырвоных па краях і адной белай па цэнтры (шырыня кожнай паласы 9,33 мм){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. У аснове візуальнай задумы ляжыць просты хрысціянскі крыж, які падкрэслівае культурную традыцыю беларускага народа{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. Стылізаванае полымя сімвалізуе імкненне да свабоды і годнага жыцця праз змаганне. Выкарыстанне герба «Пагоня» ў рэдакцыі [[1991]] года ўказвае на [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліку Беларусь]], якая аднавіла незалежнасць пасля распаду [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. Чырвона-бела-чырвоная колеравая гама стужкі адсылае да [[Сцяг|сцяга]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] часоў дынастыі [[Вазы|Вазаў]] і ўвасабляе перыяд [[Шляхецкая дэмакратыя|шляхецкай дэмакратыі]] і «залатых вольнасцяў», юрыдычна замацаваных у [[Трэці Статут Вялікага Княства Літоўскага|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. Золата ў [[Геральдыка|геральдыцы]] азначае моц, славу і традыцыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік|месца=|выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня»|год=2025|старонак=244|isbn=978-83-975253-0-6|ref=Узнагароды Беларусі|спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крыж Свабоды}} [[Катэгорыя:Узнагароды дэмакратычных сіл Беларусі]] [[Катэгорыя:Крыжы (ўзнагароды)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] bitrd7gnsvhdil1illohrspe852o42i 5170477 5170476 2026-07-24T16:07:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170477 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Крыж Свабоды |Выява = |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз = Свабода |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Рэгіён = |Тып = [[Крыж (ўзнагарода)|крыж]] |Каму ўручаецца = Грамадзянам Беларусі, замежнікам, асобам без грамадзянства |Кім уручаецца = [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] |Падставы = За значны ўнёсак у барацьбу за незалежнасць і супраціў дыктатуры |Аўтар праекта = [[Геральдычная рада «Пагоня»]] |Дата заснавання = 16 лістапада 2024 |Статус = Дзеючая |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Матэрыял = [[Латунь]], [[золата]] (999), [[эмаль]] |Вага = |Памеры = 33 × 33 [[Міліметр|мм]] |Старэйшая ўзнагарода = [[Партызанскі народны крыж]] |Малодшая ўзнагарода = [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)]] |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Крыж Свабо́ды'''&nbsp;— дзяржаўная ўзнагарода ў [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэме Нацыянальных узнагарод Беларусі]], распрацаванай [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]]. Прызначана для адзначэння беларускіх і замежных грамадзян за значны ўнёсак у барацьбу за незалежнасць Беларусі і пабудову дэмакратычнай дзяржавы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. Заснавана 16 лістапада 2024 года пастановай [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. == Статут і парадак узнагароджання == Згодна са статутам, крыжам узнагароджваюцца [[грамадзяне Беларусі]], замежнікі і асобы без грамадзянства за дзейнасць, якая падзяляе каштоўнасці беларусаў і еўрапейскай цывілізацыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 102}}. Падставамі для ўручэння з'яўляюцца: арганізацыя эфектыўных структур нацыянальнага супраціву дыктатуры; стварэнне і ўдзел у ячэйках супраціву з рызыкай для жыцця; асабісты ўдзел у акцыях грамадзянскага супрацьстаяння; плённая праца па прасоўванні Беларусі на міжнароднай арэне і па супрацьдзеянні прапагандзе ў медыя; а таксама грамадзянскі ўчынак, які стаў сімвалам барацьбы за свабоду{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=102}}. Рашэнне аб узнагароджанні прымаецца і ажыццяўляецца прэзідэнтам або кіраўніком Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 103}}. Прадугледжана магчымасць пасмяротнага ўзнагароджання{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. Крыж надаецца адной і той жа асобе толькі адзін раз{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=102}}. У агульнай іерархіі нацыянальных узнагарод крыж размяшчаецца пасля [[Партызанскі народны крыж|Партызанскага народнага крыжа]] і перад [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)|Крыжам Адраджэння Беларусі]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=199}}. Узнагарода носіцца на левым баку грудзей на [[Цывільны|цывільнай]] вопратцы або вайсковым [[Мундзір|мундзіры]] пасля нацыянальных ордэнаў{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. Крыж выдаецца бясплатна разам з сертыфікатам, аднак можа быць адабраны, калі ўзнагароджаная асоба скампраметуе сябе крымінальнымі злачынствамі, пацверджанымі судовымі выракамі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. == Апісанне і семантыка == Крыж вырабляецца з [[Латунь|латуні]] з пакрыццём [[Золата|золатам]] 999-й [[Проба (ювелірная справа)|пробы]] і мае памеры 33 на 33 міліметры{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Ён уяўляе сабой прамы чатырохканцовы [[Крыж (узнагарода)|крыж]] залацістага колеру, які пакрыты белай [[Эмаль|эмаллю]]. У цэнтры знаходзіцца герб «[[Пагоня]]» з серабрыстым вершнікам на фоне чырвонай эмалі. Паміж канцамі крыжа размешчаны стылізаваныя выявы полымя, таксама пакрытыя чырвонай эмаллю{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. На адваротным гладкім баку па гарызанталі змешчаны надпіс «СВАБОДА», пад якім выбіты парадкавы нумар{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Узнагарода мацуецца праз вушка да вертыкальнай шасцікутнай калодкі з трапецападобным серабрыстым нізам (памер калодкі 50×28 мм){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Стужка складаецца з трох роўнавялікіх палос: дзвюх цёмна-чырвоных па краях і адной белай па цэнтры (шырыня кожнай паласы 9,33 мм){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. У аснове візуальнай задумы ляжыць просты хрысціянскі крыж, які падкрэслівае культурную традыцыю беларускага народа{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. Стылізаванае полымя сімвалізуе імкненне да свабоды і годнага жыцця праз змаганне. Выкарыстанне герба «Пагоня» ў рэдакцыі [[1991]] года ўказвае на [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліку Беларусь]], якая аднавіла незалежнасць пасля распаду [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. Чырвона-бела-чырвоная колеравая гама стужкі адсылае да [[Сцяг|сцяга]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] часоў дынастыі [[Вазы|Вазаў]] і ўвасабляе перыяд [[Шляхецкая дэмакратыя|шляхецкай дэмакратыі]] і «залатых вольнасцяў», юрыдычна замацаваных у [[Трэці Статут Вялікага Княства Літоўскага|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. Золата ў [[Геральдыка|геральдыцы]] азначае моц, славу і традыцыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік|месца=|выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня»|год=2025|старонак=244|isbn=978-83-975253-0-6|ref=Узнагароды Беларусі|спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крыж Свабоды}} [[Катэгорыя:Узнагароды дэмакратычных сіл Беларусі]] [[Катэгорыя:Крыжы (ўзнагароды)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] poyo4wbmx9p5j5bg109txpm65hnus8i 5170478 5170477 2026-07-24T16:10:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Статут і парадак узнагароджання */ 5170478 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Крыж Свабоды |Выява = |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз = Свабода |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Рэгіён = |Тып = [[Крыж (ўзнагарода)|крыж]] |Каму ўручаецца = Грамадзянам Беларусі, замежнікам, асобам без грамадзянства |Кім уручаецца = [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] |Падставы = За значны ўнёсак у барацьбу за незалежнасць і супраціў дыктатуры |Аўтар праекта = [[Геральдычная рада «Пагоня»]] |Дата заснавання = 16 лістапада 2024 |Статус = Дзеючая |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Матэрыял = [[Латунь]], [[золата]] (999), [[эмаль]] |Вага = |Памеры = 33 × 33 [[Міліметр|мм]] |Старэйшая ўзнагарода = [[Партызанскі народны крыж]] |Малодшая ўзнагарода = [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)]] |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Крыж Свабо́ды'''&nbsp;— дзяржаўная ўзнагарода ў [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэме Нацыянальных узнагарод Беларусі]], распрацаванай [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]]. Прызначана для адзначэння беларускіх і замежных грамадзян за значны ўнёсак у барацьбу за незалежнасць Беларусі і пабудову дэмакратычнай дзяржавы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. Заснавана 16 лістапада 2024 года пастановай [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. == Статут і парадак узнагароджання == Згодна са статутам, крыжам узнагароджваюцца [[грамадзяне Беларусі]], замежнікі і асобы без грамадзянства за дзейнасць, якая падзяляе каштоўнасці беларусаў і еўрапейскай цывілізацыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 102}}. Падставамі для ўручэння з'яўляюцца: арганізацыя эфектыўных структур нацыянальнага супраціву дыктатуры; стварэнне і ўдзел у ячэйках супраціву з рызыкай для жыцця; асабісты ўдзел у акцыях грамадзянскага супрацьстаяння; плённая праца па прасоўванні Беларусі на міжнароднай арэне і па супрацьдзеянні прапагандзе ў медыя; а таксама грамадзянскі ўчынак, які стаў сімвалам барацьбы за свабоду{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=102}}. Рашэнне аб узнагароджанні прымаецца і ажыццяўляецца прэзідэнтам або кіраўніком Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 103}}. Прадугледжана магчымасць пасмяротнага ўзнагароджання{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. Крыж надаецца адной і той жа асобе толькі адзін раз{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=102}}. У агульнай іерархіі нацыянальных узнагарод крыж размяшчаецца пасля [[Партызанскі народны крыж|Партызанскага народнага крыжа]] і перад [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)|Крыжам Адраджэння Беларусі]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=199}}. Узнагарода носіцца на левым баку грудзей на цывільнай вопратцы або вайсковым [[Мундзір|мундзіры]] пасля нацыянальных ордэнаў{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. Крыж выдаецца бясплатна разам з сертыфікатам, аднак можа быць адабраны, калі ўзнагароджаная асоба скампраметуе сябе крымінальнымі злачынствамі, пацверджанымі судовымі выракамі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. == Апісанне і семантыка == Крыж вырабляецца з [[Латунь|латуні]] з пакрыццём [[Золата|золатам]] 999-й пробы і мае памеры 33 на 33 міліметры{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Ён уяўляе сабой прамы чатырохканцовы [[крыж]] [[Залацісты колер|залацістага колеру]], які пакрыты [[Белы колер|белай]] [[Эмаль|эмаллю]]. У цэнтры знаходзіцца герб «[[Пагоня]]» з серабрыстым вершнікам на фоне [[Чырвоны колер|чырвонай]] эмалі. Паміж канцамі крыжа размешчаны стылізаваныя выявы полымя, таксама пакрытыя чырвонай эмаллю{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. На адваротным гладкім баку па гарызанталі змешчаны надпіс «СВАБОДА», пад якім выбіты парадкавы нумар{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Узнагарода мацуецца праз вушка да вертыкальнай шасцікутнай [[Калодка (узнагарода)|калодкі]] з трапецападобным серабрыстым нізам (памер калодкі 50×28 мм){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Стужка складаецца з трох роўнавялікіх палос: дзвюх цёмна-чырвоных па краях і адной белай па цэнтры (шырыня кожнай паласы 9,33 мм){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. У аснове візуальнай задумы ляжыць просты хрысціянскі крыж, які падкрэслівае культурную традыцыю беларускага народа{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. Стылізаванае полымя сімвалізуе імкненне да свабоды і годнага жыцця праз змаганне. Выкарыстанне герба «Пагоня» ў рэдакцыі 1991 года ўказвае на [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліку Беларусь]], якая аднавіла незалежнасць пасля распаду [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. Чырвона-бела-чырвоная колеравая гама стужкі адсылае да [[Сцяг Рэчы Паспалітай|сцяга Рэчы Паспалітай]] часоў дынастыі [[Вазы|Вазаў]] і ўвасабляе перыяд [[Шляхецкая дэмакратыя|шляхецкай дэмакратыі]] і «[[Залатыя вольнасці|залатых вольнасцяў]]», юрыдычна замацаваных у [[Трэці Статут Вялікага Княства Літоўскага|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. [[Золата (геральдыка)|Золата]] ў [[Геральдыка|геральдыцы]] азначае моц, славу і традыцыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік|месца=|выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня»|год=2025|старонак=244|isbn=978-83-975253-0-6|ref=Узнагароды Беларусі|спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крыж Свабоды}} [[Катэгорыя:Узнагароды дэмакратычных сіл Беларусі]] [[Катэгорыя:Крыжы (ўзнагароды)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] hvvx6ena7v0ou39ncapzb4dk4mxk2ze 5170479 5170478 2026-07-24T16:10:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170479 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Крыж Свабоды |Выява = |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз = Свабода |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Рэгіён = |Тып = [[Крыж (ўзнагарода)|крыж]] |Каму ўручаецца = Грамадзянам Беларусі, замежнікам, асобам без грамадзянства |Кім уручаецца = [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] |Падставы = За значны ўнёсак у барацьбу за незалежнасць і супраціў дыктатуры |Аўтар праекта = [[Геральдычная рада «Пагоня»]] |Дата заснавання = 16 лістапада 2024 |Статус = Дзеючая |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Матэрыял = [[Латунь]], [[золата]] (999), [[эмаль]] |Вага = |Памеры = 33 × 33 [[Міліметр|мм]] |Старэйшая ўзнагарода = [[Партызанскі народны крыж]] |Малодшая ўзнагарода = [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)]] |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} {{значэнні|Крыж Свабоды}} '''Крыж Свабо́ды'''&nbsp;— дзяржаўная ўзнагарода ў [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэме Нацыянальных узнагарод Беларусі]], распрацаванай [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]]. Прызначана для адзначэння беларускіх і замежных грамадзян за значны ўнёсак у барацьбу за незалежнасць Беларусі і пабудову дэмакратычнай дзяржавы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. Заснавана 16 лістапада 2024 года пастановай [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. == Статут і парадак узнагароджання == Згодна са статутам, крыжам узнагароджваюцца [[грамадзяне Беларусі]], замежнікі і асобы без грамадзянства за дзейнасць, якая падзяляе каштоўнасці беларусаў і еўрапейскай цывілізацыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 102}}. Падставамі для ўручэння з'яўляюцца: арганізацыя эфектыўных структур нацыянальнага супраціву дыктатуры; стварэнне і ўдзел у ячэйках супраціву з рызыкай для жыцця; асабісты ўдзел у акцыях грамадзянскага супрацьстаяння; плённая праца па прасоўванні Беларусі на міжнароднай арэне і па супрацьдзеянні прапагандзе ў медыя; а таксама грамадзянскі ўчынак, які стаў сімвалам барацьбы за свабоду{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=102}}. Рашэнне аб узнагароджанні прымаецца і ажыццяўляецца прэзідэнтам або кіраўніком Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 103}}. Прадугледжана магчымасць пасмяротнага ўзнагароджання{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. Крыж надаецца адной і той жа асобе толькі адзін раз{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=102}}. У агульнай іерархіі нацыянальных узнагарод крыж размяшчаецца пасля [[Партызанскі народны крыж|Партызанскага народнага крыжа]] і перад [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)|Крыжам Адраджэння Беларусі]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=199}}. Узнагарода носіцца на левым баку грудзей на цывільнай вопратцы або вайсковым [[Мундзір|мундзіры]] пасля нацыянальных ордэнаў{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. Крыж выдаецца бясплатна разам з сертыфікатам, аднак можа быць адабраны, калі ўзнагароджаная асоба скампраметуе сябе крымінальнымі злачынствамі, пацверджанымі судовымі выракамі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. == Апісанне і семантыка == Крыж вырабляецца з [[Латунь|латуні]] з пакрыццём [[Золата|золатам]] 999-й пробы і мае памеры 33 на 33 міліметры{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Ён уяўляе сабой прамы чатырохканцовы [[крыж]] [[Залацісты колер|залацістага колеру]], які пакрыты [[Белы колер|белай]] [[Эмаль|эмаллю]]. У цэнтры знаходзіцца герб «[[Пагоня]]» з серабрыстым вершнікам на фоне [[Чырвоны колер|чырвонай]] эмалі. Паміж канцамі крыжа размешчаны стылізаваныя выявы полымя, таксама пакрытыя чырвонай эмаллю{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. На адваротным гладкім баку па гарызанталі змешчаны надпіс «СВАБОДА», пад якім выбіты парадкавы нумар{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Узнагарода мацуецца праз вушка да вертыкальнай шасцікутнай [[Калодка (узнагарода)|калодкі]] з трапецападобным серабрыстым нізам (памер калодкі 50×28 мм){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Стужка складаецца з трох роўнавялікіх палос: дзвюх цёмна-чырвоных па краях і адной белай па цэнтры (шырыня кожнай паласы 9,33 мм){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. У аснове візуальнай задумы ляжыць просты хрысціянскі крыж, які падкрэслівае культурную традыцыю беларускага народа{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. Стылізаванае полымя сімвалізуе імкненне да свабоды і годнага жыцця праз змаганне. Выкарыстанне герба «Пагоня» ў рэдакцыі 1991 года ўказвае на [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліку Беларусь]], якая аднавіла незалежнасць пасля распаду [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. Чырвона-бела-чырвоная колеравая гама стужкі адсылае да [[Сцяг Рэчы Паспалітай|сцяга Рэчы Паспалітай]] часоў дынастыі [[Вазы|Вазаў]] і ўвасабляе перыяд [[Шляхецкая дэмакратыя|шляхецкай дэмакратыі]] і «[[Залатыя вольнасці|залатых вольнасцяў]]», юрыдычна замацаваных у [[Трэці Статут Вялікага Княства Літоўскага|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. [[Золата (геральдыка)|Золата]] ў [[Геральдыка|геральдыцы]] азначае моц, славу і традыцыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік|месца=|выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня»|год=2025|старонак=244|isbn=978-83-975253-0-6|ref=Узнагароды Беларусі|спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крыж Свабоды}} [[Катэгорыя:Узнагароды дэмакратычных сіл Беларусі]] [[Катэгорыя:Крыжы (ўзнагароды)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] 647n4f4g4y84sffj4fhx1y8zrykf7di 5170480 5170479 2026-07-24T16:10:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170480 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Крыж Свабоды |Выява = |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз = Свабода |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Рэгіён = |Тып = [[Крыж (ўзнагарода)|крыж]] |Каму ўручаецца = Грамадзянам Беларусі, замежнікам, асобам без грамадзянства |Кім уручаецца = [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] |Падставы = За значны ўнёсак у барацьбу за незалежнасць і супраціў дыктатуры |Аўтар праекта = [[Геральдычная рада «Пагоня»]] |Дата заснавання = 16 лістапада 2024 |Статус = Дзеючая |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Матэрыял = [[Латунь]], [[золата]] (999), [[эмаль]] |Вага = |Памеры = 33 × 33 [[Міліметр|мм]] |Старэйшая ўзнагарода = [[Партызанскі народны крыж]] |Малодшая ўзнагарода = [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)]] |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} {{значэнні|Крыж Свабоды (значэнні)}} '''Крыж Свабо́ды'''&nbsp;— дзяржаўная ўзнагарода ў [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэме Нацыянальных узнагарод Беларусі]], распрацаванай [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]]. Прызначана для адзначэння беларускіх і замежных грамадзян за значны ўнёсак у барацьбу за незалежнасць Беларусі і пабудову дэмакратычнай дзяржавы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. Заснавана 16 лістапада 2024 года пастановай [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. == Статут і парадак узнагароджання == Згодна са статутам, крыжам узнагароджваюцца [[грамадзяне Беларусі]], замежнікі і асобы без грамадзянства за дзейнасць, якая падзяляе каштоўнасці беларусаў і еўрапейскай цывілізацыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 102}}. Падставамі для ўручэння з'яўляюцца: арганізацыя эфектыўных структур нацыянальнага супраціву дыктатуры; стварэнне і ўдзел у ячэйках супраціву з рызыкай для жыцця; асабісты ўдзел у акцыях грамадзянскага супрацьстаяння; плённая праца па прасоўванні Беларусі на міжнароднай арэне і па супрацьдзеянні прапагандзе ў медыя; а таксама грамадзянскі ўчынак, які стаў сімвалам барацьбы за свабоду{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=102}}. Рашэнне аб узнагароджанні прымаецца і ажыццяўляецца прэзідэнтам або кіраўніком Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 103}}. Прадугледжана магчымасць пасмяротнага ўзнагароджання{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. Крыж надаецца адной і той жа асобе толькі адзін раз{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=102}}. У агульнай іерархіі нацыянальных узнагарод крыж размяшчаецца пасля [[Партызанскі народны крыж|Партызанскага народнага крыжа]] і перад [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)|Крыжам Адраджэння Беларусі]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=199}}. Узнагарода носіцца на левым баку грудзей на цывільнай вопратцы або вайсковым [[Мундзір|мундзіры]] пасля нацыянальных ордэнаў{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. Крыж выдаецца бясплатна разам з сертыфікатам, аднак можа быць адабраны, калі ўзнагароджаная асоба скампраметуе сябе крымінальнымі злачынствамі, пацверджанымі судовымі выракамі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. == Апісанне і семантыка == Крыж вырабляецца з [[Латунь|латуні]] з пакрыццём [[Золата|золатам]] 999-й пробы і мае памеры 33 на 33 міліметры{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Ён уяўляе сабой прамы чатырохканцовы [[крыж]] [[Залацісты колер|залацістага колеру]], які пакрыты [[Белы колер|белай]] [[Эмаль|эмаллю]]. У цэнтры знаходзіцца герб «[[Пагоня]]» з серабрыстым вершнікам на фоне [[Чырвоны колер|чырвонай]] эмалі. Паміж канцамі крыжа размешчаны стылізаваныя выявы полымя, таксама пакрытыя чырвонай эмаллю{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. На адваротным гладкім баку па гарызанталі змешчаны надпіс «СВАБОДА», пад якім выбіты парадкавы нумар{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Узнагарода мацуецца праз вушка да вертыкальнай шасцікутнай [[Калодка (узнагарода)|калодкі]] з трапецападобным серабрыстым нізам (памер калодкі 50×28 мм){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Стужка складаецца з трох роўнавялікіх палос: дзвюх цёмна-чырвоных па краях і адной белай па цэнтры (шырыня кожнай паласы 9,33 мм){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. У аснове візуальнай задумы ляжыць просты хрысціянскі крыж, які падкрэслівае культурную традыцыю беларускага народа{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. Стылізаванае полымя сімвалізуе імкненне да свабоды і годнага жыцця праз змаганне. Выкарыстанне герба «Пагоня» ў рэдакцыі 1991 года ўказвае на [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліку Беларусь]], якая аднавіла незалежнасць пасля распаду [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. Чырвона-бела-чырвоная колеравая гама стужкі адсылае да [[Сцяг Рэчы Паспалітай|сцяга Рэчы Паспалітай]] часоў дынастыі [[Вазы|Вазаў]] і ўвасабляе перыяд [[Шляхецкая дэмакратыя|шляхецкай дэмакратыі]] і «[[Залатыя вольнасці|залатых вольнасцяў]]», юрыдычна замацаваных у [[Трэці Статут Вялікага Княства Літоўскага|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. [[Золата (геральдыка)|Золата]] ў [[Геральдыка|геральдыцы]] азначае моц, славу і традыцыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік|месца=|выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня»|год=2025|старонак=244|isbn=978-83-975253-0-6|ref=Узнагароды Беларусі|спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крыж Свабоды}} [[Катэгорыя:Узнагароды дэмакратычных сіл Беларусі]] [[Катэгорыя:Крыжы (ўзнагароды)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] 53v42wxa8wlrlcvjw8rjl8jzev1jnbf 5170512 5170480 2026-07-24T17:05:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5170512 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Крыж Свабоды |Выява = |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз = Свабода |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Рэгіён = |Тып = [[Крыж (ўзнагарода)|крыж]] |Каму ўручаецца = Грамадзянам Беларусі, замежнікам, асобам без грамадзянства |Кім уручаецца = [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] |Падставы = За значны ўнёсак у барацьбу за незалежнасць і супраціў дыктатуры |Аўтар праекта = [[Геральдычная рада «Пагоня»]] |Дата заснавання = 16 лістапада 2024 |Статус = Дзеючая |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Матэрыял = [[Латунь]], [[золата]] (999), [[эмаль]] |Вага = |Памеры = 33 × 33 [[Міліметр|мм]] |Старэйшая ўзнагарода = [[Партызанскі народны крыж]] |Малодшая ўзнагарода = [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)]] |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} {{значэнні|Крыж Свабоды (значэнні)}} '''Крыж Свабо́ды'''&nbsp;— дзяржаўная ўзнагарода ў [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэме Нацыянальных узнагарод Беларусі]], распрацаванай [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]]. Прызначана для адзначэння беларускіх і замежных грамадзян за значны ўнёсак у барацьбу за незалежнасць Беларусі і пабудову дэмакратычнай дзяржавы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. Заснавана 16 лістапада 2024 года пастановай [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. == Статут і парадак узнагароджання == Згодна са статутам, крыжам узнагароджваюцца [[грамадзяне Беларусі]], замежнікі і асобы без грамадзянства за дзейнасць, якая падзяляе каштоўнасці беларусаў і еўрапейскай цывілізацыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 102}}. Падставамі для ўручэння з'яўляюцца: арганізацыя эфектыўных структур нацыянальнага супраціву дыктатуры; стварэнне і ўдзел у ячэйках супраціву з рызыкай для жыцця; асабісты ўдзел у акцыях грамадзянскага супрацьстаяння; плённая праца па прасоўванні Беларусі на міжнароднай арэне і па супрацьдзеянні прапагандзе ў медыя; а таксама грамадзянскі ўчынак, які стаў сімвалам барацьбы за свабоду{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=102}}. Рашэнне аб узнагароджанні прымаецца і ажыццяўляецца прэзідэнтам або кіраўніком Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 103}}. Прадугледжана магчымасць пасмяротнага ўзнагароджання{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. Крыж надаецца адной і той жа асобе толькі адзін раз{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=102}}. У агульнай іерархіі нацыянальных узнагарод крыж размяшчаецца пасля [[Партызанскі народны крыж|Партызанскага народнага крыжа]] і перад [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)|Крыжам Адраджэння Беларусі]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=199}}. Узнагарода носіцца на левым баку грудзей на цывільнай вопратцы або вайсковым [[Мундзір|мундзіры]] пасля нацыянальных ордэнаў{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. Крыж выдаецца бясплатна разам з сертыфікатам, аднак можа быць адабраны, калі ўзнагароджаная асоба скампраметуе сябе крымінальнымі злачынствамі, пацверджанымі судовымі выракамі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. == Апісанне і семантыка == Крыж вырабляецца з [[Латунь|латуні]] з пакрыццём [[Золата|золатам]] 999-й пробы і мае памеры 33 на 33 міліметры{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Ён уяўляе сабой прамы чатырохканцовы [[крыж]] [[Залацісты колер|залацістага колеру]], які пакрыты [[Белы колер|белай]] [[Эмаль|эмаллю]]. У цэнтры знаходзіцца герб «[[Пагоня]]» з серабрыстым вершнікам на фоне [[Чырвоны колер|чырвонай]] эмалі. Паміж канцамі крыжа размешчаны стылізаваныя выявы полымя, таксама пакрытыя чырвонай эмаллю{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. На адваротным гладкім баку па гарызанталі змешчаны надпіс «СВАБОДА», пад якім выбіты парадкавы нумар{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Узнагарода мацуецца праз вушка да вертыкальнай шасцікутнай [[Калодка (узнагарода)|калодкі]] з трапецападобным серабрыстым нізам (памер калодкі 50×28 мм){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Стужка складаецца з трох роўнавялікіх палос: дзвюх цёмна-чырвоных па краях і адной белай па цэнтры (шырыня кожнай паласы 9,33 мм){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. У аснове візуальнай задумы ляжыць просты хрысціянскі крыж, які падкрэслівае культурную традыцыю беларускага народа{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. Стылізаванае полымя сімвалізуе імкненне да свабоды і годнага жыцця праз змаганне. Выкарыстанне герба «Пагоня» ў рэдакцыі 1991 года ўказвае на [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліку Беларусь]], якая аднавіла незалежнасць пасля распаду [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. Чырвона-бела-чырвоная колеравая гама стужкі адсылае да [[Сцяг Рэчы Паспалітай|сцяга Рэчы Паспалітай]] часоў дынастыі [[Вазы|Вазаў]] і ўвасабляе перыяд [[Шляхецкая дэмакратыя|шляхецкай дэмакратыі]] і «[[Залатыя вольнасці|залатых вольнасцяў]]», юрыдычна замацаваных у [[Трэці Статут Вялікага Княства Літоўскага|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. [[Золата (геральдыка)|Золата]] ў [[Геральдыка|геральдыцы]] азначае моц, славу і традыцыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік|месца=|выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня»|год=2025|старонак=244|isbn=978-83-975253-0-6|ref=Узнагароды Беларусі|спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крыж Свабоды}} [[Катэгорыя:Узнагароды дэмакратычных сіл Беларусі]] [[Катэгорыя:Крыжы (ўзнагароды)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] qx7gnqxhbibxh66bdym7xixv999qaz4 БТР-152 0 811570 5170482 2026-07-24T16:15:52Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Універсальная картка}} '''БТР-152''' — савецкі [[бронетранспарцёр]], распрацаваны [[Завод імя Ліхачова|КБ Маскоўскага аўтамабільнага завода імя І. В. Сталіна (ЗІС)]]. Упершыню прадстаўлены ў маі [[1947]] года як бранявік на базе грузавіка [[ЗІС-151]]. На ўзбраенні У...» 5170482 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''БТР-152''' — савецкі [[бронетранспарцёр]], распрацаваны [[Завод імя Ліхачова|КБ Маскоўскага аўтамабільнага завода імя І. В. Сталіна (ЗІС)]]. Упершыню прадстаўлены ў маі [[1947]] года як бранявік на базе грузавіка [[ЗІС-151]]. На ўзбраенні [[УС СССР]] складаўся з [[1950]] года. Серыйная вытворчасць працягвалася да [[1955]] года. За ўвесь час вытворчасці было выпушчана некалькі сотняў БТР-152 і яго мадыфікацый, якія экспартаваліся ў розныя краіны. Зверху меў адкрыты зварны апорны корпус. У пярэдняй частцы корпуса знаходзілася МТА, у сярэдняй частцы — аддзяленне кіравання і ў кармавой частцы — дэсантнае аддзяленне. Корпус меў дзве бакавыя дзверцы для камандзіра і кіроўцы і адну заднюю для дэсанта. Машына была ўзброена 7,62-мм станковым кулямётам Гарунова (СД-43, пазней СГМБ), які ўсталёўваўся на адным з чатырох кранштэйнаў з вяртлюгамі, размешчаных па перыметры корпуса. Яна мела супрацькульнае браніраванне з таўшчынёй бранявых лістоў ад 6 да 13 мм. Магутнасць карбюратарнага рухавіка складала 110 к. с. Акрамя таго, на БТР ўсталёўваліся двухдыскавае счапленне сухога трэння, пяціхуткасная каробка перадач, двухступеністая раздатачная каробка, палепшаная канструкцыя падвескі. == Спасылкі == * [https://kubinkamuseum.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=72&Itemid=202 БТР-152] {{ВС}} [[Катэгорыя:Бранятэхніка СССР]][[Катэгорыя:Бронетранспарцёры]][[Катэгорыя:З’явіліся ў 1947 годзе]][[Катэгорыя:Аўтамабілі ЗІС]] om8dorz1yzi8ly8896pvexdrjrlgdre Крыж Свабоды (Беларусь) 0 811571 5170486 2026-07-24T16:20:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Крыж Свабоды (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі)]] 5170486 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Крыж Свабоды (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі)]] qt76tft5uai3x0m16kw11z280gi571b Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў) 0 811572 5170492 2026-07-24T16:30:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Крыж Адраджэння Беларусі]] 5170492 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Крыж Адраджэння Беларусі ]] eye5rb44bpuk381qyrwyxdel5g962rx Геральдычная рада «Пагоня» 0 811573 5170494 2026-07-24T16:46:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Грамадская арганізацыя |назва = Геральдычная рада «Пагоня» |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = Pahonia, VšĮ |лагатып = |дата заснавання = 19 жніўня 2022 |кіраўнік = [[Мікіта Забуга]] |месца знаходжання = [[Вільня]], [[Літва]] |сфера дзейнасці = [[геральдыка]], век...» 5170494 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Геральдычная рада «Пагоня» |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = Pahonia, VšĮ |лагатып = |дата заснавання = 19 жніўня 2022 |кіраўнік = [[Мікіта Забуга]] |месца знаходжання = [[Вільня]], [[Літва]] |сфера дзейнасці = [[геральдыка]], [[вексілалогія]], [[фалерыстыка]], [[уніфармістыка]] }} '''Геральды́чная ра́да «Паго́ня»'''&nbsp;— беларуская грамадская ініцыятыва і арганізацыя, якая аб'ядноўвае [[Геральдыст|геральдыстаў]], [[Гісторык|гісторыкаў]], [[Мастак|мастакоў]] і [[Дызайнер|дызайнераў]] з мэтай стварэння і сістэматызацыі нацыянальнай сімволікі, эмблематыкі, [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэмы ўзнагарод]] і вайсковай атрыбутыкі для беларускіх дэмакратычных сіл{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}. Зрэгістравана ў [[Літва|Літве]] як юрыдычная асоба ''«Pahonia, VšĮ»''<ref name="nn_z_1">{{cite web|url=https://nashaniva.com/343756|title=Кампанія, якая прапаноўвала свае паслугі друку «пашпарта Новай Беларусі», звязаная з бізнэсоўцам, набліжаным да Лукашэнкі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=28 мая 2024|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Кіраўніком рады з'яўляецца [[Мікіта Забуга]]<ref name="nn_z_1"/>, сярод вядомых удзельнікаў таксама называецца [[Алесь Чайчыц]]<ref name="racyja1">{{cite web|url=https://racyja.com/by/kultura/kniha-uznaharody-belarusi-dastupnaja-dlja-usich-achvotnych/|title=Кніга “Узнагароды Беларусі” даступная для ўсіх ахвотных|publisher=[[Радыё Рацыя]]|date=25 жніўня 2025|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. == Гісторыя і дзейнасць == Арганізацыя пачала сваю працу 19 жніўня 2022 года{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}<ref name="belsat_book">{{cite web|url=https://belsat.eu/87867184/vyjshau-davednik-uznagarody-belarusi-my-verym-shto-geta-ne-prosta-medali-i-znaki|title=Выйшаў даведнік «Узнагароды Беларусі»: «Мы верым, што гэта не проста медалі і знакі»|publisher=[[Белсат]]|date=19 ліпеня 2025|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Галоўнай мэтай ініцыятывы стала вырашэнне праблем нацыянальнай сімволікі і стварэнне паўнавартаснай эфектыўнай візуальнай ідэнтыфікацыі для дэмакратычных сіл і ўзброеных фармаванняў, што стала асабліва актуальным пасля пачатку поўнамаштабнага [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}<ref name="racyja1"/>. Прадстаўнікі рады праводзілі збор і аналіз матэрыялаў гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі, адаптуючы іх да сучасных патрабаванняў з апорай на беларусацэнтрычнасць і еўрапейскія традыцыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=11}}. Пры гэтым яны цалкам адмовіліся ад савецкай і імперскай расійскай спадчыны{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=11}}<ref name="belsat_book"/>. Значным кірункам дзейнасці стала распрацоўка Нацыянальнай сістэмы ўзнагарод Беларусі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}. Геральдычная рада распрацавала больш за два дзясяткі ордэнаў, крыжоў і медалёў, сярод якіх [[Ордэн Герояў Беларусі]], [[Ордэн Усяслава Чарадзея]], [[Ордэн Нябеснай Апякункі Беларусі]], [[Крыж Змагання Тадэвуша Касцюшкі]], [[Медаль «Няскораных Ларысы Геніюш»]] і іншыя<ref name="belsat_book"/>. Узнагароды былі інтэграваны ў адзіную сістэму, якую пачалі выкарыстоўваць [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада БНР]], [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] (АПК) і [[Часовая вайсковая камісія Беларускай вызвольнай арміі]] (БВА){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=15}}. У 2025 годзе рада выдала падрабязны даведнік «Узнагароды Беларусі», у якім былі апублікаваны статуты, гістарычныя абгрунтаванні сімволікі і правілы нашэння ўсіх створаных адзнак<ref name="racyja1"/><ref name="belsat_book"/>. Акрамя ўзнагарод, арганізацыя ініцыявала і распрацавала дызайн праекта [[Пашпарт Новай Беларусі|Нацыянальнага пашпарта Новай Беларусі]]<ref name="belsat_book"/>. Праект меў на мэце стварэнне дакумента, які б сімвалізаваў прыналежнасць да вольнага беларускага народа для грамадзян, што апынуліся ў выгнанні<ref name="belsat_book"/>. Кіраўнік рады М.&nbsp;Забуга выступіў адным з ініцыятараў праекта і парэкамендаваў АПК літоўскую друкарню «''Garsų pasaulis''» у якасці патэнцыйнага вытворцы дакументаў<ref name="nn_z_1"/><ref name="nn_z_2">{{cite web|url=https://nashaniva.com/343958|title=«Заказны артыкул з мэтай дыскрэдытацыі». Герой расследавання пра пашпарт Новай Беларусі расказвае сваю версію падзей|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=31 мая 2024|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У вайсковай сферы Геральдычная рада распрацавала сістэму ўніформы, званняў і знакаў адрознення для ініцыятывы «[[Беларуская вызвольная армія]]» (БВА)<ref name="belsat_book"/>. Арганізацыя прапанавала шэры колер як асноўны для парадна-выхадной і паўсядзённай формы<ref name="nn_bva">{{cite web|url=https://nashaniva.com/398320|title=Што за Беларуская вызвольная армія, чый знак заўважылі ў звароце Зяленскага з ультыматумам да Лукашэнкі?|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=24 чэрвеня 2026|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Таксама быў уведзены кармазынавы (цёмна-чырвоны) бярэт як знак удзельнікаў баявых дзеянняў ва Украіне<ref name="nn_bva"/>. Сістэма званняў была пазбаўлена савецкіх пяціканцовых зорачак: замест іх былі прапанаваны васьміканцовыя зоркі, гістарычныя беларускія рангі (напрыклад, харужыя, паручнікі, ротмістры) і элементы стандартызацыі [[НАТА]]<ref name="nn_bva"/>. Разам з гэтым быў уведзены спецыфічны воінскі салют — жэст «Малая Пагоня», які ўяўляе сабой прыцісканне да сэрца рукі з пальцамі, сціснутымі ў кулак<ref name="nn_bva"/>. == Крытыка і скандалы == Вясной 2024 года [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр]] (БРЦ) апублікаваў матэрыял, у якім звярнуў увагу на тое, што літоўская кампанія «''Garsų pasaulis''», якую Забуга параіў для друку пашпартоў Новай Беларусі, мела даўнія бізнес-сувязі з [[Віктар Шаўцоў|Віктарам Шаўцовым]] — прадпрымальнікам, набліжаным да рэжыму [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]<ref name="nn_z_1"/>. Акрамя таго, расследавальнікі адзначылі, што Забуга ў мінулым працаваў інспектарам [[ДАІ]] і следчым у структурах [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]] (да 2003 года), падтрымліваў кантакты з былымі калегамі пасля звальнення і захоўваў долі ў беларускіх бізнес-кампаніях пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]]<ref name="nn_z_1"/>. У адказ М.&nbsp;Забуга назваў расследаванне «заказным» і накіраваным на дыскрэдытацыю праекта нацыянальнага пашпарта, патлумачыўшы, што даўно не вядзе спраў у Беларусі, а яго акцыі арыштаваныя беларускімі ўладамі<ref name="nn_z_2"/>. Яшчэ адзін канфлікт узнік у маі 2026 года падчас візіту [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] у [[Кіеў]]<ref name="nn_bva"/>. На цырымоніі ўзнагароджання М.&nbsp;Забуга, які на той момант каля паўгода знаходзіўся ў складзе [[Полк Каліноўскага|Палка Каліноўскага]] (займаўся матэрыяльна-тэхнічным забеспячэннем і быў кіроўцам разлікаў [[Беспілотны лятальны апарат|БПЛА]]), з'явіўся ў распрацаванай ім форме Беларускай вызвольнай арміі з пагонамі падпалкоўніка<ref name="nn_bva"/><ref name="reform">{{cite web|url=https://reform.news/zabuga-poluchil-medal-gonar-i-godnasc-po-rekomendacii-kabanchuka|title=Забуга получил медаль «Гонар і Годнасьць» по рекомендации Кабанчука|publisher=Reform.news|date=10 чэрвеня 2026|lang=ru|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У такім выглядзе ён атрымаў ад кіраўніцы АПК [[медаль «Гонар і Годнасць»]]<ref name="reform"/>. Гэта выклікала абурэнне сярод ветэранаў-добраахвотнікаў, якія палічылі наданне такога высокага афіцэрскага звання і ўзнагароды за кароткі тэрмін тылавой службы абясцэньваннем баявых узнагарод<ref name="nn_bva"/><ref name="reform"/>. Забуга патлумачыў сітуацыю тым, што статут БВА дазваляе залічваць мінулы афіцэрскі досвед (ён скончыў [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмію МУС]]), таму яго званне было проста перанесена ў новую структуру<ref name="nn_bva"/>. == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік |месца= |выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня» |год=2025 |старонак=244 |isbn=978-83-975253-0-6 |ref=Узнагароды Беларусі |спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З'явіліся ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] [[Катэгорыя:Геральдыка]] mml828vh94d6jipfxrxkjw9cr9i557a 5170495 5170494 2026-07-24T16:47:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў 2022 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2022 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5170495 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Геральдычная рада «Пагоня» |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = Pahonia, VšĮ |лагатып = |дата заснавання = 19 жніўня 2022 |кіраўнік = [[Мікіта Забуга]] |месца знаходжання = [[Вільня]], [[Літва]] |сфера дзейнасці = [[геральдыка]], [[вексілалогія]], [[фалерыстыка]], [[уніфармістыка]] }} '''Геральды́чная ра́да «Паго́ня»'''&nbsp;— беларуская грамадская ініцыятыва і арганізацыя, якая аб'ядноўвае [[Геральдыст|геральдыстаў]], [[Гісторык|гісторыкаў]], [[Мастак|мастакоў]] і [[Дызайнер|дызайнераў]] з мэтай стварэння і сістэматызацыі нацыянальнай сімволікі, эмблематыкі, [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэмы ўзнагарод]] і вайсковай атрыбутыкі для беларускіх дэмакратычных сіл{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}. Зрэгістравана ў [[Літва|Літве]] як юрыдычная асоба ''«Pahonia, VšĮ»''<ref name="nn_z_1">{{cite web|url=https://nashaniva.com/343756|title=Кампанія, якая прапаноўвала свае паслугі друку «пашпарта Новай Беларусі», звязаная з бізнэсоўцам, набліжаным да Лукашэнкі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=28 мая 2024|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Кіраўніком рады з'яўляецца [[Мікіта Забуга]]<ref name="nn_z_1"/>, сярод вядомых удзельнікаў таксама называецца [[Алесь Чайчыц]]<ref name="racyja1">{{cite web|url=https://racyja.com/by/kultura/kniha-uznaharody-belarusi-dastupnaja-dlja-usich-achvotnych/|title=Кніга “Узнагароды Беларусі” даступная для ўсіх ахвотных|publisher=[[Радыё Рацыя]]|date=25 жніўня 2025|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. == Гісторыя і дзейнасць == Арганізацыя пачала сваю працу 19 жніўня 2022 года{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}<ref name="belsat_book">{{cite web|url=https://belsat.eu/87867184/vyjshau-davednik-uznagarody-belarusi-my-verym-shto-geta-ne-prosta-medali-i-znaki|title=Выйшаў даведнік «Узнагароды Беларусі»: «Мы верым, што гэта не проста медалі і знакі»|publisher=[[Белсат]]|date=19 ліпеня 2025|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Галоўнай мэтай ініцыятывы стала вырашэнне праблем нацыянальнай сімволікі і стварэнне паўнавартаснай эфектыўнай візуальнай ідэнтыфікацыі для дэмакратычных сіл і ўзброеных фармаванняў, што стала асабліва актуальным пасля пачатку поўнамаштабнага [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}<ref name="racyja1"/>. Прадстаўнікі рады праводзілі збор і аналіз матэрыялаў гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі, адаптуючы іх да сучасных патрабаванняў з апорай на беларусацэнтрычнасць і еўрапейскія традыцыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=11}}. Пры гэтым яны цалкам адмовіліся ад савецкай і імперскай расійскай спадчыны{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=11}}<ref name="belsat_book"/>. Значным кірункам дзейнасці стала распрацоўка Нацыянальнай сістэмы ўзнагарод Беларусі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}. Геральдычная рада распрацавала больш за два дзясяткі ордэнаў, крыжоў і медалёў, сярод якіх [[Ордэн Герояў Беларусі]], [[Ордэн Усяслава Чарадзея]], [[Ордэн Нябеснай Апякункі Беларусі]], [[Крыж Змагання Тадэвуша Касцюшкі]], [[Медаль «Няскораных Ларысы Геніюш»]] і іншыя<ref name="belsat_book"/>. Узнагароды былі інтэграваны ў адзіную сістэму, якую пачалі выкарыстоўваць [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада БНР]], [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] (АПК) і [[Часовая вайсковая камісія Беларускай вызвольнай арміі]] (БВА){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=15}}. У 2025 годзе рада выдала падрабязны даведнік «Узнагароды Беларусі», у якім былі апублікаваны статуты, гістарычныя абгрунтаванні сімволікі і правілы нашэння ўсіх створаных адзнак<ref name="racyja1"/><ref name="belsat_book"/>. Акрамя ўзнагарод, арганізацыя ініцыявала і распрацавала дызайн праекта [[Пашпарт Новай Беларусі|Нацыянальнага пашпарта Новай Беларусі]]<ref name="belsat_book"/>. Праект меў на мэце стварэнне дакумента, які б сімвалізаваў прыналежнасць да вольнага беларускага народа для грамадзян, што апынуліся ў выгнанні<ref name="belsat_book"/>. Кіраўнік рады М.&nbsp;Забуга выступіў адным з ініцыятараў праекта і парэкамендаваў АПК літоўскую друкарню «''Garsų pasaulis''» у якасці патэнцыйнага вытворцы дакументаў<ref name="nn_z_1"/><ref name="nn_z_2">{{cite web|url=https://nashaniva.com/343958|title=«Заказны артыкул з мэтай дыскрэдытацыі». Герой расследавання пра пашпарт Новай Беларусі расказвае сваю версію падзей|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=31 мая 2024|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У вайсковай сферы Геральдычная рада распрацавала сістэму ўніформы, званняў і знакаў адрознення для ініцыятывы «[[Беларуская вызвольная армія]]» (БВА)<ref name="belsat_book"/>. Арганізацыя прапанавала шэры колер як асноўны для парадна-выхадной і паўсядзённай формы<ref name="nn_bva">{{cite web|url=https://nashaniva.com/398320|title=Што за Беларуская вызвольная армія, чый знак заўважылі ў звароце Зяленскага з ультыматумам да Лукашэнкі?|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=24 чэрвеня 2026|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Таксама быў уведзены кармазынавы (цёмна-чырвоны) бярэт як знак удзельнікаў баявых дзеянняў ва Украіне<ref name="nn_bva"/>. Сістэма званняў была пазбаўлена савецкіх пяціканцовых зорачак: замест іх былі прапанаваны васьміканцовыя зоркі, гістарычныя беларускія рангі (напрыклад, харужыя, паручнікі, ротмістры) і элементы стандартызацыі [[НАТА]]<ref name="nn_bva"/>. Разам з гэтым быў уведзены спецыфічны воінскі салют — жэст «Малая Пагоня», які ўяўляе сабой прыцісканне да сэрца рукі з пальцамі, сціснутымі ў кулак<ref name="nn_bva"/>. == Крытыка і скандалы == Вясной 2024 года [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр]] (БРЦ) апублікаваў матэрыял, у якім звярнуў увагу на тое, што літоўская кампанія «''Garsų pasaulis''», якую Забуга параіў для друку пашпартоў Новай Беларусі, мела даўнія бізнес-сувязі з [[Віктар Шаўцоў|Віктарам Шаўцовым]] — прадпрымальнікам, набліжаным да рэжыму [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]<ref name="nn_z_1"/>. Акрамя таго, расследавальнікі адзначылі, што Забуга ў мінулым працаваў інспектарам [[ДАІ]] і следчым у структурах [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]] (да 2003 года), падтрымліваў кантакты з былымі калегамі пасля звальнення і захоўваў долі ў беларускіх бізнес-кампаніях пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]]<ref name="nn_z_1"/>. У адказ М.&nbsp;Забуга назваў расследаванне «заказным» і накіраваным на дыскрэдытацыю праекта нацыянальнага пашпарта, патлумачыўшы, што даўно не вядзе спраў у Беларусі, а яго акцыі арыштаваныя беларускімі ўладамі<ref name="nn_z_2"/>. Яшчэ адзін канфлікт узнік у маі 2026 года падчас візіту [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] у [[Кіеў]]<ref name="nn_bva"/>. На цырымоніі ўзнагароджання М.&nbsp;Забуга, які на той момант каля паўгода знаходзіўся ў складзе [[Полк Каліноўскага|Палка Каліноўскага]] (займаўся матэрыяльна-тэхнічным забеспячэннем і быў кіроўцам разлікаў [[Беспілотны лятальны апарат|БПЛА]]), з'явіўся ў распрацаванай ім форме Беларускай вызвольнай арміі з пагонамі падпалкоўніка<ref name="nn_bva"/><ref name="reform">{{cite web|url=https://reform.news/zabuga-poluchil-medal-gonar-i-godnasc-po-rekomendacii-kabanchuka|title=Забуга получил медаль «Гонар і Годнасьць» по рекомендации Кабанчука|publisher=Reform.news|date=10 чэрвеня 2026|lang=ru|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У такім выглядзе ён атрымаў ад кіраўніцы АПК [[медаль «Гонар і Годнасць»]]<ref name="reform"/>. Гэта выклікала абурэнне сярод ветэранаў-добраахвотнікаў, якія палічылі наданне такога высокага афіцэрскага звання і ўзнагароды за кароткі тэрмін тылавой службы абясцэньваннем баявых узнагарод<ref name="nn_bva"/><ref name="reform"/>. Забуга патлумачыў сітуацыю тым, што статут БВА дазваляе залічваць мінулы афіцэрскі досвед (ён скончыў [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмію МУС]]), таму яго званне было проста перанесена ў новую структуру<ref name="nn_bva"/>. == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік |месца= |выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня» |год=2025 |старонак=244 |isbn=978-83-975253-0-6 |ref=Узнагароды Беларусі |спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] [[Катэгорыя:Геральдыка]] hmw61gd77ynutaiyngrocofpkl99k77 5170497 5170495 2026-07-24T16:48:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5170497 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пагоня (значэнні)}} {{Грамадская арганізацыя |назва = Геральдычная рада «Пагоня» |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = Pahonia, VšĮ |лагатып = |дата заснавання = 19 жніўня 2022 |кіраўнік = [[Мікіта Забуга]] |месца знаходжання = [[Вільня]], [[Літва]] |сфера дзейнасці = [[геральдыка]], [[вексілалогія]], [[фалерыстыка]], [[уніфармістыка]] }} '''Геральды́чная ра́да «Паго́ня»'''&nbsp;— беларуская грамадская ініцыятыва і арганізацыя, якая аб'ядноўвае [[Геральдыст|геральдыстаў]], [[Гісторык|гісторыкаў]], [[Мастак|мастакоў]] і [[Дызайнер|дызайнераў]] з мэтай стварэння і сістэматызацыі нацыянальнай сімволікі, эмблематыкі, [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэмы ўзнагарод]] і вайсковай атрыбутыкі для беларускіх дэмакратычных сіл{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}. Зрэгістравана ў [[Літва|Літве]] як юрыдычная асоба ''«Pahonia, VšĮ»''<ref name="nn_z_1">{{cite web|url=https://nashaniva.com/343756|title=Кампанія, якая прапаноўвала свае паслугі друку «пашпарта Новай Беларусі», звязаная з бізнэсоўцам, набліжаным да Лукашэнкі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=28 мая 2024|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Кіраўніком рады з'яўляецца [[Мікіта Забуга]]<ref name="nn_z_1"/>, сярод вядомых удзельнікаў таксама называецца [[Алесь Чайчыц]]<ref name="racyja1">{{cite web|url=https://racyja.com/by/kultura/kniha-uznaharody-belarusi-dastupnaja-dlja-usich-achvotnych/|title=Кніга “Узнагароды Беларусі” даступная для ўсіх ахвотных|publisher=[[Радыё Рацыя]]|date=25 жніўня 2025|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. == Гісторыя і дзейнасць == Арганізацыя пачала сваю працу 19 жніўня 2022 года{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}<ref name="belsat_book">{{cite web|url=https://belsat.eu/87867184/vyjshau-davednik-uznagarody-belarusi-my-verym-shto-geta-ne-prosta-medali-i-znaki|title=Выйшаў даведнік «Узнагароды Беларусі»: «Мы верым, што гэта не проста медалі і знакі»|publisher=[[Белсат]]|date=19 ліпеня 2025|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Галоўнай мэтай ініцыятывы стала вырашэнне праблем нацыянальнай сімволікі і стварэнне паўнавартаснай эфектыўнай візуальнай ідэнтыфікацыі для дэмакратычных сіл і ўзброеных фармаванняў, што стала асабліва актуальным пасля пачатку поўнамаштабнага [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}<ref name="racyja1"/>. Прадстаўнікі рады праводзілі збор і аналіз матэрыялаў гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі, адаптуючы іх да сучасных патрабаванняў з апорай на беларусацэнтрычнасць і еўрапейскія традыцыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=11}}. Пры гэтым яны цалкам адмовіліся ад савецкай і імперскай расійскай спадчыны{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=11}}<ref name="belsat_book"/>. Значным кірункам дзейнасці стала распрацоўка Нацыянальнай сістэмы ўзнагарод Беларусі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}. Геральдычная рада распрацавала больш за два дзясяткі ордэнаў, крыжоў і медалёў, сярод якіх [[Ордэн Герояў Беларусі]], [[Ордэн Усяслава Чарадзея]], [[Ордэн Нябеснай Апякункі Беларусі]], [[Крыж Змагання Тадэвуша Касцюшкі]], [[Медаль «Няскораных Ларысы Геніюш»]] і іншыя<ref name="belsat_book"/>. Узнагароды былі інтэграваны ў адзіную сістэму, якую пачалі выкарыстоўваць [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада БНР]], [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] (АПК) і [[Часовая вайсковая камісія Беларускай вызвольнай арміі]] (БВА){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=15}}. У 2025 годзе рада выдала падрабязны даведнік «Узнагароды Беларусі», у якім былі апублікаваны статуты, гістарычныя абгрунтаванні сімволікі і правілы нашэння ўсіх створаных адзнак<ref name="racyja1"/><ref name="belsat_book"/>. Акрамя ўзнагарод, арганізацыя ініцыявала і распрацавала дызайн праекта [[Пашпарт Новай Беларусі|Нацыянальнага пашпарта Новай Беларусі]]<ref name="belsat_book"/>. Праект меў на мэце стварэнне дакумента, які б сімвалізаваў прыналежнасць да вольнага беларускага народа для грамадзян, што апынуліся ў выгнанні<ref name="belsat_book"/>. Кіраўнік рады М.&nbsp;Забуга выступіў адным з ініцыятараў праекта і парэкамендаваў АПК літоўскую друкарню «''Garsų pasaulis''» у якасці патэнцыйнага вытворцы дакументаў<ref name="nn_z_1"/><ref name="nn_z_2">{{cite web|url=https://nashaniva.com/343958|title=«Заказны артыкул з мэтай дыскрэдытацыі». Герой расследавання пра пашпарт Новай Беларусі расказвае сваю версію падзей|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=31 мая 2024|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У вайсковай сферы Геральдычная рада распрацавала сістэму ўніформы, званняў і знакаў адрознення для ініцыятывы «[[Беларуская вызвольная армія]]» (БВА)<ref name="belsat_book"/>. Арганізацыя прапанавала шэры колер як асноўны для парадна-выхадной і паўсядзённай формы<ref name="nn_bva">{{cite web|url=https://nashaniva.com/398320|title=Што за Беларуская вызвольная армія, чый знак заўважылі ў звароце Зяленскага з ультыматумам да Лукашэнкі?|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=24 чэрвеня 2026|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Таксама быў уведзены кармазынавы (цёмна-чырвоны) бярэт як знак удзельнікаў баявых дзеянняў ва Украіне<ref name="nn_bva"/>. Сістэма званняў была пазбаўлена савецкіх пяціканцовых зорачак: замест іх былі прапанаваны васьміканцовыя зоркі, гістарычныя беларускія рангі (напрыклад, харужыя, паручнікі, ротмістры) і элементы стандартызацыі [[НАТА]]<ref name="nn_bva"/>. Разам з гэтым быў уведзены спецыфічны воінскі салют — жэст «Малая Пагоня», які ўяўляе сабой прыцісканне да сэрца рукі з пальцамі, сціснутымі ў кулак<ref name="nn_bva"/>. == Крытыка і скандалы == Вясной 2024 года [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр]] (БРЦ) апублікаваў матэрыял, у якім звярнуў увагу на тое, што літоўская кампанія «''Garsų pasaulis''», якую Забуга параіў для друку пашпартоў Новай Беларусі, мела даўнія бізнес-сувязі з [[Віктар Шаўцоў|Віктарам Шаўцовым]] — прадпрымальнікам, набліжаным да рэжыму [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]<ref name="nn_z_1"/>. Акрамя таго, расследавальнікі адзначылі, што Забуга ў мінулым працаваў інспектарам [[ДАІ]] і следчым у структурах [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]] (да 2003 года), падтрымліваў кантакты з былымі калегамі пасля звальнення і захоўваў долі ў беларускіх бізнес-кампаніях пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]]<ref name="nn_z_1"/>. У адказ М.&nbsp;Забуга назваў расследаванне «заказным» і накіраваным на дыскрэдытацыю праекта нацыянальнага пашпарта, патлумачыўшы, што даўно не вядзе спраў у Беларусі, а яго акцыі арыштаваныя беларускімі ўладамі<ref name="nn_z_2"/>. Яшчэ адзін канфлікт узнік у маі 2026 года падчас візіту [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] у [[Кіеў]]<ref name="nn_bva"/>. На цырымоніі ўзнагароджання М.&nbsp;Забуга, які на той момант каля паўгода знаходзіўся ў складзе [[Полк Каліноўскага|Палка Каліноўскага]] (займаўся матэрыяльна-тэхнічным забеспячэннем і быў кіроўцам разлікаў [[Беспілотны лятальны апарат|БПЛА]]), з'явіўся ў распрацаванай ім форме Беларускай вызвольнай арміі з пагонамі падпалкоўніка<ref name="nn_bva"/><ref name="reform">{{cite web|url=https://reform.news/zabuga-poluchil-medal-gonar-i-godnasc-po-rekomendacii-kabanchuka|title=Забуга получил медаль «Гонар і Годнасьць» по рекомендации Кабанчука|publisher=Reform.news|date=10 чэрвеня 2026|lang=ru|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У такім выглядзе ён атрымаў ад кіраўніцы АПК [[медаль «Гонар і Годнасць»]]<ref name="reform"/>. Гэта выклікала абурэнне сярод ветэранаў-добраахвотнікаў, якія палічылі наданне такога высокага афіцэрскага звання і ўзнагароды за кароткі тэрмін тылавой службы абясцэньваннем баявых узнагарод<ref name="nn_bva"/><ref name="reform"/>. Забуга патлумачыў сітуацыю тым, што статут БВА дазваляе залічваць мінулы афіцэрскі досвед (ён скончыў [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмію МУС]]), таму яго званне было проста перанесена ў новую структуру<ref name="nn_bva"/>. == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік |месца= |выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня» |год=2025 |старонак=244 |isbn=978-83-975253-0-6 |ref=Узнагароды Беларусі |спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] [[Катэгорыя:Геральдыка]] pd36cbjo2urltvj3wuofulobxn01kd1 5170498 5170497 2026-07-24T16:49:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:Вексілалогія]]; +[[Катэгорыя:Фалерыстыка]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5170498 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Геральдычная рада «Пагоня» |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = Pahonia, VšĮ |лагатып = |дата заснавання = 19 жніўня 2022 |кіраўнік = [[Мікіта Забуга]] |месца знаходжання = [[Вільня]], [[Літва]] |сфера дзейнасці = [[геральдыка]], [[вексілалогія]], [[фалерыстыка]], [[уніфармістыка]] }} '''Геральды́чная ра́да «Паго́ня»'''&nbsp;— беларуская грамадская ініцыятыва і арганізацыя, якая аб'ядноўвае [[Геральдыст|геральдыстаў]], [[Гісторык|гісторыкаў]], [[Мастак|мастакоў]] і [[Дызайнер|дызайнераў]] з мэтай стварэння і сістэматызацыі нацыянальнай сімволікі, эмблематыкі, [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэмы ўзнагарод]] і вайсковай атрыбутыкі для беларускіх дэмакратычных сіл{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}. Зрэгістравана ў [[Літва|Літве]] як юрыдычная асоба ''«Pahonia, VšĮ»''<ref name="nn_z_1">{{cite web|url=https://nashaniva.com/343756|title=Кампанія, якая прапаноўвала свае паслугі друку «пашпарта Новай Беларусі», звязаная з бізнэсоўцам, набліжаным да Лукашэнкі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=28 мая 2024|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Кіраўніком рады з'яўляецца [[Мікіта Забуга]]<ref name="nn_z_1"/>, сярод вядомых удзельнікаў таксама называецца [[Алесь Чайчыц]]<ref name="racyja1">{{cite web|url=https://racyja.com/by/kultura/kniha-uznaharody-belarusi-dastupnaja-dlja-usich-achvotnych/|title=Кніга “Узнагароды Беларусі” даступная для ўсіх ахвотных|publisher=[[Радыё Рацыя]]|date=25 жніўня 2025|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. == Гісторыя і дзейнасць == Арганізацыя пачала сваю працу 19 жніўня 2022 года{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}<ref name="belsat_book">{{cite web|url=https://belsat.eu/87867184/vyjshau-davednik-uznagarody-belarusi-my-verym-shto-geta-ne-prosta-medali-i-znaki|title=Выйшаў даведнік «Узнагароды Беларусі»: «Мы верым, што гэта не проста медалі і знакі»|publisher=[[Белсат]]|date=19 ліпеня 2025|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Галоўнай мэтай ініцыятывы стала вырашэнне праблем нацыянальнай сімволікі і стварэнне паўнавартаснай эфектыўнай візуальнай ідэнтыфікацыі для дэмакратычных сіл і ўзброеных фармаванняў, што стала асабліва актуальным пасля пачатку поўнамаштабнага [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}<ref name="racyja1"/>. Прадстаўнікі рады праводзілі збор і аналіз матэрыялаў гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі, адаптуючы іх да сучасных патрабаванняў з апорай на беларусацэнтрычнасць і еўрапейскія традыцыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=11}}. Пры гэтым яны цалкам адмовіліся ад савецкай і імперскай расійскай спадчыны{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=11}}<ref name="belsat_book"/>. Значным кірункам дзейнасці стала распрацоўка Нацыянальнай сістэмы ўзнагарод Беларусі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}. Геральдычная рада распрацавала больш за два дзясяткі ордэнаў, крыжоў і медалёў, сярод якіх [[Ордэн Герояў Беларусі]], [[Ордэн Усяслава Чарадзея]], [[Ордэн Нябеснай Апякункі Беларусі]], [[Крыж Змагання Тадэвуша Касцюшкі]], [[Медаль «Няскораных Ларысы Геніюш»]] і іншыя<ref name="belsat_book"/>. Узнагароды былі інтэграваны ў адзіную сістэму, якую пачалі выкарыстоўваць [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада БНР]], [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] (АПК) і [[Часовая вайсковая камісія Беларускай вызвольнай арміі]] (БВА){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=15}}. У 2025 годзе рада выдала падрабязны даведнік «Узнагароды Беларусі», у якім былі апублікаваны статуты, гістарычныя абгрунтаванні сімволікі і правілы нашэння ўсіх створаных адзнак<ref name="racyja1"/><ref name="belsat_book"/>. Акрамя ўзнагарод, арганізацыя ініцыявала і распрацавала дызайн праекта [[Пашпарт Новай Беларусі|Нацыянальнага пашпарта Новай Беларусі]]<ref name="belsat_book"/>. Праект меў на мэце стварэнне дакумента, які б сімвалізаваў прыналежнасць да вольнага беларускага народа для грамадзян, што апынуліся ў выгнанні<ref name="belsat_book"/>. Кіраўнік рады М.&nbsp;Забуга выступіў адным з ініцыятараў праекта і парэкамендаваў АПК літоўскую друкарню «''Garsų pasaulis''» у якасці патэнцыйнага вытворцы дакументаў<ref name="nn_z_1"/><ref name="nn_z_2">{{cite web|url=https://nashaniva.com/343958|title=«Заказны артыкул з мэтай дыскрэдытацыі». Герой расследавання пра пашпарт Новай Беларусі расказвае сваю версію падзей|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=31 мая 2024|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У вайсковай сферы Геральдычная рада распрацавала сістэму ўніформы, званняў і знакаў адрознення для ініцыятывы «[[Беларуская вызвольная армія]]» (БВА)<ref name="belsat_book"/>. Арганізацыя прапанавала шэры колер як асноўны для парадна-выхадной і паўсядзённай формы<ref name="nn_bva">{{cite web|url=https://nashaniva.com/398320|title=Што за Беларуская вызвольная армія, чый знак заўважылі ў звароце Зяленскага з ультыматумам да Лукашэнкі?|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=24 чэрвеня 2026|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Таксама быў уведзены кармазынавы (цёмна-чырвоны) бярэт як знак удзельнікаў баявых дзеянняў ва Украіне<ref name="nn_bva"/>. Сістэма званняў была пазбаўлена савецкіх пяціканцовых зорачак: замест іх былі прапанаваны васьміканцовыя зоркі, гістарычныя беларускія рангі (напрыклад, харужыя, паручнікі, ротмістры) і элементы стандартызацыі [[НАТА]]<ref name="nn_bva"/>. Разам з гэтым быў уведзены спецыфічны воінскі салют — жэст «Малая Пагоня», які ўяўляе сабой прыцісканне да сэрца рукі з пальцамі, сціснутымі ў кулак<ref name="nn_bva"/>. == Крытыка і скандалы == Вясной 2024 года [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр]] (БРЦ) апублікаваў матэрыял, у якім звярнуў увагу на тое, што літоўская кампанія «''Garsų pasaulis''», якую Забуга параіў для друку пашпартоў Новай Беларусі, мела даўнія бізнес-сувязі з [[Віктар Шаўцоў|Віктарам Шаўцовым]] — прадпрымальнікам, набліжаным да рэжыму [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]<ref name="nn_z_1"/>. Акрамя таго, расследавальнікі адзначылі, што Забуга ў мінулым працаваў інспектарам [[ДАІ]] і следчым у структурах [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]] (да 2003 года), падтрымліваў кантакты з былымі калегамі пасля звальнення і захоўваў долі ў беларускіх бізнес-кампаніях пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]]<ref name="nn_z_1"/>. У адказ М.&nbsp;Забуга назваў расследаванне «заказным» і накіраваным на дыскрэдытацыю праекта нацыянальнага пашпарта, патлумачыўшы, што даўно не вядзе спраў у Беларусі, а яго акцыі арыштаваныя беларускімі ўладамі<ref name="nn_z_2"/>. Яшчэ адзін канфлікт узнік у маі 2026 года падчас візіту [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] у [[Кіеў]]<ref name="nn_bva"/>. На цырымоніі ўзнагароджання М.&nbsp;Забуга, які на той момант каля паўгода знаходзіўся ў складзе [[Полк Каліноўскага|Палка Каліноўскага]] (займаўся матэрыяльна-тэхнічным забеспячэннем і быў кіроўцам разлікаў [[Беспілотны лятальны апарат|БПЛА]]), з'явіўся ў распрацаванай ім форме Беларускай вызвольнай арміі з пагонамі падпалкоўніка<ref name="nn_bva"/><ref name="reform">{{cite web|url=https://reform.news/zabuga-poluchil-medal-gonar-i-godnasc-po-rekomendacii-kabanchuka|title=Забуга получил медаль «Гонар і Годнасьць» по рекомендации Кабанчука|publisher=Reform.news|date=10 чэрвеня 2026|lang=ru|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У такім выглядзе ён атрымаў ад кіраўніцы АПК [[медаль «Гонар і Годнасць»]]<ref name="reform"/>. Гэта выклікала абурэнне сярод ветэранаў-добраахвотнікаў, якія палічылі наданне такога высокага афіцэрскага звання і ўзнагароды за кароткі тэрмін тылавой службы абясцэньваннем баявых узнагарод<ref name="nn_bva"/><ref name="reform"/>. Забуга патлумачыў сітуацыю тым, што статут БВА дазваляе залічваць мінулы афіцэрскі досвед (ён скончыў [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмію МУС]]), таму яго званне было проста перанесена ў новую структуру<ref name="nn_bva"/>. == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік |месца= |выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня» |год=2025 |старонак=244 |isbn=978-83-975253-0-6 |ref=Узнагароды Беларусі |спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] [[Катэгорыя:Геральдыка]] [[Катэгорыя:Вексілалогія]] [[Катэгорыя:Фалерыстыка]] emmhggb205bk5mdp4spw8aj12y06edr 5170499 5170498 2026-07-24T16:51:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5170499 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Геральдычная рада «Пагоня» |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = Pahonia, VšĮ |лагатып = |дата заснавання = 19 жніўня 2022 |кіраўнік = [[Мікіта Забуга]] |месца знаходжання = [[Вільня]], [[Літва]] |сфера дзейнасці = [[геральдыка]], [[вексілалогія]], [[фалерыстыка]], [[уніфармістыка]] }} '''Геральды́чная ра́да «Паго́ня»'''&nbsp;— беларуская грамадская ініцыятыва і арганізацыя, якая аб'ядноўвае [[Геральдыст|геральдыстаў]], [[Гісторык|гісторыкаў]], [[Мастак|мастакоў]] і [[Дызайнер|дызайнераў]] з мэтай стварэння і сістэматызацыі нацыянальнай сімволікі, эмблематыкі, [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэмы ўзнагарод]] і вайсковай атрыбутыкі для беларускіх дэмакратычных сіл{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}. Зрэгістравана ў [[Літва|Літве]] як юрыдычная асоба ''«Pahonia, VšĮ»''<ref name="nn_z_1">{{cite web|url=https://nashaniva.com/343756|title=Кампанія, якая прапаноўвала свае паслугі друку «пашпарта Новай Беларусі», звязаная з бізнэсоўцам, набліжаным да Лукашэнкі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=28 мая 2024|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Кіраўніком рады з'яўляецца [[Мікіта Забуга]]<ref name="nn_z_1"/>, сярод вядомых удзельнікаў таксама называецца [[Алесь Чайчыц]]<ref name="racyja1">{{cite web|url=https://racyja.com/by/kultura/kniha-uznaharody-belarusi-dastupnaja-dlja-usich-achvotnych/|title=Кніга “Узнагароды Беларусі” даступная для ўсіх ахвотных|publisher=[[Радыё Рацыя]]|date=25 жніўня 2025|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. == Гісторыя і дзейнасць == Арганізацыя пачала сваю працу 19 жніўня 2022 года{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}<ref name="belsat_book">{{cite web|url=https://belsat.eu/87867184/vyjshau-davednik-uznagarody-belarusi-my-verym-shto-geta-ne-prosta-medali-i-znaki|title=Выйшаў даведнік «Узнагароды Беларусі»: «Мы верым, што гэта не проста медалі і знакі»|publisher=[[Белсат]]|date=19 ліпеня 2025|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Галоўнай мэтай ініцыятывы стала вырашэнне праблем нацыянальнай сімволікі і стварэнне паўнавартаснай эфектыўнай візуальнай ідэнтыфікацыі для дэмакратычных сіл і ўзброеных фармаванняў, што стала асабліва актуальным пасля пачатку поўнамаштабнага [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}<ref name="racyja1"/>. Прадстаўнікі рады праводзілі збор і аналіз матэрыялаў гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі, адаптуючы іх да сучасных патрабаванняў з апорай на беларусацэнтрычнасць і еўрапейскія традыцыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=11}}. Пры гэтым яны цалкам адмовіліся ад савецкай і імперскай расійскай спадчыны{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=11}}<ref name="belsat_book"/>. Значным кірункам дзейнасці стала распрацоўка Нацыянальнай сістэмы ўзнагарод Беларусі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=9}}. Геральдычная рада распрацавала больш за два дзясяткі ордэнаў, крыжоў і медалёў, сярод якіх [[Ордэн Герояў Беларусі]], [[Ордэн Усяслава Чарадзея]], [[Ордэн Нябеснай Апякункі Беларусі]], [[Крыж Змагання Тадэвуша Касцюшкі]], [[Медаль «Няскораных Ларысы Геніюш»]] і іншыя<ref name="belsat_book"/>. Узнагароды былі інтэграваны ў адзіную сістэму, якую пачалі выкарыстоўваць [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада БНР]], [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] (АПК) і [[Часовая вайсковая камісія Беларускай вызвольнай арміі]] (БВА){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=15}}. У 2025 годзе рада выдала падрабязны даведнік «Узнагароды Беларусі», у якім былі апублікаваны статуты, гістарычныя абгрунтаванні сімволікі і правілы нашэння ўсіх створаных адзнак<ref name="racyja1"/><ref name="belsat_book"/>. Акрамя ўзнагарод, арганізацыя ініцыявала і распрацавала дызайн праекта [[Пашпарт Новай Беларусі|Нацыянальнага пашпарта Новай Беларусі]]<ref name="belsat_book"/>. Праект меў на мэце стварэнне дакумента, які б сімвалізаваў прыналежнасць да вольнага беларускага народа для грамадзян, што апынуліся ў выгнанні<ref name="belsat_book"/>. Кіраўнік рады М.&nbsp;Забуга выступіў адным з ініцыятараў праекта і парэкамендаваў АПК літоўскую друкарню «''Garsų pasaulis''» у якасці патэнцыйнага вытворцы дакументаў<ref name="nn_z_1"/><ref name="nn_z_2">{{cite web|url=https://nashaniva.com/343958|title=«Заказны артыкул з мэтай дыскрэдытацыі». Герой расследавання пра пашпарт Новай Беларусі расказвае сваю версію падзей|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=31 мая 2024|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У вайсковай сферы Геральдычная рада распрацавала сістэму ўніформы, званняў і знакаў адрознення для ініцыятывы «[[Беларуская вызвольная армія]]» (БВА)<ref name="belsat_book"/>. Арганізацыя прапанавала шэры колер як асноўны для парадна-выхадной і паўсядзённай формы<ref name="nn_bva">{{cite web|url=https://nashaniva.com/398320|title=Што за Беларуская вызвольная армія, чый знак заўважылі ў звароце Зяленскага з ультыматумам да Лукашэнкі?|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=24 чэрвеня 2026|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. Таксама быў уведзены кармазынавы (цёмна-чырвоны) бярэт як знак удзельнікаў баявых дзеянняў ва Украіне<ref name="nn_bva"/>. Сістэма званняў была пазбаўлена савецкіх пяціканцовых зорачак: замест іх былі прапанаваны васьміканцовыя зоркі, гістарычныя беларускія рангі (напрыклад, харужыя, паручнікі, ротмістры) і элементы стандартызацыі [[НАТА]]<ref name="nn_bva"/>. Разам з гэтым быў уведзены спецыфічны воінскі салют — жэст «Малая Пагоня», які ўяўляе сабой прыцісканне да сэрца рукі з пальцамі, сціснутымі ў кулак<ref name="nn_bva"/>. == Крытыка і скандалы == Вясной 2024 года [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр]] (БРЦ) апублікаваў матэрыял, у якім звярнуў увагу на тое, што літоўская кампанія «''Garsų pasaulis''», якую Забуга параіў для друку пашпартоў Новай Беларусі, мела даўнія бізнес-сувязі з [[Віктар Шаўцоў|Віктарам Шаўцовым]] — прадпрымальнікам, набліжаным да рэжыму [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]<ref name="nn_z_1"/>. Акрамя таго, расследавальнікі адзначылі, што Забуга ў мінулым працаваў інспектарам [[ДАІ]] і следчым у структурах [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]] (да 2003 года), падтрымліваў кантакты з былымі калегамі пасля звальнення і захоўваў долі ў беларускіх бізнес-кампаніях пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]]<ref name="nn_z_1"/>. У адказ М.&nbsp;Забуга назваў расследаванне «заказным» і накіраваным на дыскрэдытацыю праекта нацыянальнага пашпарта, патлумачыўшы, што даўно не вядзе спраў у Беларусі, а яго акцыі арыштаваныя беларускімі ўладамі<ref name="nn_z_2"/>. Яшчэ адзін канфлікт узнік у маі 2026 года падчас візіту [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] у [[Кіеў]]<ref name="nn_bva"/>. На цырымоніі ўзнагароджання М.&nbsp;Забуга, які на той момант каля паўгода знаходзіўся ў складзе [[Полк Каліноўскага|Палка Каліноўскага]] (займаўся матэрыяльна-тэхнічным забеспячэннем і быў кіроўцам разлікаў [[Беспілотны лятальны апарат|БПЛА]]), з'явіўся ў распрацаванай ім форме Беларускай вызвольнай арміі з пагонамі падпалкоўніка<ref name="nn_bva"/><ref name="reform">{{cite web|url=https://reform.news/zabuga-poluchil-medal-gonar-i-godnasc-po-rekomendacii-kabanchuka|title=Забуга получил медаль «Гонар і Годнасьць» по рекомендации Кабанчука|publisher=Reform.news|date=10 чэрвеня 2026|lang=ru|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У такім выглядзе ён атрымаў ад кіраўніцы АПК [[медаль «Гонар і Годнасць»]]<ref name="reform"/>. Гэта выклікала абурэнне сярод ветэранаў-добраахвотнікаў, якія палічылі наданне такога высокага афіцэрскага звання і ўзнагароды за кароткі тэрмін тылавой службы абясцэньваннем баявых узнагарод<ref name="nn_bva"/><ref name="reform"/>. Забуга патлумачыў сітуацыю тым, што статут БВА дазваляе залічваць мінулы афіцэрскі досвед (ён скончыў [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмію МУС]]), таму яго званне было проста перанесена ў новую структуру<ref name="nn_bva"/>. == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік |месца= |выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня» |год=2025 |старонак=244 |isbn=978-83-975253-0-6 |ref=Узнагароды Беларусі |спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] [[Катэгорыя:Геральдыка]] [[Катэгорыя:Вексілалогія]] [[Катэгорыя:Фалерыстыка]] 19p1spcmw66129fxb0geznwvd90mfod Геральдычная рада 0 811574 5170496 2026-07-24T16:48:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Геральдычная рада «Пагоня»]] 5170496 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Геральдычная рада «Пагоня»]] ftqjsa6ku92ymh8380ibrqnxdrk7s8s Tiocfaidh ár lá 0 811575 5170502 2026-07-24T17:03:10Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Tiocfaidh ár lá''' (з {{lang-ga|Наш дзень прыйдзе}}, вымаўляецца «'''Чакі ар ла'''») — ірландскі патрыятычны лозунг. Выказванне ўпершыню сустракаецца ў творы [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Партрэт мастака ў юнацтве]]» (1916), дзе герой-нацыяналіст Майкл Дэвін прамаўл...» 5170502 wikitext text/x-wiki '''Tiocfaidh ár lá''' (з {{lang-ga|Наш дзень прыйдзе}}, вымаўляецца «'''Чакі ар ла'''») — ірландскі патрыятычны лозунг. Выказванне ўпершыню сустракаецца ў творы [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Партрэт мастака ў юнацтве]]» (1916), дзе герой-нацыяналіст Майкл Дэвін прамаўляе: «''Яны памерлі за свае ідэалы, Стыві. Павер мне, наш дзень яшчэ прыйдзе!''». Да [[Вайна за незалежнасць Ірландыі|здабыцця Ірландыяй незалежнасці]] выкарыстоўваўся нацыянальна-вызваленчым рухам, а ў час [[Канфлікт у Паўночный Ірландыі|Паўночнаірландскага канфлікту]] — баевікамі і прыхільнікамі [[Ірландская рэспубліканская армія|Ірлансдкай рэспубліканскай арміі]]<ref>[https://propagandahistory.ru/900/Sekretnoe-oruzhie-IRA-irlandskie-povstancheskie-pesni/ Секретное оружие ИРА: ирландские повстанческие песни]</ref>. У сучаснасці лозунг выкарыстоўваецца партыяй [[Шын Фейн]]<ref name="demo1984">{{cite news |url=http://www.irishtimes.com/newspaper/archive/1984/0814/Pg001.html#Ar00103 |title=5,000 march in peaceful demonstration |last=Cusack |first=Jim |date=14 August 1984 |newspaper=[[The Irish Times]] |page=1 |access-date=3 April 2009 |quote=Both [[Gerry Adams|Mr Adams]] and Father Burke concluded their speeches with "Tiocfaidh ár lá," "Our day will come," the expression used by Republican prisoners at their sentencing at Belfast Crown Court.}}</ref><ref>{{cite news |title=Sinn Féin thanks to Áine! |last=Ó Súilleabháin |first=Cionnath |date=7 October 2000 |work=[[The Southern Star (County Cork)|Southern Star]] |page=11}}</ref>. Пры ўсёй распаўсюджанасці лозунгу, ён сустракаецца з крытыкай з боку носьбітаў [[ірландская мова|ірландскай мовы]], паколькі адхіляецца ад правіл яе граматыкі<ref name=":0">De Brún 2006 p.174; {{cite journal |last1=Williams |first1=N. J. A. |title=Skeealyn Vannin: Stories of Mann |journal=Béaloideas |date=2004 |volume=72 |pages=256 |jstor=20520862 |doi=10.2307/20520862 |issn=0332-270X}}</ref><ref name="macgc2011p202">{{cite book |last1=Mac Giolla Chríost |first1=Diarmait |editor1-last=Norrby |editor1-first=Catrin |editor2-last=Hajek |editor2-first=John |title=Uniformity and Diversity in Language Policy: Global Perspectives |date=2011 |publisher=Channel View |series=Multilingual Matters |volume=145 |location=Bristol; Tonawanda, NY; North York, ON |isbn=978-1-84769-445-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cQnPBQAAQBAJ&pg=PA202 |page=202 |language=en |chapter=Language as Political Emblem in the New Culture War in Northern Ireland}}</ref>, так як форма ''ár'' (замест ''an'') не з’яўляецца нарматыўнай<ref name="jailtacht2012p52">{{cite book|last=Mac Giolla Chríost|first=Diarmait |title=Jailtacht: The Irish Language, Symbolic Power and Political Violence in Northern Ireland, 1972–2008|url=https://books.google.com/books?id=in2vBwAAQBAJ|access-date=9 December 2015|date=2012-01-05|publisher=University of Wales Press|isbn=9780708324974}}, p.52</ref><ref name="macgc2011p202">{{cite book |last1=Mac Giolla Chríost |first1=Diarmait |editor1-last=Norrby |editor1-first=Catrin |editor2-last=Hajek |editor2-first=John |title=Uniformity and Diversity in Language Policy: Global Perspectives |date=2011 |publisher=Channel View |series=Multilingual Matters |volume=145 |location=Bristol; Tonawanda, NY; North York, ON |isbn=978-1-84769-445-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cQnPBQAAQBAJ&pg=PA202 |page=202 |language=en |chapter=Language as Political Emblem in the New Culture War in Northern Ireland}}</ref>. Як пазначыў паэт і пісьменнік [[Кіаран Карсан]], выраз утвораны пад відавочным уплывам [[Англійская мова|англійскай мовы]], то ёсць уяўляе з сябе так званы «[[Англіцызмы ў ірландскай мове|Béarlachas]]» — мяшанку з англійскіх і ірландскіх слоў<ref name="carson">{{cite book |last=Carson |first=Ciarán |title=The Star Factory |publisher=Arcade Publishing |year=1998 |pages=41–2 |isbn=1-55970-465-9}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Палітычныя лозунгі]][[Катэгорыя:Вайна за незалежнасць Ірландыі]][[Катэгорыя:Канфлікт у Паўночнай Ірландыі]] j9oxlyfas8you7xzbu7zt2rh3v4jtu5 5170517 5170502 2026-07-24T17:06:45Z DBatura 73587 5170517 wikitext text/x-wiki '''Tiocfaidh ár lá''' (з {{lang-ga|Наш дзень прыйдзе}}, вымаўляецца «'''Чакі ар ла'''») — адзін з галоўных ірландскіх патрыятычных лозунгаў, разам з ''Erin go bragh'' (Ірландыя назаўжды). Выказванне ўпершыню сустракаецца ў творы [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Партрэт мастака ў юнацтве]]» (1916), дзе герой-нацыяналіст Майкл Дэвін прамаўляе: «''Яны памерлі за свае ідэалы, Стыві. Павер мне, наш дзень яшчэ прыйдзе!''». Да [[Вайна за незалежнасць Ірландыі|здабыцця Ірландыяй незалежнасці]] выкарыстоўваўся нацыянальна-вызваленчым рухам, а ў час [[Канфлікт у Паўночный Ірландыі|Паўночнаірландскага канфлікту]] — баевікамі і прыхільнікамі [[Ірландская рэспубліканская армія|Ірлансдкай рэспубліканскай арміі]]<ref>[https://propagandahistory.ru/900/Sekretnoe-oruzhie-IRA-irlandskie-povstancheskie-pesni/ Секретное оружие ИРА: ирландские повстанческие песни]</ref>. У сучаснасці лозунг выкарыстоўваецца партыяй [[Шын Фейн]]<ref name="demo1984">{{cite news |url=http://www.irishtimes.com/newspaper/archive/1984/0814/Pg001.html#Ar00103 |title=5,000 march in peaceful demonstration |last=Cusack |first=Jim |date=14 August 1984 |newspaper=[[The Irish Times]] |page=1 |access-date=3 April 2009 |quote=Both [[Gerry Adams|Mr Adams]] and Father Burke concluded their speeches with "Tiocfaidh ár lá," "Our day will come," the expression used by Republican prisoners at their sentencing at Belfast Crown Court.}}</ref><ref>{{cite news |title=Sinn Féin thanks to Áine! |last=Ó Súilleabháin |first=Cionnath |date=7 October 2000 |work=[[The Southern Star (County Cork)|Southern Star]] |page=11}}</ref>. Пры ўсёй распаўсюджанасці лозунгу, ён сустракаецца з крытыкай з боку носьбітаў [[ірландская мова|ірландскай мовы]], паколькі адхіляецца ад правіл яе граматыкі<ref name=":0">De Brún 2006 p.174; {{cite journal |last1=Williams |first1=N. J. A. |title=Skeealyn Vannin: Stories of Mann |journal=Béaloideas |date=2004 |volume=72 |pages=256 |jstor=20520862 |doi=10.2307/20520862 |issn=0332-270X}}</ref><ref name="macgc2011p202">{{cite book |last1=Mac Giolla Chríost |first1=Diarmait |editor1-last=Norrby |editor1-first=Catrin |editor2-last=Hajek |editor2-first=John |title=Uniformity and Diversity in Language Policy: Global Perspectives |date=2011 |publisher=Channel View |series=Multilingual Matters |volume=145 |location=Bristol; Tonawanda, NY; North York, ON |isbn=978-1-84769-445-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cQnPBQAAQBAJ&pg=PA202 |page=202 |language=en |chapter=Language as Political Emblem in the New Culture War in Northern Ireland}}</ref>, так як форма ''ár'' (замест ''an'') не з’яўляецца нарматыўнай<ref name="jailtacht2012p52">{{cite book|last=Mac Giolla Chríost|first=Diarmait |title=Jailtacht: The Irish Language, Symbolic Power and Political Violence in Northern Ireland, 1972–2008|url=https://books.google.com/books?id=in2vBwAAQBAJ|access-date=9 December 2015|date=2012-01-05|publisher=University of Wales Press|isbn=9780708324974}}, p.52</ref><ref name="macgc2011p202">{{cite book |last1=Mac Giolla Chríost |first1=Diarmait |editor1-last=Norrby |editor1-first=Catrin |editor2-last=Hajek |editor2-first=John |title=Uniformity and Diversity in Language Policy: Global Perspectives |date=2011 |publisher=Channel View |series=Multilingual Matters |volume=145 |location=Bristol; Tonawanda, NY; North York, ON |isbn=978-1-84769-445-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cQnPBQAAQBAJ&pg=PA202 |page=202 |language=en |chapter=Language as Political Emblem in the New Culture War in Northern Ireland}}</ref>. Як пазначыў паэт і пісьменнік [[Кіаран Карсан]], выраз утвораны пад відавочным уплывам [[Англійская мова|англійскай мовы]], то ёсць уяўляе з сябе так званы «[[Англіцызмы ў ірландскай мове|Béarlachas]]» — мяшанку з англійскіх і ірландскіх слоў<ref name="carson">{{cite book |last=Carson |first=Ciarán |title=The Star Factory |publisher=Arcade Publishing |year=1998 |pages=41–2 |isbn=1-55970-465-9}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Палітычныя лозунгі]][[Катэгорыя:Вайна за незалежнасць Ірландыі]][[Катэгорыя:Канфлікт у Паўночнай Ірландыі]] bsvpudv1c992vfcxqunuzxxjpq5s83k 5170519 5170517 2026-07-24T17:07:00Z DBatura 73587 5170519 wikitext text/x-wiki '''Tiocfaidh ár lá''' (з {{lang-ga|Наш дзень прыйдзе}}, вымаўляецца «'''Чакі ар ла'''») — адзін з галоўных ірландскіх патрыятычных лозунгаў, разам з ''Erin go bragh'' («Ірландыя назаўжды»). Выказванне ўпершыню сустракаецца ў творы [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Партрэт мастака ў юнацтве]]» (1916), дзе герой-нацыяналіст Майкл Дэвін прамаўляе: «''Яны памерлі за свае ідэалы, Стыві. Павер мне, наш дзень яшчэ прыйдзе!''». Да [[Вайна за незалежнасць Ірландыі|здабыцця Ірландыяй незалежнасці]] выкарыстоўваўся нацыянальна-вызваленчым рухам, а ў час [[Канфлікт у Паўночный Ірландыі|Паўночнаірландскага канфлікту]] — баевікамі і прыхільнікамі [[Ірландская рэспубліканская армія|Ірлансдкай рэспубліканскай арміі]]<ref>[https://propagandahistory.ru/900/Sekretnoe-oruzhie-IRA-irlandskie-povstancheskie-pesni/ Секретное оружие ИРА: ирландские повстанческие песни]</ref>. У сучаснасці лозунг выкарыстоўваецца партыяй [[Шын Фейн]]<ref name="demo1984">{{cite news |url=http://www.irishtimes.com/newspaper/archive/1984/0814/Pg001.html#Ar00103 |title=5,000 march in peaceful demonstration |last=Cusack |first=Jim |date=14 August 1984 |newspaper=[[The Irish Times]] |page=1 |access-date=3 April 2009 |quote=Both [[Gerry Adams|Mr Adams]] and Father Burke concluded their speeches with "Tiocfaidh ár lá," "Our day will come," the expression used by Republican prisoners at their sentencing at Belfast Crown Court.}}</ref><ref>{{cite news |title=Sinn Féin thanks to Áine! |last=Ó Súilleabháin |first=Cionnath |date=7 October 2000 |work=[[The Southern Star (County Cork)|Southern Star]] |page=11}}</ref>. Пры ўсёй распаўсюджанасці лозунгу, ён сустракаецца з крытыкай з боку носьбітаў [[ірландская мова|ірландскай мовы]], паколькі адхіляецца ад правіл яе граматыкі<ref name=":0">De Brún 2006 p.174; {{cite journal |last1=Williams |first1=N. J. A. |title=Skeealyn Vannin: Stories of Mann |journal=Béaloideas |date=2004 |volume=72 |pages=256 |jstor=20520862 |doi=10.2307/20520862 |issn=0332-270X}}</ref><ref name="macgc2011p202">{{cite book |last1=Mac Giolla Chríost |first1=Diarmait |editor1-last=Norrby |editor1-first=Catrin |editor2-last=Hajek |editor2-first=John |title=Uniformity and Diversity in Language Policy: Global Perspectives |date=2011 |publisher=Channel View |series=Multilingual Matters |volume=145 |location=Bristol; Tonawanda, NY; North York, ON |isbn=978-1-84769-445-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cQnPBQAAQBAJ&pg=PA202 |page=202 |language=en |chapter=Language as Political Emblem in the New Culture War in Northern Ireland}}</ref>, так як форма ''ár'' (замест ''an'') не з’яўляецца нарматыўнай<ref name="jailtacht2012p52">{{cite book|last=Mac Giolla Chríost|first=Diarmait |title=Jailtacht: The Irish Language, Symbolic Power and Political Violence in Northern Ireland, 1972–2008|url=https://books.google.com/books?id=in2vBwAAQBAJ|access-date=9 December 2015|date=2012-01-05|publisher=University of Wales Press|isbn=9780708324974}}, p.52</ref><ref name="macgc2011p202">{{cite book |last1=Mac Giolla Chríost |first1=Diarmait |editor1-last=Norrby |editor1-first=Catrin |editor2-last=Hajek |editor2-first=John |title=Uniformity and Diversity in Language Policy: Global Perspectives |date=2011 |publisher=Channel View |series=Multilingual Matters |volume=145 |location=Bristol; Tonawanda, NY; North York, ON |isbn=978-1-84769-445-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cQnPBQAAQBAJ&pg=PA202 |page=202 |language=en |chapter=Language as Political Emblem in the New Culture War in Northern Ireland}}</ref>. Як пазначыў паэт і пісьменнік [[Кіаран Карсан]], выраз утвораны пад відавочным уплывам [[Англійская мова|англійскай мовы]], то ёсць уяўляе з сябе так званы «[[Англіцызмы ў ірландскай мове|Béarlachas]]» — мяшанку з англійскіх і ірландскіх слоў<ref name="carson">{{cite book |last=Carson |first=Ciarán |title=The Star Factory |publisher=Arcade Publishing |year=1998 |pages=41–2 |isbn=1-55970-465-9}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Палітычныя лозунгі]][[Катэгорыя:Вайна за незалежнасць Ірландыі]][[Катэгорыя:Канфлікт у Паўночнай Ірландыі]] 0irz3papc9jbswyqafv0qzcn9t8inx0 5170735 5170519 2026-07-25T08:39:49Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5170735 wikitext text/x-wiki '''Tiocfaidh ár lá''' (з {{lang-ga|Наш дзень прыйдзе}}, вымаўляецца «'''Чакі ар ла'''») — адзін з галоўных ірландскіх патрыятычных лозунгаў, разам з ''Erin go bragh'' («Ірландыя назаўжды»). Выказванне ўпершыню сустракаецца ў творы [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Партрэт мастака ў юнацтве]]» (1916), дзе герой-нацыяналіст Майкл Дэвін прамаўляе: «''Яны памерлі за свае ідэалы, Стыві. Павер мне, наш дзень яшчэ прыйдзе!''». Да [[Вайна за незалежнасць Ірландыі|здабыцця Ірландыяй незалежнасці]] выкарыстоўваўся нацыянальна-вызваленчым рухам, а ў час [[Канфлікт у Паўночный Ірландыі|Паўночнаірландскага канфлікту]] — баевікамі і прыхільнікамі [[Ірландская рэспубліканская армія|Ірлансдкай рэспубліканскай арміі]]<ref>[https://propagandahistory.ru/900/Sekretnoe-oruzhie-IRA-irlandskie-povstancheskie-pesni/ Секретное оружие ИРА: ирландские повстанческие песни]</ref>. У сучаснасці лозунг выкарыстоўваецца партыяй [[Шын Фейн]]<ref name="demo1984">{{cite news |url=http://www.irishtimes.com/newspaper/archive/1984/0814/Pg001.html#Ar00103 |title=5,000 march in peaceful demonstration |last=Cusack |first=Jim |date=14 August 1984 |newspaper=[[The Irish Times]] |page=1 |access-date=3 April 2009 |quote=Both [[Gerry Adams|Mr Adams]] and Father Burke concluded their speeches with "Tiocfaidh ár lá," "Our day will come," the expression used by Republican prisoners at their sentencing at Belfast Crown Court.}}</ref><ref>{{cite news |title=Sinn Féin thanks to Áine! |last=Ó Súilleabháin |first=Cionnath |date=7 October 2000 |work=[[The Southern Star (County Cork)|Southern Star]] |page=11}}</ref>. Пры ўсёй распаўсюджанасці лозунгу, ён сустракаецца з крытыкай з боку носьбітаў [[ірландская мова|ірландскай мовы]], паколькі адхіляецца ад правіл яе граматыкі<ref name=":0">De Brún 2006 p.174; {{cite journal |last1=Williams |first1=N. J. A. |title=Skeealyn Vannin: Stories of Mann |journal=Béaloideas |date=2004 |volume=72 |pages=256 |jstor=20520862 |doi=10.2307/20520862 |issn=0332-270X}}</ref><ref name="macgc2011p202">{{cite book |last1=Mac Giolla Chríost |first1=Diarmait |editor1-last=Norrby |editor1-first=Catrin |editor2-last=Hajek |editor2-first=John |title=Uniformity and Diversity in Language Policy: Global Perspectives |date=2011 |publisher=Channel View |series=Multilingual Matters |volume=145 |location=Bristol; Tonawanda, NY; North York, ON |isbn=978-1-84769-445-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cQnPBQAAQBAJ&pg=PA202 |page=202 |language=en |chapter=Language as Political Emblem in the New Culture War in Northern Ireland}}</ref>, так як форма ''ár'' (замест ''an'') не з’яўляецца нарматыўнай<ref name="jailtacht2012p52">{{cite book|last=Mac Giolla Chríost|first=Diarmait |title=Jailtacht: The Irish Language, Symbolic Power and Political Violence in Northern Ireland, 1972–2008|url=https://books.google.com/books?id=in2vBwAAQBAJ|access-date=9 December 2015|date=2012-01-05|publisher=University of Wales Press|isbn=9780708324974}}, p.52</ref><ref name="macgc2011p202">{{cite book |last1=Mac Giolla Chríost |first1=Diarmait |editor1-last=Norrby |editor1-first=Catrin |editor2-last=Hajek |editor2-first=John |title=Uniformity and Diversity in Language Policy: Global Perspectives |date=2011 |publisher=Channel View |series=Multilingual Matters |volume=145 |location=Bristol; Tonawanda, NY; North York, ON |isbn=978-1-84769-445-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cQnPBQAAQBAJ&pg=PA202 |page=202 |language=en |chapter=Language as Political Emblem in the New Culture War in Northern Ireland}}</ref>. Як пазначыў паэт і пісьменнік [[Кіаран Карсан]], выраз утвораны пад відавочным уплывам [[Англійская мова|англійскай мовы]], то ёсць уяўляе з сябе так званы «[[Англіцызмы ў ірландскай мове|Béarlachas]]» — мяшанку з англійскіх і ірландскіх слоў<ref name="carson">{{cite book |last=Carson |first=Ciarán |title=The Star Factory |publisher=Arcade Publishing |year=1998 |pages=41–2 |isbn=1-55970-465-9}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-25}} [[Катэгорыя:Палітычныя лозунгі]][[Катэгорыя:Вайна за незалежнасць Ірландыі]][[Катэгорыя:Канфлікт у Паўночнай Ірландыі]] qi6mygz0l7h70r286f0zmeppj8e2fwi Шаблон:Узнагароды Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі 10 811576 5170505 2026-07-24T17:03:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Шаблон:Узнагароды Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] у [[Шаблон:Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі]] 5170505 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі]] 1ujoi6skfr581w4eqlhtcnt8m7hycbf Размовы пра шаблон:Узнагароды Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі 11 811577 5170507 2026-07-24T17:03:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Размовы пра шаблон:Узнагароды Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] у [[Размовы пра шаблон:Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі]] 5170507 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы пра шаблон:Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі]] 8j5uyeej5cqse1zxrrrv4p71xrfj3id Медаль да 100-годдзя Беларускай Народнай Рэспублікі 0 811578 5170508 2026-07-24T17:04:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Медаль да стагоддзя БНР]] 5170508 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Медаль да стагоддзя БНР]] aopem431nunnmkdqzhskqvq8bxev6l5 Галоўнае ўпраўленне Генеральнага штаба УС РФ 0 811579 5170541 2026-07-24T18:52:16Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/154034236|Главное управление Генерального штаба ВС РФ]]» 5170541 wikitext text/x-wiki {{Спецслужба|эмблема=[[файл:Emblem of the GRU.svg|200px]]<br>Большая эмблема ГУ ГШ<br>[[файл:Flag of the Main Intelligence Directorate.svg|250px|border]]<br>Флаг ГУ ГШ|сайт=|арыгінал=Главное управление Генерального штаба Вооружённых сил Российской Федерации}}'''Галоўнае ўпраўленне Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі''' ('''ГУ''' '''ГШ''' '''ВС РФ''') — орган [[Разведка|знешняй разведкі]] [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі]] і цэнтральны орган [[Ваенная разведка|ваеннай разведкі]] [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі]], больш вядомы пад сваёй ранейшай назвай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2018/10/15/gru-eto-voobsche-chto-kogo-berut-v-shpiony-i-pochemu-ih-tak-chasto-raskryvayut|title=ГРУ — это вообще что? Кого берут в шпионы? И почему их так часто раскрывают?|author=Даниил Туровский|website=meduza.io|date=2018-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209170725/https://meduza.io/feature/2018/10/15/gru-eto-voobsche-chto-kogo-berut-v-shpiony-i-pochemu-ih-tak-chasto-raskryvayut|archive-date=2021-12-09|access-date=2021-03-28|url-status=live}}</ref> — '''Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (ГРУ)'''. == Гісторыя == Галоўнае ўпраўленне Генеральнага штаба было створана ў [[2010|2010 годзе]] ў выніку перайменавання<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/info/5752382|title=Как менялось название отечественной военной разведки|website=ТАСС|date=2018-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223171614/https://tass.ru/info/5752382|archive-date=2021-12-23|access-date=2021-12-23|url-status=live}}</ref> з Галоўнага разведвальнага ўпраўлення Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі. Яно ўзнікла пасля [[Распад СССР|распаду СССР]], калі 7 мая 1992 года быў падпісаны міжнародны дагавор аб канчатковым падзеле рэшткаў [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных сіл СССР]] і ўказ Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі аб стварэнні Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі. Ёсць звесткі, што яшчэ ў 1990-х гадах Галоўнае разведвальнае ўпраўленне называлася Галоўным упраўленнем<ref>Красная звезда. — 1997. — Генерал-майор В. Шипилов (некролог)</ref>. Галоўнаму разведвальнаму ўпраўленню Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі дасталіся ўсе ўстановы і фарміраванні спецыяльнага прызначэння на тэрыторыі Расіі, якія раней уваходзілі ў структуру [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (СССР)|Галоўнага разведвальнага ўпраўлення Генеральнага штаба УС СССР]]. 2 лістапада 2018 года прэзідэнт Уладзімір Пуцін у гонар 100-годдзя ўтварэння ГРУ прапанаваў аднавіць назву «Галоўнае разведвальнае ўпраўленне». Аднак гэтага не было зроблена<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/info/5752382|title=Как менялось название отечественной военной разведки|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223171614/https://tass.ru/info/5752382|archive-date=2021-12-23|access-date=2021-12-23|url-status=live}}</ref>. Хоць цяперашняя назва кіравання не скарачаецца як ГРУ, гэтая абрэвіятура па-ранейшаму выкарыстоўваецца для абазначэння расійскай ваеннай разведкі, у тым ліку за мяжой. Прафесійнае свята — Дзень ваеннага разведчыка ([[5 лістапада]]). == Структура Галоўнага ўпраўлення == [[Файл:The_Russian_Federation_General_staff_GRU_big_emblem.jpg|міні|205x205пкс| Юбілейны знак]] На працягу свайго існавання структура ГУ перажыла некалькі перафарміраванняў. Па наяўных у адкрытых крыніцах дадзеных, структура Галоўнага ўпраўлення ўяўляе сабой 13 асноўных упраўленняў і 8 дапаможных аддзелаў і ўпраўленняў. [[Файл:Russia_stamp_2018_№_2401.jpg|міні| Паштовая марка 2018 год. 100 гадоў Галоўнаму ўпраўленню Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі.]] === Упраўлення === * Першае Упраўленне — краіны [[Спіс краін Еўрапейскага саюза|Еўрапейскага саюза]] * Другое Упраўленне — краіны [[Спіс дзяржаў і залежных тэрыторый Паўночнай Амерыкі|Паўночнай]] і [[Спіс дзяржаў і залежных тэрыторый Паўднёвай Амерыкі|Паўднёвай]] Амерыкі, [[Вялікабрытанія]], [[Аўстралія]], [[Новая Зеландыя]] * Трэцяе Упраўленне — [[Спіс краін Азіі|краіны Азіі]] * Чацвёртае Кіраванне — [[Спіс дзяржаў і залежных тэрыторый Афрыкі|краіны Афрыкі.]] * Пятае Упраўленне — кіраванне аператыўнай разведкі * Шостае Упраўленне — кіраванне радыётэхнічнай разведкі * Сёмае Упраўленне — [[НАТА]] * Восьмае Упраўленне — упраўленне спецыяльнага прызначэння * Дзевятае Упраўленне — кіраванне ваенных тэхналогій * Дзесятае Упраўленне — кіраванне [[Ваенная эканоміка|ваеннай эканомікі]] * Адзінаццатае Упраўленне — кіраванне стратэгічных дактрын і ўзбраення * Упраўленне Дванаццаць-біс — [[інфармацыйная вайна]] * Упраўленне [[Касмічная разведка|касмічнай разведкі]] * Упраўленне кадраў * Аператыўна-тэхнічнае ўпраўленне * Адміністрацыйна-тэхнічнае ўпраўленне * Упраўленне знешніх адносін * Архіўны аддзел * Інфармацыйная служба == Кіраўнікі Галоўнага ўпраўлення == [[Файл:Igor_Kostykov_(official_portrait).jpg|міні|255x255пкс| Начальнік ГУ ГШ ВС РФ Герой Расійскай Федэрацыі адмірал <br /> Ігар Касцюкоў]] [[Файл:Igor_Korobov_(2017).jpg|міні| Начальнік ГУ ГШ ВС РФ (2016-2018) Герой Расійскай Федэрацыі генерал-палкоўнік Ігар Корабаў]] * генерал-палкоўнік Цімохін Яўген Леанідавіч (лістапад 1991 — жнівень 1992) * генерал-палкоўнік Ладыгін Фёдар Іванавіч (19 жніўня 1992<ref>Указ Президента РФ от 19.08.1992 № 913</ref> — травень 1997) * {{Зорка Героя Расіі для спісу}} генерал арміі Карабельнікаў Валянцін Уладзіміравіч (май 1997 — красавік 2009) * генерал-палкоўнік Шляхтураў Аляксандр Васільевіч (14 красавіка 2009 — 26 снежня 2011) * {{Зорка Героя Расіі для спісу}} генерал-палкоўнік Сергун Ігар Дзмітрыевіч (26 снежня 2011 — 3 студзеня 2016) * {{Зорка Героя Расіі для спісу}} генерал-палкоўнік Корабаў Ігар Валянцінавіч (студзень 2016 — 21 лістапада 2018) <ref>{{Cite web|url=http://structure.mil.ru/management/info.htm?id=12076428@SD_Employee|title=Коробов Игорь Валентинович : Министерство обороны Российской Федерации<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306143909/http://structure.mil.ru/management/info.htm?id=12076428@SD_Employee|archive-date=2016-03-06|access-date=2016-03-02|url-status=dead}}</ref> * {{Зорка Героя Расіі для спісу}} адмірал Касцюкоў Ігар Алегавіч (снежань 2018 — цяперашні час) * Стратэгічная разведка * [[Тайная канцылярыя]] == Зноскі == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * ''Бойко В.'' «Разведка Генерального штаба и Наркомата обороны накануне и в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 годов». — 2013 г. * Величие Родины в ваших славных делах: Главному разведывательному управлению Генерального штаба ВС РФ 100 лет. Военно-исторический очерк. / Под общ. ред. И. В. Коробова. — М.: Синтерия, 2018. — 463 с. * {{ВРЭ|том=7|год=2007|ref=Горбачёв}} * Слава и гордость военной разведки России. / Под общ. ред. И. В. Коробова. — М., 2018. — 152 с. * ''Густерин&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Г.'' Советская разведка на Ближнем и Среднем Востоке в 1920—30-х годах. — Саарбрюккен, 2014. — ISBN 978-3-659-51691-7. * ''Кокарев К. А.'' [https://statehistory.ru/5780/Retsenziya-na-knigu-P--Gusterina-Sovetskaya-razvedka-na-Blizhnem-i-Srednem-Vostoke-v-1920-30-kh-godakh/ Советские спецслужбы и Восток] // Азия и Африка сегодня. — 2014, № 5, с. 77. * ''Колпакиди&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;И., Прохоров Д. П.'' Империя ГРУ. Очерки истории российской военной разведки. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 1999. * ''Максимов А. Б.'' Главная тайна ГРУ. — М.: Яуза, Эксмо, 2010. — 416 с. — (ГРУ) — 4000 экз. — ISBN 978-5-699-40703-3 * ''Пушкарёв Н. Ф.'' ГРУ: вымыслы и реальность. — 2004. ISBN 5-699-06455-9 ((недоступная ссылка)pdf) * [http://rusrazvedka.narod.ru/ «Разведка и контрразведка в лицах»] // Энциклопедический словарь российских спецслужб. Автор-сост. ''А. Диенко'', предисл. ''В. Величко''. — М.: Русскій міръ, 2002. — 608 с.: ил. + Прил. * ''[[Кім Філбі|Филби К.]]'' Моя тайная война. — М.: [[Воениздат]], 1980. == Спасылкі == {{Навігацыя}}   * {{Афіцыйны сайт}} * [https://1071g.ru Учебные подразделения ГРУ ГШ] * [https://web.archive.org/web/20150826024319/http://www.agentura.ru/dossier/russia/gru Структура ГРУ, история, документы] * ''Евгений Рожков''. [https://web.archive.org/web/20160306122317/http://vesti7.ru/archive/news?id=9346 «Новое ГРУ: Современный комплекс для российской разведки»] // Вести Недели. 12.11.2006 * [http://sledstvie-veli.net/gru-tajny-voennoy-razvedki Цикл передач ГРУ. Очерки тайны военной разведки…] * [http://militera.lib.ru/docs/da/nko_1941-1942/08.html Сайт Милитера, «Военная Литература», Первоисточники.] * ''Болтунов М.'' [https://web.archive.org/web/20131103133712/http://www.algoritm-kniga.ru/index.php/anonsy/2271-boltunov-m-kroty-gru-v-nato.html Кроты ГРУ в НАТО] * [https://lenta.ru/articles/2016/01/14/gru/ Хозяева Хорошевки. Кто и как руководил военной разведкой России] * ''Сергей Серов''. [http://www.stoletie.ru/rossiya_i_mir/gru_vozvrashhajetsa_613.htm «ГРУ возвращается: Главному разведывательному управлению Генерального штаба Вооружённых сил России — 100 лет»] // Stoletie.RU. 05.11.2018 * [https://rg.ru/2011/11/02/shlyahturov.html Александр Шляхтуров: Для российского спецназа нет ничего невозможного на поле боя] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Расіі]] [[Катэгорыя:Спецслужбы Расіі]] [[Катэгорыя:Ваеннае кіраванне]] [[Катэгорыя:Генштаб Узброеных Сіл РФ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з вікі-разметкай у малюнку карткі]] [[Катэгорыя:Разведвальныя арганізацыі Расіі]] cjbaaiqyjflpz5bli3dvpkfu05ubah3 5170542 5170541 2026-07-24T18:53:52Z DzBar 156353 афармленне 5170542 wikitext text/x-wiki {{Спецслужба|эмблема=[[файл:Emblem of the GRU.svg|200px]]<br>Большая эмблема ГУ ГШ<br>[[файл:Flag of the Main Intelligence Directorate.svg|250px|border]]<br>Флаг ГУ ГШ|сайт=|арыгінал=Главное управление Генерального штаба Вооружённых сил Российской Федерации}}'''Галоўнае ўпраўленне Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі''' ('''ГУ''' '''ГШ''' '''ВС РФ''') — орган [[Разведка|знешняй разведкі]] [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі]] і цэнтральны орган [[Ваенная разведка|ваеннай разведкі]] [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі]], больш вядомы пад сваёй ранейшай назвай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2018/10/15/gru-eto-voobsche-chto-kogo-berut-v-shpiony-i-pochemu-ih-tak-chasto-raskryvayut|title=ГРУ — это вообще что? Кого берут в шпионы? И почему их так часто раскрывают?|author=Даниил Туровский|website=meduza.io|date=2018-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209170725/https://meduza.io/feature/2018/10/15/gru-eto-voobsche-chto-kogo-berut-v-shpiony-i-pochemu-ih-tak-chasto-raskryvayut|archive-date=2021-12-09|access-date=2021-03-28|url-status=live}}</ref> — '''Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (ГРУ)'''. == Гісторыя == Галоўнае ўпраўленне Генеральнага штаба было створана ў [[2010|2010 годзе]] ў выніку перайменавання<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/info/5752382|title=Как менялось название отечественной военной разведки|website=ТАСС|date=2018-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223171614/https://tass.ru/info/5752382|archive-date=2021-12-23|access-date=2021-12-23|url-status=live}}</ref> з Галоўнага разведвальнага ўпраўлення Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі. Яно ўзнікла пасля [[Распад СССР|распаду СССР]], калі 7 мая 1992 года быў падпісаны міжнародны дагавор аб канчатковым падзеле рэшткаў [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных сіл СССР]] і ўказ Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі аб стварэнні Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі. Ёсць звесткі, што яшчэ ў 1990-х гадах Галоўнае разведвальнае ўпраўленне называлася Галоўным упраўленнем<ref>Красная звезда. — 1997. — Генерал-майор В. Шипилов (некролог)</ref>. Галоўнаму разведвальнаму ўпраўленню Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі дасталіся ўсе ўстановы і фарміраванні спецыяльнага прызначэння на тэрыторыі Расіі, якія раней уваходзілі ў структуру [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (СССР)|Галоўнага разведвальнага ўпраўлення Генеральнага штаба УС СССР]]. 2 лістапада 2018 года прэзідэнт Уладзімір Пуцін у гонар 100-годдзя ўтварэння ГРУ прапанаваў аднавіць назву «Галоўнае разведвальнае ўпраўленне». Аднак гэтага не было зроблена<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/info/5752382|title=Как менялось название отечественной военной разведки|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223171614/https://tass.ru/info/5752382|archive-date=2021-12-23|access-date=2021-12-23|url-status=live}}</ref>. Хоць цяперашняя назва кіравання не скарачаецца як ГРУ, гэтая абрэвіятура па-ранейшаму выкарыстоўваецца для абазначэння расійскай ваеннай разведкі, у тым ліку за мяжой. Прафесійнае свята — Дзень ваеннага разведчыка ([[5 лістапада]]). == Структура Галоўнага ўпраўлення == [[Файл:The_Russian_Federation_General_staff_GRU_big_emblem.jpg|міні|205x205пкс| Юбілейны знак]] На працягу свайго існавання структура ГУ перажыла некалькі перафарміраванняў. Па наяўных у адкрытых крыніцах дадзеных, структура Галоўнага ўпраўлення ўяўляе сабой 13 асноўных упраўленняў і 8 дапаможных аддзелаў і ўпраўленняў. [[Файл:Russia_stamp_2018_№_2401.jpg|міні| Паштовая марка 2018 год. 100 гадоў Галоўнаму ўпраўленню Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі.]] === Упраўлення === * Першае Упраўленне — краіны [[Спіс краін Еўрапейскага саюза|Еўрапейскага саюза]] * Другое Упраўленне — краіны [[Спіс дзяржаў і залежных тэрыторый Паўночнай Амерыкі|Паўночнай]] і [[Спіс дзяржаў і залежных тэрыторый Паўднёвай Амерыкі|Паўднёвай]] Амерыкі, [[Вялікабрытанія]], [[Аўстралія]], [[Новая Зеландыя]] * Трэцяе Упраўленне — [[Спіс краін Азіі|краіны Азіі]] * Чацвёртае Кіраванне — [[Спіс дзяржаў і залежных тэрыторый Афрыкі|краіны Афрыкі.]] * Пятае Упраўленне — кіраванне аператыўнай разведкі * Шостае Упраўленне — кіраванне радыётэхнічнай разведкі * Сёмае Упраўленне — [[НАТА]] * Восьмае Упраўленне — упраўленне спецыяльнага прызначэння * Дзевятае Упраўленне — кіраванне ваенных тэхналогій * Дзесятае Упраўленне — кіраванне [[Ваенная эканоміка|ваеннай эканомікі]] * Адзінаццатае Упраўленне — кіраванне стратэгічных дактрын і ўзбраення * Упраўленне Дванаццаць-біс — [[інфармацыйная вайна]] * Упраўленне [[Касмічная разведка|касмічнай разведкі]] * Упраўленне кадраў * Аператыўна-тэхнічнае ўпраўленне * Адміністрацыйна-тэхнічнае ўпраўленне * Упраўленне знешніх адносін * Архіўны аддзел * Інфармацыйная служба == Кіраўнікі Галоўнага ўпраўлення == [[Файл:Igor_Kostykov_(official_portrait).jpg|міні|255x255пкс| Начальнік ГУ ГШ ВС РФ Герой Расійскай Федэрацыі адмірал <br /> Ігар Касцюкоў]] [[Файл:Igor_Korobov_(2017).jpg|міні| Начальнік ГУ ГШ ВС РФ (2016-2018) Герой Расійскай Федэрацыі генерал-палкоўнік Ігар Корабаў]] * генерал-палкоўнік Цімохін Яўген Леанідавіч (лістапад 1991 — жнівень 1992) * генерал-палкоўнік Ладыгін Фёдар Іванавіч (19 жніўня 1992<ref>Указ Президента РФ от 19.08.1992 № 913</ref> — травень 1997) * {{Зорка Героя Расіі для спісу}} генерал арміі Карабельнікаў Валянцін Уладзіміравіч (май 1997 — красавік 2009) * генерал-палкоўнік Шляхтураў Аляксандр Васільевіч (14 красавіка 2009 — 26 снежня 2011) * {{Зорка Героя Расіі для спісу}} генерал-палкоўнік Сергун Ігар Дзмітрыевіч (26 снежня 2011 — 3 студзеня 2016) * {{Зорка Героя Расіі для спісу}} генерал-палкоўнік Корабаў Ігар Валянцінавіч (студзень 2016 — 21 лістапада 2018) <ref>{{Cite web|url=http://structure.mil.ru/management/info.htm?id=12076428@SD_Employee|title=Коробов Игорь Валентинович : Министерство обороны Российской Федерации<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306143909/http://structure.mil.ru/management/info.htm?id=12076428@SD_Employee|archive-date=2016-03-06|access-date=2016-03-02|url-status=dead}}</ref> * {{Зорка Героя Расіі для спісу}} адмірал Касцюкоў Ігар Алегавіч (снежань 2018 — цяперашні час) == Гл. таксама == * [[Стратэгічная разведка]] * [[Тайная канцылярыя]] == Зноскі == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * ''Бойко В.'' «Разведка Генерального штаба и Наркомата обороны накануне и в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 годов». — 2013 г. * Величие Родины в ваших славных делах: Главному разведывательному управлению Генерального штаба ВС РФ 100 лет. Военно-исторический очерк. / Под общ. ред. И. В. Коробова. — М.: Синтерия, 2018. — 463 с. * {{ВРЭ|том=7|год=2007|ref=Горбачёв}} * Слава и гордость военной разведки России. / Под общ. ред. И. В. Коробова. — М., 2018. — 152 с. * ''Густерин&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Г.'' Советская разведка на Ближнем и Среднем Востоке в 1920—30-х годах. — Саарбрюккен, 2014. — ISBN 978-3-659-51691-7. * ''Кокарев К. А.'' [https://statehistory.ru/5780/Retsenziya-na-knigu-P--Gusterina-Sovetskaya-razvedka-na-Blizhnem-i-Srednem-Vostoke-v-1920-30-kh-godakh/ Советские спецслужбы и Восток] // Азия и Африка сегодня. — 2014, № 5, с. 77. * ''Колпакиди&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;И., Прохоров Д. П.'' Империя ГРУ. Очерки истории российской военной разведки. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 1999. * ''Максимов А. Б.'' Главная тайна ГРУ. — М.: Яуза, Эксмо, 2010. — 416 с. — (ГРУ) — 4000 экз. — ISBN 978-5-699-40703-3 * ''Пушкарёв Н. Ф.'' ГРУ: вымыслы и реальность. — 2004. ISBN 5-699-06455-9 ((недоступная ссылка)pdf) * [http://rusrazvedka.narod.ru/ «Разведка и контрразведка в лицах»] // Энциклопедический словарь российских спецслужб. Автор-сост. ''А. Диенко'', предисл. ''В. Величко''. — М.: Русскій міръ, 2002. — 608 с.: ил. + Прил. * ''[[Кім Філбі|Филби К.]]'' Моя тайная война. — М.: [[Воениздат]], 1980. == Спасылкі == {{Навігацыя}}   * {{Афіцыйны сайт}} * [https://1071g.ru Учебные подразделения ГРУ ГШ] * [https://web.archive.org/web/20150826024319/http://www.agentura.ru/dossier/russia/gru Структура ГРУ, история, документы] * ''Евгений Рожков''. [https://web.archive.org/web/20160306122317/http://vesti7.ru/archive/news?id=9346 «Новое ГРУ: Современный комплекс для российской разведки»] // Вести Недели. 12.11.2006 * [http://sledstvie-veli.net/gru-tajny-voennoy-razvedki Цикл передач ГРУ. Очерки тайны военной разведки…] * [http://militera.lib.ru/docs/da/nko_1941-1942/08.html Сайт Милитера, «Военная Литература», Первоисточники.] * ''Болтунов М.'' [https://web.archive.org/web/20131103133712/http://www.algoritm-kniga.ru/index.php/anonsy/2271-boltunov-m-kroty-gru-v-nato.html Кроты ГРУ в НАТО] * [https://lenta.ru/articles/2016/01/14/gru/ Хозяева Хорошевки. Кто и как руководил военной разведкой России] * ''Сергей Серов''. [http://www.stoletie.ru/rossiya_i_mir/gru_vozvrashhajetsa_613.htm «ГРУ возвращается: Главному разведывательному управлению Генерального штаба Вооружённых сил России — 100 лет»] // Stoletie.RU. 05.11.2018 * [https://rg.ru/2011/11/02/shlyahturov.html Александр Шляхтуров: Для российского спецназа нет ничего невозможного на поле боя] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Расіі]] [[Катэгорыя:Спецслужбы Расіі]] [[Катэгорыя:Ваеннае кіраванне]] [[Катэгорыя:Генштаб Узброеных Сіл РФ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з вікі-разметкай у малюнку карткі]] [[Катэгорыя:Разведвальныя арганізацыі Расіі]] 013n3lbsblj8tp39avs0sb0jcxgr3zj ГРУ Расіі 0 811580 5170543 2026-07-24T18:55:04Z DzBar 156353 Перасылае да [[Галоўнае ўпраўленне Генеральнага штаба УС РФ]] 5170543 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Галоўнае ўпраўленне Генеральнага штаба УС РФ]] 13oiypduveiz9be0nfpdmmt2xznoska Катэгорыя:Разведвальныя арганізацыі Расіі 14 811581 5170544 2026-07-24T18:58:08Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Разведвальныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Спецслужбы Расіі]]» 5170544 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Разведвальныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Спецслужбы Расіі]] s4pai9t4t3eglclaepc8snqsuzbkftx Уваскрэсенне сына удавы з Наіна 0 811582 5170547 2026-07-24T19:05:57Z Ілля Касакоў 21245 Ілля Касакоў перанёс старонку [[Уваскрэсенне сына удавы з Наіна]] у [[Уваскрэсенне сына ўдавы з Наіна]] 5170547 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Уваскрэсенне сына ўдавы з Наіна]] 32cir5g7ngyuav4886u14lc7sbz16p6 Прайм-таймавая прэмія «Эмі» 0 811583 5170551 2026-07-24T19:25:56Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1358383183|Primetime Emmy Awards]]» 5170551 wikitext text/x-wiki  {{Картка ўзнагароды|Статус=уручаецца}} '''Прайм-таймавая прэмія «Эмі» —''' частка шырокага спектру [[Эмі|прэмій «Эмі»]] за мастацкія і тэхнічныя заслугі амерыканскай тэлевізійнай індустрыі. Прэміі «Эмі», якія ўручаюцца Акадэміяй тэлевізійных мастацтваў і навук (ATAS), ушаноўваюць дасканаласць у развіцці амерыканскіх [[Тэлебачанне ў ЗША|тэлевізійных]] праграм [[Прайм-тайм|у прайм-тайм]]. Яны падзяляюцца на тры катэгорыі: звычайныя прэміі ''Primetime Emmy Awards'', ''прэміі Primetime Creative Arts Emmy Awards,'' якія ўручаюцца за тэхнічныя і іншыя падобныя дасягненні, і прэміі ''Primetime Engineering Emmy Awards'' за значны ўклад ў інжынерныя і тэхналагічныя аспекты тэлебачання. Упершыню ўручаная ў 1949 годзе, прэмія першапачаткова называлася проста «Эмі», пакуль у пачатку 1970-х гадоў не былі створаны {{Не перакладзена 3|Міжнародная прэмія «Эмі»|Міжнародная прэмія «Эмі»|4=International Emmy Award}} і Дзённая прэмія «Эмі», каб пашырыць узнагароду «Эмі» на іншыя сектары тэлевізійнай індустрыі. Цырымонія ўручэння прайм-таймавай прэміі «Эмі» звычайна адбываецца ў верасні, у нядзелю перад афіцыйным пачаткам восеньскага тэлевізійнага сезона. З 1995 года цырымонія ўручэння прэміі «Эмі» транслюецца па чарзе паміж чатырма буйнымі тэлеканаламі ([[ABC]], [[CBS]], [[Fox Broadcasting Company|Fox]], [[NBC]]), прычым кожны канал па чарзе транслюе цырымонію кожныя чатыры гады. == Катэгорыі == === Прайм-таймавая прэмія «Эмі» === Прэмія «Эмі» ўручаецца ў наступных катэгорыях:   == Глядзіце таксама == * [[Прэмія Асацыяцыі тэлевізійных крытыкаў|Прэмія АТК]] * [[Выбар тэлевізійных крытыкаў]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.emmys.com|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=а}} [[Катэгорыя:Прайм-таймавая прэмія «Эмі»]] [[Катэгорыя:Тэлевізійныя прэміі ЗША]] r7uys18txnwlj5b7uoh3vbeln7ljvjl 5170563 5170551 2026-07-24T19:38:39Z DzBar 156353 5170563 wikitext text/x-wiki {{Пішу|DzBar}}  {{Картка ўзнагароды|Статус=уручаецца}} '''Прайм-таймавая прэмія «Эмі» —''' частка шырокага спектру [[Эмі|прэмій «Эмі»]] за мастацкія і тэхнічныя заслугі амерыканскай тэлевізійнай індустрыі. Прэміі «Эмі», якія ўручаюцца Акадэміяй тэлевізійных мастацтваў і навук (ATAS), ушаноўваюць дасканаласць у развіцці амерыканскіх [[Тэлебачанне ў ЗША|тэлевізійных]] праграм [[Прайм-тайм|у прайм-тайм]]. Яны падзяляюцца на тры катэгорыі: звычайныя прэміі ''Primetime Emmy Awards'', ''прэміі Primetime Creative Arts Emmy Awards,'' якія ўручаюцца за тэхнічныя і іншыя падобныя дасягненні, і прэміі ''Primetime Engineering Emmy Awards'' за значны ўклад ў інжынерныя і тэхналагічныя аспекты тэлебачання. Упершыню ўручаная ў 1949 годзе, прэмія першапачаткова называлася проста «Эмі», пакуль у пачатку 1970-х гадоў не былі створаны {{Не перакладзена 3|Міжнародная прэмія «Эмі»|Міжнародная прэмія «Эмі»|4=International Emmy Award}} і Дзённая прэмія «Эмі», каб пашырыць узнагароду «Эмі» на іншыя сектары тэлевізійнай індустрыі. Цырымонія ўручэння прайм-таймавай прэміі «Эмі» звычайна адбываецца ў верасні, у нядзелю перад афіцыйным пачаткам восеньскага тэлевізійнага сезона. З 1995 года цырымонія ўручэння прэміі «Эмі» транслюецца па чарзе паміж чатырма буйнымі тэлеканаламі ([[ABC]], [[CBS]], [[Fox Broadcasting Company|Fox]], [[NBC]]), прычым кожны канал па чарзе транслюе цырымонію кожныя чатыры гады. == Катэгорыі == === Прайм-таймавая прэмія «Эмі» === Прэмія «Эмі» ўручаецца ў наступных катэгорыях:   == Глядзіце таксама == * [[Прэмія Асацыяцыі тэлевізійных крытыкаў|Прэмія АТК]] * [[Выбар тэлевізійных крытыкаў]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.emmys.com|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=а}} [[Катэгорыя:Прайм-таймавая прэмія «Эмі»]] [[Катэгорыя:Тэлевізійныя прэміі ЗША]] cmdy91i15pve3zui1azs7nap18mpe6p 5170750 5170563 2026-07-25T09:24:12Z DzBar 156353 дапаўненне 5170750 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды|Статус=уручаецца}} '''Прайм-таймавая прэмія «Эмі»''' — частка шырокага спектру [[Эмі|прэмій «Эмі»]] за мастацкія і тэхнічныя заслугі амерыканскай тэлевізійнай індустрыі. Прэміі «Эмі», якія ўручаюцца Акадэміяй тэлевізійных мастацтваў і навук (ATAS), ушаноўваюць дасканаласць у развіцці амерыканскіх [[Тэлебачанне ў ЗША|тэлевізійных]] праграм у [[прайм-тайм]]. Яны падзяляюцца на тры катэгорыі: звычайныя прэміі ''Primetime Emmy Awards'', ''прэміі Primetime Creative Arts Emmy Awards,'' якія ўручаюцца за тэхнічныя і іншыя падобныя дасягненні, і прэміі ''Primetime Engineering Emmy Awards'' за значны ўклад ў інжынерныя і тэхналагічныя аспекты тэлебачання. Упершыню ўручаная ў 1949 годзе, прэмія першапачаткова называлася проста «Эмі», пакуль у пачатку 1970-х гадоў не былі створаны {{Не перакладзена 3|Міжнародная прэмія «Эмі»|Міжнародная прэмія «Эмі»|4=International Emmy Award}} і Дзённая прэмія «Эмі», каб пашырыць узнагароду «Эмі» на іншыя сектары тэлевізійнай індустрыі. Цырымонія ўручэння прайм-таймавай прэміі «Эмі» звычайна адбываецца ў верасні, у нядзелю перад афіцыйным пачаткам восеньскага тэлевізійнага сезона. З 1995 года цырымонія ўручэння прэміі «Эмі» транслюецца па чарзе паміж чатырма буйнымі тэлеканаламі ([[ABC]], [[CBS]], [[Fox Broadcasting Company|Fox]], [[NBC]]), прычым кожны канал па чарзе транслюе цырымонію кожныя чатыры гады. == Катэгорыі == === Прайм-таймавая прэмія «Эмі» === Прэмія «Эмі» ўручаецца ў наступных катэгорыях: ==== Праграмы ==== * Найлепшы драматычны серыял * Найлепшы камедыйны серыял * Найлепшы міні-серыял ці анталогія * Найлепшая конкурсная праграма рэаліці-шоу * Найлепшае вар’етэ-шоў ==== Рэжысура ==== * Найлепшая рэжысура драматычнага серыяла * Найлепшая рэжысура камедыйнага серыяла * Найлепшая рэжысура міні-серыяла ці анталогіі ==== Сцэнарый ==== * Найлепшы сцэнарый драматычнага серыяла * Найлепшы сцэнарый камедыйнага серыяла * Найлепшы сцэнарый міні-серыяла ці анталогіі ==== Акцёрскія катэгорыі ==== ===== Вядучыя акцёры ===== * Найлепшы вядучы акцёр драматычнага серыяла * Найлепшы вядучы акцёр камедыйнага серыяла * Найлепшы вядучы акцёр міні-серыяла ці анталогіі * Найлепшая вядучая актрыса драматычнага серыяла * Найлепшая вядучая актрыса камедыйнага серыяла * Найлепшая вядучая актрыса міні-серыяла ці анталогіі ===== Дапаможныя акцёры (акцёры другога плана) ===== * Найлепшы дапаможны акцёр драматычнага серыяла * Найлепшы дапаможны акцёр камедыйнага серыяла * Найлепшы дапаможны акцёр міні-серыяла ці анталогіі * Найлепшая дапаможная актрыса драматычнага серыяла * Найлепшая дапаможная актрыса камедыйнага серыяла * Найлепшая дапаможная актрыса міні-серыяла ці анталогіі === Катэгорыі за творчыя дасягненні (Creative Arts) === === Інжынерныя катэгорыі === === Колішнія катэгорыі === == Глядзіце таксама == * [[Прэмія Асацыяцыі тэлевізійных крытыкаў|Прэмія АТК]] * [[Выбар тэлевізійных крытыкаў]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.emmys.com|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=а}} {{Эмі}} [[Катэгорыя:Прайм-таймавая прэмія «Эмі»]] [[Катэгорыя:Тэлевізійныя прэміі ЗША]] 39qbs8ri0pjk8lm5khr6mxurpmy1ceq The International 0 811584 5170577 2026-07-24T20:05:51Z IshaBarnes 124956 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1361728002|The International (esports)]]» 5170577 wikitext text/x-wiki '''The International''' (англ: міжнародны) — штогадовы кіберспартыўны турнір па відэагульні ''Dota 2.'' Арганізоўваецца распрацоўшчыкам гульні кампаніяй [[Valve Corporation|Valve]]. Турнір з'яўляецца кульмінацыйнай падзеяй прафесійнага сезона ''Dota 2'' і мае статус чэмпіянату свету. Першы турнір прайшоў у [[Германія|Германіі]] на [[Gamescom]] 2011 года, каб прарэкламаваць выхад гульні. The International мае найбольшы прызавы фонд сярод усіх кіберспартыўных мерапрыемстваў, памер фонда дасягнуў 40 мільёнаў долараў у 2021 годзе. == Гісторыя == [[Valve Corporation|Кампанія Valve]] абвясціла аб першым турніры The International 1 жніўня 2011 года. Да ўдзелу былі запрошаны 16 каманд, турнір таксама стаў першым публічным паказам ''Dota 2.'' <ref name="Reilly">{{Cite web|url=http://www.ign.com/articles/2011/08/01/valve-goes-big-with-dota-2-tournament|title=Valve Goes Big with Dota 2 Tournament|author=Reilly|first=Jim|date=August 1, 2011|publisher=IGN|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109072431/http://www.ign.com/articles/2011/08/01/valve-goes-big-with-dota-2-tournament|archive-date=November 9, 2012}}</ref> Турнір быў прафінансаваны кампаніяй Valve, галоўны прыз складаўся з 1 мільёна долараў ЗША, абсталяванне паставіла кампанія [[Nvidia]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/2011/08/01/valve-to-hold-1000000-dota-2-tournament-at-gamescom/|title=Valve to hold $1,000,000 Dota 2 tournament at Gamescom|author=Sullivan|first=Lucas|website=[[PC Gamer]]|date=August 1, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407084929/http://www.pcgamer.com/2011/08/01/valve-to-hold-1000000-dota-2-tournament-at-gamescom/|archive-date=April 7, 2014|access-date=February 22, 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/2011/08/10/dota-2-gamescom-tournament-to-be-streamed-live-on-dota2-com/|title=Dota 2 Gamescom tournament to be streamed live on Dota2.com|author=Senior|first=Tom|website=PC Gamer|date=August 10, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123212306/http://www.pcgamer.com/2011/08/10/dota-2-gamescom-tournament-to-be-streamed-live-on-dota2-com/|archive-date=November 23, 2013|access-date=February 22, 2014|url-status=live}}</ref> Турнір праходзіў на [[Gamescom|канферэнцыі Gamescom]] у [[Кёльн|Кёльне]] з 17 па 21 жніўня 2011 года. <ref name="Miozzi">{{Cite news|url-status=live|archivedate=https://web.archive.org/web/20131224105535/http://www.gamefront.com/valve-announces-dota-2-gamescom-tournament/}}</ref> Фінал турніру адбыўся паміж украінскай камандай Natus Vincere і кітайскай камандай EHOME, Natus Vincere перамаглі з лікам 3–1.<ref>{{Cite web|url=https://kotaku.com/first-ever-dota-2-championship-winner-revealed-5833570|title=First Ever Dota 2 Championship Winner Revealed|author=Schiller|first=Jen|website=Kotaku|date=August 23, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717223731/http://kotaku.com/5833570/first-ever-dota-2-championship-winner-revealed|archive-date=July 17, 2014|access-date=February 22, 2014|url-status=live}}</ref> EHOME выйграла 250 000 долараў, а астатнія 14 каманд падзялілі паміж сабой 350 000 долараў. <ref>{{Cite web|url=http://www.shacknews.com/article/69831/dota-2-tournament-1-million-prize-won-by-navi|title=Dota 2 tournament $1 million finals won by Na'vi|author=O'Connor|first=Alice|website=Shack News|date=August 22, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808200519/http://www.shacknews.com/article/69831/dota-2-tournament-1-million-prize-won-by-navi|archive-date=August 8, 2014|access-date=February 22, 2014|url-status=live}}</ref> У маі 2012 года было пацверджана, што The International плануецца як штогадовае мерапрыемства.<ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/2012/05/11/the-international-dota-2-championships-2012-to-be-held-at-pax-prime-this-august/|title=The International Dota 2 Championships 2012 to be held at PAX Prime this August|author=Hafer|first=T.J.|website=[[PC Gamer]]|date=May 11, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629124413/http://www.pcgamer.com/2012/05/11/the-international-dota-2-championships-2012-to-be-held-at-pax-prime-this-august/|archive-date=June 29, 2014|access-date=March 3, 2014|url-status=live}}</ref><ref name="gamasutra-postmortem">{{Cite web|url=http://www.gamasutra.com/view/feature/3966/postmortem_defense_of_the_ancients.php|title=Postmortem: Defense of the Ancients|author=Feak|first=Steve|date=March 19, 2009|pages=1–5|publisher=[[Gamasutra]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101207055840/http://www.gamasutra.com/view/feature/3966/postmortem_defense_of_the_ancients.php|archive-date=December 7, 2010|access-date=January 8, 2014|last2=Mescon|first2=Steve}}</ref> Турнір 2012 года праходзіў у [[Сіэтл|Сіэтле]] з 31 жніўня па 2 верасня. Каманды размяшчаліся ў шкляных кабінках на галоўнай сцэне. <ref>{{Cite web|url=https://kotaku.com/dota-dispatch-watching-people-play-video-games-for-1-5940125|title=Dota Dispatch: Watching People Play Video Games For $1.6 Million|author=Schreier|first=Jason|website=Kotaku|date=September 4, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231092104/http://kotaku.com/5940125/dota-dispatch-watching-people-play-video-games-for-16-million|archive-date=December 31, 2013|access-date=March 3, 2014|url-status=live}}</ref> Агульны прызавы фонд быў на ўзроўні 1,6 мільёна долараў, 1 мільён долараў быў прызам для пераможцы.<ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/2012/06/11/dota-2-international-2012-tickets-go-on-sale-tomorrow/|title=Dota 2 International 2012 tickets go on sale tomorrow|author=Senior|first=Tom|website=PC Gamer|date=June 11, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104072320/http://www.pcgamer.com/2012/06/11/dota-2-international-2012-tickets-go-on-sale-tomorrow|archive-date=November 4, 2013|access-date=March 3, 2014|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.vg247.com/2012/08/31/the-international-dota-2-championships-2012-begins-at-pax-prime/|title=The International Dota 2 Championships 2012 begins at PAX Prime|author=Nunneley|first=Stephany|website=[[VG247]]|date=August 31, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150111204226/http://www.vg247.com/2012/08/31/the-international-dota-2-championships-2012-begins-at-pax-prime/|archive-date=January 11, 2015|access-date=March 3, 2014|url-status=live}}</ref> Пераможцы першага турніру Natus Vincere саступілі ў фінале кітайскай камандзе Invictus Gaming з лікам 3–1.<ref>{{Cite web|url=http://www.polygon.com/gaming/2012/9/4/3291215/dota-2-international-tournament-2012-winners-round-up|title=Dota 2 International tournament 2012 winners round-up|author=Sarkar|first=Samit|website=Polygon|date=September 4, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304004505/http://www.polygon.com/gaming/2012/9/4/3291215/dota-2-international-tournament-2012-winners-round-up|archive-date=March 4, 2014|access-date=March 3, 2014|url-status=live}}</ref> The International 2020 года быў прапушчаны з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]].<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2020/4/30/21175145/the-international-2020-valve-dota-2-coronavirus-delay|title=Valve indefinitely delays Dota 2's The International 2020|author=Webster|first=Andrew|website=[[The Verge]]|date=April 30, 2020|access-date=April 30, 2020|last2=Statt|first2=Nick}}</ref> Мерапрыемства было запланаванае ў [[Стакгольм|Стакгольме]], аднак Шведская спартыўная федэрацыя прагаласавала за адмову ў прызнанні кіберспорту спортам, што ўскладніла атрыманне віз для замежных гульцоў.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2021/6/22/22545319/dota-2-the-international-valve-sweden-europe|title=Dota 2's The International might not take place in Sweden after all|author=Peters|first=Jay|website=[[The Verge]]|date=June 22, 2021|access-date=June 22, 2021}}</ref> Пазней Valve перанесла мерапрыемства ў [[Бухарэст]] на кастрычнік 2021 года і перайменавала яго ў [[The International 10|The International 2021]]. <ref>{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/dota-2/ti10-date-romania|title=Dota 2's The International gets new dates after Sweden says no to esports|author=Bailey|first=Dustin|website=[[PCGamesN]]|date=July 7, 2021|access-date=July 8, 2021}}</ref> Турнір паставіў рэкорд па велічыні прызавога фонду сярод усіх кіберспартыўных мерапрыемстваў — 40 мільёнаў долараў.<ref>{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/gaming-news/dota-2-tournament-to-be-held-in-bucharest-with-29million-prize-pool-2988555|title='Dota 2' tournament to be held in Bucharest with £29million prize pool|author=Shaw|first=Luke|website=[[NME]]|date=July 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211002101327/https://www.nme.com/news/gaming-news/dota-2-tournament-to-be-held-in-bucharest-with-29million-prize-pool-2988555|archive-date=October 2, 2021|access-date=2 October 2021|url-status=live}}</ref> [[Катэгорыя:Мерапрыемствы, прысвечаныя відэагульням]] az5wczn4zdfp99kzuc8s0mdf6xcv7sy 5170582 5170577 2026-07-24T20:21:50Z IshaBarnes 124956 афармленне 5170582 wikitext text/x-wiki {{Картка мерапрыемства | image = [[Выява:Ti-logo-copy.png]] | name = The International | status = Актыўны | genre = Індустрыя відэагульняў | first = 2011 | organizer = [[Valve]] }} '''The International''' ({{lang-en|інтэрнацыянальны, міжнародны}}) — штогадовы [[кіберспорт|кіберспартыўны]] турнір па [[відэагульня|відэагульні]] [[Dota 2]]. Арганізоўваецца распрацоўшчыкам гульні кампаніяй [[Valve]]. Турнір з'яўляецца кульмінацыйнай падзеяй прафесійнага сезона Dota 2 і мае статус чэмпіянату свету. Першы турнір прайшоў у [[Германія|Германіі]] на [[Gamescom]] 2011 года, каб прарэкламаваць выхад гульні. The International мае найбольшы прызавы фонд сярод усіх кіберспартыўных мерапрыемстваў, памер фонда дасягнуў 40 мільёнаў долараў ЗША у 2021 годзе. == Гісторыя == Кампанія [[Valve]] абвясціла аб першым турніры The International 1 жніўня 2011 года. Да ўдзелу былі запрошаны 16 каманд, турнір таксама стаў першым публічным паказам Dota 2.<ref name="Reilly">{{Cite web|url=http://www.ign.com/articles/2011/08/01/valve-goes-big-with-dota-2-tournament|title=Valve Goes Big with Dota 2 Tournament|author=Reilly|first=Jim|date=August 1, 2011|publisher=IGN|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109072431/http://www.ign.com/articles/2011/08/01/valve-goes-big-with-dota-2-tournament|archive-date=November 9, 2012}}</ref> Турнір быў прафінансаваны кампаніяй Valve, галоўны прыз складаўся з 1 мільёна долараў ЗША, абсталяванне паставіла кампанія [[Nvidia]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/2011/08/01/valve-to-hold-1000000-dota-2-tournament-at-gamescom/|title=Valve to hold $1,000,000 Dota 2 tournament at Gamescom|author=Sullivan|first=Lucas|website=[[PC Gamer]]|date=August 1, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407084929/http://www.pcgamer.com/2011/08/01/valve-to-hold-1000000-dota-2-tournament-at-gamescom/|archive-date=April 7, 2014|access-date=February 22, 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/2011/08/10/dota-2-gamescom-tournament-to-be-streamed-live-on-dota2-com/|title=Dota 2 Gamescom tournament to be streamed live on Dota2.com|author=Senior|first=Tom|website=PC Gamer|date=August 10, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123212306/http://www.pcgamer.com/2011/08/10/dota-2-gamescom-tournament-to-be-streamed-live-on-dota2-com/|archive-date=November 23, 2013|access-date=February 22, 2014|url-status=live}}</ref> Турнір праходзіў на [[Gamescom|канферэнцыі Gamescom]] у [[Кёльн]]е з 17 па 21 жніўня 2011 года. Фінал турніру адбыўся паміж украінскай камандай Natus Vincere і кітайскай камандай EHOME, Natus Vincere перамаглі з лікам 3–1.<ref>{{Cite web|url=https://kotaku.com/first-ever-dota-2-championship-winner-revealed-5833570|title=First Ever Dota 2 Championship Winner Revealed|author=Schiller|first=Jen|website=Kotaku|date=August 23, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717223731/http://kotaku.com/5833570/first-ever-dota-2-championship-winner-revealed|archive-date=July 17, 2014|access-date=February 22, 2014|url-status=live}}</ref> EHOME выйграла 250 000 долараў, а астатнія 14 каманд падзялілі паміж сабой 350 000 долараў. <ref>{{Cite web|url=http://www.shacknews.com/article/69831/dota-2-tournament-1-million-prize-won-by-navi|title=Dota 2 tournament $1 million finals won by Na'vi|author=O'Connor|first=Alice|website=Shack News|date=August 22, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808200519/http://www.shacknews.com/article/69831/dota-2-tournament-1-million-prize-won-by-navi|archive-date=August 8, 2014|access-date=February 22, 2014|url-status=live}}</ref> У маі 2012 года было пацверджана, што The International плануецца як штогадовае мерапрыемства.<ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/2012/05/11/the-international-dota-2-championships-2012-to-be-held-at-pax-prime-this-august/|title=The International Dota 2 Championships 2012 to be held at PAX Prime this August|author=Hafer|first=T.J.|website=[[PC Gamer]]|date=May 11, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629124413/http://www.pcgamer.com/2012/05/11/the-international-dota-2-championships-2012-to-be-held-at-pax-prime-this-august/|archive-date=June 29, 2014|access-date=March 3, 2014|url-status=live}}</ref><ref name="gamasutra-postmortem">{{Cite web|url=http://www.gamasutra.com/view/feature/3966/postmortem_defense_of_the_ancients.php|title=Postmortem: Defense of the Ancients|author=Feak|first=Steve|date=March 19, 2009|pages=1–5|publisher=[[Gamasutra]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101207055840/http://www.gamasutra.com/view/feature/3966/postmortem_defense_of_the_ancients.php|archive-date=December 7, 2010|access-date=January 8, 2014|last2=Mescon|first2=Steve}}</ref> Турнір 2012 года праходзіў у [[Сіэтл|Сіэтле]] з 31 жніўня па 2 верасня. Каманды размяшчаліся ў шкляных кабінках на галоўнай сцэне. <ref>{{Cite web|url=https://kotaku.com/dota-dispatch-watching-people-play-video-games-for-1-5940125|title=Dota Dispatch: Watching People Play Video Games For $1.6 Million|author=Schreier|first=Jason|website=Kotaku|date=September 4, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231092104/http://kotaku.com/5940125/dota-dispatch-watching-people-play-video-games-for-16-million|archive-date=December 31, 2013|access-date=March 3, 2014|url-status=live}}</ref> Агульны прызавы фонд быў на ўзроўні 1,6 мільёна долараў, 1 мільён долараў быў прызам для пераможцы.<ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/2012/06/11/dota-2-international-2012-tickets-go-on-sale-tomorrow/|title=Dota 2 International 2012 tickets go on sale tomorrow|author=Senior|first=Tom|website=PC Gamer|date=June 11, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104072320/http://www.pcgamer.com/2012/06/11/dota-2-international-2012-tickets-go-on-sale-tomorrow|archive-date=November 4, 2013|access-date=March 3, 2014|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.vg247.com/2012/08/31/the-international-dota-2-championships-2012-begins-at-pax-prime/|title=The International Dota 2 Championships 2012 begins at PAX Prime|author=Nunneley|first=Stephany|website=[[VG247]]|date=August 31, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150111204226/http://www.vg247.com/2012/08/31/the-international-dota-2-championships-2012-begins-at-pax-prime/|archive-date=January 11, 2015|access-date=March 3, 2014|url-status=live}}</ref> Пераможцы першага турніру Natus Vincere саступілі ў фінале кітайскай камандзе Invictus Gaming з лікам 3–1.<ref>{{Cite web|url=http://www.polygon.com/gaming/2012/9/4/3291215/dota-2-international-tournament-2012-winners-round-up|title=Dota 2 International tournament 2012 winners round-up|author=Sarkar|first=Samit|website=Polygon|date=September 4, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304004505/http://www.polygon.com/gaming/2012/9/4/3291215/dota-2-international-tournament-2012-winners-round-up|archive-date=March 4, 2014|access-date=March 3, 2014|url-status=live}}</ref> The International 2020 года быў прапушчаны з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]].<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2020/4/30/21175145/the-international-2020-valve-dota-2-coronavirus-delay|title=Valve indefinitely delays Dota 2's The International 2020|author=Webster|first=Andrew|website=[[The Verge]]|date=April 30, 2020|access-date=April 30, 2020|last2=Statt|first2=Nick}}</ref> Мерапрыемства было запланаванае ў [[Стакгольм|Стакгольме]], аднак Шведская спартыўная федэрацыя прагаласавала за адмову ў прызнанні кіберспорту спортам, што ўскладніла атрыманне віз для замежных гульцоў.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2021/6/22/22545319/dota-2-the-international-valve-sweden-europe|title=Dota 2's The International might not take place in Sweden after all|author=Peters|first=Jay|website=[[The Verge]]|date=June 22, 2021|access-date=June 22, 2021}}</ref> Пазней Valve перанесла мерапрыемства ў [[Бухарэст]] на кастрычнік 2021 года і перайменавала яго ў [[The International 10|The International 2021]]. <ref>{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/dota-2/ti10-date-romania|title=Dota 2's The International gets new dates after Sweden says no to esports|author=Bailey|first=Dustin|website=[[PCGamesN]]|date=July 7, 2021|access-date=July 8, 2021}}</ref> Турнір паставіў рэкорд па велічыні прызавога фонду сярод усіх кіберспартыўных мерапрыемстваў — 40 мільёнаў долараў ЗША.<ref>{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/gaming-news/dota-2-tournament-to-be-held-in-bucharest-with-29million-prize-pool-2988555|title='Dota 2' tournament to be held in Bucharest with £29million prize pool|author=Shaw|first=Luke|website=[[NME]]|date=July 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211002101327/https://www.nme.com/news/gaming-news/dota-2-tournament-to-be-held-in-bucharest-with-29million-prize-pool-2988555|archive-date=October 2, 2021|access-date=2 October 2021|url-status=live}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мерапрыемствы, прысвечаныя відэагульням]] mslq8mxtmopbiyegxhd97eqfe21gcb2 5170593 5170582 2026-07-24T20:52:06Z IshaBarnes 124956 афармленне 5170593 wikitext text/x-wiki {{Картка мерапрыемства | image = [[Выява:Ti-logo-copy.png]] | name = The International | status = Актыўны | genre = Індустрыя відэагульняў | first = 2011 | organizer = [[Valve]] }} '''The International''' ({{lang-en|інтэрнацыянальны, міжнародны}}) — штогадовы [[кіберспорт|кіберспартыўны]] турнір па [[відэагульня|відэагульні]] [[Dota 2]]. Арганізоўваецца распрацоўшчыкам гульні кампаніяй [[Valve]]. Турнір з'яўляецца кульмінацыйнай падзеяй прафесійнага сезона Dota 2 і мае статус чэмпіянату свету. Першы турнір прайшоў у [[Германія|Германіі]] на [[Gamescom]] 2011 года, каб прарэкламаваць выхад гульні. The International мае найбольшы прызавы фонд сярод усіх кіберспартыўных мерапрыемстваў, памер фонда дасягнуў 40 мільёнаў долараў ЗША у 2021 годзе. == Гісторыя == Кампанія [[Valve]] абвясціла аб першым турніры The International 1 жніўня 2011 года. Да ўдзелу былі запрошаны 16 каманд, турнір таксама стаў першым публічным паказам Dota 2.<ref name="Reilly">{{Cite web|url=http://www.ign.com/articles/2011/08/01/valve-goes-big-with-dota-2-tournament|title=Valve Goes Big with Dota 2 Tournament|author=Reilly|first=Jim|date=August 1, 2011|publisher=IGN|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109072431/http://www.ign.com/articles/2011/08/01/valve-goes-big-with-dota-2-tournament|archive-date=November 9, 2012}}</ref> Турнір быў прафінансаваны кампаніяй Valve, галоўны прыз складаўся з 1 мільёна долараў ЗША, абсталяванне паставіла кампанія [[Nvidia]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/2011/08/01/valve-to-hold-1000000-dota-2-tournament-at-gamescom/|title=Valve to hold $1,000,000 Dota 2 tournament at Gamescom|author=Sullivan|first=Lucas|website=[[PC Gamer]]|date=August 1, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407084929/http://www.pcgamer.com/2011/08/01/valve-to-hold-1000000-dota-2-tournament-at-gamescom/|archive-date=April 7, 2014|access-date=February 22, 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/2011/08/10/dota-2-gamescom-tournament-to-be-streamed-live-on-dota2-com/|title=Dota 2 Gamescom tournament to be streamed live on Dota2.com|author=Senior|first=Tom|website=PC Gamer|date=August 10, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123212306/http://www.pcgamer.com/2011/08/10/dota-2-gamescom-tournament-to-be-streamed-live-on-dota2-com/|archive-date=November 23, 2013|access-date=February 22, 2014|url-status=live}}</ref> Турнір праходзіў на [[Gamescom|канферэнцыі Gamescom]] у [[Кёльн]]е з 17 па 21 жніўня 2011 года. Фінал турніру адбыўся паміж украінскай камандай Natus Vincere і кітайскай камандай EHOME, Natus Vincere перамаглі з лікам 3:1.<ref>{{Cite web|url=https://kotaku.com/first-ever-dota-2-championship-winner-revealed-5833570|title=First Ever Dota 2 Championship Winner Revealed|author=Schiller|first=Jen|website=Kotaku|date=August 23, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717223731/http://kotaku.com/5833570/first-ever-dota-2-championship-winner-revealed|archive-date=July 17, 2014|access-date=February 22, 2014|url-status=live}}</ref> EHOME выйграла 250 000 долараў, а астатнія 14 каманд падзялілі паміж сабой 350 000 долараў. <ref>{{Cite web|url=http://www.shacknews.com/article/69831/dota-2-tournament-1-million-prize-won-by-navi|title=Dota 2 tournament $1 million finals won by Na'vi|author=O'Connor|first=Alice|website=Shack News|date=August 22, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808200519/http://www.shacknews.com/article/69831/dota-2-tournament-1-million-prize-won-by-navi|archive-date=August 8, 2014|access-date=February 22, 2014|url-status=live}}</ref> У маі 2012 года было пацверджана, што The International плануецца як штогадовае мерапрыемства.<ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/2012/05/11/the-international-dota-2-championships-2012-to-be-held-at-pax-prime-this-august/|title=The International Dota 2 Championships 2012 to be held at PAX Prime this August|author=Hafer|first=T.J.|website=[[PC Gamer]]|date=May 11, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629124413/http://www.pcgamer.com/2012/05/11/the-international-dota-2-championships-2012-to-be-held-at-pax-prime-this-august/|archive-date=June 29, 2014|access-date=March 3, 2014|url-status=live}}</ref><ref name="gamasutra-postmortem">{{Cite web|url=http://www.gamasutra.com/view/feature/3966/postmortem_defense_of_the_ancients.php|title=Postmortem: Defense of the Ancients|author=Feak|first=Steve|date=March 19, 2009|pages=1–5|publisher=[[Gamasutra]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101207055840/http://www.gamasutra.com/view/feature/3966/postmortem_defense_of_the_ancients.php|archive-date=December 7, 2010|access-date=January 8, 2014|last2=Mescon|first2=Steve}}</ref> Турнір 2012 года праходзіў у [[Сіэтл|Сіэтле]] з 31 жніўня па 2 верасня. Каманды размяшчаліся ў шкляных кабінках на галоўнай сцэне. <ref>{{Cite web|url=https://kotaku.com/dota-dispatch-watching-people-play-video-games-for-1-5940125|title=Dota Dispatch: Watching People Play Video Games For $1.6 Million|author=Schreier|first=Jason|website=Kotaku|date=September 4, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231092104/http://kotaku.com/5940125/dota-dispatch-watching-people-play-video-games-for-16-million|archive-date=December 31, 2013|access-date=March 3, 2014|url-status=live}}</ref> Агульны прызавы фонд быў на ўзроўні 1,6 мільёна долараў, 1 мільён долараў быў прызам для пераможцы.<ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/2012/06/11/dota-2-international-2012-tickets-go-on-sale-tomorrow/|title=Dota 2 International 2012 tickets go on sale tomorrow|author=Senior|first=Tom|website=PC Gamer|date=June 11, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104072320/http://www.pcgamer.com/2012/06/11/dota-2-international-2012-tickets-go-on-sale-tomorrow|archive-date=November 4, 2013|access-date=March 3, 2014|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.vg247.com/2012/08/31/the-international-dota-2-championships-2012-begins-at-pax-prime/|title=The International Dota 2 Championships 2012 begins at PAX Prime|author=Nunneley|first=Stephany|website=[[VG247]]|date=August 31, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150111204226/http://www.vg247.com/2012/08/31/the-international-dota-2-championships-2012-begins-at-pax-prime/|archive-date=January 11, 2015|access-date=March 3, 2014|url-status=live}}</ref> Пераможцы першага турніру Natus Vincere саступілі ў фінале кітайскай камандзе Invictus Gaming з лікам 3:1.<ref>{{Cite web|url=http://www.polygon.com/gaming/2012/9/4/3291215/dota-2-international-tournament-2012-winners-round-up|title=Dota 2 International tournament 2012 winners round-up|author=Sarkar|first=Samit|website=Polygon|date=September 4, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304004505/http://www.polygon.com/gaming/2012/9/4/3291215/dota-2-international-tournament-2012-winners-round-up|archive-date=March 4, 2014|access-date=March 3, 2014|url-status=live}}</ref> The International 2020 года быў прапушчаны з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]].<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2020/4/30/21175145/the-international-2020-valve-dota-2-coronavirus-delay|title=Valve indefinitely delays Dota 2's The International 2020|author=Webster|first=Andrew|website=[[The Verge]]|date=April 30, 2020|access-date=April 30, 2020|last2=Statt|first2=Nick}}</ref> Мерапрыемства было запланаванае ў [[Стакгольм|Стакгольме]], аднак Шведская спартыўная федэрацыя прагаласавала за адмову ў прызнанні кіберспорту спортам, што ўскладніла атрыманне віз для замежных гульцоў.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2021/6/22/22545319/dota-2-the-international-valve-sweden-europe|title=Dota 2's The International might not take place in Sweden after all|author=Peters|first=Jay|website=[[The Verge]]|date=June 22, 2021|access-date=June 22, 2021}}</ref> Пазней Valve перанесла мерапрыемства ў [[Бухарэст]] на кастрычнік 2021 года і перайменавала яго ў [[The International 10|The International 2021]]. <ref>{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/dota-2/ti10-date-romania|title=Dota 2's The International gets new dates after Sweden says no to esports|author=Bailey|first=Dustin|website=[[PCGamesN]]|date=July 7, 2021|access-date=July 8, 2021}}</ref> Турнір паставіў рэкорд па велічыні прызавога фонду сярод усіх кіберспартыўных мерапрыемстваў — 40 мільёнаў долараў ЗША.<ref>{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/gaming-news/dota-2-tournament-to-be-held-in-bucharest-with-29million-prize-pool-2988555|title='Dota 2' tournament to be held in Bucharest with £29million prize pool|author=Shaw|first=Luke|website=[[NME]]|date=July 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211002101327/https://www.nme.com/news/gaming-news/dota-2-tournament-to-be-held-in-bucharest-with-29million-prize-pool-2988555|archive-date=October 2, 2021|access-date=2 October 2021|url-status=live}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мерапрыемствы, прысвечаныя відэагульням]] 68dfgzl5b8l0yxgvh55fdsslnpzfb5m Ленінградскі дзяржаўны інстытут тэатру, музыкі і кінематаграфіі 0 811585 5170578 2026-07-24T20:07:13Z DobryBrat 5701 Перасылае да [[Расійскі дзяржаўны інстытут сцэнічных мастацтваў]] 5170578 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Расійскі дзяржаўны інстытут сцэнічных мастацтваў]] rrktlc7v2kh16202x0ozwmvesuev5e1 The International 2021 0 811586 5170583 2026-07-24T20:23:34Z IshaBarnes 124956 старонка-перасылка 5170583 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[The International 10]] 40km8aql3ajiohjzd2gtn843epofekp К’ю (сады) 0 811587 5170587 2026-07-24T20:33:42Z Антон 740 76022 Перасылае да [[Каралеўскія батанічныя сады К’ю]] 5170587 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Каралеўскія батанічныя сады К’ю]] ns090ocnlhy0dt3ofx969b33q1d9y4o Іерэмія Бентам 0 811588 5170590 2026-07-24T20:42:51Z Антон 740 76022 зрабіў перасылку, паколькі ў Беларускай энцыклапедыі ён так названы 5170590 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Джэрэмі Бентам]] 716z5ttq28f3z331l4sci3uq4mwehkv (481) Эміта 0 811589 5170597 2026-07-24T21:18:44Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1363940565|481 Emita]]» 5170597 wikitext text/x-wiki {{Планета|background=#D6D6D6|name=481 Emita|alt_names=1902 HP|discovered=12 лютага 1902|eccentricity=0.15633|orbit_ref=<ref name="JPL"/>|semimajor={{Convert|2.7416|AU|Gm|abbr=on}}|perihelion={{Convert|2.3130|AU|Gm|abbr=on}}|aphelion={{Convert|3.1702|AU|Gm|abbr=on|lk=on}}|period=4.54 [[Julian year (astronomy)|yr]] (1658.1 [[Julian year (astronomy)|d]])|inclination=9.8399°|asc_node=66.753°|arg_peri=349.783°|mean_anomaly=141.033[[Degree (angle)|°]]|dimensions=107.23 ± 4.71 km<ref name="Carry2012"/>|mass={{nowrap|(5.78 ± 1.45) × 10<sup>18</sup> kg<ref name="Carry2012"/>}}|density=8.95 ± 2.53 g/cm<sup>3</sup><ref name="Carry2012"/>|abs_magnitude=8.66,<ref name="Warner2007"/> 8.8<ref name="JPL"/>|rotation={{Convert|14.35|h|d|abbr=on|lk=on}}}} '''(481) Эміта''' — [[малая планета]], якая круціцца вакол [[Сонца]] і была адкрыта італьянскім астраномам Луіджы Карнерай 12 лютага 1902 года. Значэнне ўласнай назвы астэроіда застаецца невядомым. == Зноскі == <references /> {{AstDys|481}} * {{Sbdb}} {{MinorPlanets Navigator|480 Hansa|482 Petrina}}{{Small Solar System bodies}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1902 годзе]] fqjm5rala864ree0338oerv4tdkbrmj 5170598 5170597 2026-07-24T21:19:50Z DzBar 156353 афармленне 5170598 wikitext text/x-wiki {{Малая планета}} '''(481) Эміта''' — [[малая планета]], якая круціцца вакол [[Сонца]] і была адкрыта італьянскім астраномам Луіджы Карнерай 12 лютага 1902 года. Значэнне ўласнай назвы астэроіда застаецца невядомым. == Зноскі == <references />Спасылкі * {{Sbdb}} {{MinorPlanets Navigator|480 Hansa|482 Petrina}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1902 годзе]] 1aayap646p5vq4mga6zcb6l2937jk8m 5170599 5170598 2026-07-24T21:21:11Z DzBar 156353 афармленне 5170599 wikitext text/x-wiki {{Малая планета}} '''(481) Эміта''' — [[малая планета]], якая круціцца вакол [[Сонца]] і была адкрыта італьянскім астраномам Луіджы Карнерай 12 лютага 1902 года. Значэнне ўласнай назвы астэроіда застаецца невядомым. == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Sbdb}} {{MinorPlanets Navigator|480 Hansa|482 Petrina}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:Астэроіды класа C]] 13lkwcw8ntmv26a5mpali89bzid6igb 5170734 5170599 2026-07-25T08:39:38Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5170734 wikitext text/x-wiki {{Малая планета}} '''(481) Эміта''' — [[малая планета]], якая круціцца вакол [[Сонца]] і была адкрыта італьянскім астраномам Луіджы Карнерай 12 лютага 1902 года. Значэнне ўласнай назвы астэроіда застаецца невядомым. == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Sbdb}} {{MinorPlanets Navigator|480 Hansa|482 Petrina}}{{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-25}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:Астэроіды класа C]] t7iuufpjbm3s17ghjwn3xp8ooh4objj Барыс Георгіевіч Перчаткін 0 811590 5170752 2026-07-25T09:34:27Z Asorev 128179 Новая старонка: «{{Картка асобы | імя = Барыс Перчаткін | арыгінал імя = {{lang-ru|Борис Георгиевич Перчаткин}} | выява = | подпіс выявы = | дата нараджэння = {{ДатаНараджэння|1|7|1946}} | месца нараджэння = [[Міргарад]], Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспублі...» 5170752 wikitext text/x-wiki {{Картка асобы | імя = Барыс Перчаткін | арыгінал імя = {{lang-ru|Борис Георгиевич Перчаткин}} | выява = | подпіс выявы = | дата нараджэння = {{ДатаНараджэння|1|7|1946}} | месца нараджэння = [[Міргарад]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} | грамадзянства = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | веравызнанне = [[Хрысціянства]] ([[Пяцідзесятнікі|пяцідзесятнік]]) | род дзейнасці = праваабаронца, рэлігійны дзеяч | дзеці = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Барыс Георгіевіч Перчаткін''' (руск.: ''Борис Георгиевич Перчаткин''; нар. 1 ліпеня 1946<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>) — савецкі і амерыканскі праваабаронца, адзін з лідараў рэлігійнага эміграцыйнага руху пяцідзесятнікаў у СССР у супольнасці Находкі ў канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. У 1989 годзе лабіраваў у Кангрэсе ЗША прыняцце «папраўкі Лаўтэнберга», якая дазволіла эміграваць каля 1 млн чалавек з краін былага СССР{{sfn|Romanovič}}. == Біяграфія == === Раннія гады і далучэнне да царквы === Нарадзіўся ў сям'і ваеннага лётчыка, які загінуў у аўтакатастрофе незадоўга пасля нараджэння Барыса. Праз некалькі гадоў пасля смерці першага мужа маці Барыса зноў выйшла замуж за ваеннаслужачага, якога ў 1953 годзе арыштавалі за адмову выконваць загад падчас бунту і асудзілі на 25 гадоў лагераў у [[Варкута|Варкуце]]. У веку 16 гадоў Барыс знайшоў царкву пяцідзесятнікаў у Находцы і далучыўся да яе. Пазней пачаў збіраць інфармацыю пра пераслед вернікаў у СССР і перадаваць яе замежным журналістам{{sfn|Semjonova}}. === Эміграцыйны рух і кантакты з дысідэнтамі === У 1976 годзе Перчаткін разам з паплечнікамі В. Патрушавым, В. А. Бурлачанкам і У. Сцяпанавым усталяваў кантакт з маскоўскімі дысідэнтамі. Тыя параілі надаць рэлігійнаму эміграцыйнаму руху арганізаваную форму. У тым жа годзе Находку наведала прадстаўніца [[Маскоўская Хельсінкская група|Маскоўскай Хельсінкскай групы]] Л. В. Вароніна. З гэтага часу Перчаткін актыўна прасоўваў ідэю масавага выезду пяцідзесятнікаў з СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. У тым жа годзе накіраваў звароты ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], Сусветны савет цэркваў і кіраўнікам дзяржаў-удзельніц Хельсінкскага пагаднення з паведамленнем пра сістэматычныя пераследы вернікаў у СССР<ref name="nashaamerica"/>. У 1977 годзе разам з М. Гарэтым ад імя пяцідзесятнікаў выступіў у абарону арыштаваных дысідэнтаў [[Аляксандр Ільіч Гінзбург|А. Гінзбурга]], [[Юрый Фёдаравіч Арлоў|Ю. Арлова]] і [[Анатоль Барысавіч Шчаранскі|А. Шчаранскага]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. У тым жа годзе ўдзельнічаў у публічнай галадоўцы вернікаў розных канфесій з патрабаваннем дазволіць выезд пераследаваным хрысціянам з СССР<ref>{{cite news |title = Dissidents fast across USSR |url = https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |language = en |agency = Zenon Snylyk |work = The Ukrainian Weekly |location = [[Джэрсі-Сіці]] |publisher = Ukrainian National Association |date = 1977-10-09 |volume = LXXXIV |issue = 222 |pages = 2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |archive-date = 2023-09-26}}</ref>. 20 снежня 1978 года спрабаваў адправіць з пошты ў Находцы навагоднюю тэлеграму прэзідэнту ЗША [[Джымі Картэр|Джымі Картэру]] з просьбай звярнуць увагу на становішча пазбаўленых рэлігійнай свабоды ў СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref>{{cite book |author = Андрей Дементьев |title = АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы |url = http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |language = ru |location = Владивосток |publisher = Русский остров |year = 2011 |pages = 213 |isbn = 978-5-93577-054-2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |archive-date = 2023-09-25}}</ref>. З 1979 года займаўся арганізацыяй Цэнтра вернікаў, якія жадалі эміграваць з СССР. У 1980 годзе быў абраны сакратаром Рады цэркваў савецкіх пяцідзесятнікаў, якія дамагаліся эміграцыі{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У канцы 1979 года склаў заяву да Кангрэса і ўрада ЗША, урадаў Канады, Аўстраліі, Вялікабрытаніі, ФРГ, Францыі і Італіі, дзе апісаў становішча рэлігіі ў савецкім заканадаўстве<ref name="nashaamerica" />. === Пераслед і зняволенне === За актыўную дзейнасць трапіў пад ціск з боку савецкіх органаў улады. У мясцовым друку супраць Перчаткіна і яго сям'і была разгорнута прапагандысцкая кампанія{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 21 жніўня 1980 года Перчаткін быў арыштаваны ў Находцы, а ў сакавіку 1981 года<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982] {{Wayback|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf |date=20231002220919 }}</ref> асуджаны па артыкуле 190.1 КК РСФСР («Распаўсюджванне заведама ілжывых выдумак, якія ганьбяць савецкі дзяржаўны і грамадскі лад») да 2 гадоў пазбаўлення волі<ref name="dtic"/>. Паводле паведамленняў радыёстанцыі «[[Голас Амерыкі]]», падчас следства да яго ўжываліся фармакалагічныя сродкі (неўралептыкі){{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У жніўні 1982 года вызваліўся і працягнуў эміграцыйную дзейнасць. У лютым 1983 года быў арыштаваны паўторна і асуджаны па арт. 218 ч. 2 КК РСФСР за нібыта незаконнае насінне халоднай зброі да 1,5 гадоў пазбаўлення волі{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === Эміграцыя ў ЗША і «папраўка Лаўтэнберга» === У 1987 годзе падрыхтаваў даклад для Кангрэса ЗША пра стан рэлігіі ў СССР. Быў запрошаны на сустрэчу з дзяржаўным сакратаром ЗША [[Джордж Шульц|Джорджам Шульцам]]{{sfn|Romanovič}}, старшынёй Вярхоўнага суда ЗША [[Уільям Рэнкуіст|Уільямам Рэнкуістам]]{{sfn|Romanovič}} і іншымі афіцыйнымі асобамі. У маі 1988 года падчас візіту прэзідэнта ЗША [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]] ў Маскву Перчаткін у складзе дэлегацыі сустракаўся з першай лэдзі [[Нэнсі Рэйган]]{{sfn|Gura|2018|p=173}}. 26 ліпеня 1988 года эміграваў у ЗША разам з сям’ёй{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 4 жніўня 1988 года выступіў у Кангрэсе ЗША з дакладам пра пераслед вернікаў у СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref>{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/|url-status=live}}</ref>. Плёнам гэтых перамоў<ref>{{cite news |author = Виталий Футорный |title = 25-летие начала исхода |url = https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |language = ru |work = Диаспора. Славянская общественная газета |location = Сакрамэнта |date = 2013-08-11 |volume = 16 |issue = 15 |pages = 9 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |archive-date = 2024-05-08}}</ref> стала прыняцце ў 1989 годзе «папраўкі Лаўтэнберга», названай у гонар сенатара ад штата [[Нью-Джэрсі]] [[Фрэнк Лаўтэнберг|Фрэнка Лаўтэнберга]]. За першае дзесяцігоддзе дзеяння закона ў ЗША пераехала каля 350 тыс. рэлігійных мігрантаў{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova}}, а да 2010 года — каля 1 млн чалавек{{sfn|Romanovič}}. === Праваабарончая дзейнасць у ЗША === Жывучы ў ЗША, заснаваў хрысціянскую праваабарончую арганізацыю ARRC (''American-Russian Relief Committee''){{sfn|Romanovič}}<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA21&dq=%22Boris+Perchatkin%22+-wikipedia&hl=ru |title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe, One Hundred Ninth Congress, First Session, April 14, 2005 |last=Europe |first=United States Congress Commission on Security and Cooperation in |date=2007 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en |isbn=978-0-16-077910-7}}</ref> і апублікаваў аўтабіяграфічную кнігу «Вогненныя сцежкі» (руск.: Огненные тропы){{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У леце 2025 года Перчаткін заступаўся ў Дзяржаўным дэпартаменце ЗША і Камісіі ЗША па міжнароднай рэлігійнай свабодзе за наданне адмысловых міграцыйных квот для хрысціянскіх пацыфістаў з Украіны і Расіі, якія прыбылі ў ЗША па праграме [[Uniting for Ukraine|U4U]]<ref>{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|language=ru|last=SlavicSac|website=Slavic Sacramento {{!}} Russian News in California|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|url-status=live}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{cite journal | author = Островская О. П. | title = Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. | url = http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | language = ru | journal = Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции | location = Хабараўск | publisher = Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации | date = 2017-06-23 | isbn = 978-5-9753-0229-8 | ref = Ostrovskaja}} * {{cite journal | author = Гура В. О. | title = Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. | url = http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf | language = uk | journal = Гілея: науковий вісник | location = Кіеў | year = 2018 | issue = 135 | pages = 171—175 | issn = 2076-1554 | ref = Gura}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|language=ru|first=Виктория|last=Семёнова|website=usa.one|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25|ref=Semjonova}} * {{cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен - Статьи - Материалы - Церковь Спасение, г. Барановичи, Беларусь|website=spasenie.by|access-date=2023-09-26|first=Михаил|last=Романович|ref=Romanovič}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1946 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 ліпеня]] [[Катэгорыя:Праваабаронцы СССР]] 3i1vl46xzfklqe8190bf04ox0yid0by 5170754 5170752 2026-07-25T09:39:50Z Asorev 128179 вікіфікацыя 5170754 wikitext text/x-wiki {{Картка асобы | імя = Барыс Перчаткін | арыгінал імя = {{lang-ru|Борис Георгиевич Перчаткин}} | выява = | подпіс выявы = | дата нараджэння = {{ДатаНараджэння|1|7|1946}} | месца нараджэння = [[Міргарад]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} | грамадзянства = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | веравызнанне = [[Хрысціянства]] ([[Пяцідзесятнікі|пяцідзесятнік]]) | род дзейнасці = праваабаронца, рэлігійны дзеяч | дзеці = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Барыс Георгіевіч Перчаткін''' (руск.: ''Борис Георгиевич Перчаткин''; нар. 1 ліпеня 1946<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>) — савецкі і амерыканскі праваабаронца, адзін з лідараў рэлігійнага эміграцыйнага руху пяцідзесятнікаў у СССР у супольнасці [[Находка|Находкі]] ў канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. У 1989 годзе лабіраваў у Кангрэсе ЗША прыняцце «папраўкі Лаўтэнберга», якая дазволіла эміграваць каля 1 млн чалавек з краін былага СССР{{sfn|Romanovič}}. == Біяграфія == === Раннія гады і далучэнне да царквы === Нарадзіўся ў сям'і ваеннага лётчыка, які загінуў у аўтакатастрофе незадоўга пасля нараджэння Барыса. Праз некалькі гадоў пасля смерці першага мужа маці Барыса зноў выйшла замуж за ваеннаслужачага, якога ў 1953 годзе арыштавалі за адмову выконваць загад падчас бунту і асудзілі на 25 гадоў лагераў у [[Варкута|Варкуце]]. У веку 16 гадоў Барыс знайшоў царкву пяцідзесятнікаў у Находцы і далучыўся да яе. Пазней пачаў збіраць інфармацыю пра пераслед вернікаў у СССР і перадаваць яе замежным журналістам{{sfn|Semjonova}}. === Эміграцыйны рух і кантакты з дысідэнтамі === У 1976 годзе Перчаткін разам з паплечнікамі В. Патрушавым, В. А. Бурлачанкам і У. Сцяпанавым усталяваў кантакт з маскоўскімі дысідэнтамі. Тыя параілі надаць рэлігійнаму эміграцыйнаму руху арганізаваную форму. У тым жа годзе Находку наведала прадстаўніца [[Маскоўская Хельсінкская група|Маскоўскай Хельсінкскай групы]] Л. В. Вароніна. З гэтага часу Перчаткін актыўна прасоўваў ідэю масавага выезду пяцідзесятнікаў з СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. У тым жа годзе накіраваў звароты ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], Сусветны савет цэркваў і кіраўнікам дзяржаў-удзельніц Хельсінкскага пагаднення з паведамленнем пра сістэматычныя пераследы вернікаў у СССР<ref name="nashaamerica"/>. У 1977 годзе разам з М. Гарэтым ад імя пяцідзесятнікаў выступіў у абарону арыштаваных дысідэнтаў [[Аляксандр Ільіч Гінзбург|А. Гінзбурга]], [[Юрый Фёдаравіч Арлоў|Ю. Арлова]] і [[Анатоль Барысавіч Шчаранскі|А. Шчаранскага]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. У тым жа годзе ўдзельнічаў у публічнай галадоўцы вернікаў розных канфесій з патрабаваннем дазволіць выезд пераследаваным хрысціянам з СССР<ref>{{cite news |title = Dissidents fast across USSR |url = https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |language = en |agency = Zenon Snylyk |work = The Ukrainian Weekly |location = [[Джэрсі-Сіці]] |publisher = Ukrainian National Association |date = 1977-10-09 |volume = LXXXIV |issue = 222 |pages = 2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |archive-date = 2023-09-26}}</ref>. 20 снежня 1978 года спрабаваў адправіць з пошты ў Находцы навагоднюю тэлеграму прэзідэнту ЗША [[Джымі Картэр|Джымі Картэру]] з просьбай звярнуць увагу на становішча пазбаўленых рэлігійнай свабоды ў СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref>{{cite book |author = Андрей Дементьев |title = АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы |url = http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |language = ru |location = Владивосток |publisher = Русский остров |year = 2011 |pages = 213 |isbn = 978-5-93577-054-2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |archive-date = 2023-09-25}}</ref>. З 1979 года займаўся арганізацыяй Цэнтра вернікаў, якія жадалі эміграваць з СССР. У 1980 годзе быў абраны сакратаром Рады цэркваў савецкіх пяцідзесятнікаў, якія дамагаліся эміграцыі{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У канцы 1979 года склаў заяву да Кангрэса і ўрада ЗША, урадаў Канады, Аўстраліі, Вялікабрытаніі, ФРГ, Францыі і Італіі, дзе апісаў становішча рэлігіі ў савецкім заканадаўстве<ref name="nashaamerica" />. === Пераслед і зняволенне === За актыўную дзейнасць трапіў пад ціск з боку савецкіх органаў улады. У мясцовым друку супраць Перчаткіна і яго сям'і была разгорнута прапагандысцкая кампанія{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 21 жніўня 1980 года Перчаткін быў арыштаваны ў Находцы, а ў сакавіку 1981 года<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982] {{Wayback|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf |date=20231002220919 }}</ref> асуджаны па артыкуле 190.1 КК РСФСР («Распаўсюджванне заведама ілжывых выдумак, якія ганьбяць савецкі дзяржаўны і грамадскі лад») да 2 гадоў пазбаўлення волі<ref name="dtic"/>. Паводле паведамленняў радыёстанцыі «[[Голас Амерыкі]]», падчас следства да яго ўжываліся фармакалагічныя сродкі (неўралептыкі){{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У жніўні 1982 года вызваліўся і працягнуў эміграцыйную дзейнасць. У лютым 1983 года быў арыштаваны паўторна і асуджаны па арт. 218 ч. 2 КК РСФСР за нібыта незаконнае насінне халоднай зброі да 1,5 гадоў пазбаўлення волі{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === Эміграцыя ў ЗША і «папраўка Лаўтэнберга» === У 1987 годзе падрыхтаваў даклад для Кангрэса ЗША пра стан рэлігіі ў СССР. Быў запрошаны на сустрэчу з дзяржаўным сакратаром ЗША [[Джордж Шульц|Джорджам Шульцам]]{{sfn|Romanovič}}, старшынёй Вярхоўнага суда ЗША [[Уільям Рэнкуіст|Уільямам Рэнкуістам]]{{sfn|Romanovič}} і іншымі афіцыйнымі асобамі. У маі 1988 года падчас візіту прэзідэнта ЗША [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]] ў Маскву Перчаткін у складзе дэлегацыі сустракаўся з першай лэдзі [[Нэнсі Рэйган]]{{sfn|Gura|2018|p=173}}. 26 ліпеня 1988 года эміграваў у ЗША разам з сям’ёй{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 4 жніўня 1988 года выступіў у Кангрэсе ЗША з дакладам пра пераслед вернікаў у СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref>{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/|url-status=live}}</ref>. Плёнам гэтых перамоў<ref>{{cite news |author = Виталий Футорный |title = 25-летие начала исхода |url = https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |language = ru |work = Диаспора. Славянская общественная газета |location = Сакрамэнта |date = 2013-08-11 |volume = 16 |issue = 15 |pages = 9 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |archive-date = 2024-05-08}}</ref> стала прыняцце ў 1989 годзе «папраўкі Лаўтэнберга», названай у гонар сенатара ад штата [[Нью-Джэрсі]] [[Фрэнк Лаўтэнберг|Фрэнка Лаўтэнберга]]. За першае дзесяцігоддзе дзеяння закона ў ЗША пераехала каля 350 тыс. рэлігійных мігрантаў{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova}}, а да 2010 года — каля 1 млн чалавек{{sfn|Romanovič}}. === Праваабарончая дзейнасць у ЗША === Жывучы ў ЗША, заснаваў хрысціянскую праваабарончую арганізацыю ARRC (''American-Russian Relief Committee''){{sfn|Romanovič}}<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA21&dq=%22Boris+Perchatkin%22+-wikipedia&hl=ru |title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe, One Hundred Ninth Congress, First Session, April 14, 2005 |last=Europe |first=United States Congress Commission on Security and Cooperation in |date=2007 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en |isbn=978-0-16-077910-7}}</ref> і апублікаваў аўтабіяграфічную кнігу «Вогненныя сцежкі» (руск.: Огненные тропы){{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У леце 2025 года Перчаткін заступаўся ў Дзяржаўным дэпартаменце ЗША і Камісіі ЗША па міжнароднай рэлігійнай свабодзе за наданне адмысловых міграцыйных квот для хрысціянскіх пацыфістаў з Украіны і Расіі, якія прыбылі ў ЗША па праграме [[Uniting for Ukraine|U4U]]<ref>{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|language=ru|last=SlavicSac|website=Slavic Sacramento {{!}} Russian News in California|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|url-status=live}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{cite journal | author = Островская О. П. | title = Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. | url = http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | language = ru | journal = Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции | location = Хабараўск | publisher = Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации | date = 2017-06-23 | isbn = 978-5-9753-0229-8 | ref = Ostrovskaja}} * {{cite journal | author = Гура В. О. | title = Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. | url = http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf | language = uk | journal = Гілея: науковий вісник | location = Кіеў | year = 2018 | issue = 135 | pages = 171—175 | issn = 2076-1554 | ref = Gura}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|language=ru|first=Виктория|last=Семёнова|website=usa.one|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25|ref=Semjonova}} * {{cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен - Статьи - Материалы - Церковь Спасение, г. Барановичи, Беларусь|website=spasenie.by|access-date=2023-09-26|first=Михаил|last=Романович|ref=Romanovič}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1946 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 ліпеня]] [[Катэгорыя:Праваабаронцы СССР]] c3anfn97qqoq2a6eh9o4wfq29g9t012 Масленіца (карціна) 0 811591 5170758 2026-07-25T10:04:36Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/148476214|Масленица (картина Кустодиева)]]» 5170758 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва|арыгінал=рус. Масленица, англ. Shrovetide}}'''Масленіца''' — карціна [[Расійская імперыя|расійскага]] мастака [[Барыс Міхайлавіч Кустодзіеў|Барыса Кустодзіева]], напісаная ім у 1916 годзе, прыклад рэтраспектыўнага бытавога жанру. == Гісторыя == Тэма масленіцы, на думку біёграфа мастака<ref name="кудря2">Аркадий Кудря. Кустодиев (ЖЗЛ)</ref>, карысталася такім каханнем Кустодзіева і па асабістых прычынах. Захаваўся ліст яго маці, у якім напісана: «Тваё нараджэнне, зноў, праз 23 гады, прыйшлося на масленіцу. Бо ты нарадзіўся ў чацвер на масленіцу і таму, верагодна, любіш бліны». Палотны “Масленіца”, “Маскоўская карчма”, “Дзяўчына на Волзе”, партрэт Л. Б. Боргман , «Жніво» і інш. былі аддадзены Кустодзіевым на чарговую выставу «Света мастацтва», якая адкрылася 28 лютага 1916 гады ў Пецярбургу. (Сам мастак ужо не мог яе наведаць - хвароба абвастрылася, і неўзабаве яму мелася аперацыя). Камісія па куплі карцін для музея Акадэміі мастацтваў высока ацаніла "Масленіцу" і набыла яе з выставы за 1750 рублёў, таксама набыўшы "Грушы" Ігара Грабара. Аднак далей здарыўся канфлікт: «з асаблівай думкай выступіў сябра камісіі мастак Р. Бергольц, які заявіў, што ён супраць пакупкі для музея лубкоў, якімі знаходзіць карціны Кустодзіева і Грабара. У знак пратэсту Я. Лансерэ і Д. Кардоўскі выйшлі са складу камісіі»<ref name="кудря3">Аркадий Кудря. Кустодиев (ЖЗЛ)</ref>. 22 сакавіка 1916 года С. П. Крачкоўскі паведамляў Кустодзіеву: «Рэпін мне пісаў, што ён у захапленні ад вашай „Масленіцы“»<ref name="грм">{{Cite web|url=http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|title=Масленица|date=|publisher=[[Дзяржаўны Рускі музей|Государственный Русский музей]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605050305/http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|archive-date=2017-06-05|access-date=2017-05-22|url-status=live}}</ref>. === Варыянты === Карціна з выявай гулянняў на [[Масленіца|масленіцы]] была напісана Кустодзіевым у 1916 годзе і ў цяперашні час захоўваецца ў [[Дзяржаўны Рускі музей|Дзяржаўным Рускім музеі]] (Ж-4358), куды паступіла ў 1923 годзе з Акадэміі мастацтваў<ref name="грм">{{Cite web|url=http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|title=Масленица|date=|publisher=[[Государственный Русский музей]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605050305/http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|archive-date=2017-06-05|access-date=2017-05-22|url-status=live}}</ref>. Аўтарскі паменшаны варыянт таго ж года знаходзіцца ў калекцыі [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі]] (Інв.11891, 62.7 х 125.2 см), куды паступіў у 1929 годзе з Рускага музея<ref name="гтг">{{Cite web|url=https://www.tretyakovgallery.ru/collection/maslenitsa/|title=Масленица|date=|publisher=[[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Государственная Третьяковская галерея]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214014202/http://www.tretyakovgallery.ru/collection/maslenitsa/|archive-date=2017-12-14|access-date=2017-05-22|url-status=live}}</ref>. "Гулянне на масленіцу" (1916) у снежні 2000 года было прададзена на аўкцыёне рускага мастацтва Крысціс у Лондане за 91750 фунтаў стэрлінгаў.<gallery class="center"> Файл:Boris_Kustodiyev_-_Масленица_-_Google_Art_Project.jpg|alt=«Масленица», 1916 (ГТГ)| "Масленіца", 1916 (ГТГ) Файл:Kustodiyev_maslenitsa.JPG|alt=«Масленица», частная коллекция| «Масленіца», прыватная калекцыя Файл:Maslenitsa_kustodiev.jpg|alt=«Масленица», 1919 (Музей-квартира И. Бродского)| "Масленіца", 1919 (Музей-кватэра І. Бродскага) Файл:Кустодиев._Масленица._1919.jpg|alt=«Масленица», 1919. Национальный художественный музей Республики Беларусь, Минск| "Масленіца", 1919. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск Файл:Shrovetide._Kustodiev.jpg|alt=«Масленица», 1920. Санаторий «Узкое» Академии наук в Московской области.| "Масленіца", 1920. Санаторый "Вузкае" Акадэміі навук у Маскоўскай вобласці. Файл:Boris_Kustodiev_-_Portrait_of_Fyodor_Chaliapin_-_Google_Art_Project.jpg|alt=«Портрет Шаляпина», 1922 (ГРМ)| «Партрэт Шаляпіна», 1922 (ГРМ) </gallery> == У культуры == У 1978 годзе ў серыі «100 гадоў з дня нараджэння Б. М. Кустодзіева (1878—1927)», якая ўключае ў сябе 5 паштовых марак і блок<ref>{{Cite web|url=http://markimira.ru/catalog_stamps_ussr/series_ussr/detail.php?ID=18649|title=Б. М. Кустодиев (1878—1927)|date=|publisher=MarkiMira.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802204917/http://markimira.ru/catalog_stamps_ussr/series_ussr/detail.php?ID=18649|archive-date=2017-08-02|access-date=2017-05-02|url-status=live}}</ref>, была выпушчана марка з рэпрадукцыяй карціны «Масленіца»<ref>{{Cite web|url=http://markimira.ru/catalog_stamps_ussr/stamps_ussr/detail.php?ID=14551|title=«Масленица» из серии Б. М. Кустодиев (1878—1927)|date=|publisher=MarkiMira.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170402185331/http://markimira.ru/catalog_stamps_ussr/stamps_ussr/detail.php?ID=14551|archive-date=2017-04-02|access-date=2017-05-02|url-status=live}}</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы|2}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Cite web|url=http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|title=Масленица|publisher=[[Дзяржаўны Рускі музей|Государственный Русский музей]]}} * {{БД ДТГ|10892}} [[Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі]] [[Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнага Рускага музея]] [[Катэгорыя:Жанравыя карціны]] [[Катэгорыя:Барыс Кустодзіеў]] sseedg6ybkw6sbcdqvzt63zsng9l7rs 5170761 5170758 2026-07-25T10:05:42Z DzBar 156353 афармленне 5170761 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва|арыгінал=рус. Масленица, англ. Shrovetide|год=1916}}'''Масленіца''' — карціна [[Расійская імперыя|расійскага]] мастака [[Барыс Міхайлавіч Кустодзіеў|Барыса Кустодзіева]], напісаная ім у 1916 годзе, прыклад рэтраспектыўнага бытавога жанру. == Гісторыя == Тэма масленіцы, на думку біёграфа мастака<ref name="кудря2">Аркадий Кудря. Кустодиев (ЖЗЛ)</ref>, карысталася такім каханнем Кустодзіева і па асабістых прычынах. Захаваўся ліст яго маці, у якім напісана: «Тваё нараджэнне, зноў, праз 23 гады, прыйшлося на масленіцу. Бо ты нарадзіўся ў чацвер на масленіцу і таму, верагодна, любіш бліны». Палотны «Масленіца», «Маскоўская карчма», «Дзяўчына на Волзе», партрэт Л. Б. Боргман, «Жніво» і інш. былі аддадзены Кустодзіевым на чарговую выставу «Света мастацтва», якая адкрылася 28 лютага 1916 гады ў Пецярбургу. (Сам мастак ужо не мог яе наведаць — хвароба абвастрылася, і неўзабаве яму мелася аперацыя). Камісія па куплі карцін для музея Акадэміі мастацтваў высока ацаніла «Масленіцу» і набыла яе з выставы за 1750 рублёў, таксама набыўшы «Грушы» Ігара Грабара. Аднак далей здарыўся канфлікт: «з асаблівай думкай выступіў сябра камісіі мастак Р. Бергольц, які заявіў, што ён супраць пакупкі для музея лубкоў, якімі знаходзіць карціны Кустодзіева і Грабара. У знак пратэсту Я. Лансерэ і Д. Кардоўскі выйшлі са складу камісіі»<ref name="кудря3">Аркадий Кудря. Кустодиев (ЖЗЛ)</ref>. 22 сакавіка 1916 года С. П. Крачкоўскі паведамляў Кустодзіеву: «Рэпін мне пісаў, што ён у захапленні ад вашай „Масленіцы“»<ref name="грм">{{Cite web|url=http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|title=Масленица|date=|publisher=[[Дзяржаўны Рускі музей|Государственный Русский музей]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605050305/http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|archive-date=2017-06-05|access-date=2017-05-22|url-status=live}}</ref>. === Варыянты === Карціна з выявай гулянняў на [[Масленіца|масленіцы]] была напісана Кустодзіевым у 1916 годзе і ў цяперашні час захоўваецца ў [[Дзяржаўны Рускі музей|Дзяржаўным Рускім музеі]] (Ж-4358), куды паступіла ў 1923 годзе з Акадэміі мастацтваў<ref name="грм">{{Cite web|url=http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|title=Масленица|date=|publisher=[[Государственный Русский музей]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605050305/http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|archive-date=2017-06-05|access-date=2017-05-22|url-status=live}}</ref>. Аўтарскі паменшаны варыянт таго ж года знаходзіцца ў калекцыі [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі]] (Інв.11891, 62.7 х 125.2 см), куды паступіў у 1929 годзе з Рускага музея<ref name="гтг">{{Cite web|url=https://www.tretyakovgallery.ru/collection/maslenitsa/|title=Масленица|date=|publisher=[[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Государственная Третьяковская галерея]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214014202/http://www.tretyakovgallery.ru/collection/maslenitsa/|archive-date=2017-12-14|access-date=2017-05-22|url-status=live}}</ref>. «Гулянне на масленіцу» (1916) у снежні 2000 года было прададзена на аўкцыёне рускага мастацтва Крысціс у Лондане за 91750 фунтаў стэрлінгаў.<gallery class="center"> Файл:Boris_Kustodiyev_-_Масленица_-_Google_Art_Project.jpg|alt=«Масленица», 1916 (ГТГ)| "Масленіца", 1916 (ГТГ) Файл:Kustodiyev_maslenitsa.JPG|alt=«Масленица», частная коллекция| «Масленіца», прыватная калекцыя Файл:Maslenitsa_kustodiev.jpg|alt=«Масленица», 1919 (Музей-квартира И. Бродского)| "Масленіца", 1919 (Музей-кватэра І. Бродскага) Файл:Кустодиев._Масленица._1919.jpg|alt=«Масленица», 1919. Национальный художественный музей Республики Беларусь, Минск| "Масленіца", 1919. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск Файл:Shrovetide._Kustodiev.jpg|alt=«Масленица», 1920. Санаторий «Узкое» Академии наук в Московской области.| "Масленіца", 1920. Санаторый "Вузкае" Акадэміі навук у Маскоўскай вобласці. Файл:Boris_Kustodiev_-_Portrait_of_Fyodor_Chaliapin_-_Google_Art_Project.jpg|alt=«Портрет Шаляпина», 1922 (ГРМ)| «Партрэт Шаляпіна», 1922 (ГРМ) </gallery> == У культуры == У 1978 годзе ў серыі «100 гадоў з дня нараджэння Б. М. Кустодзіева (1878—1927)», якая ўключае ў сябе 5 паштовых марак і блок<ref>{{Cite web|url=http://markimira.ru/catalog_stamps_ussr/series_ussr/detail.php?ID=18649|title=Б. М. Кустодиев (1878—1927)|date=|publisher=MarkiMira.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802204917/http://markimira.ru/catalog_stamps_ussr/series_ussr/detail.php?ID=18649|archive-date=2017-08-02|access-date=2017-05-02|url-status=live}}</ref>, была выпушчана марка з рэпрадукцыяй карціны «Масленіца»<ref>{{Cite web|url=http://markimira.ru/catalog_stamps_ussr/stamps_ussr/detail.php?ID=14551|title=«Масленица» из серии Б. М. Кустодиев (1878—1927)|date=|publisher=MarkiMira.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170402185331/http://markimira.ru/catalog_stamps_ussr/stamps_ussr/detail.php?ID=14551|archive-date=2017-04-02|access-date=2017-05-02|url-status=live}}</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы|2}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Cite web|url=http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|title=Масленица|publisher=[[Дзяржаўны Рускі музей|Государственный Русский музей]]}} * {{БД ДТГ|10892}} [[Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі]] [[Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнага Рускага музея]] [[Катэгорыя:Жанравыя карціны]] [[Катэгорыя:Барыс Кустодзіеў]] rh0c9erj34tdbhjkaw80m2nuv0chv1t 5170762 5170761 2026-07-25T10:07:26Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Карціны 1916 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5170762 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва|арыгінал=рус. Масленица, англ. Shrovetide|год=1916}}'''Масленіца''' — карціна [[Расійская імперыя|расійскага]] мастака [[Барыс Міхайлавіч Кустодзіеў|Барыса Кустодзіева]], напісаная ім у 1916 годзе, прыклад рэтраспектыўнага бытавога жанру. == Гісторыя == Тэма масленіцы, на думку біёграфа мастака<ref name="кудря2">Аркадий Кудря. Кустодиев (ЖЗЛ)</ref>, карысталася такім каханнем Кустодзіева і па асабістых прычынах. Захаваўся ліст яго маці, у якім напісана: «Тваё нараджэнне, зноў, праз 23 гады, прыйшлося на масленіцу. Бо ты нарадзіўся ў чацвер на масленіцу і таму, верагодна, любіш бліны». Палотны «Масленіца», «Маскоўская карчма», «Дзяўчына на Волзе», партрэт Л. Б. Боргман, «Жніво» і інш. былі аддадзены Кустодзіевым на чарговую выставу «Света мастацтва», якая адкрылася 28 лютага 1916 гады ў Пецярбургу. (Сам мастак ужо не мог яе наведаць — хвароба абвастрылася, і неўзабаве яму мелася аперацыя). Камісія па куплі карцін для музея Акадэміі мастацтваў высока ацаніла «Масленіцу» і набыла яе з выставы за 1750 рублёў, таксама набыўшы «Грушы» Ігара Грабара. Аднак далей здарыўся канфлікт: «з асаблівай думкай выступіў сябра камісіі мастак Р. Бергольц, які заявіў, што ён супраць пакупкі для музея лубкоў, якімі знаходзіць карціны Кустодзіева і Грабара. У знак пратэсту Я. Лансерэ і Д. Кардоўскі выйшлі са складу камісіі»<ref name="кудря3">Аркадий Кудря. Кустодиев (ЖЗЛ)</ref>. 22 сакавіка 1916 года С. П. Крачкоўскі паведамляў Кустодзіеву: «Рэпін мне пісаў, што ён у захапленні ад вашай „Масленіцы“»<ref name="грм">{{Cite web|url=http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|title=Масленица|date=|publisher=[[Дзяржаўны Рускі музей|Государственный Русский музей]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605050305/http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|archive-date=2017-06-05|access-date=2017-05-22|url-status=live}}</ref>. === Варыянты === Карціна з выявай гулянняў на [[Масленіца|масленіцы]] была напісана Кустодзіевым у 1916 годзе і ў цяперашні час захоўваецца ў [[Дзяржаўны Рускі музей|Дзяржаўным Рускім музеі]] (Ж-4358), куды паступіла ў 1923 годзе з Акадэміі мастацтваў<ref name="грм">{{Cite web|url=http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|title=Масленица|date=|publisher=[[Государственный Русский музей]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605050305/http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|archive-date=2017-06-05|access-date=2017-05-22|url-status=live}}</ref>. Аўтарскі паменшаны варыянт таго ж года знаходзіцца ў калекцыі [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі]] (Інв.11891, 62.7 х 125.2 см), куды паступіў у 1929 годзе з Рускага музея<ref name="гтг">{{Cite web|url=https://www.tretyakovgallery.ru/collection/maslenitsa/|title=Масленица|date=|publisher=[[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Государственная Третьяковская галерея]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214014202/http://www.tretyakovgallery.ru/collection/maslenitsa/|archive-date=2017-12-14|access-date=2017-05-22|url-status=live}}</ref>. «Гулянне на масленіцу» (1916) у снежні 2000 года было прададзена на аўкцыёне рускага мастацтва Крысціс у Лондане за 91750 фунтаў стэрлінгаў.<gallery class="center"> Файл:Boris_Kustodiyev_-_Масленица_-_Google_Art_Project.jpg|alt=«Масленица», 1916 (ГТГ)| "Масленіца", 1916 (ГТГ) Файл:Kustodiyev_maslenitsa.JPG|alt=«Масленица», частная коллекция| «Масленіца», прыватная калекцыя Файл:Maslenitsa_kustodiev.jpg|alt=«Масленица», 1919 (Музей-квартира И. Бродского)| "Масленіца", 1919 (Музей-кватэра І. Бродскага) Файл:Кустодиев._Масленица._1919.jpg|alt=«Масленица», 1919. Национальный художественный музей Республики Беларусь, Минск| "Масленіца", 1919. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск Файл:Shrovetide._Kustodiev.jpg|alt=«Масленица», 1920. Санаторий «Узкое» Академии наук в Московской области.| "Масленіца", 1920. Санаторый "Вузкае" Акадэміі навук у Маскоўскай вобласці. Файл:Boris_Kustodiev_-_Portrait_of_Fyodor_Chaliapin_-_Google_Art_Project.jpg|alt=«Портрет Шаляпина», 1922 (ГРМ)| «Партрэт Шаляпіна», 1922 (ГРМ) </gallery> == У культуры == У 1978 годзе ў серыі «100 гадоў з дня нараджэння Б. М. Кустодзіева (1878—1927)», якая ўключае ў сябе 5 паштовых марак і блок<ref>{{Cite web|url=http://markimira.ru/catalog_stamps_ussr/series_ussr/detail.php?ID=18649|title=Б. М. Кустодиев (1878—1927)|date=|publisher=MarkiMira.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802204917/http://markimira.ru/catalog_stamps_ussr/series_ussr/detail.php?ID=18649|archive-date=2017-08-02|access-date=2017-05-02|url-status=live}}</ref>, была выпушчана марка з рэпрадукцыяй карціны «Масленіца»<ref>{{Cite web|url=http://markimira.ru/catalog_stamps_ussr/stamps_ussr/detail.php?ID=14551|title=«Масленица» из серии Б. М. Кустодиев (1878—1927)|date=|publisher=MarkiMira.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170402185331/http://markimira.ru/catalog_stamps_ussr/stamps_ussr/detail.php?ID=14551|archive-date=2017-04-02|access-date=2017-05-02|url-status=live}}</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы|2}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Cite web|url=http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|title=Масленица|publisher=[[Дзяржаўны Рускі музей|Государственный Русский музей]]}} * {{БД ДТГ|10892}} [[Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі]] [[Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнага Рускага музея]] [[Катэгорыя:Жанравыя карціны]] [[Катэгорыя:Барыс Кустодзіеў]] [[Катэгорыя:Карціны 1916 года]] iv1uo32eyjl9itq4r2ns7cuc096ut02 Касня (рака) 0 811592 5170763 2026-07-25T10:19:26Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/146249012|Касня (река)]]» 5170763 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Касня''' — рака ў [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] вобласці [[Расія|Расіі]] ў [[Вяземскі раён (Смаленская вобласць)|Вяземскім]], [[Навадугінскі раён|Навадугінскім]] і [[Сычоўскі раён|Сычоўскім]] раёнах. Правы прыток [[Вазуза|Вазузы]]. Даўжыня — 107 км, плошча вадазборнага басейна — 1480 км²<ref name="ГВР">{{ДВР|08010100312110000001012|Касня}}</ref>. Выток за 5 км на поўнач ад вёскі [[Новае Сяло (Вяземскі раён)|Новае Сяло]] Вяземскага раёна на ўсходнім схіле [[Вяземскае ўзвышша|Вяземскага ўзвышша]]. Кірунак плыні: поўнач. Упадае ў Вазузу за 62 км ад яе вусця, каля вёскі [[Сокаліна (Сычоўскі раён)|Сокаліна]] Сычэўскага раёна. Пасля напаўнення [[Вазузскае вадасховішча|Вазузскага вадасховішча]] ў ніжнім цячэнні разлілася. На Касне праводзіў свае першыя даследаванні вядомы глебазнаўца [[Васіль Васільевіч Дакучаеў]]. == Дадзеныя воднага рэестра == Паводле звестак [[Дзяржаўны водны рэестр|дзяржаўнага воднага рэестра Расіі]] адносіцца да Верхняволжскай басейнавай акругі, водагаспадарчы ўчастак ракі — [[Вазуза]] ад вытока да [[Вазузскае вадасховішча|Зубцоўскага гідравузла]], без ракі Яўза да Карманаўскага гідравузла, рачны падбасейн ракі — Волга да [[Рыбінскае вадасховішча|Рыбінскага вадасховішча]]. Рачны басейн ракі — (Верхняя) Волга да Куйбышаўскага вадасховішча (без басейна Акі)<ref name="ГВР">{{ДВР|08010100312110000001012|Касня}}</ref>. Код аб'екта ў дзяржаўным водным рэестры — 08010100312110000001012<ref name="ГВР">{{ДВР|08010100312110000001012|Касня}}</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=ru|url=https://www.admin-smolensk.ru/~websprav/history/raion/book/-Ka-.htm|title=Касня/Энциклопедия Смоленской области|author=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714210247/https://www.admin-smolensk.ru/~websprav/history/raion/book/-Ka-.htm|archive-date=2014-07-14|url-status=dead}} * {{Крыніцы/БіЭ|Касня}} [[Катэгорыя:Рэкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці]] 43hrsnxeufbz33czu05ckz850klt7mm Сачавіцавы суп 0 811593 5170773 2026-07-25T11:01:14Z Ciepiersia 162280 Ciepiersia перанёс старонку [[Сачавіцавы суп]] у [[Сачавічны суп]] 5170773 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сачавічны суп]] i8keouaj4z622vr0ogxcdtadcvgc3ve 5170774 5170773 2026-07-25T11:01:34Z Ciepiersia 162280 Выдалена перасылка на [[Сачавічны суп]] 5170774 wikitext text/x-wiki {{выдаліць}} #REDIRECT [[Сачавічны суп]] 9390b12vda37e5ngyva6quxmygts8c8